Узумчилик ва виночилик: Олий таълим

№8, 25 апрель, 2022 й. Узумчилик ва виночилик: Олий таълим ДАЙЖЕСТ Ўзбекистон Республикаси Инновацион ривожланиш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник ахборот маркази Тошкент-2022

\"Узумчилик бу – халқимизнинг асрлар давомидаги миллий деҳқончилик маданияти, қадрияти, ғурури ва даромад манбаи ҳисобланади. Узум халқимизнинг турмуш тарзи ва урф-одатлари билан бевосита боғланиб кетган\". Ўзбекистон Республикаси Президенти Ш. M. Мирзиёев “Дайжест: Узумчилик ва виночилик: Олий таълим” - Т.: 2022. 17-б. “Дайжест: Узумчилик ва виночилик: Олий таълим” Ўзбекистон Республикаси Инновацион ривожланиш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник ахборот маркази томонидан тайёрланган. Муаллифлар жамоаси: Техник муҳаррир: Абдурахмoнов И.Ю. Райимжонов Х.Г. Турдикулова Ш.У. Абдувалиев А.А. Мусаева Р.А. Анваров А.А. © Ўзбекистон Республикаси Инновацион ривожланиш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник ахборот маркази , 2022 й. 2

Узумчилик ва виночилик: Олий таълим Узумчилик ва виночилик каби баъзи амалий касблар ақлий меҳнатдан кам бўлмаган билим ва кўникмаларни талаб қилади— шунинг учун таниқли олий ўқув юртлар улар учун махсус таълим дастурларини яратадилар [1]. Бўлажак узумчилар ва виночилар экология ёки узумчиликдан ташқари виночиликнинг барча жиҳатларини қамраб оладиган вино ҳақидаги фанни - одатда у билан биргаликда ўрганиладиган узум етиштириш ва йиғиб-териб олишни ўрганадилар. Дастурларнинг аксарияти биотехнологиялар, кимё, микробиология, вино саноатида бизнес ва менежмент бўйича курсларни ҳам ўз ичига олади. Шунинг учун ушбу мутахассислик кўп қиррали ва амалий таълимни кафолатлайди [2]. Шунингдек талабаларга маркетинг, вино, халқаро вино ишлаб чиқариш ва унинг хусусиятлари каби бир қатор асосий виночилик фанларини ўзлаштириш таклиф этилади. Шу сабабли баъзи талабалар маркетинг коммуникациялари соҳасида ишлайдилар, бошқалари виночилик заводларида ишлашни афзал кўришади, баъзилари эса ўз илмий фаолиятини давом эттирадилар. Виночиликка Франция, Италия, Испания, Австралия, Германия, АҚШда - асосан магистрлик дастурлари бўйича ўқиш мумкин. Узумзорда тўғридан-тўғри амалиёт ўташ имконияти ўқитишнинг катта афзаллиги ҳисобланади. 3

Узумчилик ва виночилик бўйича мутахассислар тайёрлайдиган таълим муассасалари Ўз ҳаётини виночиликка бағишлашга қарор қилган кишининг биринчи ва яққол танлови - бу Франциянинг Бордо минтақаси. У ерда вино тайёрлаш анъаналари қадимги Рим даврига бориб тақалади. Бу ерда хусусий хўжаликлар ёки \"шато\" томонидан ишлаб чиқарилган винолар ниҳоятда хилма-хил ва бутун дунёга танилган. Бордо – француз Лангедокидан кейин дунёда майдони бўйича иккинчи йирик виночилик минтақаси ҳисобланади. University of Victor Segalen Bordeaux II (Бордо Сегален II университети) – бўлажак энологларни тайёрлайдиган энг яхши университетлардан бири. Бордо Энология факультетининг ўзига хос хусусиятларидан бири - бу татиб кўриш лабораторияси. У замонавий жиҳозларга эга бўлиб, татиб кўришда 73 нафаргача иштирокчи қатнашиши мумкин. Бундан ташқари, махсус лабораторияларда энологларга винонинг \"тескари томони\" билан ишлаш ўргатилади. Бу уларни кўриш, татиб кўриш ёки ҳидидан билиб олиш мумкин бўлмаган винонинг тавсифномалари (озуқа моддаларининг фоизи, микробли фаоллик). Аммо ушбу кўрсаткичларни таҳлил қилиш муҳим, улар вино сифати ва нархига таъсир қилади. Энологларни ўқитиш ҳосил йиғим-теримини назорат қилиш учун ёш мутахассислар ўргатиладиган токзорларда (назарий ёки амалий жиҳатдан) ҳам олиб борилади. Энолог ўз вақтида йиғим-теримни бошлаш учун шакар ва кислота даражасини аниқлаши керак [3]. 4

Узумчилик ва виночилик бўйича мутахассислар тайёрлайдиган таълим муассасалари Бордо Сегален II университетида Master in Vineyard & Winery Management ёки Oenology & the Wine Environment мутахассислиги бўйича магистр дипломини олиш ёки Oenology & Viticultureда ўз таълимини докторлик даражаси билан якунлаш мумкин. Ўқитиш инглиз тилида олиб борилади. Университет технологик билимларни бизнесни бошқариш қобилиятлари билан бирлаштирган ва замонавий дунё шароитларида тармоқни муваффақиятли ривожлантира оладиган ўз касбининг усталарини тайёрлайди. Университетнинг таниқли талабалари орасида замонавий француз виночилигининг асосчиси Эмиль Пейно, таниқли испан вино қилувчиси Тельмо Родригес ва бренди асосчиси Дени Дюбурдьени ажратиб кўрсатиш мумкин. Францияда узумчилик ва виночилик соҳасидаги мутахассислар нафақат давлат университетлари, балки хусусий таълим муассасалари томонидан ҳам тайёрланади. Масалан, узумчилик ва виночилик бўйича бўлажак мутахассислар тайёрлайдиган хусусий асосда Франциядаги етакчи таълим муассасаларидан бири Burgundy School of Business (Бургунд бизнес мактаби) ҳисобланади. 5

Узумчилик ва виночилик бўйича мутахассислар тайёрлайдиган таълим муассасалари Burgundy School of Business - Дижондаги хусусий мактаб. 1899 йилда ташкил этилган бўлиб, у Grandes écoles француз мактаблари тармоғининг аъзоси ҳисобланади. Мактабда вино ва спиртли ичимликларнинг махсус факультети бор, у 2 000 йиллик 29 000 гектар узумзорлар билан ўралган кампусда уч илғор курсларни таклиф этади [4]. Мактаб вино ва спиртли ичимликлар соҳасида MBA даражаси, винони бошқариш соҳасида магистр даражаси ва халқаро вино ва спиртли ичимликлар савдоси соҳасида ихтисослашган магистр даражасини таклиф этади. Specialized Masters in International Wine & Spirits Business — Францияда биринчи ва дунёда учинчи ўринни эгаллаб турувчи энг қадимги халқаро мактаб дастури. Ўқитиш 18 ой давомида инглиз тилида олиб борилади ва бутун дунё бўйлаб стажировкаларни ўз ичига олади. Мактаб азалдан халқаро талабаларни қабул қилиш анъаналарига эга. Ўқув таркиби умумий сонининг 30 фоизини хорижий талабалар ташкил этади. 35% ўқитувчилар бошқа мамлакатларнинг вакиллари ҳисобланади [5]. Мактаб фаолиятининг дастлабки кунлариданоқ виночилик ва вино савдоси билан шуғулланувчи компаниялар билан яқин алоқалар ўрнатган. 6

Узумчилик ва виночилик бўйича мутахассислар тайёрлайдиган таълим муассасалари Италияда Florence University of the Arts (Флоренция санъат университети) инглиз тилида Wine Studies and Enology (вино ва энологияни ўрганиш) дастурини таклиф этади. Дастур бир йил давом этади ва 2 та курсни ўз ичига олади: 1-босқич (куз) 2-босқич (баҳор) I винони баҳолаш II винони баҳолаш Озиқ-овқат ва ичимлик маҳсулотлари соҳасида операциялар ва менежмент Вино коммуникациялари ва Экспериментал ўқитиш маркетинги Италия хўраки ва вино узуми: I таълим Экспериментал ўқитиш вино тури Узумчилик ва виночилик: II таълим Тоскана ва унинг винолари вино тури I жаҳон винолари Овқат ва винонинг профессионал уйғунлиги (жадаллаштирилган даража) II жаҳон винолари Бундан ташқари, университет факультатив семинарларни таклиф этади. Семинарни танлаш даврга боғлиқ бўлади. Кузги семинарлар Баҳорги семинарлар Озиқ-овқат маҳсулотлари хавфсизлиги Пиво тайёрлаш ва санитарияси Спиртли ичимликлар ва граппа Вино барини бошқариш Етакчи итальян вино қилувчилари Маҳаллий ресторан ва вино барлари Бош ошпаз ва сомелье Итальян озиқ-овқат саноати Виночиликка кириш Фермадан дастурхонгача Овқатдан кейин кофе ва ичимликлар Коктейллар ва овқатнинг 7 уйғунлашуви [6].

Узумчилик ва виночилик бўйича мутахассислар тайёрлайдиган таълим муассасалари Шундай қилиб, курс якунланиши бўйича талабалар: − Wine Appreciation ва Wine Communications каби истиқболли фанлар билан танишадилар; − Tuscany and Its Wines курси доирасида Тоскана винолари билан яқиндан танишадилар; − Италия ва бутун дунё виноларини ўрганиш орқали ўз билимларини кенгайтирадилар; − виноларни турли хил таомлар билан уйғунлаштиришни ўрганадилар. Вашингтон штати мамлакатдаги маҳсулдорлиги бўйича иккинчи виночилик минтақаси ҳисобланади, Вашингтон винолари эса ўз юқори сифати туфайли халқаро обрўга эга. Шундай қилиб, Washington State University College of Agricultural, Human, and Natural Resource Sciences (Вашингтон штати университети қишлоқ хўжалиги, инсон ва табиий ресурслар бўйича коллежи) узумчилик ва энология бўйича дастурни таклиф қилувчи илғор таълим муассасаларидан бири ҳисобланади. 8

Узумчилик ва виночилик бўйича мутахассислар тайёрлайдиган таълим муассасалари Коллеж курслари талабаларни ток физиологияси ва узум ишлаб чиқариш, микроиқлим ва тупроқлар, узум ва токларнинг касалликлари ва зараркунандалари, мевалар ва вино кимёси, биокимёси ва микробиологияси, виночилик, шунингдек узумзорлар ва вино заводларини бошқариш тизимлари билан таништиради. Барча талабалар амалий кўникмаларни эгаллаш учун узумзор ва вино заводида амалиёт ўтайдилар [7]. Фанлараро дастур университетнинг ўсимлик тўғрисида интеграция қилинган фанлар дастури доирасида тақдим этилади ва боғдорчилик, озиқ-овқат фанлари, ўсимликшунослик ва тупроқшунослик, ўсимликлар патологияси, WSU биологик тизимлар энтомологияси ва муҳандислиги факультетларининг тажрибасига таянади. 9

Узумчилик ва виночилик бўйича мутахассислар тайёрлайдиган таълим муассасалари Шунга ўхшаш дастур College of Agriculture, Food and Environmental Sciences (Қишлоқ хўжалиги, озиқ-овқат маҳсулотлари ва атроф-муҳит коллежи) томонидан таклиф этилади. Талабалар узумчилик, виночилик ва вино бизнеси асосларини ўрганадилар. Кенг дастур виночилик заводида амалиёт ўташ билан якунланади [8]. 14 акрлик майдон билан кампусдаги узумзор, экспериментал вино заводи, шунингдек JUSTIN ва J. LOHR вино ва узумчилик маркази (2020 йилнинг кузида очилган) талабаларга ҳақиқий тажрибани тўплаш, ўз услубларини амалда қўллаш ва узумчилик ва виночиликнинг барча жиҳатларини тушуниш учун зарур бўлган муваффақиятли стратегияларни ишлаб чиқишга имкон беради. Шунингдек, коллежнинг қулай жойлашуви 400 дан ортиқ маҳаллий токзорлар ва виночилик заводларига кириш имкониятини беради [9]. Коллежнинг кучли томонлари Лабораториялар, Профессорлар Қишлоқ хўжалиги Коллеж органик / узумзорлар ва ва барқарор қишлоқ вино таркиби заводларидаги ўсимликшунослик хўжалиги, амалиёт. узумчилик ва соҳасида коллеж тупроқшунослик энология тадқиқотлари ва соҳасида миллий улардан иқтибос ўсимликшунослик ва халқаро келтирадиган соҳасида ўзининг экспертлардан кучли томонлари олимларнинг сони иборат. билан миллий бўйича даражада мамлакатда 2- таниқли. ўринни эгаллайди. 10

Узумчилик ва виночилик бўйича мутахассислар тайёрлайдиган таълим муассасалари Oregon State University (Орегон университети) ҳам вино саноати соҳаси бўйича мутахассисларни тайёрлайди. Кўплаб мутахассисларнинг фикрича, орегон Пино Нуари ўзининг Бордо прототипидан ҳеч қандай қолишмайди. Коллеж ҳузурида 4 та лаборатория мавжуд бўлиб, уларда узум зараркунандаларига қарши кураш, ўсимлик патологияси, вино таҳлили ва вино микробиологияси бўйича экспериментал машғулотлар ўтказилади [10]. Орегон университети – АҚШдаги виночилик соҳасида бакалавр даражасини олиш мумкин бўлган бешта олий ўқув юртларидан бири. Талабалар биология, кимё ва физикага асосланган энологияга йўналтирилган дастурни танлашлари мумкин. Агар ўқитишда узумчиликка эътибор қаратилса, талабаларнинг кўплаб кейсларни ҳал қилишлари, соҳанинг ижтимоий ва иқтисодий асосларини ўрганишлари кутилмоқда. Бу эса пировардида уларга нафақат касбни пухта билиш, балки самарали менежер бўлиш имконини беради [11]. Яна бир қизиқарли опция – бижғиш технологиясини батафсил қамраб олган курс. Бу ерда улар ферментациянинг биологик, кимёвий ва физик асослари, муҳандислик, соғлиқни сақлаш жиҳатлари ва бошқа фанларни ўрганадилар. Университет шунингдек дипломдан кейинги турли хил таълим дастурларини таклиф этади. Дастур учун талабнома онлайн тарзда тақдим этилади. 11

Узумчилик ва виночилик бўйича мутахассислар тайёрлайдиган таълим муассасалари Cornell University (Корнель университети) – хусусий тадқиқот университети, нуфузли Плюшч Лигаси аъзоси ҳисобланади. У ҳар йили АҚШ ва дунёдаги энг яхши йигирмата университет қаторига киради. Университет тадқиқот фаолиятига йилига 1 миллиард АҚШ долларини сарфлайди ва бу кўрсаткич бўйича АҚШда 13-ўринни эгаллайди [12]. Корнель университетининг \"Узумчилик ва энология\" ихтисослиги – салқин иқлими билан етиштириш минтақаларига мослаштирилган хўраки, шарбат ва вино узумлари селекцияси соҳасида ўз тажрибаси учун халқаро миқёсда тан олинган дунёдаги энг яхши дастурлардан бири [13]. Ушбу мутахассислик амалий қўлланилишини таъминлаш орқали талабаларнинг фанга бўлган қизиқиши ва унинг тушунишини оширади. Талабалар нафақат илм-фан ҳақида эшитишади, балки уни ҳар куни амалиётда синаб кўришади. Университетнинг асосий афзалликларига талабаларнинг вино заводини киритилиши. Вино заводи 105 миллион АҚШ доллари миқдоридаги Stocking Hall реконструкциясининг бир қисми ҳисобланади. Ушбу 3900 квадрат метр майдонлик иншоотда талабаларга виночиликнинг турли хил вариантлари, аналитик усуллари ва виночилик жараёнлари билан тажриба ўтказиш имкониятини бериш учун мўлжалланган бир қатор кичик виночилик воситалари мавжуд. Вино заводида: далада узумни йиғиб-теришдан тайёр виноларни қуйишгача муҳим жараёнлар содир бўлади. Вино заводи кичикроқ ўлчамдаги партияларни ишлаб чиқариш қобилияти билан ажралиб туради. Бу талабалар ва ўқитувчиларга виночилик усуллари билан тажриба ўтказиш учун кўпроқ эркинлик беради. 12

Узумчилик ва виночилик бўйича мутахассислар тайёрлайдиган таълим муассасалари Корнель университети энология ўқитувчиси Дуэйн Бершоунинг сўзларига кўра, партиянинг кичик ўлчамлари ўқитувчилар ва талабаларга виночилик параметрларини ўрганиш ва тўғрилаш имконини беради. Кичик кўламдаги ускуналар инновациялар ва экспериментларни англатади. АҚШда узумчилик ва виночиликни нафақат таълим муассасаларида ўрганиш имконияти мавжуд. Мисол учун, Сонома округи вино тармоғи етакчилари биргаликда вино тармоғининг бўлажак ходимлари учун инновацион талабалик дастурини ишга туширди. Шундай қилиб, Коппола оиласи, Фрэнсис Форд Коппола вино заводи ва Виржиния Дэйр вино заводи талабалар учун янги бошланғич даражадаги амалий курсни таклиф қилиш учун округ виночилик хўжаликлари ва Санта-Роза кичик коллежи билан бирлашдилар. Уч кунлик экспериментал дастур виночилик саноати билан ноёб танишувни таъминлаш учун синфда бирга қўшилган машғулотлар ва амалий машғулотларни ўз ичига олади [14]. \"Биз виночилик тармоғида карьерага кўпроқ қизиқишни рағбатлантирадиган инновацион ғояларни яратиш учун бир жамоа сифатида бирга ишлашимиз муҳим\", - дейди The Family Coppola бош директори ва виночилик заводи раҳбари Кори Бек. \"Ушбу инновацион дастур ҳам талабалар, ҳам вино заводлари учун ютуқдир. Талабалар фаолият юритувчи вино заводининг пардаси ортига қараш ва фаол тарзда жорий ёки бўлажак лавозимлар учун ходимларни ишга саралаб олаётган унинг экспертлари билан муносабатларни йўлга қўйиш имкониятини қўлга киритиш учун синф хонаси доирасидан четга чиқадилар\". Тонг Санта-Роза коллежи ўқитувчиси ва тармоқ эксперти Пэт Хендерсон билан синфда ўтказилади, у вино заводининг ишлаши, вино сақланадиган жой билан ишлаш ва бошқалар билан боғлиқ турли хил муҳим мавзуларни муҳокама қилади. 13

Узумчилик ва виночилик бўйича мутахассислар тайёрлайдиган таълим муассасалари Ҳар куни иштирокчилар вино ишлаб чиқарадиган корхоналарга экскурсиялар қилиш ва тармоқ мутахассислари билан амалий машғулотларни ўтказиш учун енгларини шимарадилар. Германияда олий ўқув юртининг янги тури фаолият юритади: Geisenheim University (Гайзенхаймдаги университет). Geisenheim University Экологик узумчилик институти раҳбари Манфред Штоллнинг сўзларига кўра, олий ўқув юртининг янги шакли нафақат маҳаллий вино ишлаб чиқарувчиларнинг, балки бутун дунё мутахассисларининг билим ва тажрибасидан фойдаланган ҳолда илмий ютуқлар ва амалиётни бирлаштиришга мўлжалланган [15]. Битиргандан сўнг талабалар узумчилик ва виночилик бўйича қўшалоқ (француз- немис) магистр дипломига эга бўлган халқаро даражадаги экспертларга айланишади. Магистратура бўлажак хусусий тадбиркорлар, виноларни импорт ва экспорт қилиш бўйича экспертлар, шунингдек тадқиқотчиларни тайёрлайди. Таълим мавзулари вино обзори (майдалаш, ферментация ва вино омборларида сақлаш услублари), вино заводларининг хавфсизлиги, шунингдек ва вино сақланадиган жойга хизмат кўрсатиш ва бошқаришни ўз ичига олади. \"Vinifera EuroMaster\" магистратурасида икки йиллик ўқитиш икки мамлакатда олиб борилади, улардан биринчиси - албатта Франция ҳисобланади. Иккинчи йилда талабаларга Германия, Италия, Испания, Португалия ёки Францияда ўқишни давом эттириш таклиф этилади. Битиргандан сўнг талабалар узумчилик ва виночилик бўйича қўшалоқ (француз- немис) магистр дипломига эга бўлган халқаро даражадаги экспертларга айланишади. 14

Узумчилик ва виночилик бўйича мутахассислар тайёрлайдиган таълим муассасалари Магистратура бўлажак хусусий тадбиркорлар, виноларни импорт ва экспорт қилиш бўйича экспертлар, шунингдек тадқиқотчиларни тайёрлайди. Университетдаги дастур жуда бой ва талабаларнинг мустақиллиги ва қизиқишини ривожлантиришга қаратилган. Талабаларга қимматли тажриба берадиган яна бир муассаса - Hochschule Ludwigshafen am Rhein (Рейндаги Людвигсхафен олий мактаби). \"Виночилик ва энология\" мутахассислиги бўйича ўқиш корхонада -ҳақиқий виночилик хўжалигида 16 ойлик амалиётдан бошланади. Амалиёт учун жойнинг мавжудлиги таклиф қилинган йўналишлар рўйхатида \"икки томонлама\" сифатида кўрсатилган мутахассисликка кириш шартларидан биридир. Яъни бундай олий ўқув юртида таълим олиш ишлаб чиқаришдаги иш билан алмашинади, талабалар нафақат олий маълумот (Bachelor of Science - фан бакалаври даражаси), балки касб-ҳунар таълими (Winzer - вино ишлаб чиқарувчиси)ни ҳам олишади [16]. Айтганча, \"Виночилик ва энология\" ихтисослиги бўйича назарий машғулотлар Людвигсхафеннинг ўзида эмас, балки \"Немис виночилик йўли\" (Deutsche Weinstraße)нинг қоқ марказида жойлашган Вайнштрасседаги Нойштадт шаҳрида ўтказилади. 15

Манбалар 1. Нюансы ремесла: где учиться на пивовара, винодела и часовщика // https://theoryandpractice.ru/posts/8093-beer-and-wine 2. In Vino Veritas: где учиться на винодела // https://abroadz.com/gde_uchitsya_na_vinodela/ 3. Где и как учат на энолога // https://vitis.academy/enologia_enologi 4. Back to Vinology: The Best University Wine Courses Around The World // https://sommelierbusiness.com/en/articles/insights-1/back-to-vinology-the-best- university-wine-courses-around-the-world-268.htm 5. Burgundy School of Business / Бургундская школа бизнеса // https://www.edworld.ru/higher-education/university/757.html 6. Career programs: 1 year wine studies and enology // https://fua.it/Prospective- Students/career-programs-1-year-wine-studies-and-enology.html 7. Winemaking (Viticulture and Enology) // https://admission.wsu.edu/academics/fos/Public/field.castle?id=1653 8. Wine and Viticulture // https://catalog.calpoly.edu/collegesandprograms/collegeofagriculturefoodenvironment alsciences/wineandviticulture/ 9. College of Agriculture, Food and Environmental Sciences // https://www.calpoly.edu/major/wine-and-viticulture 10. In Vino Veritas: где учиться на винодела // https://abroadz.com/gde_uchitsya_na_vinodela/ 11. Cornell University // https://www.studylab.ru/education/higher-education/vuzy/cornell- university 12. Viticulture and Enology // https://grapesandwine.cals.cornell.edu/ 13. New Student Winery Transforms Enology Instruction at Cornell // https://grapesandwine.cals.cornell.edu/newsletters/appellation-cornell/2015- newsletters/issue-20-march-2015-0/new-student-winery-transforms-enology- instruction-cornell/ 14. Sonoma County Wine Industry Leaders Collaborate to Launch Innovative Student Program for Future Wine Industry Employees // https://wineindustryadvisor.com/2019/06/11/sonoma-county-wine-industry-leaders- collaborate-launch-innovative-student-program 15. Виноделы всех стран, объединяйтесь! // https://clck.ru/ah6Vd 16. Серьезное увлечение вином, или Учеба под присмотром Бахуса // https://clck.ru/ah6ez 17. Идеальная практика для студентов: в аграрном университете открылась лаборатория микровиноделия // https://ug.tsargrad.tv/news/idealnaja-praktika-dlja- studentov-v-agrarnom-universitete-otkrylas-laboratorija-mikrovinodelija_467722 16

Ўзбекистон Республикаси Инновацион ривожланиш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник ахборот маркази Тошкент-2022