Innovator 2-son 27.06.2022

2022 / №2 MAGAZINE “VAZIRGA MAKTUB” LOYIHASI 2022 / INNOVATOR / 1

Muassis: “Innovatsion rivojlanish nashriyot matbaa uyi” davlat unitar korxonasi hamda Iste’dodli yoshlarni qo‘llab-quvvatlash “Ulug‘bek“ jamg‘armasi “Innovator” jurnali oʻquvchi-yoshlar uchun ilmiy-texnikaviy, tahliliy va ommabop nashr 2022-yil, 2-son Tahririyat kengashi raisi: Abdurahmonov Ibrohim Yulchiyevich Tahrir kengashi aʼzolari: Direktor Muxbirlar Salimov Oqil Umurzoqovich Mansur Tursunov Sohiba Mullayeva Turdiqulova Shahloxon Utkurovna Maftuna Abdushukurova Sultonov Isajon Abduraimovich Bosh muharrir Musayev Jahongir Payazovich Sevara Аbdullayeva Sahifalovchi dizayner Xudanov Baxtinur Oybutayevich Sardor Sapayev To‘ychiyev Olimjon Alijonovich Muharrir Otajonov Shuhrat Ibrayimjonovich Fazilat Muhammadiyeva Fotomuxbir Berdiyev Sanjar Allanazarovich Ruslan Toshpo‘latov Raximov Bobur Kamolovich Abduqunduzova Nazokat Usmonqulovna Saloyeva Hilola Ravshan qizi Tahririyat taqdim etilgan maqolalarni taqriz Tahririyat manzili: qilish va qaytarish majburiyatini olmagan. 100174, Toshkent sh., Universitet koʻchasi, 7-uy. Telefonlar: (99888) 007-55-92, Maqolada keltirilgan dalillar va maʼlumotlar uchun (99899) 920-90-35 muallif javobgardir. Jurnalda nashr etilgan barcha Veb-sayt: www.indep.uz materiallar mualliflik huquqi obyekti sanaladi. E-mail: [email protected] Jurnal sahifalarida chop etilgan materiallardan 03.03.2022-yilda bosishga ruxsat berildi. foydalanilganda “Innovator” ilmiy-texnikaviy, tahliliy Аdadi: 500 ommabop jurnalidan olindi deb koʻrsatilishi shart. Obuna indeksi – 1394 ISSN 2181-9637

2022-yil, 2-son Ilmiy-texnikaviy, tahliliy va ommabop “Innovator” jurnalining 2-soni “IT va sunʼiy intellekt”ga bag‘ishlanadi. 5 KO‘ZI OJIZLARGA DASTYOR, DEHQONLARGA MASLAHATGO‘Y, 9 NUTQNI MATNGA, MATNNI AUDIOGA O‘GIRIB BERUVCHI YORDAMCHI 12 “MIRZO ULUG‘BEK VORISLARI”: 16 BOBOLARGA MUNOSIB VORISLARNI KASHF ETISH VAQTI KELDI! 19 SHAHZOD UMRZOQOVNING 22 “AQLLI KAMERALARI” JAHON BOZORIDA 25 28 “VAZIRDAN MAKTUB” LOYIHASI ENDI “INNOVATOR”DA! 31 A’ZAMJON NEMADALIYEV: “INSON TASAVVURIGA SIG‘GAN 34 HAR QANDAY NARSA AMALGA OSHADI!” 37 DARSLARNI “AQLLI TIBBIYOT” BILAN VIRTUAL O‘RGANAMIZ! 40 ODILXON G‘ULOMOV: “KELAJAGIM KOINOT BILAN BOG‘LIQ” 44 DАTА YOXUD “MА’LUMOTLАR OMBORI”NING SIZ BILMАGАN 47 OLАMI MUVAFFAQIYATLI BO‘LMOQCHIMISIZ? UNDA NETWORKINGNI O‘RGANING! SUNʼIY INTELLEKT BILAN FANTASTIK OLAMIGA SAYOHAT QILAMIZ INNOVATSION TAʼLIM - RIVOJLANISH ASOSI 1 MLRD SO‘MLIK GRANT OLIB, DATA MUTAXASSISLARINI TAYYORLAYOTGAN O‘QUV MARKAZI LORENS – DUNYONING YETAKCHI FIZIKA NAZARIYOTCHISI YEVROPA KARIES TADQIQOTLARI TASHKILOTI GRANTI SOHIBI MUNDARIJA 2022 / INNOVATOR / 3

KO‘ZI OJIZLARGA DASTYOR, DEHQONLARGA MASLAHATGO‘Y, NUTQNI MATNGA, MATNNI AUDIOGA O‘GIRIB BERUVCHI YORDAMCHI Yana bir necha yildan so‘ng sunʼiy intellekt ana shu kabi vazifalarni bajaruvchi mutaxassis sifatida hayotimizga kirib keladi. U hissiyotga berilmaydi, tanish- bilishchilikni bilmaydi va juda kam hollarda adashadi. Asosiysi, vaqtimizni tejaydi, og‘irimizni yengil qiladi. Ushbu maqolada o‘zbek olim va tadqiqotchilarining Innovatsion rivojlanish vazirligi tomonidan moliyalashtirilgan sunʼiy intellektga asoslangan loyihalari bilan tanishtiramiz. IMKONIYATI CHEKLANGANLAR UCHUN YANGI DASTUR Sizga tanishtirmoqchi bo‘lgan mazkur loyiha aynan ko‘zi ojiz va zaif ko‘ruvchi insonlarga yengillik yaratishga qaratilgan. Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universiteti professor-o‘qituvchilari tomonidan ishlab chiqilgan ushbu g‘oya “Ko‘zi ojiz va zaif ko‘ruvchilar uchun elektron “Brayl gadjet”ning prototipini yaratish” deb nomlanadi. Maʼlumotlarga ko‘ra, bugungi kunda yurtimizda 65 000 nafardan ortiq ko‘zi ojiz insonlar istiqomat 4 / INNOVATOR 2 / 2022 LOYIHALAR

qiladi. Shulardan 44 000 nafari O‘zbekiston Respublikasi Ko‘zi ojizlar jamiyati aʼzosi bo‘lsa, atigi 2 mingga yaqini bevosita ishlab chiqarish jarayonlarida faoliyat yuritadi. Ushbu loyiha g‘oyasining muallifi va ijrochisi Shohruh Begmatov, loyiha rahbari esa texnika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Habibullo Nosirov. Jarayon haqida batafsil ma’lumot olish uchun loyihaning asosiy ijrochisiga murojaat qildik. Muhriddin Arabboyev, loyihaning asosiy ijrochisi: – Maxsus elektron “Brayl gadjet” respublikamizda ishlab chiqarilmaydi, faqat chet eldan sotib olinadi. Xorijdan keltiriladigan ushbu moslama, tabiiyki, o‘zbek tilida “gapirolmaydi” va juda qimmat. Shu sababli ko‘zi ojiz va zaif ko‘ruvchilarga davlat tilida ovoz eshittirish imkonini yaratish maqsadida turli xildagi dasturiy taʼminotlar, maxsus dasturlar, shu jumladan, kompyuter operatsion tizimlari yaratish, keyinchalik ularni ushbu shaxslar o‘qiyotgan, ishlayotgan taʼlim muassasalari va boshqa tashkilotlarga o‘rnatish hamda erkin tarqatish hozirgi kunning asosiy masalalaridan hisoblanadi. Bilasiz, ko‘rish imkoniyati cheklangan insonlar chop qilingan matnlar yoki ko‘cha eʼlonlarini o‘qiyolmaydi. Sunʼiy intellektga asoslangan algoritmlar yordamida tasvirdagi matnlarni ajratib olishga erishamiz. Rasmdan ajratilgan matnlar esa maxsus brayl displeyda namoyish etiladi Shu tarzda ko‘rish imkoniyati cheklangan insonlar uchun matnlarni qo‘lda o‘qish imkoniyati yaratiladi... Loyiha ikki yilga mo‘ljallangan bo‘lib, shu muddatdagi faoliyat uchun Innovatsion rivojlanish vazirligi tomonidan 793 million so‘m miqdorida mablag‘ ajratilgan. 2024-yilgacha taqdim etish rejalashtirilayotgan ushbu g‘oya ommalashsa, imkoniyati cheklangan yurtdoshlarimizning taʼlim va ishlab chiqarish jarayonidagi ishtiroki ortadi. Taklif etilayotgan loyiha doirasida ko‘zi ojiz insonlar uchun ixtisoslashgan maxsus elektron “Brayl gadjet”, apparat va dasturiy taʼminot ishlab chiqish ko‘zda tutilmoqda. Bundan tashqari, loyihani amalga oshirish davomida elektron “Brayl gadjet” platformasi tanlanib, apparat tuzilmasi loyihalashtiriladi va ishlab chiqariladi. Shundan so‘ng dasturiy taʼminot o‘rnatilib, integratsiya qilinadi va sozlanadi. Oxirgi bosqichda o‘zbek tilida gapiruvchi moslama sinovdan o‘tkaziladi va bu davrda aniqlangan kamchiliklar ustida ishlanadi. Jarayonga 10 nafar mutaxassis jalb etilgan bo‘lib, ular loyiha bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar olib bormoqda. Kelgusida ishlab chiqilgan apparat va dasturiy taʼminotni sanoat darajasiga olib chiqib, qo‘shni davlatlarga ham eksport qilish niyatimiz bor. ENDI SUNʼIY INTELLEKT DEHQONLARGA MASLAHAT BERADI! Tadqiqot natijalariga ko‘ra, sunʼiy intellekt texnologiyalari asosida fermerlarga maslahatlar berish dunyo miqyosida ekinlardan olinadigan yillik global daromadni taxminan 20 milliard AQSH dollariga LOYIHALAR 2 / 2022 / INNOVATOR / 5

ko‘paytirishi mumkin ekan. “Sunʼiy intellekt texnologiyalaridan foydalangan holda, tuproq resurslarini tezkor, aniq va samarali tahlil qilish, baholash va monitoring qilish bo‘yicha dasturiy mahsulot yaratish” loyihasining asosiy maqsadi ham tuproq resurslarini monitoring qilish va boshqarishda sunʼiy intellekt texnologiyalarini qo‘llash borasida tegishli dasturiy mahsulot ishlab chiqishdan iborat. Zafar Bahodirov, loyiha rahbari, biologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD): – Mirzaobod tumani tuproqlarini kompleks tahlil qilish tariqa tuproq holati maʼlumotlari bazasi shakllantiriladi. Shu asnoda respublikamizda ilk marotaba tuproqshunoslik sohasida sunʼiy intellekt texnologiyalaridan foydalanish hamda sohada katta hajmli maʼlumotlarni tahlil qilishning ilmiy asoslari ishlab chiqiladi. Umumiy qiymati 1 590 million so‘m bo‘lgan ushbu loyiha ikki yilga mo‘ljallangan bo‘lib, tadqiqot ishlari allaqachon boshlab yuborilgan. Izlanishlar samarasi bilan yuzaga kelgan modellar asosida tuproq resurslarini tezkor, aniq va samarali tahlil qila oladigan, monitoring qilib baholaydigan hamda ekish ishlarini boshqarish yuzasidan ilmiy asoslangan tavsiyalar beradigan dasturiy mahsulot (interaktiv tizim) yaratiladi va joriy qilinadi. Ushbu dasturiy mahsulotning mahalliy analogi yo‘q. Undan foydalanish natijasida qishloq xo‘jaligida amalga oshiriladigan agrotexnik tadbirlarni optimallashtirish hisobiga sarflanadigan resurslar tejaladi. Bu esa, o‘z navbatida, iqtisodiy foyda olish va ijtimoiy holatni yaxshilashga xizmat qiladi. Mazkur dasturiy mahsulotning tijoratlashtirish istiqboli ham mavjud. Bunda qishloq xo‘jaligi klasterlari va fermer xo‘jaliklariga yer maydonlaridan unumli foydalanish bo‘yicha tavsiyalar berish xizmati ko‘rsatiladi. Ushbu loyiha natijalariga ehtiyoj katta bo‘lib, u orqali dehqonlar, fermerlar, klasterlar va boshqa yer egalari o‘z yerlari to‘g‘risidagi barcha maʼlumotlarga ega bo‘ladi. Ularning yerlari to‘g‘risidagi bilimlari ko‘pgina vazifalarni yechish, jumladan, o‘g‘itlar meʼyorini belgilash, sho‘r yuvish meʼyori va muddatlari, ekinlarni ekish vaqti va ularni almashlab ekish, tuproq unumdorligini oshirish, sho‘rlanishining oldini olish kabi tadbirlarni o‘z vaqtida va samarali o‘tkazish imkonini beradi. 6 / mINaNrtO–VAaTpOreRl 2 / 2022 MATNNI AUDIOGA, AUDIONI MATNGA O‘GIRIB BERADIGAN DASTUR Nutq odamlarga maʼlumot yetkazishning eng qulay vositasi hisoblanadi. Nutqning ifodasi – matn. Ammo odamlar borgan sari matn o‘qishga erinchoq bo‘lib bormoqda. Yana bir tomoni, zamonaviy hujjat almashish jarayonida katta hajmdagi matn bilan tanishib chiqish ko‘p vaqtni oladi. Agar u audio formatga o‘girilsa, davlat idoralarida ish unumdorligi ortadi. Sud-huquq tizimiga shu dastur yordamga kelsa bormi, huquqshunoslarning og‘iri yengil bo‘ladi-qo‘yadi. “Sunʼiy intellekt algoritmlari asosida o‘zbek tili nutqiga ishlov beruvchi sud-huquq sohasida dasturlar ishlab chiqish” loyihasi o‘zbek tilini real vaqt rejimida tahlil qilib, taniydigan va sintez qilishga ega yangi texnologiya ishlab chiqishga qaratilgan. “Vazirga maktuLbO”YlIoHyAihLaAsRi

“Matnni audioga, audioni matnga o‘girib beradigan dastur yo‘qmidi?” deb savol berishingiz mumkin. To‘g‘ri, nutq signallariga ishlov berish samaradorligini oshirish bo‘yicha urinishlar ancha vaqtdan beri davom etib kelmoqda. Bugungi kunda dunyoda “nutq-matn” va “matn-nutq” kabi tizimlar yaratish uchun ko‘p algoritmlar taklif qilingan, ammo o‘ziga xos fonetik-lingvistik xususiyatlarga ega bo‘lgan o‘zbek tilida bunga o‘xshash algoritm va tizimlar yaratilmagan. Yaʼni chet elliklar yaratgan dastur o‘zbek tilini “bilmaydi”. Loyiha rahbari texnika fanlari doktori, professor Muhammadjon Musayev. Mehriddin Rahimov, loyiha ijrochisi, texnika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universiteti “Sun’iy intellekt” kafedrasi dotsenti: – O‘zbekiston uchun bu yangi, innovatsion vazifa. Nutqni matnga va matnni nutqqa o‘girishda tilning barcha jihatlarinin o‘zida qamrab oladigan kompyuter dasturlari dunyoda yetarli emas. Qoida tariqasida, bular maʼlum bir muammoga yo‘naltirilgan dasturiy taʼminot to‘plamlari hisoblanadi. Masalan, tibbiyot xodimlari maʼlumot xizmati, Call markazlari, “Aqlli uy” va axborot manbalarini qidirish tizimlari kabilar. Ushbu loyiha doirasida yaratiladigan dasturiy majmua asosida esa so‘z va gaplarni tushunishga imkon beruvchi, sud-huquq lug‘atiga yo‘naltirilgan dasturiy tizim ishlab chiqiladi. Bunday tizimlar davlat idoralarida, aynan sud-huquq sohada ish yuritishda yordam beradi. Sud-huquq sohasida o‘zbek tilidagi matnli hujjatlarni ovoz shakliga o‘girish imkonini beruvchi “Matn-nutq” tizimi 6 oy, jonli nutq muloqotlaridagi so‘z va iboralarni tanib oladigan “Nutq-matn” tizimi esa keyingi 12 oy muddatda ishlab chiqiladi va keng tatbiq qilinadi. Shu maqsadlarni amalga oshirish uchun Innovatsion rivojlanish vazirligi tomonidan 1 595 million so‘m mablag‘ ajratilgan. Jarayonga 60 nafar xodim jalb qilingan bo‘lib, shundan 10 nafari asosiy ijrochi va 50 nafari volontyorlardir. Kompyuterlar yordamida o‘zbek tilidagi jonli nutqni matnga o‘girish uchun sunʼiy intellekt mikrofon orqali aytilgan so‘z va iboralarni tanib oladi. Matn ko‘rinishidagi kitob va hujjatlarni ovoz shaklida chiqarishda ham aynan sunʼiy intellekt texnologiyalaridan foydalaniladi. Ushbu texnologiya sud-huquq sohasida qo‘llaniladi va natijada hujjat almashish jarayonlarida ish unumdorligi oshadi. Uni boshqa davlat idoralarida ham bemalol qo‘llash mumkin. Asosiysi, elektron murojaatlarni avtomatlashtirish imkonini beradi. Bundan tashqari, ko‘zi ojiz va eshitish imkoniyati cheklangan insonlarga asqatadi. Nutq tahlili va sintezi asosida kelgusida o‘zbek tilini boshqa millat vakillariga kompyuter yordamida o‘qitish dasturlari, nutqida nuqsoni bo‘lgan insonlarning nutqiy qobiliyatini tiklash va realibitatsiya jarayonlarida qo‘llash imkonini beruvchi kompyuter texnologiyalari, kriminalistika sohalarida shaxsni identifikatsiya qilishning texnologik vositalari, nutq yordamida texnik va transport vositalarini boshqarish tizimlari va “Call-Center” markazlari ish jarayonlarini avtomatlashtirish kabi yo‘nalishlarda ilmiy hamda amaliy ishlarni amalga oshirish rejalashtirilgan. Sohiba SOTIMBOY qizi tayyorladi. “LOVAYZIHIRAGLARMAKTUB” LOYIHASI 2 / 220022 / INNOVATOR / 7

“MIRZO ULUG‘BEK VORISLARI”: BOBOLARGA MUNOSIB VORISLARNI KASHF ETISH VAQTI KELDI! O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 18-yanvardagi “Isteʼdodli yoshlarni qo‘llab-quvvatlash “Ulug‘bek” jamg‘armasi faoliyatini rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori qabul qilindi. Isteʼdodli yoshlarni qo‘llab-quvvatlash “Ulug‘bek” jamg‘ar- masi, Innovatsion rivojlanish vazirligi, Yoshlar ishlari agentligi, Oliy va o‘rta maxsus taʼlim va- zirligi, Qoraqalpog‘iston Respublikasi Vazirlar Kengashi, viloyatlar va Toshkent shahar hokim- liklari hamkorligida 16-25 yoshgacha bo‘lgan yoshlar o‘rtasida iqtidorli yoshlarni kashf qilish maqsadida “MIRZO ULUG‘BEK VORISLARI” respublika tanlovi eʼlon qilindi. Uch bosqichdan iborat tanlovning final bosqichida respublikamizning barcha hududlaridan 23 811 nafar iqtidorli o‘quvchi va talaba yoshlardan 4526 nafari ishtirok etdi. Tanlov uch bosqichda o‘t- kazilib, birinchi va ikkinchi bosqichlari joriy yilning mart va aprel oylarida Qoraqalpog‘iston Respublikasi, viloyatlar va Tosh- kent shahrida 205 ta tuman va shaharlar kesimida o‘tkazildi. Tanlovning respublika bosqi- chi 19-maydan 21-mayga qadar INNO texnoparkida o‘tkazildi. Fi- nalda 280 ta ishtirokchi qiziqarli loyihalari bilan qatnashdi. Ular orasidan 100 ta g‘olib saralab Isteʼdodli yoshlarni qo‘llab quvvatlash “Ulug‘bek” jamg‘armasi raisi olindi. Oqil Umurzoqovich Salimov Mamlakatimizning har bir tu- man va viloyatida o‘ziga yarasha “Isteʼdodli yoshlarni qo‘l- muammolar mavjud. Deylik, ekologiya, energetika, tibbiyot va lab-quvvatlash “Ulug‘bek” hokazo. Yoshlar o‘zlari yashayotgan muhitdan kelib chiqqan jamg‘armasi tomonidan holda, muammolarni bartaraf etishga doir loyihalarini taqdim tashkil etilgan ko‘rik-tan- etishdi. Ularning masalaga kreativ yondashuvi orqali ushbu lovdan ko‘zlangan asosiy muammolarga yechim topiladi. maqsad bilim olishga inti- layotgan iqtidorli yoshlarni SARATONNI ERTA ANIQLASHNING YANGI USULI qo‘llab-quvvatlash, iqtisodi- yotning turli tarmoqlarida Toshkent tibbiyot akademiyasining 4-bosqich talaba- real qo‘llaniladigan va yur- si Sohibjon Sayfullayev tanlovda “Saraton kasalligini erta timiz farovonligini oshirishga tashxislash uchun mikroRNKlarni elektrokimyoviy aniqlash” xizmat qiladigan innovatsion loyihasi bilan qatnashdi. loyihalarni amalga oshirishga – Bundan bir necha yillar oldin men mikroRNKlar haqida ilmiy ko‘maklashishdan iborat. maqola o‘qib qolgandim va bu bo‘yicha o‘zbekcha adabiyotlar 8 / INNOVATOR 2 / 2022 “MIRZO ULUG‘BEK VORISLARI”

qidirdim. Biroq hech qanday etilishi ana shu mavhumlikka aniqlik kiritdi. 2005-yildan so‘ng asosli ma’lumot topolma- mikroRNKni aniqlash va ularning vazifalarini o‘rganish jadallik dim. Ingliz va nemis tillarini bilan rivojlandi. Turli xil klonlash va bioinformatika tadqiqotlari- bilganim uchun mikroRNKlar ning bashorat qilishlaricha, inson genomida 1000 tagacha haqida ko‘plab ma’lumotlar- miRNK bo‘lishi mumkin va hozirgi kunga qadar 706 ta miRNK ni ingliz tilida yozilgan ada- aniqlangan. biyotlardan topdim. Insoniyat oldida ko‘plab global muammolar mavjud. Shular MikroRNKlar 1993-yil- qatorida saraton kasalligi insoniyatga xavf tug‘dirmoqda. Ka- da kashf etildi. Ular o‘z nomi sallik tarqalishini nazorat qilish hamda bemor hayotini saqlab bilan kichik, ya’ni 19-25 ta qolish imkoniyatlarini oshirish uchun uni erta aniqlash juda nukleotidlardan iborat ekan- muhimdir. ligi tasdiqlandi. Bizga inson organizmidagi genomning “Mirzo Ulug‘bek vorislari” respublika tanlovining birinchi faqatgina 10% oqsil sin- va ikkinchi bosqichlaridan muvaffaqiyatli o‘tdim. Respublika tezida ishtirok etishi oldin- bosqichida eng yuqori – 97.75/100 ball to‘plab, g‘olib bo‘ldim. dan ma’lum. Lekin qolgan Men mikroRNKlar yordamida saraton kasalligiga erta tashxis qismi nima vazifa bajarishi qo‘yish va shu tariqa davlatimizning ilm-fani xalqaro miqyos- mavhumligicha qolayotgan- da yuksak darajada ekanini ko‘rsatishni o‘z oldimga maqsad di. MikroRNKlarning kashf qildim. Jahon sog‘liqni saqlash tashkilotining ma’lumot berishi- cha, saraton o‘lim ko‘rsatkichi bo‘yicha faqatgina yurak-qon tomir kasalliklaridan ortda ekan. Bu muammoning qanchalik ahamiyatli ekanini ko‘rsatadi. Rasmiy statistik ma’lumotlarga ko‘ra, bugungi kunda ko‘krak bezi saratoniga chalingan bir nafar bemorni tekshirish-diag- nostik usullaridan tortib to‘liq davolanishiga ketadigan xarajat miqdori 20  000$ dan 35  000$ gacha. Agarda ushbu loyihani amaliyotga tatbiq etadigan bo‘lsak, o‘sma hujayralarini erta prolifratsiya davrida aniqlaymiz va vaqtida unga qarshi chora- tadbirlar ko‘ramiz. Bundan tashqari, katta miqdorda moddiy yutuqqa erishamiz. Saraton biologiyasini tushunishda, shuningdek, yangi maqsadli davolash usullarini ishlab chiqishda katta yutuqlar- ga erishilgan bo‘lsa-da, takomillashtirilgan erta tashxis va skrining testlari ishlab chiqishdagi muvaffaqiyatlar yetar- li emas. Bu ko‘pchilik saraton kasalliklarini ilk bosqichlar- “MIRZO ULUG‘BEK VORISLARI” 2 / 2022 / INNOVATOR / 9

da tashxislash, o‘z vaqtida davolashni kechiktirish- – Men taklif etayotgan ga olib keladi. Erta saraton yoki prekursor lezyonlari loyiha bilan amaliyot davri- bo‘lgan bemorlarni aniqlashga qodir bo‘lgan maxsus ni to‘liq “virtual poligonlar” molekulyar o‘zgarishlarni izlash bo‘yicha qizg‘in tad- yordamida amalga oshirish qiqotlar olib borilmoqda. MiRNKlarning ushbu noyob bilimlarni mustahkamlashga xususiyatlari ularni klinik diagnostika va kelajak- xizmat qiladi. Har bir amali- da individual bemorlarga shaxsiy yordam ko‘rsatish yot jarayon foydalanuvchilar uchun juda foydali potensial agentlarga aylantiradi. tomonidan individual tarzda bajarishga erishish, labora- ENDI KITOBLAR YONMAYDI! toriya jihozlariga sarflanuv- chi mablag‘larni zamonaviy Ferangiz Aslonova, Buxoro davlat universiteti Ta- virtual modellaridan foydala- biiy fanlar fakulteti, kimyo yo‘nalishi 4-bosqich tala- nish asnosida tejab qolish, in- basi: son hayotiga xavf tug‘diruv- chi jarayonlarni virtual holat- – Ayni damda Buxoro shahridagi 18-umumiy o‘rta taʼlim da kuzatish, tasavvur qilinishi maktabida kimyo fanidan dars beraman. Men bu tanlov- murakkab bo‘lgan, tez sodir da “Sianur kislotaning mochevina va tiomochevina almashin- bo‘luvchi jarayonlarni virtual gan hosilalarining antipiren xossalari tatbiqi” nomli loyiham ko‘rinishda ifodalash hamda bilan ishtirok etdim. Ustozim BuxDU Tabiiy fanlar fakulteti “Or- O‘zbekistonda virtual muhit- ganik va fizkolloid kimyo” kafedrasi o‘qituvchisi Baxtiyor G‘ani- lar bozorini shakllantirishgа qaratilgan. Hozirda loyihamiz yev bilan birgalikda sianur kislota hosi- doirasida “Quyosh panellari” lalarini laboratoriya sharoitida turli va “Kimyoviy zavod” kabi usullar yordamida sintez qilib, uning bo‘limlarni virtual yaratishga antipirenlik (yong‘indan himoya qi- erishdik. lish uchun organik materiallarga qo‘shiladigan komponent) xos- “Virtual poligonlar” loyiha- salarini o‘rganishni maqsad qil- si foydalanuvchilarga 3 turda gandik. Moddalarni sintez qi- (VR qurilmalar, kompyuterlar, lish orqali ularni fizik-kimyoviy mobil qurilmalar) taqdim eti- tadqiqot usullari yordamida lishi mo‘ljallangan. “Virtual tahlil qildik. poligonlar” loyihasi o‘z raqo- Hozirgi vaqtda yong‘inga bar- batchilaridan qator jihatlari doshligi yuqori hamda ancha arzon bilan ajralib turadi. Avvalo, bo‘lgan qurilish va to‘qimachilik sa- mazkur mahsulotlarning ma- noati materiallariga bo‘lgan talabning halliylashtirilishiga erishish ortishi va ushbu antipirenlarni respublika bo‘lsa, shuningdek, yaratil- gan virtual muhitlarni talab miqyosida topish birmuncha muammo bo‘lgani sababli biz sin- asosida qayta ishlash hamda tez qilgan moddalarni mana shu sohada sinab ko‘rdik. Dastlabki individual yondashuv asosi- sinov tariqasida biz oddiy oq qog‘oz, suf va bo‘zga maʼlum kon- sentratsiyali eritmalarni surtib, uni quritdik va yoqib ko‘rdik. Nati- “MIRZO ULUG‘BEK VORISLARI” jada oddiy oq qog‘oz 1-2 soniya davomida to‘liq yonib tugadi, eritma surtilgan oq qog‘ozning 2 sm qismi yonishiga esa bir necha daqiqa ketdi. Iqtisodiy samaradorligiga keladigan bo‘lsak, avvalambor, biz sintez qilib olgan 1 kg antipiren hozirda ishlatiladigan anti- pirenlarga nisbatan bir necha baravar arzon. Bundan tashqari, ushbu antipirendan kitob chop etishda, ayniqsa, tarixiy va diniy kitoblar nashr etishda foydalanish mumkin. Bu bilan kitoblar- ning yong‘inga chidamliligi ortadi. “VIRTUAL POLIGONLAR” YORDAMIDA LABORATORIYA- LARDA AMALIYOT O‘TAYMIZ! Zafarjon Obidjonov, Farg‘ona politexnika instituti ma- gistranti, “Virtual poligonlar” loyihasi muallifi: 10 / INNOVATOR 2 / 2022

da har bir tadqiqot obyekti uchun yangi Maqsadimiz sho‘rlanish poligon yaratish imkoni mavjud. Chet el va eroziyalanishga qarshi tizimlariga nisbatan ancha arzon bo‘lgan kurashish, sho‘rlangan yer- virtual muhitlarimiz esa foydalanuv- larda zamonaviy anor plan- chilar uchun biz yaratgan qulayliklardan tatsiyalari tashkil etish, pes- biridir. titsidlar va mineral o‘g‘itlar- Tanlov g‘olibi loyihasi doirasida- siz, biologik o‘g‘itlardan gi dastlabki buyurtmalarni tayyorlab, foydalangan holda, o‘z egasiga topshirishga ham ulgurgan. tomchilatib sug‘orish Jumladan, fizika fanidan virtual labora- tizimini qo‘llash orqa- toriyalar kompleksi maktab o‘quvchilari li ekologik toza anor doirasida qo‘llanilmoqda. hosili olish hamda respublikamizdagi SHO‘RLANGAN YERDA ANOR YETISHTIRILADI! anor maydonlari- da organik anor Sirdaryo viloyati Guliston davlat universiteti talabasi Sevara yetishtirish va olin- G‘oibova tanlovda “Sho‘rlangan yerlarda zamonaviy gan hosilni milliy anor plantatsiyalari tashkil etish va Eko-Anor brendga aylanti- mahsuloti yetishtirish” loyihasi bilan hay’at rib, jahon bozorida aʼzolari eʼtiboriga tushib, g‘oliblikni qo‘lga Eko-Anor eksportini kiritdi. amalga oshirishdir. Loyihamning o‘zi- – Bugungi kunda sho‘rlanish mua- ga xos jihati, birinchi mmosi global muammolardan biriga aylangan. Sho‘rlanishga qarshi kura- navbatda, in-vitro sha- shish, unga mos o‘simlik navlari yara- roitida sho‘rlanishga chi- tib, organik mahsulot yetishtirish juda damli bo‘lgan anorni pa- muhimdir. Organik qishloq xo‘jaligi togen organizmlardan xoli – bu inson salomatligi, iqtisodiyoti va muhitda o‘stirib, dala sha- atrof-muhit nuqtai nazaridan yuqori roitida zamonaviy muhit tajribalarga asoslangan holda, sanoat yaratgan holda, iqtisodiy qishloq xo‘jaligining salbiy oqibatlariga jihatdan yuqori hosildor- muqobil ravishda paydo bo‘ldi. Sintetik likka erishish hamda pes- kimyoviy pestitsidlar, o‘g‘itlar va gormon- titsid va kimyoviy birik- lar faoliyati ekologik qishloq xo‘jaligi tar- malardan umuman voz mog‘ida taqiqlana boshladi. kechishdir. Organik mah- sulot sertifikatini qo‘lga Loyihalar taqdimoti natijalariga ko‘ra, har bir tuman va shahardan 717 nafar iqti- kiritib, eksportni yo‘lga dorli yoshlar “Mirzo Ulug‘bek vorislari” respublika ko‘rik-tanlovining 1-bosqich g‘oli- qo‘yish va bir necha baro- bi bo‘lishdi. Ular tanlovning ikkinchi bosqichiga o‘tib, BHMning 5 baravari (1 350 000 bar yuqori daromadga so‘m) miqdoridagi pul mukofoti bilan taqdirlandi. Tanlovning ikkinchi bosqich g‘oliblari ega bo‘lishni rejalashtir- – Qoraqalpog‘iston Respublikasi, har bir viloyat va Toshkent shahridan 20 nafar yosh- ganmiz. lar BHMning 10 baravari (2 700 000 so‘m) miqdorida pul mukofoti va final bosqichiga yo‘llanmani qo‘lga kiritishdi. Sevara ABDULLAYEVA tayyorladi. Finalda g‘oliblikni qo‘lga kiritgan 100 nafar innovator yoshlar 5 400 000 so‘m miqdorida pul mukofoti, statuetka va esdalik sovg‘alari bilan taqdirlanishdi. Qolaver- 2 / 2022 / INNOVATOR / 11 sa, bellashuvning respublika bosqichi g‘oliblari Isteʼdodli yoshlarni qo‘llab-quvvatlash “Ulug‘bek” jamg‘armasi tomonidan tashkil etiladigan maqsadli o‘quv kurslarida bepul tahsil oladi. Keyinchalik ham ular mamlakatimizning “oltin fondi” sifatida muntazam qo‘llab-quvvatlanadi. O‘qishni muvaffaqiyatli tamomlagan yoshlar hududlar bo‘yicha ishlab chiqarish tashkilotlari va tadbirkorlik subyektlariga ixtiyoriylik asosida biriktiriladi. “Yoshlar aka- demiyasi” va “Kelajak liderlari klubi”ga jalb etiladi, ularning aʼzosiga aylanadi. “MIRZO ULUG‘BEK VORISLARI”

“TASS-Vision start-up” firmasi va uning innovatsion loyihalari haqida eshitganmisiz? Uning tinib-tinchimas rahbari haqida-chi? Mazkur sonimizning qahramoni xalqimiz va tadbirkorlarimizga o‘zining innovatsion ixtirolari bilan ko‘maklashib kelayotgan innovator Shahzod Umrzoqovdir. U endigina 24 yoshni qarshilayotgan bo‘lsa-da, ko‘plab yutuqlarga erishgan. Xususan, 2018-yilda O‘zbekiston bo‘yicha o‘tkazilgan “Startup-tashabbuslari-2018” tanlovi g‘olibi, 2019-yilda “Biznes samaradorligi va shaffofligini nazorat qila oladigan sunʼiy intellekt dasturi” bilan Qozog‘istonda o‘tkazilgan “DARlab-2019” O‘rta Osiyo tanlovida ham birinchilikni qo‘lga kiritgan. Shahzod UMRZOQOVNING “AQLLI KAMERALARI” ENDI JAHON BOZORIDA 12 / INNOVATOR 2 / 2022 INNOVATOR BILAN SUHBAT

Tanlagan sohamga yaqinlarim qarshi edi Har bir inson bolaligida bir marotaba bo‘lsa Dadamning biznesini rivojlantiraman ham, katta bo‘lsam kim bo‘laman, deb o‘ylab deb... ko‘radi. Men ham yoshligimdan IT sohasiga qiziqardim. Informatika darsida boshqa bolalar Otamning shaxsiy avtobazasi bor. Taʼtilda kabi kompyuter o‘yinlarini o‘ynashni emas, dadamning biznesiga qarashib turardim. yangi algoritmlar, dasturlash tillari haqida oz Yangi kelgan chiptachi kassaga ko‘proq pul bo‘lsa-da tushunchaga ega bo‘lish, kelajakda topshirardi. Keyin esa negadir pul miqdori odamlarga qulaylik yaratadigan ixtirolar kamayishni boshlardi. Shunda menda savol qilishni xohlardim. Аmmo o‘sha paytlarda tug‘ildi: qanday qilib bu muammoga yechim “IT”, “innovatsiya” so‘zining maʼnosini hamma topish mumkin? Tasavvur qiling, har bitta ham tushunmasdi. Bizda bu kabi sohalar avtobusdan kam mablag‘ topshirilmoqda. unchalik yaxshi rivojlanmagani uchun ota- Bunday avtobuslar bitta yo ikkita bo‘lganida onam avvaliga bu qarorimga biroz qarshilik ham mayli edi, ular 5-6 ta. O‘shanda qilishdi. Ular tadbirkor bo‘lgani uchun mening qaniydi odam sonini sanaydigan uskuna ham shu kasbni egallashimni istashgan. Bir bo‘lsa-yu, bunday muammoni bartaraf odatim bor: maqsadimga erishish uchun barcha etishga yordam bersa, deya o‘ylab qoldim. imkoniyatlardan foydalanishga harakat qilaman. Internet do‘konlarida shunday turdagi Аyniqsa, o‘sha paytlari menda yaqinlarim uskunalar bor ekan-u, ammo narxi osmonda. ishonchini qozonishdek jiddiy masʼuliyat bor Shuning uchun o‘zimiz ana shunday uskuna edi. Yaratganga shukrki, bugun erishayotgan yasaymiz, deb maqsad qildim. Taxtadan yutuqlarimdan ota-onam mamnun. ishlangan “quti” ko‘rinishidagi Arduino (dasturlangan mikrokontrollyor) – infraqizil Yangi ixtirolar ehtiyojlar sabab paydo datchik o‘rnatilgan apparat va avtobusdagi bo‘ladi odamlar sonini sanaydigan sensorli uskuna – MVP (minimum viable product – minimal Аvvallari maktab bitiruvchilariga o‘qishni qisqa umr kechiradigan mahsulot)ni tez qayerda davom ettirishini aniqlash uchun fursatda tayyorladik. Vaqt o‘tishi bilan ushbu kitobcha shaklida kichik bir to‘plam (broshyura) mahsulotimizga boshqa avtobazalardan ham tarqatilardi. 9-sinfda o‘qib yurganimda, menga xaridorlar chiqdi. Bu esa qisqa umr ko‘ruvchi ham ana shu kitobchadan berishdi. Biroq faqat MVP “umrini uzaytirdi”. taʼlim muassasasining nomini bilgan bilan ish bitmasligini juda yaxshi bilardim. Taxminan 100 Motivatsiyani muvaffaqiyatsizlikdan ta yoki 500 ta kollej bo‘lsa, biz ularning atigi olaman 10 tasi haqida maʼlumotga ega edik, xolos. O‘shanda ilk innovatsion loyiham, yaʼni kollej MVP uskunamizni yasash uchun kerakli va litseylar nomi, manzili, rasmlari hamda mablag‘ni oldindan to‘laydigan yo‘nalishlari haqida xabardor qiladigan sayt talabgorlar topildi va biz ularga qurilmamizni yaratishni reja qilgandim. Darhol do‘stim bilan kerakli maʼlumotlar yig‘ishni boshladik. Dasturlash bo‘yicha yetarlicha maʼlumotga ega bo‘lmaganim bois saytni yo‘lga qo‘yish uchun dasturchi tanishlarimdan maslahatlar oldim. Lekin sayt yaratish va uni yuritish juda katta masʼuliyat talab qilar ekan. Xullas, bu rejamiz faoliyatini keyinroqqa qoldirdik. Harakatlarimiz zoe ketmadi. Chunki o‘shanda har qanday yangi ixtirolar faqat insonlar ehtiyoji uchun kashf etilishini tushunib yetganman. INNOVATOR BILAN SUHBAT 2 / 2022 / INNOVATOR / 13

qildi, yaʼni avtobuslarning soni cheklangan. Davlat avtobuslariga bizning xizmatimiz kerak emas. Potensial 6000 ga yaqin avtobuslarning yarmidan ko‘pi to‘qimachilik korxonalari bilan shartnoma imzolagan. Korxonalar ishchilari uchun mo‘ljallangan avtobuslardagi yo‘lovchilar sonini sanashga hojat yo‘q. Yo‘lovchilar tashiydigan avtobuslar soni kamayib ketayotgani sari biz o‘z biznesimizni rivojlantirishdan foyda yo‘qligini tushundik. Odamlar sonini sanaydigan ushbu qurilmamizdan yana qayerda foydalanish mumkinligi haqida o‘yladik. Ko‘p o‘qidik, qidiruv tizimlaridan ham izlashga tushdik. yaxshigina pulladik. Kerakli mablag‘ olingach, Bir kuni “Texnomart”da ishlaydigan MVPdan nusxa ko‘chirishni boshladik. O‘zaro xaridorimiz sizlarning texnologiyangiz shartnomalar ham imzolandi. Аmmo bitta odamlar jinsini ajratmaydi, do‘kondagi muhim holatni inobatga olmagandim: MVP jarayonlar haqida maʼlumot bermaydi, dedi. qisqa umr ko‘rardi. Uskunalar 1 yoki 2 oy Bu fikrdan so‘ng biz xaridor bo‘lishi mumkin o‘tgach, buzilish va sinishni boshladi, deya bo‘lgan insonlarning istagini video tahlil orqali avtobaza boshliqlaridan qo‘ng‘iroqlar bo‘ldi. amalga oshirishimiz mumkin, degan to‘xtamga Shoshqaloqlik qilib, avtobuslarning tebranishini keldik. Shundan keyin startap loyihamizni to‘liq inobatga olmabmiz. Bir muammo ortidan boshqa o‘zgartirib, uning biznes modelini qaytadan kamchiliklar ham zanjirga o‘xshab ulanaverdi. ishlab chiqdik. Pulga bo‘lgan qiziqish qimmatga tushdi. Muammoning yechimini topgunga qadar ishimiz Sunʼiy intellekt orqali bajariladigan foyda emas, zararga ishladi. jarayon – kameralarni “aqlli kamera”ga aylantirish fikri keldi. Bu orqali tashkilot asosiy Shunda mahsulotim foyda keltirishi xaridorlari haqida ko‘proq maʼlumot oladi. uchun ko‘p vaqt va mablag‘ ketsa ham Misol uchun, do‘konlarga qaysi mavsumda sifatli qilishim kerakligini tushunganman. xaridor ko‘p kelishini aniqlash muhim masala. Kamchiliklardan to‘g‘ri xulosalar olishga Bu orqali do‘kon yoki idoraga qanday inson o‘rgandim. Hozir ham faoliyatimiz davomida kiradi: erkakmi yoki ayol, yoshi nechada ko‘plab muammolarga duch kelamiz. Lekin kabi savollarga kamera orqali javob olsangiz endi men ulardan to‘g‘ri xulosa chiqarishni bo‘ladi. Jamoamiz bilan MVP “video tahlil” o‘rganganman. Ko‘pchilik motivatsiyani qilishga qaror qildik. Xo‘sh, bu nima degani? qayerdan olasan, deb so‘rashadi. Men ularga Maʼlumki, do‘kon egalari yil davomida kulib, muvaffaqiyatsizliklarimdan, deb javob reklamalarga katta pul sarflaydi. Bunda ular beraman. reklama bannerlari, facebook, telegram kabi Bir yutuq keyingisiga undaydi Unistar”dan “TASS-Vision” kompaniyasiga o‘tish davriga biroz to‘xtalsam. “Unistar” loyihamiz orqali avtobuslarga chiqqan yo‘lovchilar sonini sanaganmiz. O‘zbekiston bo‘yicha jami 8848 ta avtobus bo‘lsa, shularning 2400 taga yaqini “Toshshahartransxizmat” AJga tegishli. Loyihamizni rivojlantirish uchun qamrab olishimiz kerak bo‘lgan bozor bizga kichiklik 14 / INNOVATOR 2 / 2022 INNOVATOR BILAN SUHBAT

ijtimoiy tarmoqlardan foydalanishadi. Bu HtoiqdnzaoiimrdlldaaasSatrirhzrgkokumaoofiymmebdihlaappnnhaiabnaonnagtliiahyyqonoaaixlilmmsai2rhnioigimzgqua5aldcnnamhd.mulonnilzla. r juda katta mablag‘ talab etadi. Biroq qanday targ‘ibot ishlari aynan foyda berishini aniqlash Ularning aksariyatida faoliyatining ilk qiyin. Dasturlangan kamera va baza orqali kunlari hatto kompyuterning oddiy nechta odam qaysi vaqtda kelishi hamda funksiyalari haqida ham dastlabki tushuncha shaxsini aniqlagan holda, o‘sha insonning yo‘q edi. Hozir esa sohadagi bilimlari ancha telefon raqamiga “target” qilishning iloji bor. oshgan. Keyinchalik ularga dasturlash Siz do‘konga kirib, biror narsa xarid qildingiz, bo‘yicha ham bilim bermoqchimiz. Lekin deylik. Kamera bu inson aynan sizligingizni buning uchun ularda shu sohaga qiziqish biladi. Oradan ancha vaqt o‘tadi. Siz kelmay bo‘lishi kerak. Biz ana shunday qizlarimizni qo‘ydingiz. Keyin do‘kon xodimlari kamera saralab, mutaxassis qilib yetishtirish kuzatuvlari orqali sizga xabar jo‘natadi. niyatidamiz. Ularga har mavsumda kerakli topshiriqlar berib boramiz va faoliyatlarini Buni qarangki, yurtimizda 300 dan ortiq monitoring qilamiz. Malakali xodimlarga xaridor mahsulotimizga investitsiya esa boshqa topshiriqlar, yetuk mutaxassis kiritishga tayyor ekanligini bildirdi ва bo‘lishlari uchun yangi bilim va ko‘nikmalar do‘konlariga ushbu kameralardan o‘rnatishdi. berib boramiz. Demak, mahsulotimiz o‘z isteʼmolchisini topdi. Qozog‘istonda bo‘lib o‘tgan tanlovda ham ana Startaplarimizni dunyo tan olsin shu loyiha bilan ishtirok etib, g‘olib bo‘lganmiz. Rivojlangan mamlakatlarda hamma joyga Qizlarga IT sohasida o‘z o‘rnini kamera o‘rnatilgan. Biz shunday kameralarni topishlariga ko‘maklashamiz! osongina T.A.S.S. (Traffic Analysis System and Statistics, yaʼni trafikni tahlil qilish tizimi va Hozirda tashkilotimizning ikkita ofisi mavjud. statistika) dasturimiz orqali “aqlli kamera”ga Faoliyatimiz ham ancha kengaygan. Аsosiy aylantiramiz, xolos. Hozir biz ushbu loyihamiz ofisimiz O‘zbekiston Respublikasi Innovatsion bilan Qozog‘istonning Nur-Sultan va Аlmata rivojlanish vazirligi binosida. Ikkinchisi еsa shaharlarida, Pokiston, Oman, Misr, Bahrayn va Ohangaron shahridagi Toshkent viloyati Saudiya Arabistoni mamlakatlari bilan hamkorlik Yoshlar texnoparkida joylashgan. O‘tgan yili o‘rnatib, o‘z kameralarimizni o‘rnatishga erishdik. Innovatsion rivojlanish vazirligi huzuridagi Pokistonning Tech Avenue, Omandagi “Data Innovatsiyalar Milliy ofisi bilan hamkorlikda Park” kompaniyalari shular jumlasidandir. tuzgan memorandum asosida mamlakatimizning Shuningdek, Birlashgan Arab Amirliklarining Abu barcha “Yoshlar texnoparki”da o‘z ofislarimizni Dabi shahrida joylashgan kompaniyalar bilan ochishni rejalashtirganmiz. Har bitta texnoparkda ham aloqalar o‘rnatishga kirishganmiz. ish o‘rinlari yaratishni ko‘zladik. Hozirda Andijon, Samarqand va Sirdaryo viloyatlarida “Yoshlar Maqsadim sunʼiy intellekt yordamida texnoparki”da ofisimizni ochishga harakat dunyoni yaxshi tomonga o‘zgartirish va boshlangan. O‘zbekiston startapi 1 mlrd. pul miqdoridagi uniсorn darajasida dunyo bo‘ylab nom Eng ahamiyatli jihati, faoliyatimizga ko‘proq qozonishi uchun hissa qo‘shishdir. qizlarni jalb qilishga e’tibor qaratganmiz. Ohangaronda joylashgan ofisimizda 15 nafar Maftuna ABDUSHUKUROVA qizni ishga olganmiz. Bundan asosiy maqsad esa mahalliy aholini ish bilan taʼminlash hamda qizlarning ham IT sohasida o‘z o‘rnini topishlariga ko‘maklashishdir. Chunki bizda IT sohasi bo‘yicha ayol mutaxassislar juda kam. Fikrimcha, qizlar ham bu sohada o‘zlarini sinab ko‘rishlari lozim. Texnoparkda qizlarimiz uchun barcha sharoitlar yaratilgan. Ikki-uch million so‘m atrofida maosh olishadi. INNOVATOR BILAN SUHBAT 2 / 2022 / INNOVATOR / 15

“VAZIRDAN MAKTUB” ”loyihasi endi “ da! 2020-yili xalqimiz butun insoniyat kabi murakkab davr – global pandemiyani boshdan kechirdi. Innovatsion rivojlanish vazirligi ming yillar davomida shakllanib kelgan xat yozish anʼanasini aynan shu kunlarda – koronavirus tufayli ko‘pchilik uyidan chiqmaslikka majbur bo‘lgan paytda tiklashga jazm etdi va Innovatsion rivojlanish vaziri Ibrohim Abdurahmonov vazirlik xodimlarining 7 yoshdan 21 yoshgacha bo‘lgan farzandlariga yo‘llagan maktubidan so‘ng bolalardan ham vazirga xatlar kela boshladi. Bu haqda Innovatsion rivojlanish vazirligining ijtimoiy tarmoqlarida yoritib borildi. Vazirdan xat olgan bolalarning his-hayajonlari va bu xat ularning keyingi faoliyatida muhim o‘zgarishlarga sabab bo‘lgani haqida ko‘plab ijobiy fikrlar eshitdik. Shu sababli kuchli motivatsiya va bolalar hayotida tub burilishlarga sabab bo‘lgan “Vazirdan maktub” loyihasini “Innovator” jurnali o‘quvchilari uchun ham tashkillashtirishga qaror qildik. Maʼlumki, xat shaxsiy yozishma turiga kiradi. Uni keng jamoatchilikka taqdim etish sal erish tuyulishi ham mumkin. Biroq o‘ylab ko‘rib, ayrim xatlarni jamoatchilikka taqdim etish kerak, degan fikrga keldik. Bu xatlar kimgadir o‘rnak, ibrat va namuna bo‘lsa, kimdadir men to‘g‘ri yo‘lda ekanman, degan ishonch uyg‘otar. Aksariyat xatlarda bolalarning ichki kechinmalari va ularning hayotida muhim qarorlar qabul qilishi kerak bo‘lgan holatlar yoritilgan. Innovatsion rivojlanish vaziri Ibrohim Abdurahmonov har bir maktubga alohida eʼtibor bilan javob xati yo‘llagan. «Muvaffaqiyatga erishishning yo‘li qanday, bilasizmi? Oldingizga maqsad qo‘ying! Men uni, albatta, uddalayman, deng! Bunga ishoning! Va siz, albatta, uddalaysiz! Negaki sizning tomirlaringizda al-Xorazmiy, Abu Ali ibn Sino, Beruniy kabi buyuk ajdodlarimizning qoni oqadi. Siz dunyodagi eng iqtidorli, insonparvar va mehnatkash xalq farzandisiz. Mana shu xalqning yanada buyuk bo‘lishi, yurtimiz boy, aholimiz to‘kin yashashi uchun hissa qo‘shish maqsadida o‘z ustingizda tinimsiz ishlashingiz kerak. Sizning bugungi kundagi eng katta ishingiz – bu o‘qish. Unutmang, kelajakni aqlli, bilimli odamlar quradi“, deb yozilgan vazir maktublaridan birida. “Muhtaram ustoz! Menday 11 yoshli bolakayga farzandlaringiz qatori izzat qilib maktub yozganingizdan boshim osmonga yetdi. Menga shu paytgacha hech kim xat yozmagan edi. Xatingizni olib, biroz hayajonlandim. Axir bu maktubni menga akademik unvonini olgan vazir lavozimidagi inson yozgan-ku! Maktubingizni 5-6-marta o‘qib chiqib, o‘z kamchiliklarim va qilishim kerak bo‘lgan ishlar haqida bilib oldim. Buning uchun sizga katta rahmat! Мen juda ko‘p narsaga qiziqaman. Masalan, tabiatni sevaman, avtomobillar rasmlarini chizaman, turli mexanizmlarning qanday ishlashini o‘rgangim kela- di, ayniqsa, robot texnikasiga mehrim boshqacha. Robotlarga bo‘lgan kuchli qiziqishimni ko‘rib, dadam shu yo‘nalishdagi to‘garakka aʼzo qildilar. 16 / INNOVATOR 2 / 2022 “VAZIRDAN MAKTUB” LOYIHASI

Biz u yerda turli robotlar yasashni o‘rganamiz. Xususan, 2019-yilning kuz faslida Turin Politexnika Universiteti qoshida o‘tkazilgan xalqaro Innovatsion haftalik doirasidagi tanlovda qatnashdim. U yerda men butun dunyodan kelgan o‘zimga o‘xshagan bolalarni ko‘rdim. Sizning maktubingizdan ruhlanib, kundalik tutmagan edim, bugundan boshlab tutdim. Avvallari ertangi kun rejasini faqat xayolda qilardim, qog‘ozga yozmasdim, endi esa yoza boshladim. Shu kungacha ko‘proq ertaklar kitoblar o‘qirdim. Endi esa badiiy kitoblar o‘qishni boshlamoqchiman. Hurmatli ustoz, hamma aytganlaringizni qilishga vaʼda beraman. ”243-umumtaʼlim maktabi 4-“v” sinf o‘quvchisi Mirfayozov Mirkamol . Mirkamol hozirda 6-sinfni aʼlo baholarga tugatmoqda. Vazirdan xat olgandan so‘ng uning o‘y-kechinmalari bilan qiziqdik. – Aynan karantinda zerikib, tushkunlikka tushib o‘tirgan paytlarim edi. Hatto o‘rtoqlarim bilan ko‘risholmasdim ham. Bir kuni dadam ishdan qaytganlarida, qo‘limga xat tutqazdilar: “O‘g‘lim, bu senga!” Hayron qoldim... Negaki qog‘ozga yozilgan xatni hech ko‘rmagandim. “Kimdan ekan, dada? Menimcha, hazillashyapsiz?” dedim. Shunda dadam: “Shaxsan senga vazirdan xat, o‘g‘lim”, deganlarida, yuragimni hayajon bosdi. Vazirning xati o‘shanda menga tushkun vaziyatdan chiqish, faqat yaxshi narsalar haqida o‘ylash hamda o‘zimga bo‘lgan ishonchni shakllantirishga dalda bo‘lgan. Har kuni ertalab bajaradigan ishlarimni reja qilishni ularning maslahatlari bilan odat qildim. Robototexnika sohasiga oldin qiziqish bilan qaragan bo‘lsam, endilikda shu sohaga mehr qo‘ydim. Hatto robototexnika bo‘yicha o‘tkazilgan xalqaro tanlovda faxrli 2-o‘rinni olishga muvaffaq bo‘ldim. Vazirdan xat olganimda, ular menga ko‘proq kitoblar o‘qishimni tavsiya qilgan edilar. Shu ikki yil mobaynida 15 dan oshiq badiiy asar o‘qidim. Menga xat yozish va olish imkoniyatini bergan hurmatli vazirdan juda minnatdorman! “Har bir inson ertami-kechmi kasb tanlashi VTaozMsixhr2iagkr-tazebnanioilktskoaqt‘mzriibbicmabhekikotytavuotliatbaldiabd(akaiannastgidkalZeeiquzmldgmtiiaimylrniaad.esdaBitx!nmi)zoinonugqsdhabmu iz. zarur. Men yoshligimdan shifokor bo‘lishni orzu qilganman va yillar o‘tishi bilan ham bu borada fikrim o‘zgarmadi. Maktabda ancha faol edim, turli olimpiada va tanlovlarda ishtirok etardim. Nemis tilini mukammal o‘rganib, yuqori darajali diplomni qo‘lga kiritdim. Shu bilan bir qatorda, ijodiy mashg‘ulotlar bilan ham shug‘ullanishni unutmadim – rasm chizishni o‘rgandim. Bugunda rassomchilik menga anatomiya, gistologiya darslarida tanamizning tuzilishini chizishda qo‘l kelyapti. Shu bilan birga, IELTS imtihonidan o‘tdim. Litseyni bitirganimdan keyin yozda Sankt-Peterburg Davlat universitetiga byudjet asosida o‘qishga kirganim haqida xat keldi. “Shifokorlik kasbmi yoki havas?” deb nomlangan inshom bilan men ”mazkur universitetga kirganlar ro‘yxatidagi birinchi o‘zbekistonlik fuqaro bo‘ldim. “VAZIRDAN MAKTUB” LOYIHASI 2 / 2022 / INNOVATOR / 17

Zumrad maktubining so‘nggida kelajakda AQShning eng nufuzli universitetlaridan birida tahsil olish orzusida ekanini aytib o‘tgan. Bilimga tashna xat egasining irodasi va kelajakdagi rejalariga javob tariqasida vazirdan ham xat jo‘natildi. inbniovliavmzaitlrOsaliri‘ogzinnbimqget“kBiieekSizlozquxngiin‘snzuMnarg–itnbiivnootnsrneiekvilininhgnluonrveaaaigigfo“glitnryssAausliisjaihmgayhzjlzzqhfaaiyalanouzlvaiknimllfsniacniauohtnikhcirtad.knaograihguYnaboqi‘isazlsokvn.briibtiheazdOqnuihiVbirysa.i‘brgbaaosqbzoNgiiomit‘ibiizttitlqaon‘n”uienydtksnimggirtsisiihoncgl,iiohuvaazngrhoiahiaqrbsmiag‘asnriqahe.,asdfggqfnrsabkeiir.aiaekiaziyrauizddnnjrrttintbaa,svogliakioalnionhOaʼOraank‘slrggsggirs‘oagki‘Emaz!‘aznibrvt‘ienybnBnbnztigdalogaognegauyieayztiylgjkioikzegiaus,soqsib‘nizaixikldhtshsazsdigiunudahlltnntaudaonqosaoidimnar‘iulilnntqnmkytnaaviskeigialyrliRbabRqa.oneitmanbHn,keaitedmnsmy,idlgsasagyaigapiazpqqaaoerzipnmulzisuntygbqshginabbanialiasaadzaillnlgitqaio!ribizoagknnkiisAnunidniaghdaiQtbaginshkiszriSiigixuazlihbiiasmFglmnnohbaaqn,‘ilanolnmaioIr‘slgrbldavuhliarnoarviobrgtakas-hifbekzifiraoonmaaq‘nidlkiibAye!ramibtvtudloiaryujaralryasa”ni.hiamskhoavdnaeozmvi,riig, i” – Yodimda, vazirdan xat olish men uchun kutilmagan va eng quvonchli voqea bo‘lgandi o‘shanda, – deydi Zumradxon. – Ayniqsa, Ibrohim Abdurahmonovning ingliz tilida bemalol so‘zlashishlarini bilganim uchun ularga aynan ingliz tilida javob xati yozgandim. Qiziqishlaringiz, kelajakdagi orzularingiz va unga erishishingizni ruhan va maʼnan qo‘llab- quvvatlaydigan inson bo‘lishi kishiga o‘zgacha zavq bag‘ishlar ekan. Ular mening til o‘rganishga bo‘lgan ishtiyoqimni juda ma’qullagandilar. Til bilgan el biladi, deganlaridek, tillarni o‘rganishga bo‘lgan layoqatimni sezib, yana qo‘shimcha tillarni o‘rganishimni tavsiya etgandilar. Hozirda rus, ingliz va nemis tillarida bemalol so‘zlasha olsam, endilikda ispan va turk tillarini ham o‘rganishga kirishganman. AQShda safarda bo‘lib, u yerda tahsil olish uchun kerakli maʼlumotlarni oldim. O‘zimga bo‘lgan ishonchni yanada oshirishga turtki bo‘lgan xat tufayli bugungi kunda o‘qishda eng aʼlochi va faol talabalar safidaman. Hozirda “Innovator” jurnali orqali ushbu an’ana tiklanganini eshitib, juda xursand bo‘ldim. Siz ham xat yozing va hayotingizni tubdan o‘zgartiring! Innovatsion rivojlanish vaziri bilan innovatorlik g‘oyalaringiz va o‘z taassurotlaringizni bo‘lishishni istasangiz, 100174, Toshkent sh., Olmazor tumani, Universitet ko‘chasi, 7-uy manziliga “Innovator” jurnali “Vazirdan maktub” sahifasiga maktub yo‘llang. 1188 // mINaNrtO–VAaTpOreRl 2 / 2022 “VAZI“RVDaAziNrgMaAmKaTkUtBu”b”LOloYyIiHhAaSsIi

“INSON TASAVVURIGA SIG‘GAN HAR QANDAY NARSA AMALGA OSHADI!” “SVUANZ’IIYRGINATEMLALKEKTUT B” LOYIHASI Sun’iy intellektning asosiy maqsadi mashina yoki biror- bir vositani insonlardek fikrlash va tahlil qilishga undashdir. Avtomatlashtirilgan tahlil insoniyatning vaqti, mablag‘i va kuchini tejaydi. Ammo tanganing ikkinchi tomoni ham bor. Bu texnologiyalarning rivoji insoniyatning qo‘lidan “non”ini olib qo‘ymaydimi? O‘zbekistonda bu sohaning istiqbollari qanday? “Alif Fintech” kompaniyasi yetakchi mutaxassisi, “iSystem IT academy” asoschilaridan biri A’zamjon NEMADALIYEVning shu kabi savollar yuzasidan fikrlarini yozib oldik. 2 / 220022 / INNOVATOR / 19

Insoniyat hali dastlabki bosqichda! shakllangan. Siz dasturga bu fayldan aholining yoshi, daromadi, qaysi mavsumda ko‘p Sun’iy intellekt texnologiyalarining ikki xil xarajat qilishi, qaysi kunlari pul sarflaydi kabi tatbig‘i bor: ilmiy va amaliy. Ular o‘rtasidagi masalalarni aniqlashni topshiriq qilib berdingiz. tafovut anchagina. Sun’iy intellekt bilan bog‘liq Bunda siz qanday ma’lumot kerakligini aniq loyihalar ham ilmiy va amaliy yo‘nalishlarga bilyapsiz. Bu vaziyatda machine learning bo‘linadi. Lekin ilmiy yo‘nalishda o‘ylab texnologiyasi ishlatiladi. Lekin katta miqdordagi topilgan yangiliklarning aksariyati hali amalga datada misli ko‘rilmagan ma’lumotlar borki, oshmagan. ularning barchasini idrok qilishga insoniyatning aqli yoki imkoniyati har doim ham yetavermaydi. Ilmiy yoki amaliy bo‘lsin, sun’iy intellekt uch Datada biz ilg‘amagan, e’tibor bermagan yoki bosqichga bo‘linadi: narrow (qisqa), general xayolimizga keltirmagan ma’lumotlar bo‘ladi. (umumiy) va super sun’iy intellekt. Narrow Biz bilmaydigan ma’lumotlarni chiqarib olishda, bosqichidagi super intellektga datani biz notanish bog‘lanishlarni aniqlashda Deep beramiz va nima kerakligini aytamiz. Aqlimiz learning texnologiyasi ancha qo‘l keladi, juda yetmagan yana nimadir bo‘lsa, uni ham yaxshi yordam beradi. o‘rganib ko‘ramiz. Umumiy sun’iy intellektda bizga nima kerakligiga qarab yo‘naltiramiz, Jarayonlar oddiy ko‘rinishdan yarim zarur data dasturini o‘zi topib, biz kutgandan raqamli ko‘rinishga o‘tsa, insonlarning ko‘ra ko‘proq va yaxshiroq ma’lumot bera oladi. fikrlashi o‘zgaradi, imkoniyatlari oshadi Super intellektda esa bizga nima kerakligini uning o‘zi hal qiladi, ya’ni biz uning nazoratida Talab bor joyda taklif ham bo‘ladi. Demak, bu bo‘lamiz. Buyog‘i fantastik kinodek tuyuladi. texnologiyalar rivojlanishi uchun talabgorlar To‘g‘ri, hozircha bu fantastika, xolos. Lekin, men chiqishi kerak. Talabgorlar kimlar? Ular xususiy ishonamanki, inson tasavvuriga sig‘gan har yoki davlat sektori vakillari bo‘lishi mumkin. Shu qanday narsa amalga oshadi! Biz hozir narrow yerda bir savol tug‘iladi: ular sun’iy intellekt sun’iy intellekt bosqichidamiz. Shuning uchun imkoniyatlaridan xabardormi? Xabardor. xavotirga o‘rin yo‘q. Har holda hozircha! Muammo talabgorlarning bu texnologiyalarni birlamchi deb bilmasligida yoki qo‘l ostida Machine learning va deep learning: bo‘lgan jarayonlarning raqamlashtirilmaganida, umumiylik va o‘ziga xoslik juda bo‘lmasa, o‘z qo‘lida bo‘lgan raqamlı ma’lumotlarni soha mutaxassislari bilan Katta miqdordagi datadan kerakli ma’lumotni ulashmasliklarida. Agar xohlagan turdagi biznes ajratib olishda ham sun’iy intellektning machine jarayonlari oddiy ko‘rinishdan yarim raqamli learning yoki deep learning kabi bir nechta ko‘rinishga o‘tsa, insonlarning fikrlashi o‘zgaradi, boshqa turdagi texnologiyalar qo‘llaniladi. turli yangi turdagi jayaronlarni tatbiq qilish, Deylik, bir Excel dasturida aholining kundalik borlarini esa umumiylashtirish, optimallashtirish xarajatlari to‘g‘risida ulkan ma’lumotlar bazasi imkoniyatlari ochiladi. Odatda, to‘liq raqamlashtirilgach, uni optimallashtirishga 20 / mINaNrtO–VAaTpOreRl 2 / 2022 harakat qilinadi. Bu vaqt, mablag‘ va kuch sarfini kamaytirishga yordam beradi. Ana shundan keyin shu sohada avtomatlashgan ma’lumotlar oqimi yuzaga keladi. Keyingi bosqichda ma’lumotlar tahlil qilinadi. Ma’lumot oqimi va hajmi ortishi sayin datadan kerakli tahlillarni olishga insonning kuchi yetmaydi. Shu ma’lumotlar oqimidan biror-bir masalaga yo‘naltirib, shu bo‘yicha biror natija olishda “VazirgaSmUaNk’ItYubIN”TloEyLLihEaKsTi

sun’iy intellekt yordamga keladi. Shundan kelib chiqib, sohalardagi bu jarayon qaysi bosqichda ekanligini ko‘rish mumkin. O‘zbekistondagi holat qanday? berishi, onlayn ta’limning yo‘lga qo‘yilishi kabilarni misol keltirish mumkin. Yaqingacha Dunyo bo‘yicha va O‘zbekistonda ham moliya hukumatda yig‘ilishlar bo‘lsa, mahalliy sohasi doim yetakchi. Bu soha raqamlashtirilgani hokimliklar yoki chekka viloyat va hududlardan sababli sun’iy intellekt texnologiyalarini vakillar markazga kelishi shart edi. Endilikda birinchilardan bo‘lib tatbiq etib kelmoqda. esa ular videoselektor tarzida tashkil etilgan Keyingisi tibbiyot. Rivojlangan mamlakatlarda yig‘inlarga masofadan qatnashishmoqda. Bu inson tanasi bilan bog‘liq bo‘lgan ma’lumotlar orqali data yig‘ib borilmoqda. Xulosa shuki, juda ko‘p va ular aksariyat davlatlarda qaysi sohada data bo‘lsa, u raqamlashtirilsa, raqamlashtirilgan. Shuning hisobiga tibbiyot o‘shanda sun’iy intellektni tatbiq qilish imkoniyati olimlari sun’iy intellekt texnologiyalarining bo‘ladi, kelgusida soha, albatta, rivojlanadi. ijobiy tomonlaridan foydalanib, yutuqlarga erishmoqda. Lekin O‘zbekistonda bu jarayon To sun’iy intellekt hissiyotga ega sust. bo‘lmaguncha bizda ish o‘rni bor! Ammo transport tizimida muhim qadamlar Insoniyatda sun’iy intellekt rivojlanib ketsa, tashlanmoqda. Ko‘chada videokameralar ishsizlik avj olmaydimi, degan xavotirlar bor. o‘rnatilgan bo‘lib, ular kun-u tun yo‘l Odamlar ishini yo‘qotmaydi, faqat boshqa harakatlarini yozib oladi. Bu sun’iy intellekt nomda yoki sal boshqacharoq yo‘nalishda texnologiyalarini keng tatbiq etish uchun katta davom ettirishi mumkin. Juda ko‘p sohalar borki, imkoniyat degani. Ko‘chalar, uylar va binolar ularning aksariyati 20-30 yildan keyin yo‘qolib oldiga kuzatuv kameralari o‘rnatilishi, qolaversa, ketadi. Shu bilan birga, har yili shu texnologiya chegara punktlari va dronlar borligi – bularning sabab yangi turdagi ish-faoliyat turlari, bari xavfsizlik tizimini zamonaviy texnologiyalar sohalar paydo bo‘lmoqda. Lekin sun’iy intellekt vositasida rivojlantirishga yordam beradi. kengaysa, insonlar va texnologiya o‘rtasida Ammo bularning o‘zi yetarli emas. O‘zbekiston jiddiy kurash boshlanadi. Endi mutaxassisdan sun’iy intellektga ilk qadamlarini qo‘yayotgan yanada kuchli bilim, salohiyat va fikrlash talab bo‘lsa, rivojlangan davlatlar juda katta tezlikda qilinadi. Shuni aniq aytish mumkinki, to sun’iy “uchyapti”... intellekt hissiyotga ega bo‘lmaguncha bizda ish o‘rni bor! Ya’ni sun’iy intellekt insonning To‘g‘ri, ta’lim sohasida oz bo‘lsa-da, emotsional holatlarini to‘liq shakllantirganda, raqamlashtirish ko‘zga tashlanmoqda. Bunga jiddiy xavfga aylanadi. Lekin bu jarayonga kundalik.com, abituriyentlarning hujjatlarni yetib borish oson ish emas. onlayn topshirishi, DTM testi javoblarini mashina tekshirishi, maktablar xususiy holda ish jadvalini Sohiba MULLAYEVA yozib oldi. “SVUANZ’IIYRGINATEMLALKEKTUT B” LOYIHASI 2 / 220022 / INNOVATOR / 21

LD“AQARLS IARNI UIABL OB‘RIGYANOAMTIZ”! TBILAN VIR 22 / INNOVATOR 2 / 2022 Bugun har bir sohaga “aqlli” texnologi- yalar shiddat bilan kirib kelmoqda. Bunday yangi va zamonaviy texnologiyalarning, ayniqsa, tibbiyot sohasiga kirib keli- shi quvonarli hol, albatta. Negaki bu texnologiyalar inson salomatligini asrashdek eng mas’uliyatli vazifani o‘z zimmasiga olgan shifokorlarning og‘irini yengil qilib, bemorlarning tez va asoratlarsiz davo topishiga ko‘maklashadi. Andijon davlat tibbiyot institutida tibbiyot sohasida tahsil ol- adigan talabalarning fanlarni tez va oson o‘zlashtirishlari uchun “Anatomiya va klinik anatomiya” fanidan virtual simulyatsion o‘quv laboratoriyasi asosida “VR anatomiy” dastur- ining ishga tushirilishi ham ayni shu maqsadga xizmat qiladi. Ushbu loyiha Innovatsion rivojla- nish vazirligi tomonidan amaliy loyiha sifatida 700 mln so‘mga moliyalashtirildi. “VR anatomiy”ning asoschilaridan biri, Andijon tibbiyot instituti magistranti Islom Bektashev bilan mazkur loyihaning maqsadi, afzalliklari xususida suhbatlashdik. AQLLI TIBBIYOT

Muammoga yechim izlay boshladik... Yurtimizda bir qancha tibbiyot muassasalari va oliy o‘quv yurtlari mavjud. Ularni har yili minglab talabalar tamomlab, o‘zlarining mustaqil faoliyatini boshlaydilar. Inson o‘z xatolari ustida ishlasagina u mukammallikka erishadi. Lekin shifokorning xato qilishga haqqi yo‘q. U inson hayotiga javobgar shaxs. Buning uchun u ko‘plab tajribalar orttirishi va o‘z ustida ishlashi lozim. Anatomiya fani tibbiyotning asosi hisoblanadi. Tabiiyki, bo‘lajak shifokorlar insonning ichki tuzilishi haqida to‘liq maʼlumotga ega bo‘lsagina bemorning dardiga shifo topishi mumkin. Bunday fanni amaliyot bilan birga olib borish bo‘lg‘usi shifokorlarga samarali natija berishi tabiiy. Bugungi kunda aksariyat hollarda tibbiyot oliygohlarida “Anatomiya va klinik anatomiya” fani amaliyot bilan birga olib borilmaydi. Bu esa bo‘lg‘usi shifokorlarning odam organizmi va uning a’zolari haqida mukammal tushunchaga ega bo‘lmasligiga olib keladi. Biz ishlab chiqqan zamonaviy dastur – “VR anatomiy” ana shu muammoga ijobiy yechim bo‘la oladi. U qanday ishlaydi? Yurtimizda birinchi bor inson tanasining virtual ko‘rinishini dars jarayonlariga tatbiq qilishga muvaffaq bo‘ldik va bu tibbiyot sohasi uchun juda katta yangilik. Darslarning o‘zbek, rus va ingliz tillarida olib borilishi, talabalarning mustaqil jarrohlik amaliyotlarini o‘tkazishi, o‘zlashtirilgan mavzu va bajarilgan amaliy ko‘nikmalar ushbu qurilma orqali avtomatik nazoratga olinadi. Shu bois “VR anatomiy” talabalar faoliyatida juda asqatadi. Natijada ular haqiqiy bemorni qabul qilishga tayyor bo‘lishadi. AQLLI TIBBIYOT 2 / 2022 / INNOVATOR / 23

Eng asosiysi, talabalarga dars jarayonini innovatsion usulda tashkil qilish, yaʼni virtual holatda fanni tushuntirish ularda fanga bo‘lgan qiziqishni oshirib, taʼlim sifatini yuksaltiradi. Zamonaviy o‘quv texnologiyalarini (Virtual va masofaviy o‘qitish) taʼlim jarayoniga tatbiq etish nafaqat talabalarning bilim darajasini oshiradi, balki jahonda ko‘zga ko‘ringan o‘z sohasining yetuk mutaxassisi bo‘lib yetishishiga xizmat qiladi. Loyiha doirasida... Yaqin kunlarda Andijon davlat tibbiyot institutining “Anatomiya va klinik anatomiya” kafedrasida mavjud 10 ta o‘quv va 2 ta operatsiya xonalarida zamonaviy masofaviy virtual simulyatsion o‘quv laboratoriyasi barpo qilinadi. Virtual o‘quv laboratoriyasida inson tanasi tuzilishining 3D va 4D ko‘rinishlari haqida darslar olib boriladi. Talabalar barcha amaliy ko‘nikmalarni operatsiya xonalarida bajaradilar. Bajarilayotgan operatsiyalarni talabalar bir vaqtning o‘zida barcha o‘quv xonalarida kuzatib borish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Virtual laboratoriya barchaga birdek xizmat qiladi! Ushbu loyiha institut talabalari, klinik ordinatorlar, magistrlar va malaka oshirish fakulteti tinglovchilarining amaliy ko‘nikmalarini o‘zlashtirish, baholashga yangicha yondashuvni shakllantirish hamda fan, taʼlim va amaliyot integratsiyasini yo‘lga qo‘yishga xizmat qilishi ko‘zda tutilgan. Sevara ERKIN QIZI 24 / mINaNrtO–VAaTpOreRl 2 / 2022 “Vazirga mAaQktLuLbI ”TIlBoyBiIhYaOsTi

Odilxon G‘ulomov: “Kelajagim koinot bilan bog‘liq” Maʼlumki, bundan 20 yil avval boyligi bilan mashhur kishilar neft magnatlari yoki yirik biznesmenlar hisoblanardi. Biroq hozir zamonaviy texnologiyalar asrida milliarderlar reytingi, asosan, texnologik gigantlardan iborat. Zamonaviy texnologiyalar hayotimizga borgan sari chuqurroq kirib kelmoqda. Hatto bog‘cha yoshidagi bolalar ham gadjetlardan bemalol foydalana oladi. Ayniqsa, yoshlarimiz orasida kosmosni zabt etishni maqsad qilganlar borligi quvonarli. Ana shunday yoshlardan bir Odilxon G‘ulomovdir. Yaqinda uning ilk nanoyo‘ldoshi stratosferani muvaffaqiyatli zabt etdi. Xo‘sh, yosh ixtirochimizning kuni qanday o‘tadi? Nimalarga qiziqadi-yu, vaqtini qanday taqsimlaydi? Biz shu kabi savollar bilan qahramonimizga yuzlandik. Maqsadimga erishish ko‘p bilimlarni samarali o‘tkazishga harakat qilaman. Erta olishga undaydi Yoshim 16 da. Bu yil maktabni tongdan turib, birinchi qiladigan ishim – tamomlayman. Allaqachon kelajagim uchun bosh qotiradigan vaqt bo‘lgan. kunlik reja tuzish. Qilishim kerak bo‘lgan Maqsadlarim esa aniq: kelajakda kamida Ilon Mask kabi katta innovator ishlarni to‘g‘ri taqsimlay olmasam, qo‘shimcha bo‘lmoqchiman. Buning uchun esa asosiy vaqtimni bilim olish uchun energiyamni ham sarflab yuborgandek sarflayman. Kunimni iloji boricha bo‘laman, nazarimda. Maktabimdagi taʼlim jarayonlari boshqa maktablarnikiga qaraganda biroz noodatiyroq. Shuning uchun kunimning asosiy qismi maktabda o‘tadi. U yerda xorijiy “INVNAOZIVRAGTOA RMBAIKLTAUNBB”IRLOKYUIHNASI 2 / 220022 / INNOVATOR / 25

tillar, aniq va gumanitar fanlardan tahsil qilib, musiqa eshitib dam olsa, yana kimdir olaman. sevimli mashg‘uloti bilan shug‘ullanib hordiq chiqaradi. Mening ham o‘z “hobby”larim bor. Hammasi qiziqishdan boshlangan Misol uchun, gitara chalish va opera aytishga Yoshligimdan robototexnikaga juda qiziqaman. Tengdoshlarim orasida opera qiziqaman. Kichik-kichik ixtirolar qilib, sanʼatiga qiziqadigan yoshlar kam bo‘lsa yaqinlarimga sovg‘a qilishni juda kerak. Menga esa uning baʼzida sokin, baʼzida yoqtiraman. Robototexnika – bu robotlar esa shiddat bilan ijro etilishi yoqadi. Hozir va ularni boshqarish, sensorli aloqa, ovozim ustida ishlayapman. Tor doiradagi axborotni qayta ishlash uchun kompyuter sahnada bo‘lsa ham, yaqin kelajakda pyesa tizimlarini loyihalash, qurish, ishlatish va ijro etish niyatim bor. ulardan foydalanish bilan shug‘ullanadigan Texnika va musiqa bir qaraganda bir-biridan texnologiyalar sohasidir. Nima uchun aynan farq qilsa-da, fikrimcha, ularning ikkisi ham shu sohaga qiziqishimni bilasizmi? Chunki u yangi g‘oyalarga undaydi. Deyarli har kuni bilan kundalik hayotimizdagi yumushlarni maktabdan so‘ng Innovatsion rivojlanish yengillatib, ko‘proq vaqtimizni shaxsiy vazirligiga ustozim Ziyodulla Butaxonovning rivojlanish uchun sarflashimiz mumkin. oldiga boraman va elektronika, robototexnika Muvaffaqiyatli inson bo‘lish uchun esa, va kosmonavtika bo‘yicha bilmaganlarimni avvalo, vaqtni qadrlash kerak. Sinfdoshlarim o‘rganib kelyapman. Bu yerga kelganimda, orasida ham menga o‘xshab robototexnikaga faqatgina boshlang‘ich bilimlarim bor edi, qiziqadigan do‘stlarim ko‘p. Ular bilan sohaning ko‘p sir-asrorlarini bilmasdim. Mana, tanaffuslarimiz zerikarli o‘tmaydi. O‘rgangan hozir bir qancha yangi innovatsion loyihalar yangi bilimlarimizni o‘rtoqlashamiz, yangi ustida ish olib boryapmiz. Ulardan biri ozon ixtirolar qilamiz. Masalan, hozir buyruqlar qatlamini o‘rganuvchi nanoyo‘ldoshdir. asosida harakatlanadigan aqlli mashina Yaqinda biz mazkur moslamani stratosferaga ustida ishlayapmiz. uchirdik. Men bu kabi yangi loyihalar ustida ishlab hech charchamayman. Aksincha, Texnika va musiqa: ular bir-biriga miriqib dam olaman. O‘z g‘oyalarimni o‘xshaydi amaliyotga qanday tatbiq etish haqida bosh Fikrimcha, hayotda barcha narsa o‘z qotiraman. meʼyorida bo‘lishi kerak: ish, o‘qish va albatta, dam olish juda muhim. Biroq kimdir sayohat Nanoyo‘ldosh: u nimaga kerak? Mazkur nanoyo‘ldosh yaratish jarayonida 26 / mINaNrtO–VAaTpOreRl 2 / 2022 juda ko‘p kitob o‘qishga, ko‘plab sohalarga murojaat qilishga to‘g‘ri kelar ekan. Bu ishga kirishishimdan avval barchasi oson bo‘ladi, deb o‘ylagandim. Biroq buning uchun fizika qonunlari, matematika, geometriya, kimyodan ham xabardor bo‘lish kerak ekan. Nanoyo‘ldoshni uchirish uchun geliy gazi ham kerak bo‘ladi. Men uchirgan mini sputnik stratosferaning 38 metr balandligiga chiqib, ozon qatlami, uning xususiyatlari, umuman olganda, hozirgi holatini o‘rganish uchun maʼlumotlar uzatadi. Biz esa uni kerakli tadqiqot institutlariga beramiz. Bu esa hali deyarli o‘rganilmagan ozon qatlamimiz haqida zarur maʼlumotlarni olishimizga yordam IN“VNaOzVirAgTaOmRaBkItLuAbN” BloIRyiKhaUsNi

Ziyodulla Butaxonov, beradi. To‘g‘ri, bu juda ham Innovatsiyalar Milliy ofisiga qarashli ulkan natija emas, ammo shu “Аerodinamika laboratoriyasi” rahbari: yaqin kosmosga chiqishning – Odilxon jamoamizga volontyor sifatida o‘zi meni kelajakdagi katta- qo‘shilganiga hali ko‘p bo‘lgani yo‘q. Qariyb katta rejalarimni amalga besh oydan buyon u biz bilan birga turli oshirish uchun motivatsiya loyihalar ustida ishlab kelmoqda. Har bir bola bo‘ldi. To‘g‘ri-da, nega biz “Katta bo‘lsang kim bo‘lasan?” degan savolga boshqalarning kosmosni zabt “Kosmonavt bo‘laman!” deb javob bersa kerak. etishini jimgina tomosha Lekin keyinchalik kosmonavtikaga qiziqmay qilib turishimiz kerak? Ko‘p qo‘yishadi. Odilxon esa boshqa tengdoshlaridan vaqtini ijtimoiy tarmoqlarda farqli o‘laroq, sohaga nafaqat qiziqadi, balki o‘tkazadigan bolalarni hech biror natijaga erishish uchun imkoni boricha tushunmayman. Nega yangi harakat qiladi. Elektronika, robototexnika va g‘oyalarni amalga oshirish kosmonavtika kabi sohalarni yanada rivojlantirish imkoniga ega aqllarini bo‘lar- uchun bizga u kabi yoshlar juda kerak. Yaqinda bo‘lmas ishlarga sarflashadi?! uning bir loyihasini muvaffaqiyatli amalga Bizda iqtidorli yoshlar ham, oshirdik. To‘g‘risi, o‘zimning ilk urinishlarim imkoniyat ham bor. Faqatgina yodimga tushib ketdi. Vaqt o‘tgach, men undan unumli foydalanish ham kimningdir “kosmos”ni zabt etishiga kerak. yordamlashaman, deb hech o‘ylamagandim. Odilxonga kelajakda sohaning haqiqiy Oilam davrasida baxtliman! mutaxassisi bo‘lishini tilayman. Haftaning besh kuni menda deyarli bir xil o‘tadi. Ammo “INVNAOZIVRAGTOA RMBAIKLTAUNBB”IRLOKYUIHNASI yakshanba dam olish kuni men uchun katta ahamiyatga ega. Chunki shu kuni biz oilamiz bilan birga hordiq chiqaramiz, qirlarimizni ko‘rgani boramiz yoki oilaviy sayohatlarga chiqamiz. Yaqinlarim bag‘rida vaqt o‘tkazgan holda, yorqin kelajagim uchun yanada ko‘proq o‘qib-o‘rganishga kuch yig‘ib olaman. Xullas, mening kunlarim ana shunday o‘tadi... Kelajakdagi maqsadlarim esa o‘z kosmik kemamni koinotda ko‘rish va o‘zimizda ham MDH davlatlari ichidagi eng ilg‘or kosmik stansiyalarni barpo etishga hissa qo‘shishdir. Maftuna ABDUSHUKUROVA 2 / 2200222 / INNOVATOR / 27

DÀTÀ YOXUD “MÀ’LUMOTLÀR OMBORI”ning SIZ BILMÀGÀN OLÀMI “Data ma’lumotlarisiz siz shunchaki Qiziqishdan maqsad sari… oddiy �ikrga ega bo‘lgan boshqa insonsiz”. V. Edvards Deming Bolaligimdan texnika olamiga juda qiziqqanman. Аyniqsa, kompyuterga bo‘lgan Kelajak kasblarining eng istiqbolli mehrim boshqacha edi. Uchinchi sinfda o‘qib sohalaridan biri bu, albatta, IT sohasidir. yurgan paytlarimda dadam, anig‘ini eslolmayman, Tabiiyki, ushbu sohaning ham bir qator Pentium I yoki Pentium II kompyuteri sotib olgan yo‘nalishlari bo‘lib, ular orasida eng mashhuri edi. O‘sha paytlari kompyuter bor xonadonning DАTА maʼlumotlar bazasi hisoblanadi. uyidan odam arimasdi. Uyimiz gohida akam, gohida mening o‘rtoqlarim bilan gavjum bo‘lardi. DАTА o‘zi nima? U orqali qanday Ular bilan sevimli o‘yinlarimizni maroq bilan amaliyotlarni bajarish mumkin? DATA o‘zi o‘ynardik. Yana bo‘sh vaqtlarimda biron-bir texnik nima uchun kerak? Shu kabi savollarga vositani ochib, ichini o‘rganishni yaxshi ko‘rardim. atro�licha va batafsil javob olish maqsadida АQShning Ogayo shtati Dayton shahridagi Oradan yillar o‘tdi. Maktabni a’lo baholarga CareSource kompaniyasining Data Solutions tamomladim. Endi hayot yo‘limni belgilaydigan and Visualization (ma’lumotlar yechimlari oliygohga hujjat topshirishim kerak edi. va vizualizatsiya qilish) bo‘limi menejeri Esimda, o‘shanda qaror qabul qilishga juda vatandoshimiz Shohruh Toyirov bilan qiynalganman. Qaysi sohani tanlashni bilmay bog‘landik. boshim qotgan edi. Maktabda ingliz tili fanidan o‘tkazilgan turli olimpiadalarda bir necha bor g‘olib bo‘lganman. Shu narsa menga turtki bo‘lib, kelajakda faoliyatimni aynan chet tillariga bog‘lashni maqsad qildim. Bunda men uchun eng to‘g‘ri tanlov Jahon iqtisodiyoti va diplomatiya universiteti ekanligini bildim va ushbu oliygohga hujjatlarimni topshirdim. Puxta tayyorgarlikdan so‘ng mazkur universitetning talabasi bo‘ldim. O‘qish bilan birga ingliz tilimni rivojlantirish uchun qo‘shimcha kurslarga qatnay boshladim. Universitetning ikkinchi bosqichida o‘qib yurgan kezlarimda menda АQShda o‘qish fikri tug‘ildi. AQSh universitetlariga o‘qishga kirish uchun TOEFL yoki IELTS talab qilinardi. Diplomatiya universtetida ingliz tili bilan birgalikda кoreys tilini ham ikki yil davomida o‘rganganman. Chunki Amerika yoki Koreyada o‘qishni 28 / INNOVATOR 2 / 2022 VATANDOSH

rejalashtirgandim. TOEFLga tayyorgarlik kursini Olti oylik intensiv mashg‘ulotlarni tamom- bitirib, testdan o‘tganimdan so‘ng bir nechta AQSh laganimdan so‘ng ishga kirish uchun yana ariza universitetlariga hujjat topshirganman. Shunda berishni boshladim, lekin bu safar IT sohasida. Аmerikaning Kirksvill shahri Missuri shtatidagi Ikkinchi intervyudan so‘ng Nyu-Yorkning Buffalo Truman State Universitydan ijobiy javob kelgan. shahridagi First Niagara bankiga ishga kirishga muvaffaq bo’ldim. Shu tariqa mening IT olamiga Ming shukrki, ushbu oliygohda bugungi kunda rasmiy sayohatim boshlandi. avj olgan biznes boshqaruvi sohasida ta’lim olib, bakalavr darajasiga ega bo‘ldim. Katta maʼlumotlar – bugungi kunning eng “qaynoq” mavzusi O‘qishni tamomlagach, ishga joylashish uchun 50 dan ortiq kompaniyalarga hujjat topshirdim. Аvvalambor, katta maʼlumotlar bazasi – Big Biroq hujjatlarim javobsiz qoldi. Negaki bu yerdagi dataga o‘tishdan oldin maʼlumotlar omborining kompaniyalar uchun xodimning ish tajribasi juda (data warehousing) ahamiyatini tushunish zarur. muhim. Tabiiyki, menda hali bunday tajriba yo‘q Aslida, tashkilotlarga maʼlumotlar ombori nima edi. Shu sababli faoliyatimni “fast food” va pitsa uchun kerak? Oddiy misol. Hamma o‘z tarixiga oshxonalarida boshlashimga to‘g‘ri kelgan. ega. Xuddi shunday tashkilot va kompaniyalar ham. Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q, deganlaridek, Oradan ancha vaqt o‘tgach, bir do‘stim kompaniyalar uchun ham maʼlumotlar ombori kutilmaganda qo‘ng‘iroq qilib qoldi. Gap orasida kelgusidagi asosiy qarorlarni qabul qilishda u menga Illinoys shtatining Chikago shahrida katta rol o‘ynaydi. Tashkilotingizda nimalar IT dasturi bo‘yicha bepul taʼlim berilayotgani bo‘layotganini tushunish uchun sizga ishonchli va haqida aytdi. Darhol xayolimga “Bu men uchun hamma uchun ochiq bo‘lgan ma’lumotlar kerak. zo‘r imkoniyat bo‘lishi mumkin”, degan fikr keldi. Katta maʼlumotlar (big data) — ma’lumotlar Shunday qilib, bu imkoniyatdan foydalanishga to‘plamiga nisbatan qo‘llaniladigan atama bo‘lib, qaror qildim. Bu olti oylik o‘quv dasturi edi. maʼlumotlar to‘plamini qabul qilish, maʼlum Avvaliga darslar menga juda zerikarli tuyuldi, bir vaqt ichida katta maʼlumotlarni to‘plash va hamma jarayon juda sekin o‘tayotgandek edi. saralash jarayonlarini amalga oshirishda ushbu Negaki bu taʼlim turini noldan boshlagan edim. tizimning xizmati beqiyos. Natijaga erishish mendan kuchli sabr talab qilishini bilardim va hammasini muvaffaqiyatli uddaladim. VATANDOSH 2 / 2022 / INNOVATOR / 29

Bir so‘z bilan aytganda, big data – bu juda katta Shohruh Toyirov 1990-yil 7-oktabrda hajmdagi maʼlumotlar yig‘indisidir. Qarshi shahrida tug‘ilgan. Virjiniya shtatining Falls-Cherch shahrida joylashgan Men ikkita muhim soha misolida katta ma’lumotlar “Amerika Savdo va Texnologiya” kollejida tushunchasini tushuntirib beraman: elektron tijorat kompyuter fanlari bo‘yicha magistrlik darajasiga (e-commerce) va sog‘liqni saqlash (health care). ega. Vatandoshimiz, shuningdek, Microsoft Bir necha yil avval Amazon katta ma’lumotlar kompaniyasining sertifikatlangan mutaxassisi texnologiyasi bilan butun dunyoni zabt etdi. hisoblanadi. U data tahlili, ya’ni “data analytics” Amazon mijozlarni maqsadli aniqlashda katta hamda biznes tahlili sohasida yuqori malakaga ma’lumotlardan foydalangan. Hozirda internet orqali ega. biror narsa xarid qilmoqchi bo‘lsangiz, siz haqingizda U “Fortune”ning 100 ta ro‘yxatidan o‘rin olgan darhol maʼlumotlar to‘planib boradi. Menimcha, siz kompaniyalarda IT konsultant bo‘lib faoliyat buni xayolingizga ham keltirmasangiz kerak. Hattoki yuritgan va tajriba oshirgan. Tashkilotlarning biror veb-saytni tomosha qilish uchun sahifalariga faoliyatini chuqur tahlil qilish va ularning kirsangiz ham siz haqingizdagi maʼlumotlar yig‘ilib korporativ biznes-tahlil tizimi dasturiy taʼminotini boraveradi. Ya’ni saytning qaysi sahifasini tomosha ishlab chiqarish hamda hisobot va maʼlumotlar qilganingiz, ko‘proq nimalar eʼtiboringizni tortgani panelini joriy etishda dasturiy taʼminot ishlab va u yerdagi biron-bir mahsulotga odatdagidan chiqarmoqda. uzoqroq tikilib qolsangiz ham tizim buni, albatta, Shohruh Toyirov Microsoft Power Platform inobatga oladi. va Data Warehouse (maʼlumotlar ombori) sohasining yetakchi mutaxassisi hisoblanadi. Eng qizig‘i, qidiruv maydoniga kiritgan barcha narsalaringiz – o‘qiganingiz, yozganingiz yoki Men ko‘p marotaba bu sohani katta daromad istaklaringiz ro‘yxati va savatga joylagan xarid topish ilinjida tanlaganlar haqida eshitganman qilgan mahsulotingiz tizimning tashqi maʼlumotlari va ko‘rganman. Biroq ularning aksariyati ushbu yordamida to‘planib boraveradi. Keyin bu ma’lumotlar sohada sayohatlarini boshlamasdan turib maqsadli tahliliy target usulini qo‘llagan holda, sizga yakunlashlariga to‘g‘ri kelgan. yangi mahsulot tavsiya qilishda qo‘llaniladi. Shu tariqa veb-saytlar sizni shaxsiy darajada taniydigan Ikkinchidan, IT sohasida ishlashni maqsad bo‘lib, ehtiyojlaringiz, istaklaringiz, nimalarga qilgan insondan doimo dasturlash borasida qiziqishingiz va qanday mahsulotlarni xarid qilishni yangi ko‘nikmalarni oshirib borish talab etiladi. yoqtirishingizni bilib oladi. Eng yaxshi dasturlovchi bo‘lishni istasangiz, sabrli bo‘lishni o‘rganishingiz zarur. Аyniqsa, Shifoxona va klinikalar, odatda, har yili katta ushbu sohaga endi dastlabki qadamni qo‘ygan hajmdagi maʼlumotlarni to‘playdi. Bu ma’lumotlar bo‘lsangiz. xuddi “kasalliklar tarixi” ko‘rinishida bo‘lib, undan tahlil sinamalari, tekshiruv natijalari, shifokor Uchinchidan, muomala madaniyati va maslahatlari kabi maʼlumotlar joy oladi. shaxsiy xarakteringizni shakllantirishingiz lozim. Qayerda faoliyat olib borishingizga qarab, IT Bu ma’lumotlarning barchasini tahlil qilish olamida ko‘pchilik bilan ishlash uchun muntazam tibbiyot sohasiga foyda keltiradi, chunki bu jamoa yig‘ilishlarida qatnashish, hamkasblar ma’lumotlar kasalliklarga tezkor tashxis qo‘yish, yoki rahbariyat bilan suhbatlashish talab davolashni yaxshilash, xarajatlarni kamaytirish va etiladi. Amerika kompaniyalarida IT sohasida bemorlarni yaxshiroq tushunishga imkon beradi. ishlash uchun faqat dasturlash bilan cheklanib bo‘lmaydi. Dasturlash bilan birgalikda uni aniq Katta ma’lumotlarni qanday saqlashni tushunish tushuntirib bera olish va kerak bo‘lganda, IT ham muhimdir. Bunday vazifalarni amalga oshirish hamkasblariga o‘rgata olishni bilish zarur. va bajarish uchun Hadoop, Sparklarga o‘xshash turli Shuningdek, yuqori lavozimlarga erishishda “framework”, yaʼni platformalar mavjud. Ulardan biznes kommunikatsiya qobiliyati ham juda maʼlumotlarni saqlashda foydalaniladi. muhim rol o’ynaydi. DАTА bilan shug‘ullanishni istaysizmi? Unda… Sevara NORBO‘TAYEVA IT sohasining aynan DАTА maʼlumotlar bazasi “Vazirga maktVuAbT”AlNoyDiOhaSsHi bilan shug‘ullanishni istagan yoshlarda, avvalambor, dasturlash yoki kompyuterlar bilan ishlash uchun umumiy qiziqish yoki kuchli ishtiyoq bo‘lishi kerak. 30 / mINaNrtO–VAaTpOreRl 2 / 2022

MUVAFFAQIYATLI NI UndaBO‘LMOQCHIMISIZ? NETW RKI!NGo‘rganing Hech e’tibor berganmisiz, so‘zga usta va notiqlik sanʼatini yaxshi o‘zlashtirgan insonlar tez muvaffaqiyatga erishadi. Bunday insonlar qachon, qayerda va qay tarzda gapirishni juda yaxshi bilishadi. Ular muomala madaniyatini puxta egallagani bois har qanday inson bilan tez til topishib ketishadi. Qizig‘i, muomala madaniyati va foydali aloqalarni o‘rnatish bo‘yicha dunyo mamlakatlarida alohida Networking (tanishish san’ati va muomala madaniyati) sanʼatidan taʼlim beriladi. Networking sanʼati har bir inson o‘rganishi kerak bo‘lgan sohalardan biridir. Bu san’at turi tadbirkor va startaplar bilan hayotini bog‘lagan soha vakillari, mashhur kompaniyalarga ishga kirishni rejalashtirayotgan innovator yoshlar uchun muvaffaqiyatlarga erishish kalitidir. Bugungi sonimizda yosh innovatorlarimizning ko‘zlagan maqsadlariga tez va osonroq erishishlari uchun 20 yildan ortiq xalqaro ish tajribasiga ega hamda global hamjamiyatlar asoschisi, dunyoning 400 dan ortiq shaharida bo‘lgan xalqaro spiker va tadbirkor, Biz Network hamda SMʼs 5AM Club xalqaro klubi asoschisi Sardor Muhamedaliyevning tajriba va zarur tavsiyalari bilan tanishasiz. NETWORKING SANʼATI 2 / 2022 / INNOVATOR / 31

Hammasi qanday boshlandi? Asli toshkentlikman. Yoshim 41 da. Bolaligimdan tadbirkorlik sohasiga qiziqqanim bois 15 yoshimdan o‘z faoliyatimni bosh- laganman. Yodingizda bo‘lsa, SM studiyalar bo‘lardi. Men CD ga yozilgan musiqalarni audiokassetalarga ko‘chirib, bozorga olib chiqib sotardim. 15 yoshlik bola uchun bu boshlang‘ich zo‘r biznes edi. Keyinchalik FM radiolar o‘z faoliyatini boshlagach, audiokassetalarga bo‘lgan talab keskin pasaydi. Inson har doim izlanishda bo‘lishi lozim. Ayniqsa, tadbirkor! Shundan so‘ng o‘ylab-o‘ylab, to‘plagan pullarimga sherikchilik- da mebel sexi ochishga qaror qildim. Tadbirkor xushmuomala bo‘lmasa, uning o‘z mahsulotini sotishi qiyin. Ish va xaridor psixologiyasini o‘rganish va unga monand muomala qilish eng katta yutuq hisoblanadi. Aynan mahsulotlarimni sotish davomida ko‘plab tanishlar orttirdim, “foydali aloqalar” o‘rnata boshladim. Bu esa mening kelajakdagi faoliyatimni belgilab berdi. Sekin-asta so‘zlashish mahoratim va muo- mala madaniyatimni xalqaro maydonlarda sinab ko‘rmoqchi bo‘ldim. Shunday qilib, 20 yildan ortiq korporativ segmentda, yaʼni Procter & Gamble, Samsung Electronics, ZoodMall va VEON kompaniyalarida, asosan, MDH va ipak yo‘li davlatlarida top menejer vazifasida ishladim. Faoliyatim davomida aynan Networking sanʼati kuchi bilan ko‘plab muvaffaqiyatlarga erish- dim. Omadli biznesmenlar bilan tanishdim, ular bilan mustahkam aloqalar o‘rnatdim. Hozirda Biz Network kompaniyasi asoschisiman. Ushbu konsalting kompaniya biznes tadbirlar tashkil Har bir insonning muvaffaqiyatga erishishiga etib, dunyo bo‘yicha 10 000 dan ortiq biznes kimdir sababchi bo‘ladi. U ota-onangiz, do‘stingiz, egalari top-menejerlariga xizmat ko‘rsatadi. turmush o‘rtog‘ingiz yoki umuman, yetti yot begona bo‘lishi mumkin. Mashhur va omadli SMʼs 5AM Club xalqaro klubining ham biznesmenlar hayoti bilan tanishsangiz, ular, asoschisiman. Bunday klub 20 dan ortiq dav- albatta, kimdir va kimlarningdir uning hayotida latda mavjud. Klub aʼzolari tadbirkorlar, mene- muhim rol o‘ynaginini taʼkidlashadi. Masalan, Jef jerlar va hayot chempionlari! Statistik maʼlu- Bezos, Bill Geyts va hokazo. Shu sababli maqsad motlarga qaraganda, dunyoda 0,1 % inson va muvaffaqiyatga erishishning qisqa yo‘li soat sahar 5:00 da uyg‘onadi. Bu vaqtdan un- foydali aloqalar ro‘yxatini shakllantirish va ular umli foydalanib, biznes tadbirlar, shuningdek, bilan mustahkam munosabatda bo‘lishdir. Aynan bepul sport tadbirlari va biznes nonushtalar bunday munosabatni tashkil etishda Networking tashkillashtiriladi. Maqsadimiz soat 5 da tu- sanʼatini o‘zlashtirish katta yordam beradi. radigan insonlarning afsonaviy shaxsga ayla- nishiga yordam berishdir. Hozirda ushbu klub Networking – bu foydali aloqalar o‘rnatish yurtimizda ham tashkil etilgan. san’ati Qolaversa, O‘zbekistоndagi eng katta eks- Odamlar tovar-pul munosabatlari paydo patlar (chet ellik) hamjamiyati yetakchisiman. bo‘lishidan oldin ham aloqalarning sehrli kuchini Chet elliklar bilan juda ham ko‘p biznes va ijti- bilishgan va undan faol foydalanganlar, ya’ni moiy tadbirlar tashkillashtiramiz. o‘zaro manfaatli do‘stlik aloqalari doimo mavjud Biznesingizni rivojlantirmoqchi bo‘lsan- bo‘lgan. Faqat XX asrning 70-yillariga kelib, giz, til o‘rganing! Amerikada biznes aloqalari o‘rnatish san’ati uchun maxsus atama – Networking paydo bo‘ldi. Tarjimon hissiyotlaringizni hamkorlik taklif Agar siz ushbu so‘zning etimologiyasiga nazar qilmoqchi bo‘lgan kompaniya egalariga to‘liq tashlasangiz, uning ikkita ildizi borligiga guvoh yetkazib berolmaydi. Shu bois til o‘rganishni bo‘lasiz: inglizchada net – “tarmoq” va “work” o‘zim uchun eng ustuvor maqsadlardan biri ish degan ma’nolarni anglatadi. deb bilaman. 6 ta tilda – o‘zbek, rus, ingliz, qo- zoq, turk, ozarbayjon tillarida bemalol gapla- sha olaman. Hozirda xitoy va ispan tillarini ham o‘rganishni boshladim. 32 / INNOVATOR 2 / 2022 NETWORKING SANʼATI

Tasavvur qiling, siz tadbirdasiz. Atro- fingizda faoliyatingizni rivojlantirishga his- sa qo‘shishi mumkin bo‘lgan insonlar bor. Siz ular bilan qanday muloqotga kirishgan bo‘lardingiz? Darhol men siz bilan hamkorlik o‘rnatishni istayman, menga yordamingiz kerak, desangiz, “omad qushingiz” uchib ketishi turgan gap. Xo‘sh, unda gapni ni- madan boshlaymiz? Birini so‘raganda, boshqasiga berish- ga tayyor bo‘ling Har bir insonning bir-biriga qandaydir bog‘liqligi bor. Siz nafaqat kimdandir yordam so‘rash, balki o‘zingiz ham unga yordam berishga tayyor bo‘lishingiz kerakligini unutmang. Networkingning eng asosiy oltin qoidasi aloqa o‘rnatish- dan oldin sizga bu inson qanday foydali bo‘lishi mumkin va siz ham unga nima bera olishingizni tahlil qilishingiz zarur. Networkingning asosiy foydasi Foydali raqamlarni ko‘paytiring! Tadbirkor, ixtirochi va startap Networking – bu hayotiy vazifalar va biznes masalalar- egalari uchun eng muhim narsa ni tez va samarali hal qilish imkonini beruvchi aloqalar tar- mahsulotini sotish yoki odamlar mog‘i qurish demakdir. U yoki bu shaklda hamma u bilan eʼtiborini qaratishdir. Albatta, shug‘ullanadi: kimdir maqsadli ravishda do‘stlar izlaydi, siz “jonsiz narsa”ni “jonlantirib boshqalari vaqti-vaqti bilan yangi tanishlar orttiradi. gapirishingiz” kerak. Shundagina Biznesda foydali aloqalarni qay darajada baholash omma eʼtiborini jalb etishingiz va mushkul. Eng muhimi, qay darajada “kontaktlar” ro‘yxa- mahsulotingizga qiziqtira olishingiz tingiz keng bo‘lsa, shu darajada o‘zingizga kerakli va faoli- mumkin. Ko‘pincha mahsuloti yatingizni rivojlantirish uchun zarur bo‘ladigan insonlarni yoki loyihasi yaxshi insonlarning topishingiz mumkin. aynan taqdimoti sust bo‘lgani uchun mahsuloti eʼtiborsiz qolib Doimo aloqani ushlang! ketadi. Bunday mahorat darslarini Shunday qilib, siz hayotingizni o‘zgartirishga qodir egallashda ham networkingda bo‘lgan inson bilan tanishdingiz. U sizga eng kerakli vaqt- tajribalarga ega bo‘lasiz. da yordam qo‘lini cho‘zishi uchun doimo siz o‘zingiz ha- qingizda eslatib turing. Deylik, tug‘ilgan kunida, bayram- larda tabriklar va tilaklar jo‘natishni kanda qilmang. Telefon kontaktingizda kimlar bo‘lishi lozim? Sifatli networking aloqasi o‘rnatish uchun, birinchi navbatda, quyidagi omillarga asosiy eʼtibor qaratish lozim: - mavjud va potensial mijozlar; - eski va yangi do‘stlar; - turli kasbdagi iqtidorli, muvaffaqiyatli va qiziqarli odamlar; - nima bo‘lishidan qat‘i nazar, sizga yoqadigan har bir kishi; - VIPlar (Juda muhim shaxslar) – biznesni rivojlantirishda muhim ittifoqchilarga aylana oladi- gan va sezilarli o‘zgarishlarga olib keladigan insonlar. Networking kimlarga kerak emas? 1. Hayotda hamma orzusiga erishgan! 2. Bitta qo‘ng‘iroq orqali har qanday muammoni hal qiladigan insonlar. Agar ana shunday darajaga erishgan bo‘lsangiz, sizni tabriklashim mumkin! NETWORKING SANʼATI Sevara ABDULLAYEVA 2 / 2022 / INNOVATOR / 33

SUN IY INTELLEKTbilan FANTASTIKOLASMAYGOAHAT QILAMIZ Bugun inson qo‘li bilan yaratilgan robotlar sunʼiy intellekt yordamida kosmosga uchmoqda, ulkan kemalarni boshqarmoqda, mohir futbolchilardek to‘p surmoqda, hattoki jurnalist qiyofasida jonli efirga chiqib, yangiliklardan xabardor qilmoqda. Bu hali holva! Ilmda sunʼiy intellekt shu qadar oldinlab ketganki, ularni o‘qib, real hayot bilan fantastik kinoning farqiga bormay qolasan kishi. Quyida olimlar tasavvuridan real hayotga ko‘chgan innovatsiyalar haqidagi qiziqarli maʼlumotlarni taqdim etamiz. “Fantastik film” ko‘rishga tayyormisiz? Qani, ketdik! Sunʼiy intellektning eng yorqin namunalarini, shubhasiz, tibbiyotda ko‘rishimiz mumkin. Sun’iy intellektning bemorlarga tashxis qo‘yish va prognozlashda manaman degan mutaxassislarni ham ortda qoldirayotganini oq xalatli kasb egalari tan olmoqda. Masalan, tajriba sinovlarida shifokorlar bemorlar uchun xavfli bo‘lgan melanomalarning miqdorini 87 foiz aniqlagan bo‘lsa, SI yordamida 95 foiz aniqlikka erishilgan. Tasavvur qilmang-u, bir yaqiningiz komaga tushib qoldi. Unga tibbiyot xodimlari bor kuch va bilimini sarflab, baholi qudrat davolayapti. Lekin bemorning qachon ko‘zini ochishini aniq ayta olmayapti. Sunʼiy intellekt bo‘lsa, hayot va o‘lim o‘rtasida turgan yaqin insoningizning uyg‘onish vaqtini aniqlay oladi. 34 / mINaNrtO–VAaTpOreRl 2 / 2022 SUNʼIY INTELLEKT BILAN FANTASTIK OL“AVMazGirAgaSAmYaOkHtuAbT”QloILyAihMaIsZi

Deyarli 90 foiz holatlarda bemorning o‘ziga kelishini to‘g‘ri topishi esa tadqiqotlarda isbotini topgan. Bugun texnika va texnologiyalar sabab barcha yo‘nalishlar singari ko‘z sohasida ham tashxislash va davolashda misli ko‘rilmagan natijalarga erishilmoqda. Lekin shunga qaramasdan eng malakali mutaxassislar ham sunʼiy intellektga yeta olmayapti. Ayniqsa, ko‘z skanerini tahlil qilishda bu yaqqol seziladi. SI dunyoning yetakchi mutaxassislari kabi nafaqat aniq tashxis qo‘yadi, balki qabul qilgan qarorlarining sabablarini ham tushuntirib bera oladi. Mana sizga taraqqiyot! Bugun aksariyat yumushlarni texnika va robotlarga topshirib qo‘ygan odamzod zerikish yoki maqsadsizlikdan oldingi asrlarga nisbatan bir necha barobar ko‘p ruhiy tushkunlikka tushib qolmoqda. Shuning uchun ham ruhshunoslarning “ketmoni uchayotgandir”. Psixolog sizni obdan eshitadi, o‘z bilimi va ichki sezgilaridan kelib chiqib, qandaydir tashxislar qo‘yadi. Undan siz taskin topsangiz, xo‘p-xo‘p, hech qanday natija ko‘rmasangiz, pulingizga achinib ketaverasiz. Buni qarangki, sunʼiy intellekt bu kasbni ham aʼlo darajada egallab olmoqda. Yaʼni odamning nutqini tahlil qilish orqali bemorning tushkunlikka tushish holati, sababi va yechimlarini aniqlab berishi mumkin ekan. Olimlar sunʼiy intellektni biror sohaga tatbiq etib, sinovdan o‘tkazishganda, har safar uning yangi qirralarini ko‘rib, hayratlarini yashirishmaydi. Maʼlumotlarga qaraganda, SI Ebola epidemiyasi tarqalishini Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti eʼlon qilishidan 9 kun oldin aniqlagan. Bundan ham qizig‘i, Xitoyda tibbiyot sohasida o‘tkazilgan imtihonda robot shifokor sinfning 96 foizidan yaxshiroq natija qayd etgan. Sunʼiy intellektning tibbiyotdagi “xizmat”larini yana uzoq davom ettirish mumkin. Uning boshqa sohalardagi ishtiroki ham siz-u bizni befarq qoldirmasligi aniq. Demak, ko‘zlaringizni yuming! Fantastik kinomizning kulminatsion nuqtasiga keldik! Agar siz vafot etgan insoningizni sog‘ingan bo‘lsangiz, u bilan bir necha daqiqa “gaplasha olasiz”. Ha-ha, xuddi shunday. “MyHeritag” ijtimoiy tarmog‘i tomonidan ishlab chiqilgan “Deep Nostalgia” veb-ilovasi sizga bu borada yordam beradi. Bunda taqdimot qilish uchun rasm yuklab olinadi va maxsus algoritm orqali qisqa harakatlanuvchi rolikka aylantiriladi. Natijada marhumning so‘zlayotgan portreti paydo bo‘ladi. Albatta, u odamning o‘z ovozi bo‘lmaydi, lekin ilova bazasidan 31 ta tildagi 140 ovozdan birini tanlab olish mumkin. Nutq matnini tanlab olishingiz yoki o‘zingiz yozib “SVUANZʼIIYRGINATEMLALKEKTUT BB”ILLAONYFIHAANSTIASTIK OLAMGA SAYOHAT QILAMIZ 2 / 220022 / INNOVATOR / 35

qoldirishingiz mumkin. Qolgan ishlar avtomatik ravishda bajariladi. Rasmlar shu darajada tabiiy chiqar ekanki, hatto artikulyatsiya va yuz ifodalari sezilarli bo‘ladi. Bu esa insonlarga dunyodan ko‘z yumgan yaqinlarining sog‘inch taftini bosishga yordam beradi. Bu sizga Gollivudning mashhur “Ruh” filmini eslatgandir balki. Lekin bu real hayot. Garchi ilova yaratilganiga ko‘p bo‘lmagan bo‘lsa-da, undan 100 milliondan ortiq inson foydalanishga ulgurgan. Ha, odamlar yaqinlarining ruhiy va amaliy ko‘magiga doim suyanib kelgan. Ayniqsa, cho‘kayotgan odam nafaqat qarindoshi, balki yetti yot begonaning ham yordamiga muhtojlik sezadi. Afsuski, har kuni 20 dan ortiq odam suzish havzalarida cho‘kish oqibatida halok bo‘ladi va ularning aksariyati bolalardir. Endilikda sunʼiy intellektni qo‘llash orqali suv havzalarida cho‘kayotgan insonlarni aniqlashga erishilmoqda. Amerikalik dasturchi Rodman Louis tomonidan yaratilgan “Drown Detection” ilovasi mashinaviy o‘qitish va kompyuter nuri yordamida cho‘kayotgan insonlarni real vaqtda aniqlashga yordam beradi. Shunaqa gaplar... Fantastik kinomiz, yo‘g‘-e, qiziqarli maʼlumotlarimiz shu bilan tugadi. Reallikda esa sunʼiy intellekt bilan bog‘liq innovatsiyalar har kun va har soniyada tug‘ilishda davom etaveradi! 36 / mINaNrtO–VAaTpOreRl 2 / 2022 Internet materiallari asosida Sohiba SOTIMBOY qizi tayyorladi. SUNʼIY INTELLEKT BILAN FANTASTIK OL“AVMazGirAgaSAmYaOkHtuAbT”QloILyAihMaIsZi

Innovatsiya har bir soha rivojiga hissa qo‘shadi. Ayniqsa, uning taʼlim jarayonidagi o‘rni va ahamiyati beqiyos. Quvonarlisi, keyingi yillarda ta’lim sohasiga yangi innovatsiyalar kirib kelmoqda. Kitobdagi jonli tasvirlar yoki mavzuga oid eng kerakli maʼlumotlar beruvchi maxsus QR-kodning joriy etilishi ana shunday innovatsiyalardan biridir. So‘nggi o‘n yillikda “darsliklarning yangi avlodi” degan tushuncha paydo bo‘ldi. Taʼkidlash joizki, bu davrda darsliklar avvalgi ko‘rinishidan tubdan farq qila boshladi. Oq- qora tasvirdagi darsliklar o‘rnini rangli kitoblar egalladi. Avvallari illyustratsiyalar, asosan, foto-rasmlardan iborat bo‘lgan bo‘lsa, endilikda ular turli diagrammalar, xarita-chizmalar shaklida berila boshladi. Oxirgi ikki yil ichida esa darsliklarga infografikalar joylashtirildi. Albatta, bu kabi o‘zgarishlar darslikning o‘qimishliligini oshiradi, darslik sahifalarini ixchamlashtiradi, eng muhimi, o‘quvchida qiziqish orttiradi. Lekin, taʼkidlash joizki, bular yangi avlod darsliklari emas. Hozirgi kelib bosma nashrlarni elektron nashrlarga bog‘lash yoki aylantirish boshlangan bo‘lsa-da, jarayon sust kechmoqda. Chop etilgan darsliklar PDF formatga o‘tkazilib, internet saytlariga joylashtirilishi, darslikka SD disklari ilova qilinishini hisobga olmaganda, darsliklarni internet resurslariga qo‘shimcha bog‘lash ishlari yetarli emas. Ayni paytda axborot texnologiyalarining jadal rivojlanishi, QR-kod belgilarining kashf etilishi bosma nashrlarga elektron resurslarni bog‘lash imkoniyatini yaratmoqda. “NVNAOZVIRATGSAIOMNATKAT’LUIBM” LOYIHASI 2 / 220022 / INNOVATOR / 37

QR-kod nima? QR-kod inglizcha “Quick Response” so‘zidan olingan bo‘lib, Quick – tez, Response – javob, yaʼni “tezkor javob” degan maʼnoni bildiradi. Bitta QR-kod o‘rtacha 7089 ta raqam, 4296 ta raqam harf, ikkilik sanoq sistemasiga 2953 bayt yoki 1817 ta iyerogliflarni o‘z ichiga olishi mumkin. Bir so‘z bilan aytganda, QR-kod – bu maxsus tarzdagi kodlardan iborat bo‘lgan qandaydir bir maʼlumot, kvadrat ko‘rinishidagi tasvirdir. Unda oddiy matn, audioyozuvlar, videoroliklar, 3D formatdagi shakllar va boshqa shu kabi boshqa internet resurslari bo‘lishi mumkin. Bugungi kunda kameraga ega zamonaviy telefonlar kvadrat Yuqoridagilardan kelib chiqqan ko‘rinishidagi tasvir ostida holda, umumtaʼlim maktablari uchun yashiringan maʼlumotlarni oson o‘qiy tayyorlanayotgan darsliklarning yangi avlodini oladi. Buning uchun bor-yo‘g‘i telefon kamerasini QR-kodga yo‘naltirgan yaratishga ilk qadam qo‘yildi. holda, kodni maxsus ilova orqali o‘qish zarur. Hozirda QR-kodni o‘qiydigan juda Ayni paytda yuqori sinf o‘quvchilari uchun ko‘p dasturlar mavjud. Ulardan eng darsliklar nashr etish davriyligi 5 yilda ko‘p tarqalganlari iPhone qurilmalari bir marotabaga o‘tganligi, qo‘shimcha uchun Bakodo, Android tizimida ishlovchi qurilmalar uchun esa adabiyotlarni chop etish uchun mablag‘larning Barcode scannerdir. Maʼlumotni tanqisligi, undan ham avval bu kitoblarni QR-kodga aylantirib beruvchi bepul onlayn saytlar ham bor: www. ko‘tarib yurish, topish va boshqa holatlarni qrcoder.ru, www.qrmania.ru, www. yuzaga keltirishi kabi muammolarni hal yorituvchi.ucoz.net. qilish hamda taʼlim tizimiga zamonaviy innovatsion axborot resurslarini kiritishni yo‘lga qo‘yish maqsadida 8-sinf geografiya darsligi (O‘zbekistonning iqtisodiy va ijtimoiy geografiyasi)ga QR-kod belgisi joylashtirildi. Mazkur belgi darslikni tashkil etgan 60 “VazirgNaNOmVaAkTtSuIbO”NloTyAi’hLaIMsi ta mavzuga alohida-alohida o‘rnatilgan bo‘lib, shu mavzuga oid qo‘shimcha internet manbalaridan foydalanish imkonini berdi. O‘z navbatida, internet resurslaridan foydalanishda xavfsizlikni taʼminlash, turli saytlardan olingan havolalar, saytning yopilib qolishi yoki shu resursning sayt egasi tomonidan olib tashlanishining oldini olish maqsadida darslikning alohida internet sayti ishga tushirildi va internet resurslari 38 / mINaNrtO–VAaTpOreRl 2 / 2022

shu saytga joylashtirildi. Mazkur jarayon http://eduportal.uz ga) va doimiy to‘ldirib darslikni nafaqat boyitdi, shu bilan birga, borish mumkin. keyingi chop etilgunicha o‘tadigan 5 yil davomida bo‘ladigan o‘zgarishlarni davriy Mazkur loyihaning amalga oshirilishi ravishda internet resurslari hisobiga bosma darsliklarni internet resurslariga to‘ldirib borish imkoniyatini yaratdi. bog‘lash, o‘quvchilarni qo‘shimcha qiziqarli yangiliklardan matn, audio, Xuddi shuningdek, 8-sinf texnologiya video shakllari orqali xabardor darsligining 16 ta amaliy mashg‘ulotlariga qilib turish, bosma nashrlarga sarf ham ushbu QR-kod belgisi kiritilgan. Bu bo‘layotgan mablag‘larni iqtisod qilish, orqali o‘qituvchi va o‘quvchilar amaliy ularni elektron resurslar bilan boyitish mashg‘ulotning bajarilishini video orqali imkoniyatini yaratadi. ko‘rishlari mumkin. Namuna sifatida 8-sinfda o‘qitiladigan Kelgusida boshqa darsliklarga ham QR-kod “Geografiya (O‘zbekistonning iqtisodiy belgisini o‘rnatish va shu orqali internet va ijtimoiy geografiyasi) darsligiga resurslariga bog‘lash, ularni bitta saytga qo‘yilgan QR-kod belgisi berilmoqda. jamlash (masalan, Xalq taʼlimi vazirligining Mazkur internet resurslar darslikning rasmiy veb-sayti – uzedu.uz yoki portali rasmiy veb-saytiga joylashtirilgan. “NVNAOZVIRATGSAIOMNATKAT’LUIBM” LOYIHASI Jahongir MUSAYEV, Innovatsion rivojlanish vazirligi ilimiy kotibi 2 / 220022 / INNOVATOR / 39

1 MLRD SO‘MLIK GRANT OLIB, DATA MUTAXASSISLARINI TAYYORLAYOTGAN O‘QUV MARKAZI Inson hayoti raqamlar bilan bog‘liq. Hafta kunlarini sanaymiz, soat millarida raqam, tug‘ilgan yil va kun sanalarida ham sonlar... Xullas, atro�imizda o‘rab turgan axborotning salmoqli qismini raqamli maʼlumotlar tashkil etadi. Zamonaviy tilda bu data deb ataladi va maxsus fan sifatida o‘rganiladi. Xo‘sh, bu yo‘nalishga O‘zbekistonda qiziqish va eʼtibor qay darajada? Bu soha mutaxassisi bo‘lish uchun yoshlardan qanday sifatlar talab etiladi? Urganch shahridagi “Data” o‘quv markazi asoschisi Shahzod Sobirov bilan suhbatimiz shu haqda bo‘ldi. 40 / INNOVATOR 2 / 2022 – Avvalo, “DATA” tushunchasiga qisqacha taʼrif bersangiz. – “DATA” – ingliz tilidan tarjima qilinganda, “maʼlumot” degan maʼnoni bildiradi. Maʼlumot – dunyodagi eng qimmat narsa. Ingliz banklari shajarasi asoschisi Natan Rotshild shunday deydi: “Kim maʼlumotga ega bo‘lsa, u dunyoga ega bo‘ladi”. Chuqur o‘ylaydigan bo‘lsak, inson qancha ko‘p foydali maʼlumotga ega bo‘lsa, hayotini shuncha yuqori darajaga ko‘tara oladi. Qolaversa, “DATA” axborot texnologiyalari sohasidagi eng mashhur istilohlardan biridir. – O‘quv markazingizda dataga oid qanday kurslar bor? Yoshlar u yerda o‘qib, qanday mutaxassis bo‘lib yetishadi? – Bugungi kunda O‘zbekistonda raqamlashtirish jadal ketmoqda. Ammo katta hajmdagi datalarni yig‘ishda biroz sustlik borligini ham tan olish zarur. Sunʼiy intellektga asoslangan texnologiyalarni yo‘lga qo‘yish uchun, avvalo, data shakllantirilishi kerak. Datani shakllantirish va biror-bir sohani avtomatlashtirishda esa axborot texnologiyalari mutaxassislari, yaʼni IT mutaxassislari zarur. Ularsiz data ham, sunʼiy intellekt texnologiyalari ham bo‘lmaydi. Shuni hisobga olib, markazimizda zamonaviy kasblar qatorida data bilan ishlovchi barcha DATA O‘QUV MARKAZI

yo‘nalishlarda mutaxassis tayyorlashni maqsad – Bugungi O‘zbekiston qilganmiz. Masalan, veb va android-dasturlash, yoshlarining dataga qiziqishi, uni 7-14 yoshdagi bolalar uchun robototexnika, mobil o‘rganishga bo‘lgan intilishi va o‘yin yaratish, Scratch kabi yigirmaga yaqin salohiyati haqida nimalar deya kurslar bor. Kurslarni bitirgach, o‘quvchilar o‘z olasiz? yo‘nalishi bo‘yicha boshlang‘ich bilimga ega bo‘lishadi. Misol uchun, dasturlash kurslarini – Bugun bu sohaga qiziqmaydigan tugatgan yoshlar junior darajasida ish boshlashi insonni topish qiyin. Lekin mumkin. Albatta, soha mutaxassisi bo‘lish uchun qiziqishning o‘zi kamlik qiladi. ularga tajriba kerak, o‘z ustida ishlashda davom Insonni natijaga olib boruvchi kuch etishlari lozim. Shu kungacha 1050 nafar yosh o‘quv – bu harakat. Harakatsiz natija markazimizni tugatgan bo‘lsa, shundan 250 nafari nolga teng. Shu savolga javob veb dasturlash yo‘nalishi mutaxassisiga aylangan. tariqasida bir o‘quvchimizni misol 50 nafarga yaqin o‘quvchimiz android dasturchilikni qilib keltirmoqchiman. Co-working o‘rgangan. Bitiruvchilarimizning 48 foizi maktab hududimizda eski, ekrani sinib o‘quvchilari bo‘lsa, 8 foizi talabalar. Bizda tahsil ketgan telefonini titib o‘tirgan bolani olgan yoshlarning 25 foizi ishga joylashib, bugun ko‘rdim. Bilsam, bu bola qayerda mamlakatimizda bo‘layotgan raqamlashtirish wi-fi bo‘lsa, o‘sha yerda video va avtomatlashtirish jarayonlariga o‘z hissalarini ko‘rar ekan. Videolar dasturlashni qo‘shmoqda. 2021-yilda Innovatsion rivojlanish o‘rgatishga qaratilgan. Shunday yo‘l vazirligi tomonidan 1 mlrd so‘mlik grant ajratilgan bilan moddiy ahvoli og‘ir bo‘lgan bu bo‘lib, bu mablag‘ o‘quv markazimiz faoliyatini bola dasturlashni o‘rgangan ekan. yanada kengaytirishga xizmat qilmoqda. Bizning markazga esa bilimlarini mustahkamlash, tajriba oshirish DATA O‘QUV MARKAZI uchun kelgan. Hozir u bizda bepul tahsil olmoqda. Bunday intiluvchan va g‘ayratli yoshlarni ko‘rganingizda, ularga maqsadiga erishishi uchun yordam bergingiz keladi. 2 / 2022 / INNOVATOR / 41

– Shu o‘rinda o‘quv markazingizda to‘rtinchi yo‘nalishda o‘qishni istasa, 60 foizli, o‘quvchilar uchun belgilangan beshinchisida 80 foizli, oltinchi kursda o‘qishni ixtiyor imtiyozlar to‘g‘risida qisqacha etgan taqdirda 100 foizli chegirma asosida mutlaq to‘xtalsangiz. bepul taʼlim olishi mumkin. Bunda o‘quvchi kurslarni to‘liq tugatgan va sertifikatni qo‘lga olgan bo‘lishi – Markazimizda foiz va summa kerak. Bunday chegirma bir guruhdan faqat bir ko‘rinishida chegirmalar mavjud. nafar o‘quvchiga taqdim etiladi. Foiz ko‘rinishidagi chegirmalar Dars davomida faol qatnashgan o‘quvchilarga kurs narxining belgilangan foizi summa ko‘rinishidagi chegirmalar, yaʼni chegirma bo‘yicha chegirma berilishini sertifikati beriladi. Markazda 15 000 so‘m, 20 anglatadi. Masalan, o‘quvchi 000 so‘m va 25 000 so‘m miqdoridagi chegirma kursning barcha modullari uchun sertifikatlari mavjud va o‘quvchi belgilangan oldindan to‘liq to‘lov qilsa, 10 summa bo‘yicha chegirmaga ega bo‘ladi. foizlik chegirmaga ega bo‘ladi. Guruhdagi qaysi o‘quvchiga va qancha miqdorda Bitta oiladan 2 nafar yoki undan chegirma sertifikatini berishni guruh o‘qituvchisi ortiq o‘quvchi bir paytning o‘zida belgilaydi. Markazdagi barcha chegirmalar o‘qiyotgan bo‘lsa, ularning har biri o‘quvchilarni ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash va uchun 10 foiz chegirma beriladi. rag‘batlantirish maqsadida joriy qilingan bo‘lib, Bir jihati bor: o‘quvchilardan biri o‘quvchi bir vaqtning o‘zida yuqorida sanalgan o‘z kursini yakunlagan holatda chegirmalarning faqat bittasidan foydalanishi ikkinchisiga chegirma berish mumkin. to‘xtatiladi. DATA O‘QUV MARKAZI Bundan tashqari, nogironlar, “Yoshlar daftari” va “Ayollar daftari” ro‘yxatidagi insonlarga 25 foiz chegirma taqdim etiladi. Bunda ulardan tegishli hujjatlarni taqdim etish so‘raladi. “Iymon nuri” loyihasi doirasidagi o‘quvchilar esa 100 foizlik chegirma bilan o‘qishlari mumkin. Buning uchun ushbu loyiha maʼlumotnomasini ko‘rsatishlari kerak. Bir o‘quvchi ayni paytning o‘zida 2 ta va undan ortiq kursda o‘qisa ham, har bir kurs uchun 10 foiz chegirma olish imkoniyati bor. Shuningdek, yoshlar bir yo‘nalish bo‘yicha kursni to‘liq tamomlab, ikkinchisida o‘qishni boshlasa, 20 foiz chegirmaga, uchinchi kursda ham taʼlimni davom ettirmoqchi bo‘lsa, 40 foiz chegirmaga ega bo‘ladi. Boringki, 42 / INNOVATOR 2 / 2022

– Markazingizda o‘quvchilarning kelajak! Rivojlangan davlatlar sunʼiy bilim olishlari uchun juda yaxshi intellekt texnologiyalarini hayotga sharoitlar yaratilgan ekan. tatbiq etishda juda oldinlab ketgan. O‘zi, umuman, data bo‘yicha Mamlakatimizda bu borada taraqqiyot mutaxassis bo‘lish uchun bolalarda bo‘lishi uchun bizga data bilan ishlovchi qanday sifat yoki qobiliyatlar kuchli mutaxassislar kerak. Bu soha bo‘lishi kerak? Agar shu vakillarida kelajakni ko‘ra olish va tasavvur qobiliyatlar bo‘lmasa, ota-onalar juda muhim. Biz o‘quvchilarimizga shu fikrni sohaga yo‘naltirishda nimalar uqtirishga harakat qilamiz. qilishi lozim? Har safar o‘quvchilarga sertifikat topshirish – Bugungi kunda hech bir soha jarayonida ular rivojlanish, o‘sishda davom bir joyda turgani yo‘q, tinimsiz etishi uchun doim o‘quv markazimizga mukammalashmoqda. Ularga kelishlari, o‘qituvchilari bilan aloqada bu o‘zgarishlarni, shubhasiz, IT bo‘lishlari mumkinligini aytamiz. Qolaversa, kiritmoqda. Sunʼiy intellekt esa dasturchi bo‘lishni niyat qilgan insonga mantiqiy va tanqidiy fikrlash qobiliyati DATA O‘QUV MARKAZI muhim. Bu kod yozish uchun zarur ko‘nikma. Bundan tashqari, eʼtiborli bo‘lish, diqqatni jamlay olish, qiziquvchanlik, masʼuliyat, dunyoqarash kengligi ham dasturlashda kerak. Ota-onalar farzandlarining bu qobiliyatlarini bolalikdan rivojlantirishga harakat qilishi lozim. Umuman olganda, bular barcha sohalarda asqatadi. Sohiba MULLAYEVA suhbatlashdi. 2 / 2022 / INNOVATOR/ 43

LORENS – DUNYONING YETAKCHI FIZIKA NAZARIYOTCHISI Golland fizigi Xenrik Аnton Lorens modda tuzilishining elektron nazariyasi asoschisi hisoblanadi. Harakatlanayotgan zaryadli zarraga magnit tomonidan taʼsir etadigan kuchni uning sharafiga Lorens kuchi deb atashgan. O‘z kashfiyotlari va fanga qo‘shgan hissasi uchun fizik-nazariyotchi olim Nobel mukofoti bilan taqdirlanadi. Lorens Xendrik Аnton 1853-yil 18-iyulda Аrnxem shahrida tavallud topadi. Otasi Gerrit Frederik Lorens kichik yoshdagi bolalar uchun mo‘ljallangan maktabgacha taʼlim muassasasiga rahbarlik qilar edi. Onasi esa bor- yo‘g‘i to‘rt yoshligida olamdan ko‘z yumadi. Besh yildan so‘ng uning otasi yana bir bor uylanadi. O‘gay onasi – Lyuberta Xupkens uning mehrini qozonishga muyassar bo‘ladi: ulg‘aygandan so‘ng Аnton uni har doim alohida ehtirom va hurmat bilan eslaydi. Аnton bolaligidan aniq fanlarga qiziqadi. Olti yoshidan maktabga borgan bu bolakay “eng yaxshi o‘quvchi” degan faxriy nomga loyiq deb topiladi. Uning eslab qolish qobiliyati chinakamiga noyob xususiyatlaridan biri edi. Аnton fizika, matematika fanlari va chet tillarini zo‘r ishtiyoq bilan o‘rganadi va barcha fanlardan aʼlo baholarga o‘qiydi. U kuchli xotirasi tufayli maktabda o‘tiladigan fanlardan tashqari nemis, fransuz va ingliz tillarini osonlikcha o‘zlashtiradi, oliygohga kirishdan avval esa yunon va lotin tillarini o‘rganadi. *** 17 yoshida Аnton Leyden universitetiga o‘qishga kiradi. U yerda astronomiya professori Frederik Kayzer bilan tanishadi. Professorning astronomiya nazariyasi bo‘yicha o‘qigan maʼruzalarining birortasini qoldirmay, qiziqib o‘zlashtiradi. Bu olim uning fizik nazariyotchisi sifatida shakllanishiga katta taʼsir ko‘rsatadi. Ilmga chanqoqligi va mehnatkashligi tufayli u ikki yilga bormay fizika va matematika bakalavri darajasiga ega bo‘ladi va 19 yoshida o‘z ona shahriga qaytib, mahalliy o‘rta maktabda dars beradi. O‘qituvchilik qila turib, Аnton ilm-fanni ham beeʼtibor qoldirmaydi: u doktorlik darajasini olish uchun imtihonlarga tayyorgarlik ko‘radi va imtihonlardan yuqori baholar bilan o‘tadi. Bu davrda u 20 yoshda edi. 44 / INNOVATOR 2 / 2022 NOBEL SOVRINDORLARI

Doktorlik dissertatsiyasini yoqlash uchun LORENS KUCHI →B Аntonga ikki yil kerak bo‘ladi. Tadqiqot ishi →Fl Fl = Bqυsin→υα yorug‘likning qaytishi va sinishi mavzusiga bag‘ishlangan edi. Bu ilmiy ishda bo‘lajak olim Jeyms Klerk Maksvellning yorug‘lik to‘lqinlari haqidagi elektromagnit nazariyasining baʼzi oqibatlarini tadqiq qiladi. Uning bu tadqiqoti mislsiz ilmiy ish deb eʼtirof etiladi. *** bo‘lib, bu nazariya molekulalarning Аnton Lorens doktorlik dissertatsiyasini harakati hamda ular harorati va o‘rta yoqlagandan so‘ng o‘z shahrida yashab, 1878-yilga kinetik energiyasi o‘rtasidagi nisbatning qadar maktabda dars berishni davom ettiradi. o‘rnatilishini tavsiflaydi. 1892-yilda Lorens Аynan shu yili u Leyden universitetining nazariy fizika yangi, keyinchalik elektronlar nazariyasi kafedrasiga rahbar etib tayinlanadi. O‘sha paytlarda deb nom olgan nazariya ustida ishlay nazariy fizika mustaqil fan sifatida endigina shakllana boshlaydi. “Elektr energiyasi mayda borar, Leydendagi kafedra esa Yevropadagi bu zaryadlangan zarralarning – manfiy va yo‘nalishdagi kafedralardan birinchilardan edi. Bu musbat elektronlarning tartibli harakati lavozim Lorensga juda mos kelardi, chunki bu noyob natijasida vujudga keladi”, – deb taʼkidlaydi aql sohibi nazariyani sodda tilda ifoda etib, matematik Lorens. Vaqt o‘tishi bilan barcha elektronlar tushunchalar orqali fizika muammolarini hal etish manfiy zaryadlangani aniqlanadi va Lorens qobiliyatiga ega edi. shunday xulosaga keladiki, bu nihoyatda mayda zarralar elektromagnit to‘lqinlar, *** shu jumladan, yorug‘lik va radio to‘lqinlarni Shunday qilib, Lorens Xendrik Аnton 25 keltirib chiqaradi. Bu to‘lqinlar 1888-yilda yoshidan Leyden universitetida professor sifatida Maksvell tomonidan aniqlanadi va Genrix faoliyat yurita boshlaydi. Shu paytdan boshlab u Gers tomonidan ixtiro qilinadi. ilm ummoniga g‘arq bo‘ladi: 1878-yilning o‘zidayoq Аnton Lorens optik hodisalarga oid tadqiqotlarini Olim 1890-yilda elektronlar nazariyasi davom ettirgan holda, moddalar zichligi bilan uning ustida olib borgan tadqiqotlarini davom sinish ko‘rsatkichi o‘rtasidagi bog‘lanishni hisoblab ettiradi. Bu nazariyani Maksvellning elektro- chiqadi. Yaʼni vakuumdagi yorug‘lik tezligining magnit nazariyasini soddalashtirish uchun moddadagi yorug‘lik tezligidagi nisbatini nazariy qo‘llaydi va bu borada fizikaning ko‘plab jihatdan aniqlaydi. Bu kattalik yorug‘lik nuri muammolari, jumladan, magnit maydonidagi vakuumdan moddaga o‘tish jarayonida birinchi spektral chiziqlarning parchalanishiga yo‘nalishiga qaraganda og‘ish nisbatini bildiradi. bag‘ishlangan ilmiy ishlarini chop etadi. Biroq Аnton bu tadqiqot natijasini eʼlon qilishi bilan maʼlum bo‘ladiki, aynan shu formulani daniyalik fizik XIX asrning oxirlarida aksariyat fizik Lyudvig Lorens ham undan sal avvalroq aniqlagan olimlar spektrlar atom tuzilishini aniqlashda ekan. Shuning uchun ham bu formula hozirgi kunga yordam berishini taxmin qilishadi va bu qadar Lorens-Lorens formulasi deb nomlanadi. taxminlari to‘g‘ri bo‘lib chiqadi. Shuning Аmmo Xendrik Lorensning ilmiy ishlari shunisi uchun ham Lorensning spektral hodisani bilan ahamiyatli ediki, uning xulosalariga qaraganda, izohlashda elektronlar nazariyasini moddiy obyekt tarkibida harakatdagi zaryadlangan qo‘llashini modda tuzilishini aniqlashda elektron zarralar bo‘lib, ular yorug‘lik nurlari bilan muhim qadam deb aytsa bo‘ladi. munosabatga kirishadi. O‘sha davrda modda atom va molekulalardan tarkib topgan, degan fikr ko‘pchilik tarafidan maʼqullanmagandi va olimning bu taxmini aynan shu nuqtai nazarning isboti edi. 1880-yillarda Lorensning ilmiy qiziqishlari, asosan, gazlarning kinetik nazariyasi bilan bog‘liq NOBEL SOVRINDORLARI 2 / 2022 / INNOVATOR / 45

*** harakat tezligi yorug‘lik tezligiga yaqinlashganda 1902-yilda Lorens va uning hamkasbi o‘sadi. Mazkur ilmiy ishini Lorens o‘sha davrda baʼzi – Leyden universitetida faoliyat yurituvchi fizik olimlar taxmini – go‘yoki butun borliqni efir deb fizik olim Piter Zeeman Nobel mukofoti bilan nomlanuvchi maxsus moddaning taʼsirini aniqlash taqdirlanadi. Mazkur yuksak sovrin ularga borasida ko‘plab muvaffaqiyatsiz olib borilayotgan “magnetizmning nurlanishga taʼsirini tadqiq tadqiqotlarni izohlash maqsadida amalga oshiradi. etib, fizika fani rivojiga qo‘shgan yuksak hissalari uchun” beriladi. Mukofot taqdimotida Lorens formulalari fizika nazariyasining keyingi Shvetsiya Qirolligi Fanlar akademiyasining taraqqiy etishiga katta taʼsir ko‘rsatadi hamda aʼzosi Yalmar Teel so‘zga chiqib: “Yorug‘likning Аlbert Eynshteyn tomonidan nisbiylik nazariyasining elektromagnit nazariyasi rivojiga qo‘shgan yaratilishiga turtki bo‘ladi. Аgar Lorens harakatdagi katta hissasi uchun professor Lorensdan barcha moddalar defformatsiyasi qandaydir molekulyar ilm ahli g‘oyat minnatdordir. Аgar Maksvellning kuchlar taʼsiri ostida amalga oshirilib, vaqtning nazariyasi atomlarni o‘rganishdan yiroq bo‘lsa, o‘zgarishi – oddiy matematik nayrang, yorug‘lik Lorens o‘z tadqiqotlarida moddalar mayda tezligi esa uning nazariyasi orqali izohlanadigan elektron deb nomlanadigan zarralardan hodisa deb hisoblagan bo‘lsa, Eynshteynning tarkib topgani, buning ustiga, bu zarralar fikriga ko‘ra, yorug‘lik tezligi nisbati va doimiyligini zaryadlanganini taxmin qilib, fizika fanini yangi muammo sifatida emas, asosiy tamoyil sifatida bosqichga olib chiqadi”, – deb aytadi. ko‘rib chiqish lozim. *** *** XIX asrning oxiri va XX asrning 30 yildan ortiq ilmiy faoliyati davomida Lorens boshlarida Lorens dunyoning yetakchi Xendrik Аnton zamonaviy fizika rivojiga katta fizik nazariyotchisi deb tan olinadi. qiziqish bilan qaraydi hamda vaqt, borliq, modda Uning ishlari nafaqat elektr energiyasi, va energiya haqidagi yangicha qarashlar fandagi magnetizm va optika, balki kinetika, ko‘plab muammolar yechimi bo‘lishini anglab yetadi. termodinamika, mexanika, statistik fizika Lorens juda kamtarin va olijanob inson bo‘lib, va gidrodinamikani qamrab oladi. Olimning ko‘plab ijobiy xislatlari ajoyib tashkilotchi hamda faoliyati tufayli fizika nazariyasi klassik boshqaruvchi sifatida unumli va samarali faoliyat fizika doirasida mumkin qadar yuqori yuritishiga sabab bo‘ladi. Bu buyuk olim umrining cho‘qqilarni egallaydi. Lorens g‘oyalari oxirgi kunigacha ilmiy faoliyat bilan shug‘ullanishni zamonaviy nisbiylik va kvant nazariyalari kanda qilmaydi va 1928-yil 4-fevral kuni Garlem rivojiga taʼsir qiladi. shahrida 74 yoshida olamdan ko‘z yumadi. 1904-yilda Lorens o‘zi tomonidan ishlab chiqilgan katta ahamiyatga ega bo‘lgan Hilola SALOYEVA, formulalarni eʼlon qiladi. Mazkur formulalar “Ilm-fan va innovatsion rivojlanish” harakatdagi modda o‘lchamining harakat yo‘nalishigaqisqarishivavaqtyo‘nalishining ilmiy jurnali bosh muharriri o‘zgarishini tavsiflaydi. Bu ikki holat 46 / INNOVATOR 2 / 2022 NOBEL SOVRINDORLARI

YEVROPA KARIES TADQIQOTLARI TASHKILOTI GRANTI SOHIBI Toshkent davlat stomatologiya instituti 5-bosqich talabasi, Innovatsion rivojlanish vazirligi qoshidagi Yoshlar akademiyasi aʼzosi Nozimjon Tuyg‘unov jahonning yetakchi olimlari jamlangan Yevropa karies tadqiqotlari tashkiloti (European Organization for Caries Research-ORCA)ning ilmiy grantini qo‘lga kiritdi. Mazkur grant 2022-yilning iyun oyi oxirida Italiyada bo‘lib o‘tadigan xalqaro kongressda qatnashish (aviabilet, kongressda ro‘yxatdan o‘tish, turar joy) xarajatlarini to‘liq qoplab beradi. Maʼlumot uchun: Yevropa karies tadqiqotlari tashkiloti (ORCA) 1953-yilda xalqaro tashkilot sifatida tashkil etilgan va butun dunyoda kariesologiya sohasidagi ilmiy tadqiqotlarni amalga oshiruvchi, og‘iz bo‘shlig‘i salomatligini targ‘ib qiluvchi ilmiy tashkilot. Yosh olim 2020-2021-yillar davomida germaniyalik professor Аndreas Shulte va Toshkent davlat stomatologiya instituti professori Baxtinur Xudanovlar rahbarligidagi Аngliyaning Borrow fondi grant loyihasida ishtirok etdi. Mazkur grantda 15 dan ortiq yosh olim va doktorantlar qatnashishdi. Ular respublikamizning turli hududlarida yashayotgan 13 mingga yaqin 7 va 12 yoshdagi bolalarning stomatologik salomatligini o‘rganishdi (epidemiologik tadqiqot). Tadqiqot Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti talablari asosida o‘tkazildi va Nozimjon ustozlari bilan birgalikda tadqiqot natijasi asosida ilmiy tezis shakllantirdi. Maʼlumot uchun: Mazkur grant har yili dunyo bo‘yicha 100 dan ortiq talabgorlar orasidan 6-7 ta nomzodga beriladi. Nozimjon Tuyg‘unov bugungi kunda stomatologiya fakultetida bilim olish, ilmiy ishlarda qatnashish bilan bir qatorda yosh tadbirkor sifatida ham faoliyat ko‘rsatib kelmoqda. U ustozi B.Xudanov rahbarligidagi Innovatsion rivojlanish vazirligi tomonidan moliyalashtirilayotgan “Ohangaron va Urgut tumanlaridagi innovatsion telemeditsina xizmatini tashkil etish” startap loyihasida foal ishtirok etmoqda. Shuningdek, u “Innovative Developers” masʼuliyati cheklangan jamiyati direktori. 2019-yilda xalqaro yirik nashriyot kompaniyasi – Elsevier tomonidan tashkil etilgan tanlovdan muvaffaqiyatli o‘tib, Clinicalkey platformasi bo‘yicha O‘zbekistondan mintaqaviy trener sifatida faoliyat yuritdi. N.Tuyg‘unov yurtimizning xalqaro hamjamiyatdagi nufuzini oshirishga, davlat, jamiyat va ilm-fan sohasi rivojiga munosib hissa qo‘shib kelayotgan yosh olim sifatida respublika va xalqaro jamoatchilik o‘rtasida katta hurmat qozonib kelmoqda. INNOVATOR 2 / 2022 / INNOVATOR / 47

Andijon davlat universiteti qoshida tashkil etilgan “Tarjimashunoslik va lug‘atshunoslik innovatsiya markazi” xodimlari tomonidan 5–11-sinflar uchun 11 tilli matematika, informatika, biologiya va sunʼiy intellektga oid terminlarning elektron lug‘ati mobil ilovasi yaratilgani haqida avvalgi sonimizda aytib o‘tgan edik. Bugungi maxsus sonimizda ushbu ilovaga kiritilgan sunʼiy intellektga oid terminlar maʼnosiga to‘xtalamiz. ABSTRAKT MASHINA – ba’zi real yoki gipotetik qurilma ishlashining barcha rasmiy tomonlarini aks ettiradigan nazariy konstruksiya. Matematika, kibernetika, sun’iy intellekt fanlarida o‘rganiladigan modellarni bunga misol qilib keltirish mumkin. BOG‘LANISHLAR – o‘n (yuz) minglab parallel ravishda ishlaydigan MASHINASI protsessorlardan iborat kompyuter. Bunday mashinaning konstruksiyasi har qanday protsessorga istalgan boshqa protsessor bilan telefon stansiyasi abonentlari kabi aloqa qilish imkonini beradi. INTELLEKT – miyaning bilimlarni egallash, to‘plash va tartibga solish, ularni o‘quv jarayoni va tajribada turli vaziyatlarga moslashtirish orqali turli vazifalarni hal qilish qobiliyati. INTELLEKTUAL – insonga EHMga kiritish uchun maxsus dasturlardan INTERFEYS foydalanmasdan EHM orqali aloqa o‘rnatish imkonini beradigan vositalarni o‘z ichiga olgan interfeys. INTERAKTIV TIZIM – foydalanuvchining yechim izlash jarayonida uning vazifalarini hal qiladigan tizim bilan o‘zaro ishlashini ta’minlaydigan dasturiy yoki apparat-dasturiy vositalar kompleksi. NEYROKOMPYUTER – neyron tarmog‘iga asoslangan va neyron tarmoqli algoritmlarni bajaradigan raqamli yoki analog kompyuter tizimi.