Sổ tay dân ca mường

Dịch Lể clải clội choo ún ăn Lể chằm ngần cho ún cleo cóoc Lể hột ngọoc choo ún cleo chân cleo thay Tảy ngày ti cho bôổ thương mẹ dôổ Chở là clòo chi bôổ phẳng Thiểng phẳng ún chở lể là vè Mạng cách chè choo ún ti bảin Bảin đớ ún mua clằm Mạng đúc thắm choo ún ăn oong Eng đoọc moong choo ún ăn thịt Đúc vịt choo ún nhoọn clởng Nhoọn clởng mải oó chà Chắc khà ti qua nhoọn giúp Ngủ đi em hỡi Ngủ đi em à Mẹ ta đi cấy cạnh đồi bãi Mẹ đi gặt hái tận trong khoang Mẹ đi mang bừa lại vừa nhổ mạ Em ngủ ngày đi Em ngủ ngày lại Mẹ đi rừng Lấy trái bông bàng cho em chơi Lấy quả nhội cho em ăn Lấy vòng ngần cho em đeo cổ Lấy hạt ngọc để em đeo chân, đeo tay Ngủ ngày ngoan bố quý mẹ yêu Chớ làm điều chi bố mắng Lời mắng cho em chớ lấy làm vè 49

Mẹ hái chè cho em đi bán Bán để em mua vòng Mẹ nuôi tằm cho em ăn ong Bố săn muông cho em ăn thịt Nuôi vịt cho em nhặt trứng Nhặt trứng mãi không nổi Người già đi qua nhặt giúp em ơi. 4. Đập bôông bôông Đập bôông bưới Trlải bưới vàng Nàng oó tha nàng chậm Nàng oó tha nàng chọi Nạng chậm chọi mặt clời Nàng chậm chời clăng Bé quà bôông clăng Bụt ở Bụt oó ớ Bụt clở vềl clời Mời nàng ha thuống dôộng Dôộng ản ba đốt đốt Dôộng ản ba đốt mía Dôộng ản nửa loòng phoong Dôộng ản đoòng clu cải Dôộng ản nải hải loọ Dôộng ản choỏ đe nhà Dôộng ản ca cẩyl cùm Tập tùm tum là tượng. Chặy vềl nương clước phoỏng Cứa roọng eng chàng kèn tha Đập bôông va hởi cum 50

Con cum máy đi đẻng chỏo Đẻng chỏo phắc ngoo câyl bái Main con ngài oó choo Chặyl vềl hoo hôốc bôổ Bôổ giật đùi đùi bôổ đẻng Mẹ coỏng kẻng đi đưa Đưa khuất rừng đồl lôô Đưa khuất rừng đồl lăm Mọil mường chờ oó rêng Mọil mường clêng oó ản Hôốc khổn hôốc nạn Ản clởng vịt với lới Doong ôốp cới cảy ca Ba mươil đêm đé tha con chóit Choo noỏ ăn hột mọit Choo noỏ róit hột cảo Báo ôông lạo đain bu Đain bu reeng bừa rừa Doong đi bừa loojoong cojoong lẹng kẹng Bắt chôổ chôổ vẹng vẹng đôồng nà Bắt con cả chôổ mằm Khảng răm moọc lôông lẩu Khảng khẩu moọc lôông lôồ Lôô lôô reeng cảy vịt Nảng khịt choo ủn ăn đùi Mùi chui choo bôổ nhẳm rạo Ảo réc ảo dạc con ngài đi chợ Chợ nì chợ bển Đôông 51

Dịch Clôông con ngài phắc bái Clôông coon ngài chái chỉ Clôông caayl nỉ đầu dầu Clôông caayl câu đọt dọt Thốit cá phót cá câyl. Đập hoa bưởi Trái bưởi vàng chấp chới Chọi mặt trời mặt trăng Bẻ một cành bông trăng bụt ở Bụt không ở bụt trở về trời Mời anh chàng đi chơi xuống chơi Chơi cùng ta được ba gióng mía. Chơi cùng ta được mía lòng vong Chới cùng ta được đòng trâu cái Em ngủ sáng mai mới dậy Để bố được đi cày Để cho mẹ đi cấy Cầy cấy ruộng đồng ta Lấy chùm hoa chanh trắng hồng Ruộng mường ta tốt lúa xai bông Đồng mường ta nhiều phân đủ nước Được lúa mùa này sang mùa khác - Đập hoa bông Đập hoa bưởi Quả bưởi vàng Nàng không ra thì chậm Nàng không ra thiệt thòi Nàng đi thăm mặt trời 52

Mời nàng ta xuống chơi Chơi được ba đốt đốt Chơi được ba đốt mía Chơi được mía lòng vong Chơi được đòng trâu cái Chơi được hái gặt lúa Chơi được chó coi nhà Chơi được gà gáy chuồng Tập tùm tum là tượng Chạy về nương trước cửa Phía ruộng anh chàng chạy ra Đập bông hoa hỡi cum Com cum mải đi đánh chó Đánh chó mắc bẫy cây vải Hỏi ai cũng không ra Chạy về lo cùng bố Bố giật chiếc đùi bố đánh Mẹ gồng, gánh đi đưa Đưa tới rừng đồi lâu Đưa đến rừng lâu lắm Người mường dưới không nên Người mường trên không được Kêu khốn gọi khó Được trứng vịt lông lốc Đem ấp gửi con gà Ba mươi đêm đẻ con chót Cho nó ăn hạt tấm Cho nó nuốt hạt gạo 53

Bảo ông lão đan bu Đan chiếc bu to to Mang đi bừa lúc la lúc lắc Bắt châu chấu vẹng vẹng gốc rạ Bắt cả con dế mèn Tháng năm mọc lông máu Tháng sáu mọc lông hoa Lâu lâu đã thành con vịt Đem thịt cho em ăn đùi Rau mùi cho bố nhắm rượu Áo rách xống rách họ đi chợ Chợ này chợ bên Đông Mải trông người mắc cửi Mải trông người chải chấy Nhìn cây mí cao cao Ngắm cây cau thon thon Đẹp cả ngọn cả cây Hầy hầy cây lên cao lồ lộ 1. U Hạy U là hạy, táy tì ún ơi, táy tì ún à, táy ti tớ qua mường kon pác. Táy ti tớ wa hai con dàng. Táy ti tể mạng hằng ràng cho ún I ái con khoàng. Táy ti để mạng hằng đằng cho ún iếng. U u là hạy táy ti ún hỡi. Táy ti ún à. Táy ti tớ pha dộng mệ dố mẹ yêu. Táy ti tớ wa ti hằng lê hái. Ti hái lê mun cho ún ăn. Lê khăn cko ún téc, lấy tù tét pha ta cho ún hời ún hạy. Lời dịch: Hãy ngủ đi em. Ngủ ngoan cho cha quý. Ngủ ngoan cho mẹ yêu. Ngủ đi cho cha mẹ đi cấy ruộng bãi. Ngủ đi cho mẹ đi cấy ruộng hoang. Ngủ cho 54

mẹ hát rằng thường để con nhớ. Ngủ ngoan mẹ đi hái quả cho con ăn. Ngủ đi mẹ dệt khăn cho con đắp. Hay, hãy ngủ đi em. Hay, hãy ngủ đi em III. HÁT THƯỜNG RANG (hay còn gọi là hát Lời Thương): Trích lời lễ cưới Trong quá trình tổ chức lễ cưới của người Mường, Phải thực hiện các lễ: Lễ đỏng gảnh, lễ qua cửa họ, lễ qua cửa Tạo, Lễ tiễn đưa, lễ đón dâu, lễ căng màn, cuối cùng là lễ đưa dâu, sau đây là những đoạn trích lời đưa dâu LỄ QUA CỬA HỌ LỜI XIN QUA CỬA HỌ (BẢN TIẾNG MƯỜNG) Thưa phép! Tàn mệ cụ mệ môộng Tổ tôông doòng thì ha ở Pái Ả Thì tá thì dạ ở Pưa Pất Ở tất Cun Pi Táo Thàng Ở Mường Khang, Mường Khến Phải năm chắc chá lá cúi Pể pản lán mường Chắc khà ha Tá tôồng clẳng đác cloong Tách mệ pế con Ún suôi eng ngược Lêng tất Chu – Tảnl Viên Tếng tất Bản Thái Đổ tất mầu mường mớ Miếng ở miếng ăn Rú rà Tém câl là clái Cách pái lợp nhà Tém câl ay tà là đêng clái 55

Cách pái ay tà là đêng nhà Là tôi bởi xôống bởi xá Bởi bản bởi Mường Nằm têm pổil thay Nằm ngày pổil poỏng Óng đáh pổil méng kìơln méng cương Tà vắt con pao tá Vá con pao lằng Tà đo bang nắng Chỉn khảng mườl ngày Tà khinh té vé tha Ản con tửa con cải Tà đo pể ngá pể nghiêng Thiêng ăn thiêng ủ Pỏn cả mớn cơm Con ha ay tường cá thá nái Con cải Thắc tà dắl Vải tà chùng Chuông tà đênh tách Bách tà đêng lồ lầng Băl tà đêng xôổng đêng ảo Con tửa ty thắc ty lải Con cải ty tô ty chà Đố rà Măng mơ măng miỏnh Con tửa Vêl nhà 56

Hói pổ Pổ rằng tế Con cải Vềl nhà Hỏi mế Mế rằng cho Hói thôông hói hó rằng đêng rằng ản Hôm nay ngày nì Ản ngày thiôch giờ ráng Khảng thiốch ngày lèng Chủ Tả - Chủa đrế môống tôi Tả Khằm ản nòm Múc mảln cảln tồ Nồi pẻng xeng úp Đêng khường đêng tam Clước, tểng cú tểng môống Thôông cá hó mlớn Chủ tả - Chảu đrế môống tôi Ay eo ay hẹp Cú môống đố dăm nò hay dắm đi Thương lế môống tôi Là chủ là tả Là chảu là đrế Há tàn mế cú mế môống ơi! Phép áu mờ Doòng đrằng đá Hkây kơ Ha tều là tuông! 57

Dịch Thưa ông bà cậu cậu ngoại Tổ tông dòng ta ở Bãi Ả Cụ kị ông bà ta ở Pưa Pất Ỏ đất Mường Khang, Mường Khến Phái thời giặc giã củi lửa Vỡ bản loạn mường Người già ta Bỏ đồng trắng nước trong Bế con dắt mẹ Em ngược anh xuôi Tìm nơi ăn chốn ở Ngược lên Tới đất Chu- Nác Viến Lên tời Bản Thái Thấy đất màu đất mỡ Tốt chỗ ở đẹp đường làm ăn Rủ nhau Chặt cây dựng trại Hái gianh lợp nhà Dựng nên nhà nên trại Sống với bản với Mường Với xổng với xã Rồi năm đêm nhởi tay Nằm ngày nhởi bóng Uống nước nhởi lược ngắm trăng Đã dặt con vào dạ Thả con vào lòng Mang nặng đẻ đau 58

Chín tháng mười ngày Đã sinh đã nở Con gái con trai Ẵm ngửa bế nghiêng Xiêng ăn xiêng bú Con ta đã lớn khôn Con gái Tóc đã dài váy đã chùng Đã biết se sợi dệt cửi Biết nhặt sợi cài hoa Biết khâu xông khâu áo Con trai đi lưới đi chài Con gái đi hái rau xúc cá Thấy nhau Lòng thấy thương thấy quý Dạ thấy nhớ thấy thương Con trai về nhà hỏi bố Bố rằng không chê Con gái về nhà hỏi mẹ Con gái về nhà hỏi mẹ Mẹ bảo rằng cho Hỏi thông hỏi họ Thông họ rằng phải rằng nên Hôm nay ngày rạng Tháng tốt giờ lành Nhà trai chúng tôi Đã sắm nòm “Múc mảln cảln tồ 59

Nồi bánh xanh úp Sắm nên gánh nên khiêng Đưa sang nhà cậu ngoại Trước là dâng tổ tiên Sau nhấc xuống mời họ hàng cậu ngoại Nhà cha chú chúng tôi Lòng hay tay áo ngắn Tay áo ngắn kéo dài chăng dài Ông bà cậu ngoại Thương lấy chúng tôi Thấy chừng nào hay chừng ấy Chúng tôi là cha là chú Là con rể Trăm ơn nghìn ơn! 2. HÁT GIAO CON DÂU CHO NHÀ TRAI Dấl dấl pớ nhà chủng tôi dấl thuổng Pớ nhà cú môống Chúng tôi dấl đuổng chân ty Ty têngr nhà tả bởi dá ở chởn nơi nì Chúng tôi xin nhẳn páo pổ clêng tún Xin nhẳn páo mế clêng nhà Khây nì con tôi còn lú Con tôi còn lừa Tang clưa còn nằm kết boỏng Pổ bởi mế nì ởi! Vêl pớ đrầng men roóng Cầm pao kim pao kèo Còn chua hay băl hay cách no nơ! 60

Pồ bởi mế chủng tôi nì nớ! Con tôi Chường tách clẳng còn chua hay chuông Chúng tôi là cú là môống Cho vềl năm nay Năm clước Chủ tả Cho ty là pa mùa pôông đriêng Cho nả lái bốn Nớ tàn tả tàn dá tàn tôi nì ởi! Chở cho bất bổn tổn côông Tạch cứa lế nhà cho con Nớ tàn tả bởi dá nì ơi! Dịch Từ nhà Chúng tôi bước xuống Từ mái ruốc cất bước đi Tới nhà ông bà nội Chúng tôi xin có lời Với bố trên cửa Với mẹ trên nhà Cho con đi Nhưng con tôi còn lú Con tôi hãy còn lừa Từ rừng về Ban trưa Còn nằm gối bậu cửa Chiều từ nương về Cầm vào kim vào kéo 61

Chưa biết cắt khâu Củi chưa biết dệt Chúng tôi là cậu là ngoại Cho con về năm nay Tới mùa bông trước Hãy cho con Làm ba mùa bông riêng cho có vốn Để khỏi tốn công Xây cửa dựng nhà cho con Ông bà nội ơi! 2. HÁT NHẬN CON DÂU Ản têm thiốch cải pứa ngày lèng Nhờ ơn cú bởi môống Chia kèng pôông va Cho tả bởi dá chủng tôi ản pổil Cú bởi môống cho con Chăng cho vềl đró Còn khẳm ăn ố cá pá đrôống Chiều kỉn cài hòm khơn khon Chúng tôi là chủ là tả Clôông tha tôổng nà: Đố con du Tối đỏn khấp mặt Plải mả cỏ tôi tôồng tiền Theo tàn phương cú đáo môống Pao nhà đêng là tắng dắng Chúng tôi là chủ là tả Dà ơn 62

Cú bởi môống Chia con béng cái Cho chúng tôi Ản con du Tẹp diên lái bừa chíu khỏ Nhấm chừ cú môống cho con Vềl khóc vềl có Phương chủ đáo tả tàn tôi đêng là hoong hoong Con về năm nay Năm trước Tế cho nả cỏ chóc cỏ mèng Cỏ kèng pôông va Cho chúng tôi là chủ là tả Ản chơil ản dổ nớ cú bởi môống tàn tôi nớ! Dịch Được đêm tốt giờ lành Nhờ phúc lộc ông bà cậu ngoại Chia cành chia hoa Cho chúng tôi- Cha chú được nhởi Ông bà cậu ngoại cho con về Còn sắm chăn to màn rộng Hòm lớn sơn sơn Chúng tôi là cha là chú Trong ra cánh đồng Thấy con dâu đội nón Che khuất má lúm đồng tiền Bước theo đoàn người đưa tiễn Cám ơn! Đã chia con chia cái 63

Cho chúng tôi Cho dâu hiền dâu thảo Con về năm này Năm trước Mọc rễ đơm cành Đơm bông kết trái Chúng tôi là chú là cha Vui nhà vui cửa Nhờ phúc lộc câụ ngoại! IV. HÁT BỘ MẸNG ĐOẠN TRÍCH BÀI: LỜI THƯƠNG CỬA MIỆNG (BỘ MẸNG) KHÁC ... Bôổn mươil clàng nà đi qua Ba mươil đồl bải đi hết Đểng chôổn đức clà nơi ni Hôốc phớ cứa rêng voòng voòng Cloong nhà phoong rêng dặng dặng Mại ủn đá cảy chắng Mại mạng clặng cảy la Con ủn tha đói choỏ Con mạng tha đốô rác thửa chân Clôốc chỏo bằng cảy chèng Neng chỏo bằng clải chuổi Óo mắt chỏo khỏl rằng khảl con Con ủn đoọc chỏo dầm lại mụ bang Đuổi chỏo vàng lại mụ khả Chân chiêu eng đạp noỏng cứa bên đỉn Thay đăm phạ nỏong cứa bên clêng Bao cá boóc mềng chân thay liền xôổng ảo Bao đểng đụn đểng nhà Xin phép côồng bôổ mệ khà Đớ dôộng bề bạn khác đất xa mường Dịch: ...Bốn mươi cánh đồng đi qua Ba mươi đồi danh đi hết Đến chốn chỗ nơi đây 64

Gọi mở tiếng vọng vọng Trong nhà thưa vang vang Cô em ra coi chó Cô chị ra đổ nước rửa chân Đầu chó bằng chiếc dành Nanh chó bằng quả chuối Không biết chó sói hay hổ con Cô em xua chó vàng lại một bên Xua chó đen lại một phía Chân trái anh đạp thanh cửa bên dưới Tay phải với thanh cửa lên trên Bước vào cả thân mình chân tay liền xống xáo Vào đến cửa nhà Xin phép cùng bố mẹ già Anh hát chơi cùng bạn khác đất xa mường ĐOẠN TRÍCH BÀI: HÁT LỜI THƯƠNG CỬA MIỆNG TRONG VÙNG Nữ: Các eng hút khoắn Khể roo mà chơi Khể bời mà dôộng Nam: Mắt khể đều nòo tha hơ Dơ thiểng nòo tha clước Nữ: Hết mẩy rác đuông phiểng Hết mẩy thiểng khể tha Chưa tha Tha khì nòo rí rí rà rà Nhơ clời cla mưa chộl xỏo Nam: Nửng cả mè mụ lửa Clước nựa óo hay câu Khâu lại óo rêng giọong Khoọng coóc óo bui Các bạn bôộ đớ eng ủn iểng mà Nữ: Óo khể phất thế mềng tài Phất dai miềng tiền Phất diên thốit diên lèng Diên khang con nhà cảy Mol Khể lẳm lỷ mà lai Cài lẳm lỷ mà lôô 65

Bắn bìn clôông đôô ké clời nỏo clẳng Dich: Nữ: Hút thuốc các anh Nói không mà chơi Nói lời mà nhởi Nam: Biết nói lời nào ra xưa Đưa tiếng nào ra trước Nữ: Hết mấy nước cho vào ninh Hết mấy tiếng nói ra Ra lúc nào ri rỉ ra rả Như trời mưa lẫn gió Nam: Rặt cá mè một lứa Hơn nữa không biết câu Sau lại không nên giọng Họng cổ không vui Các bạn hát để anh em nghe nhờ Nữ: Không nói mất tài thể diện Mất duyên tốt duyên lành Duyên sang kẻ con người Nói lắm lý mà dài Cãi lắm lý mà lâu Hãy rắc bìn trồng dâu kẻo trời nó sáng. ĐOẠN TRÍCH BÀI: HÁT LỜI THƯƠNG CỬA MIỆNG XA LẠ Đều chi bậu bỉ Lỷ chi bậu bằng Eng đi đôồng khởm vềl đôồng clưa Đi đôồng clưa vềl đồồng ngãy Măng cấyl xúm mặt clời thổl lại Xôôm xam mặt clời thổl lại Vềl đểng khậm ba khả Vềl đểng ngá ba đôộ cảng đàng Măng ủn rét đôồn rí rá Ủn cá đôồn rí rôi Coỏ ôi đàng quân bạn đàng xa Đểng dôộng mường ha khởm lởm Đểng dôộng mường ha khởm lay Eng quay chân clớ vềl Đểng đụn đểng nhà Eng quắc đao lêng neo 66

Chéo phai lêng khạng Tha cảng phoỏ cầyl ao Tha cảng khào cầyl aít Khoáit rác thay quang lẩm Chậm chân choo quang đất Cất chân clớ vềl Dich: Lời chi câu họ ví Lý chi câu họ dài Anh đi đồng sớm về đồng trưa Đi đồng trưa về đồng chiều Thấy sâm sẩm mặt trời tối hôm Thấy đen đen mặt trời tối lại Về tới đường ba sá Về đến ngã ba đầu đường Nghe em nhỏ đồn ra rả Tiếng em cả đồn lao xao Có bạn mường nào Đến chơi mường ta sớm sớm Đến mường ta sớm nay Anh quay chân trở về Đến cửa đến nhà Móc dao lên neo Gác mai lên giàu Ra bờ giếng cao cao Cạnh suối nước mát Khoát nước cho tay sạch lắm Dẫm chân cho sạch đất V. HÁT VÍ ĐÚM Bài 1: Mùa xuân pôông nở tầy keènh, Nam: Cho eng pới ún hát lênh tất tlời ơi là ún ơi! (Mùa xuân hoa nở đầy cành, Cho anh với em hát lên đất trời ơi là em ơi) Nữ: Mùa xuân tẹp lắm eng ơi, Cho ún pới eng tlêng chờl cặp ha ơi là eng ơi! 67

(Mùa xuân đẹp lắm anh ơi, Cho em với anh trên dưới là gặp nhau ơi là anh ơ) Bài 2: Nữ: Mơ chi ún pẻ đênh huồi ơ, Ưn độm lênh má a ún cười pới eng đó eng yêu ơi! (Ước gì em biến nên ruồi ơ, Em đậu lên má a em cười với anh đó anh yêu ơi) Nam: Ún da mà pẻ đênh huồi ơ, Eng pẻ đênh dệnh ơ eng thời chăng tơ đó ún yêu ơi! (Em yêu mà biến nên ruồi ơ, Anh biến nên nhện ơ anh thời chăng tơ đó em yêu ơi!) Bài 3: Ún da cả chòi tlêng ngàn. Nam: Mơ ún chọong lại ha pàn chuyện vui da dơ ún ơi! (Em là chòi lớn trên ngàn Mong em đứng lại ta bàn chuyện vui ơ là em ơi!) Nữ: Ún ho póoc yếu mềnh hèn, Chăng dám chọong lại ở liền pới eng ơ là eng ơi! (Em đây vóc yếu mình hèn, Kkhông dám đứng lại ở liền với anh ơ là anh ơi!) Bài 4: Nam: Cặp ún eng hói thăm liền, Hói thăm pố mệ chính quyền nơi no ơi là ún ơi (Gặp em anh hỏi thăm liền, Hỏi thăm bố mẹ, chính quyền nơi đâu ơi là em ơi!) Nữ: Ún ho đáp lại cho liền, Pố mệ rằng khoẻ, chính quyền nơi ni ơ là eng ơi! (Em đây đáp lại cho liền, 68

Bài 5: Bố mẹ đều khoẻ, chính quyền ở đây ơ là anh ơi!) Bài 6: Mương Pi có khụ cột cờ, Bài 7: Tlường Sơn môộch dạy tôi pờ pến khu ơi là pạn ơi. Bài 8: Pên pờ ngào ngạt nương dâu, Bài 9: Sườn tối nhám cỏ có tàn tlu péo tlòn ơi là pạn ơi! (Mường Bi có núi cột cờ, Nữ: Trường Sơn một dãy đôi bờ suối sâu ơi là bạn ơi. Ven bờ ngào ngạt nương dâu, Sườn đồi gặm cỏ có đàn trâu béo tròn ơi là bạn ơi! Mấy khi cho cá cặp ơ pờ ơ, Cho mạng pới ún tlêêng chờl cặp ha ơ là ún ơi (Mấy khi cho cá gặp ơ bờ ơ, Cho chị với em trên dưới gặp nhau ơ là em ơi!) Thương ha thương mấy tình ơ khà, Ngày nò hết ơ thuổi bấn là thương yêu ơi eng yêu ơi! (Thương nhau thương mấy tình ơ già, Ngày nào hết ơ tuổi vẫn là thương yêu ơi anh yêu ơi!) Việc chi mà pội mà pàng ơ, mà pa pao khụ mà quàng pao dây ơ là ún ơi! (Việc chi mà vội mà vàng ơ, Mà va vào đá mà quàng vào dây ơ là em ơi!) Hôôm may háo hát là cloò Chăng mắt tỉ hát câu noò eng ưa 69

Nam: (Hôm nay muốn hát làm trò Không biết để hát câu nào anh ưa) Nữ: Ún thương hát dôộng vậy thơi Nam: Ún cứ hát đôối cho lời thêm pui Nữ: Câu thương câu nhớ ún ơi Câu moong eng đón những lời nâng niu Nam: (Em thương em nhớ em ơi Em cứ hát đối cho lời thêm vui Câu thương câu nhớ em ơi Câu mong anh đón những lời nâng niu) Thân ún boóc xấu mềng hèn Chăng mắt coó đáng ngồi kề bên eng (Thân em thân xấu mình đen Không biết có đáng ngồi kề bên anh) Ún từng bôộ pí mà đau Mà thương loòng pậu mà sầu choo eng (Em đừng nói vậy mà đau Mà thương lòng họ mà sâu cho anh) Chớ từng bôộ pí mà buồn Mộit clăm khượi chỉ đều luồn pao kim Tể ún qua phép dậyl xin Hơ mấy cất tiếng đắm chìm theo eng (Chớ đừng nói vậy mà buồn Một trăm sợi chỉ đều luồn trôn kim Để em quá phép dậy xin Rồi mới cất tiếng nổi chìm theo anh) Ún chớ xin phép mà lôô Eng tạ xin clước đợi chờ ún ra 70

(Em đừng xin phép mà lâu Anh đã xin trước những câu mặn mà) Nữ: Ún hoo cảm nghịa ơn loòng Tể ún toón lệ cáy tình hôôm may (Em đây cảm nghĩa ơn tình Nam: Để em đón lấy trong lòng hôm nay) Ún chớ pôộ lắm mà sầu Mà thương loòng pậu mà sầu choo eng Ún cứ cất thiếng đèng rèng Từng mà chối mãi clở thành khuya đêm Ngả bàn thay clắng eng ôm Hát đi đôối lại choo hơm clôộng người (Em chớ nói lắm mà sầu Mà thương lòng họ buồn rầu cho anh Em cứ cất tiếng đành rành Đừng mà chối mãi trở thành khuya đêm Ngả bàn tay trắng anh ôm Hát đi đối lại cho thơm lòng người) VI. HÁT XÉC BÙA Hát lý do (Trích) Buổi năm cu đà qua Bước chân tha mùa năm mởi Năm nay là năm mởi mởi Năm nay là năm mởi điểng Mộit năm coỏ mườil hai kháng Mộit năm khảng coỏ ba mươil ngày Năm đày năm roo khảng đà hết Nhà phua ăn thết mọl mường ăn chay Thết mùa năm nay Phường bùa chúng tôi đi chơi vềl dôộng 71

Đi chơi oó đi rôồng Mua ản chiêng đúc đôồng Doong đi đẻng doỏng khả ...... (Buổi năm cũ đã qua Bước chân ra mùa năm mới Năm nay là năm mới mới Năm nay là năm mới đến Một năm có mười hai tháng Một tháng có ba mươi ngày Năm đầy năm đủ tháng đã hết Nhà vua ăn tết người Mường ăn chay Tết mùa năm nay Phường bùa chúng tôi đi chơi đi nhởi Đi chơi chẳng đi không Đi nhởi chẳng đi suông Mua được chiêng đúc đồng Đem đi đánh gióng đường) Mở cửa (Trích) Năm cu đã hết Ngày thết đà tha Bước chân tha mùa năm mới Quân té phường bùa chúng tôi Đi chực đi chơi xắc bùa Ôông đăng ăn cơm khưa phỏong Bà đăng oỏng rạo khưa nhà Khai chủ nhoó nhoó coỏ loòng con con Chạyl tha đây mớ cứa ....... (Năm cũ đã hết Ngày tết đã ra Bước chân ra mùa năm mới Quân trẻ phường bùa chúng tôi 72

Đi trực đi chơi xắc bùa Ông đang ăn cơm ở canh vóng Bà đang uống nước ở giữa nhà Sai chú nhỏ nhỏ mình thon thon Chạy ra đây mở cổng...) Hát khen cổng rào Phường bùa chúng tôi Ớ vài đoồng cloông bao nhà Kía rào nhà oông xóo rợ Độô cứa chạm nối chự con cả Mả cứa chạm nối va con rôồng Đỏon thợ bên bắc khẻo nồông Xớc thợ bên đôông khẻo lắp Lắp rênh thằng cứa kẻng Ôông phớ dẻng hal bên Ôông phớ dẻng hal bang Chủng tôi đoỏng bao đôông hơn khảng Đoỏng bao clẳng rạng hơn cương Bao bui sầu bui thương hơn clời khẳm dôộng Xin ôông chở chấp bà đừng nhầm Bùa chủng tôi chơi râm ri chờ clà đỉn khưởng ........ (Phường bùa chúng tôi Ở ngoài đồng chông vào nhà Thấy rào nhà ông xỏ rợ Cột cửa chạm nổi chữ con cá Má cứa chạm nổi hoa con rồng Đón thợ bên bắc khéo nhiều Rước thợ bên đông khéo lắp Ông mở lánh hai bên Ông mở lật hai phía Chúng tôi vào lấp lánh hơn sao sáng 73

Đóng vào sáng rạng hơn gương Vòa vui sầu vui thương hơn sấm động Xin ông chớ chấp bà đừng nhầm Bùa chúng tôi vui râm ran dưới sân sướng...) Hát cảm ơn trầu (đang hát họ mang trầu ra mời) Bên clước nhà ôông thốit dặng câyl câu Bên khâu nhà thốit dặng đà clù Thốit clu lẹ thốit bòo Đừ cơm khoo lọo thiểng Khai ủn cải thuổng cách clù cuổi cốôc Ủn đửa thuổng đỉl dộôc buồng nang niên Triền chân vềl đụn vềl nhà Lể đao neng hùm neng phang tha rọoc Lể đao neng vượn neng vọoc Doong tha roọc clù bứa nang Thên clù vàng ẻo nẻo Khẻo thên là hoong hoong Xếp tha doòng địa khử Đạch lêng phâm cỏo chự ve vàng Doong sang phường bùa chủng tôi cất lể Cất lể chủng tôi chạ ơn Con đửa dôô miểng clè nì Chúc chỉnh chiên mộ mại Con cải chúc chỉ chiên mụ chôồng Chắc ôông người khà Chúc phâm cơm đây chén rạo ngoon ...... Bên trước nhà ông đẹp rặng cây cau Bên sau đẹp rặng câu trầu Đẹp trâu tối bò Nhiều cơm kho lúa thiếng Sai có em gái xuống gốc hái trầu Em trai trèo hái lấy buồng cau niên 74

Truyền chân về cửa về nhà Lấy dao nanh hùm, nanh hoẵng ra rọc Lấy dao nanh vượn nanh vọc Đem rọc trầu bổ cau Lá trầu têm rọc chéo Khéo têm trầu bổ nang Xếp ra hàng đĩa sứ Đặt lên mâm có chữ vẽ vàng Đặt sang phường bùa chúng tôi cất lấy Cầm lấy chúng tôi cám ơn Con trai đưa trầu Chúc chính chuyên một vợ Con gái chúc chính chuyên một chồng Cao tuổi người già Chúc mâm cơm đầy chén rượu ngon...) Hát khen nhà cửa Ôông là nhà phái được đất thốit Nhà ôông đừ thiên lẳm bạc Chác ản đôộ vàng dường loòng cai Mua ản độô clai, lim thốit bỏong Là nhà ruộit khảng mườil hail năm Là nhà răm khoang ngăyl đoòn roóc Độô nhà boọc bạc clảl vàng Phản rêng hàng chí xeng chí nhặn Phản rêng đôi rồông bẳn rồông leo Đục rêng con mèo leo lênh quết, khử Mặt ôông clẳng rạng nhơ ngoọn đèn Ôông đét khăn bái đen bớ ngày phua ban Cá thiên hạ xử gian oó ngay bằng ....... (Ông làm nhà phải nơi đất tốt Nhà ông làm nhiều tiền lắm bạc Chác được cột vàng dường long cai 75

Mua được cột trai, lim đẹp bóng Làm nhà suốt tháng mười hai năm Làm nhà năm gian thẳn đòn nóc Cột nhà bọc bạc trắng vàng Đẽo thành hàng chỉ xanh chỉ nhãn Đẽo nên đôi rồng ngắn rồng leo Đục con mèo leo lên xà ngang Mặt ông đỏ sáng như ngọn đèn Ông thắt khăn vải đen từ ngày vua ban Cả thiên hạ thế gian không ai bằng...) Hát đòi gạo và chào cảm ơn Tam tam tam Tam bớ nhà tam đi tam đểng Tam bớ bển tam bao Đểng chôổn lâu đâm ăn Chổôn cỏo ngăn ngồôi hát Đôồng thiền bát cảo là đạo ăn quà Năm đầy năm roo khảng hết Con đảo ăn thết con mọl ăn chảy Năm nay phường bùa đi dôộng Đi đểng nhà ôông Chở choo tha róo tha rồông Thuốl thang mùa năm mởi ....... (Tam tam tam Tam từ nhà tam đi tam đến Tam từ bến tam vào Đến chốn có lầu làm ăn Đến nơi có ngăn ngồi hát Đồng tiền bát gạo là của ăn quà Năm đầy năm đủ tháng hết Người kinh ăn tết Người mường ăn chay 76

Mùa năm nay chúng tôi đi chơi nhởi Đi đến nhà ông Chớ cho ra không ra suông rủi ro mùa năm mới...) Hát cảm ơn Khỏa rác: Chạ ơn cỏo loòng chạ ơn Chạ ơn bà đà cỏo cồông Chạ ơn ôông đà coỏ phúc Chúc ôông bà khổ ông lôô khà lôô Loọc thắc loọc thôô đoỏm đoỏm Loọc thắc loọc thôô đoỏm thắc Clẳng clôốc nhơ chim khảo và lang Bước tha đàng coỏ dù che ngựa cơi Ôông cơi voi đi clước cỏo boỏng dù dầm Bà cơi ngựa đi khâu coỏ boỏng dù vàng Ôông bà ớ lặng ớ lại ngày khâu Mụ tôi dắc đam clớ vềl Năm khâu phường bùa mụ tôi đi đểng ....... (Cám ơn những lời cảm ơn Cám ơn bà đã có công Cám ơn ông đã có phúc Chúc cho ông bà sống lâu, dài lâu Bạc tóc bạc râu đôm đốm Bạc tóc bạc râu đốm tóc Tóc trắng đầu bạc như chim khướu, sáo lang Bước chân ra đàng có dù che ngựa cưỡi Ông cưỡi voi đi trước có bóng dù thâm Bà cưỡi ngựa đi sau có bóng dù vàng Ông bà đi sớm chẳng phải mưa Đi trưa không hề đến nắng Ông bà ăn lặng ở lại ngày sau Chúng tôi cất cánh bảo nhau trở về Năm sau phường bùa chúng tôi đi đến...) 77

VII. HÁT MO MO KHẤN PHONG TỤC MO VÁI Kể bông cơm vía lúa - Khi xưa, đời xưa Cô gái nàng Ngần, nàng Ngà Không ăn không ở dỗi làm chi Con trai đem một thuổng một mai Con gái đem một dao cái, một dao rựa Ra vỡ đồng đào ruộng Dưới đồng đào cỏ ốc Dưới rộc đào cỏ đông, cỏ lách, cỏ lau, cỏ tróng Đã làm nên nương nên ruộng Còn chưa có lưỡi cày sắt, cày gang Nó vào thung thăm thẳm Đi vào rừng xa xăm Chém lấy ôm củi bóp Bó củi cây bờm Ôm cây lạnh ngạnh Gánh cho thợ Thụm, thợ Thao Thợ đụt, thợ dao trong chu trong lội HÁT ĐÓN VÍA SANG - Da dê Bố cun trên giường Mẹ Sang trên chiếu Buông tay lời chào rằng: -“Ông là múc vô bồ chiếng Người lo công lo việc Lên nhà bố cun mẹ chàng Nhà bố Sang mẹ cả Thấy những đôi đồng bạc Các cái dòng ngạnh 78

Lánh thân trai tốt đứa” Thông cảo Thiên Thư thầy tôi Rằng: - “Tôi tâu bố cun trên giường Tâu mẹ Sang trên chiếu Tất cả bố con nhà nó Sắm mâm cỗ lành Hết cỗ bông lồng chay cỗ oản Dá dịn võng đào Làm đỡ lên dìu lên dắt Lên rước vong đón vía” Bố cun trên giường Mẹ chàng trên chiếu Rằng: - “Tưởng ông muốn gối ẩm ương Muốn phương giầu, phương có Phương lúa, phương mạ Phương cá, phương cơm Cho vong bố, vía mẹ Cho vong cháu vía con Về ăn cơm giữa vóng Uống nước giữa nhà Cơm lành dạ cá lành lòng” Bố Sang mẹ Sang lại rằng: “Trời hỡi là ma Lên dìu lên dắt rước vía Không lên từ ngày hôm qua Chẳng lên từ ngày hôm kia Hôm nay ngày này Vía không có nhà” Nghe lời thật tiếng ấy Thông cảo Thiên Thư Rắc gạo đi gọi 79

Rằng: - “Mượn hỡi gạo lúa trưng trong ống Gạo lúa nếp trong đai Đi đón vía về một nghìn trăm đôi Lồi lồi hai bên cạnh chiếu Không thiếu một vong Thầy tôi rắc gạo vào cửa vóng ĐẺ CÁ Vía hỡi là vong Hồn hỡi vía Vong khôn vía khéo Vong tốt vía lành Vía ai vía hỡi Vong tốt vía lành Vía bố con nhà Cuội Ở cửa hai gian Ở nhà hai ngăn bốn mái Lâu hôm đêm ngày Chập tối bảo nhau lao xao Sáng mai bảo nhau nhộn nhịp Khi xưa đời xưa Dưới đất còn nên bạc lạc Dưới nước hãy còn bong soong Lòng trời chưa thành một suối Lối trời chưa thành một sao Khúc xoáy chưa nên khúc xoáy Khúc vũng chưa nên khúc vũng Vũng sâu chưa nên vũng sâu Sông Rậm chưa nên sông Rậm Ngấm ngầm cái nước chả ra Nguy nga cái còn đá cát Óng ánh cái cá lông khày Ăn quay ở dưới đòng chảy 80

Con trống nó ăn quay lại Con mái nó ăn quay ngang Nó đẻ trứng vàng vàng Ngang trên mặt nước Hòn đá bạc ở ran ran Càn nước từ dưới càn lên Càn nước từ trên càn lại Rắc đã nên cá thờn bơ Nhiều tôm tôm tép tép Tép tép là thứ ăn hôm Tôm tôm là thứ ăn tối Cá trối ăn về thập thò Rô rô ăn về khúc sông Rạch sông Rèng Rắc nên cá ngạnh bò bò Ăn khúc sông sâu bể phá Rắc nên cá bướm bư Rắc nhiều cá chê các giếc Rắc nên cá niếc bằng ống nứa Các báo bằng lá xổ Cá đổ mổ bằng bánh bắng Các đé cá chép bu bu đắng ruột Cá đẻ mol là cá ngọt tim LÀM NHÀ MỚI Thầy tôi khấn tâu hầu lạy Hết ông cun Thổ công Ông thần linh bà Thổ địa Hai ông một bà vua Bếp Ăn rỗi ngồi suông Không khấn tâu hầu đến Đến mặt, đến tên, đến tuổi Hôm nay nhà con thờ 81

Dựng cửa cả nhà mới Còn e động đậy giật mình Sợ kẻ nói đi lao xao Hỏi người nói vào nhí nhố Sợ kẻ đi vào người đi ra Không dám qua suông qua không Sắm lễ bàn cơm lành canh sạch Bằng trống gà to Bằng mái gà lớn Trầu vàng nang trái Cái hương đen Chén nước lã Nhấc ra giữa sân Vần ra giữa sướng Khấn tâu hết ông cun Thổ công Thần linh thổ địa Hai ông một bà vua bếp Ở gốc cái đinh Vòng đình đất tốt Ở ngôi đất này Có tai nghe Có lòng nghe lấy Khấn tâu hầu mời Nóng nực vội vàng Cất bùa hóa phép Biến hóa thần thông Về cạnh mâm cạnh bàn Ăn trước uống trước Cho trong nhà Dựng cửa cả nhà mới Ồn ồn có kẻ chạy vào Ồn ào có kẻ chạy ra 82

PHẦN III: MỘT SỐ HÌNH ẢNH HOẠT ĐỘNG SƯU TẦM, NGHIÊN CỨU, BIÊN SOẠN SỔ TAY DÂN CA MƯỜNG Đến thăm nhà bà Bùi Thị Đừn - Xóm Bận Dọi - Xã Nhân Mỹ để tìm hiểu, sưu tầm dân ca Mường. Bà Bùi Thị Đừn dạy học sinh trường PTDTNT THCS &THPT huyện Tân Lạc học hát dân ca Mường. 83

Tìm đọc các tư liệu về dân ca Mường 84

Ảnh: Liên hoan tiếng hát dân ca lễ ra mắt câu lạc bộ Em yêu làn điệu dân ca Thầy và trò nhà trường chụp ảnh lưu niệm 85

86

87

Học sinh nhà trường trong những buổi học hát dân ca 88

Học sinh trong chơi trò chơi 89

MỤC LỤC LỜI GIƠI THIỆU SÁCH………………………………………………….01 PHẦN I MỘT SỐ ĐẶC TRƯNG VỀ DÂN CA MƯỜNG I. Khái niệm, nội dung, nghệ thuật dân ca Mường………………………...03 1. Khái niệm, nguồn gốc, hình thức diễn xướng của dân ca Mường……....04 2. Nội dung, chức năng chủ yếu của dân ca Mường……………………….08 3. Một số nét nghệ thuật của dân ca Mường……………………………….13 4. Một số thể loại dân ca Mường…………………………………………..17 4.1. Đồng dao, câu đố……………………………………………………...17 4.2. Hát Ru....................................................................................................18 4.3. Hát thường rang (hay còn gọi là hát Lời Thương).................................19 4.4. Bộ Mẹnh (Mẹng)………………………………………………………19 4.5. Hát Ví đúm.............................................................................................20 4.6. Hát Xéc bùa (hay còn gọi Xắc Bùa)…………………………………...20 4.7. Hát Mo…………………………………………………………………21 PHẦN II SƯU TẦM MỘT SỐ BÀI DÂN CA MƯỜNG I. ĐỒNG DAO- CÂU ĐỐ………………………………………………….22 HÁT ĐỒNG DAO (HÁT CHƠI)………………………………………...35 II. HÁT RU ………………………………………………………………..46 III. HÁT THƯỜNG RANG (hay còn gọi là hát Lời Thương)…………….56 IV. HÁT BỘ MẸNG………………………………………………………65 V. HÁT VÍ ĐÚM.........................................................................................69 VI. HÁT XÉC BÙA………………………………………………………..73 VII. HÁT MO………………………………………………………………80 PHẦN III: MỘT SỐ HÌNH ẢNH HOẠT ĐỘNG SƯU TẦM, NGHIÊN CỨU, BIÊN SOẠN SỔ TAY DÂN CA MƯỜNG………………………………..85 90