ข้อมูลอาชีพแพทย์

website : หนงั สอื เรยี น www.iadth.com รายวิชาพืน้ ฐาน สขุ ศึกษาและพลศกึ ษา ชั้นมัธยมศึกษาปีที่ ๑ สถาบันพัฒนาคุณภาพวชิ าการ (พว.) ๑๒๕๖/๙ ถนนนครไชยศรี กลุ่มสาระการเรยี นรูส้ ขุ ศึกษาและพลศึกษา แขวงถนนนครไชยศรี ตามหลักสูตรแกนกลางการศึกษาข้ันพ้นื ฐาน เขตดสุ ติ กรุงเทพฯ ๑๐๓๐๐ พุทธศกั ราช ๒๕๕๑ โทร. ๐-๒๒๔๓-๘๐๐๐ (อตั โนมตั ิ ๑๕ สาย), ผู้เรียบเรียง บรรณาธิการ ๐-๒๒๔๑-๘๙๙๙ อาจารยอ์ ทุ ยั สงวนพงศ์ อาจารย์สุปรารถนา ยกุ ตะนันทน์ แฟกซ์ : ทุกหมายเลข, อาจารย์สณุ ัฏฐา สงวนพงศ์ อาจารยอ์ ุทยั สงวนพงศ์ แฟกซ์อัตโนมัติ : ผตู้ รวจ ๐-๒๒๔๑-๔๑๓๑, ศาสตราจารย์ นายแพทยช์ ัชลิต รตั รสาร ๐-๒๒๔๓-๗๖๖๖ อาจารย์นิพน แจม่ แจ้ง สงวนลิขสทิ ธิ์ อาจารย์ศวิ ไิ ล กสิกิจสกุลผล สาำ นักพมิ พ์ บริษัทพัฒนาคณุ ภาพ อาจารย์รัชนีวรรณ จีนธรรม วิชาการ (พว.) จาำ กดั อาจารยน์ ยิ ม บญุ ญาเศวต พ.ศ. ๒๕๖๔

คำนำ คําชีแ้ จง หนังสือเรียน รายวิชาพื้นฐาน สุขศึกษาและพลศึกษา ชั้นมัธยมศึกษาปีที่ ๑ กลุ่มสาระการ หนงั สอื เรยี น รายวชิ าพนื้ ฐาน สขุ ศกึ ษาและพลศกึ ษา ฉบบั นไี้ ดป้ รบั แกไ้ ขเนอื้ หาใหถ้ กู ตอ้ ง เรียนรู้สุขศึกษาและพลศึกษา ได้จัดทำ�ข้ึนตามมาตรฐานการเรียนรู้ ตัวชี้วัดและสาระการเรียนรู้ แกนกลางของหลักสูตรแกนกลางการศึกษาขั้นพื้นฐาน พุทธศักราช ๒๕๕๑ โดยมีเนื้อหาครอบคลุม และสอดคล้องตามพระราชบัญญัติความเท่าเทียมระหว่างเพศ พ.ศ. ๒๕๕๘ พระราชบัญญัติ สาระที่ ๑ การเจริญเติบโตและพัฒนาการของมนุษย์ สาระท่ี ๒ ชีวิตและครอบครัว สาระท่ี ๓ การป้องกันและแก้ไขปัญหาการต้ังครรภ์ในวัยรุ่น พ.ศ. ๒๕๕๙ และกฎหมายอื่นท่ีเก่ียวข้อง การเคลอื่ นไหว การออกกำ�ลังกาย การเล่นเกม กีฬาไทยและกฬี าสากล สาระที่ ๔ การสร้างเสรมิ สุขภาพ ซ่ึงแก้ไขปรับปรุงเน้อื หาภายใต้หลักสูตรแกนกลางการศึกษาข้นั พ้นื ฐาน พุทธศักราช ๒๕๕๑ สมรรถภาพและการป้องกันโรคและสาระที่ ๕ ความปลอดภัยในชีวิต ที่มุ่งเน้นการสร้างและพัฒนา โดยปรับแก้ไขเนื้อหาในสาระที่ ๑ การเจริญเติบโตและพัฒนาการของมนุษย์ สาระท่ี ๒ ชีวิต พฤตกิ รรมทางสุขภาพ ท้งั ดา้ นความรู้ เจตคติ คณุ ธรรม คา่ นยิ ม และการปฏบิ ัตเิ กย่ี วกบั สขุ ภาพควบคู่ และครอบครัว และสาระที่ ๕ ความปลอดภัยในชีวิต เฉพาะเรื่องที่เก่ียวข้องกับเพศวิถี ไปด้วยกนั รวมท้ังการใชก้ ิจกรรมการเคล่ือนไหว การออกกำ�ลังกาย การเล่นเกมและกีฬาในการพัฒนา ความเท่าเทียมระหว่างเพศ การป้องกันและแก้ไขปัญหาการต้ังครรภ์ในวัยรุ่น ซึ่งได้กำ�หนด สุขภาพ ท้ังด้านร่างกาย จิตใจ อารมณ์ สังคมและสติปัญญา ให้เหมาะสมกับวัยของผู้เรียน นำ�เสนอ คำ�สำ�คัญ ความหมาย เน้ือหา และตัวอย่าง โดยสำ�นักวิชาการและมาตรฐานการศึกษา เนือ้ หาที่ทนั สมยั มกี ิจกรรมการเรียนรูแ้ ละค�ำ ถามพฒั นากระบวนการคิดท่ีนำ�ไปสกู่ ารประเมินตรงตาม สำ�นักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน ร่วมกับผู้ทรงคุณวุฒิจากหน่วยงานท่ีเก่ียวข้อง ตัวชีว้ ัดทห่ี ลักสูตรก�ำ หนด และภาคประชาสงั คมไดจ้ ดั ท�ำ ขนึ้ เพอ่ื เปน็ กรอบและแนวทางใหท้ กุ ส�ำ นกั พมิ พใ์ ชใ้ นการปรบั แกไ้ ข หนังสือเรียนเล่มน้ี เป็นแนวทางและวิธีการปฏิบัติตนในการดูแลรักษาสุขภาพของผู้เรียน หนังสือเรียนให้ถูกต้องเป็นที่เข้าใจตรงกันต้ังแต่ช้ันประถมศึกษาปีท่ี ๑ ถึงช้ันมัธยมศึกษา ครอบครวั และชมุ ชน กอ่ ใหเ้ กดิ ประโยชนใ์ นการจดั การศกึ ษาตามหลกั สตู รแกนกลางการศกึ ษาขน้ั พนื้ ฐาน ปที ี่ ๖ พุทธศักราช ๒๕๕๑ สำ�หรับผู้สอนในการจัดการเรียนการสอนสำ�หรับผู้เรียน ให้บรรลุจุดมุ่งหมาย ทั้งนี้ การปรับปรุงหนังสือเรียนดังกล่าว ยังคงยึดถือรากฐานเดิมของสังคมไทย ไดอ้ ย่างแท้จริง ไปพร้อมกับการเปลี่ยนแปลงของสังคมโลก ซ่ึงจะเป็นประโยชน์ต่อนักเรียน ผู้ปกครอง ครู สถาบันพฒั นาคณุ ภาพวชิ าการ (พว.) และทุกคนในสังคมในการร่วมสร้างความเข้าใจและยอมรับการเปล่ียนแปลงที่เกิดข้ึน ในศตวรรษที่ ๒๑ อย่างเท่าเทียมไปพรอ้ มกนั

สารบญั ๑หนว ยการเรยี นรทู ่ี ระบบประสาท และระบบตอ่ มไรท้ อ่ หนว่ ยการเรยี นรทู้ ่ี ๑ ระบบประสาทและระบบต่อมไร้ท่อ หนว่ ยการเรียนรทู้ ี่ ๒ การพัฒนาตนเองให้เจรญิ เตบิ โตสมวัย หน้า ตวั ช้ีวดั หน่วยการเรยี นรทู้ ่ี ๓ การเปล่ียนแปลงทางรา่ งกาย จติ ใจ อารมณ์ ๑. อธบิ ายความสาำ คญั ของระบบประสาทและระบบตอ่ มไร้ท่อทม่ี ีผลต่อสุขภาพ การเจริญเตบิ โต ๕ และพัฒนาการทางเพศ ๑๘ และพฒั นาการของวัยรุน่ (พ ๑.๑ ม.๑/๑) หน่วยการเรยี นรู้ท่ี ๔ อาหารท่ีเหมาะสมกับวัย ๒. อธบิ ายวธิ ีดูแลรักษาระบบประสาทและระบบต่อมไรท้ อ่ ให้ทำางานตามปกติ (พ ๑.๑ ม.๑/๒) หนว่ ยการเรยี นรทู้ ่ี ๕ ภาวะโภชนาการทมี่ ผี ลกระทบตอ่ สขุ ภาพ ๓๖ หนว่ ยการเรยี นรทู้ ี่ ๖ การปฐมพยาบาลและการเคล่อื นย้ายผู้ป่วย ๕๑ ผงั สาระการเรียนรู้ หน่วยการเรยี นรู้ท่ี ๗ สารเสพตดิ ๖๑ หน่วยการเรยี นร้ทู ี่ ๘ การเพ่ิมพูนความสามารถในการเคลือ่ นไหว ๗๐ ระบบประสาท ระบบต่อมไรท้ อ่ หน่วยการเรยี นรู้ที่ ๙ กีฬาไทยและกฬี าสากล ๑๐๔ หนว่ ยการเรยี นรู้ที่ ๑๐ การออกกำาลงั กายเพอ่ื สุขภาพ ๑๒๒ ความสำาคัญของระบบ ระบบประสาทและ ความสาำ คญั ของระบบ หน่วยการเรียนรู้ที่ ๑๑ กจิ กรรมนันทนาการ ๑๓๖ ประสาททมี่ ีผลต่อสขุ ภาพ ระบบตอ่ มไรท้ อ่ ต่อมไร้ทอ่ ทม่ี ีผลตอ่ สขุ ภาพ หนว่ ยการเรียนรทู้ ่ี ๑๒ สมรรถภาพทางกาย ๒๒๓ บรรณานุกรม ๒๓๓ การเจริญเตบิ โตและ การเจริญเติบโตและ ๒๔๓ พฒั นาการของวยั รนุ่ พฒั นาการของวยั รุ่น ๒๖๔ ต่อมไรท้ อ่ ในร่างกาย โครงสร้างของ และหนา้ ทกี่ ารทาำ งาน ระบบประสาท วิธีดูแลรกั ษาระบบ การทำางานของ ต่อมไร้ทอ่ ใหท้ ำางาน ระบบประสาท ตามปกติ วธิ ดี ูแลรกั ษาระบบประสาท การประสานสมั พันธ์ ใหท้ าำ งานตามปกติ ของระบบประสาทและ ระบบตอ่ มไร้ทอ่ สาระสำาคัญ ระบบประสาทและระบบตอ่ มไรท้ อ่ เปน็ ระบบการทาำ งานในรา่ งกายทมี่ คี วามสาำ คญั ตอ่ ภาวะสขุ ภาพ การเจรญิ เตบิ โต และพัฒนาการของวยั รุ่น การดูแลรักษาระบบประสาทและระบบตอ่ มไรท้ อ่ ให้ทาำ งาน ได้ตามปกติ จะชว่ ยให้มสี ขุ ภาพดี มกี ารเจรญิ เติบโตและพฒั นาการทเ่ี หมาะสมตามวยั ระบบประสาทและระบบต่อมไรท้ อ่ 5

ระบบประสาทและระบบตอ่ มไร้ท่อ ไขสันหลงั สมอง ระบบประสาทจึงมีความสำ�คัญต่อภาวะสุขภาพ การ เสน้ ประสาท เจริญเติบโตของรา่ งกาย และพฒั นาการด้านต่าง ๆ คือ จุดประกายความคิด เป็นตัวควบคุมการทำ�งานและรับความรู้สึกของอวัยวะ ระบบประสาทในรา่ งกาย ทุกส่วนในร่างกาย รวมถึงความรู้สึกนึกคิด อารมณ์ นักเรยี นคิดวา่ การปฏิบัติตนอยา่ งไรบา้ ง และความทรงจำ�ต่าง ๆ ซึ่งเมื่อได้รับการกระตุ้นจาก ทช่ี ่วยพัฒนาสมอง ภายในและภายนอก จะมีการสง่ กระแสประสาทกลับไป กลบั มา ระหว่างสมองและอวัยวะสว่ นตา่ ง ๆ ใหท้ �ำ งาน การท�ำ งานของระบบตา่ ง ๆ ในรา่ งกายมคี วามสมั พนั ธก์ นั และมคี วามส�ำ คญั ตอ่ การด�ำ รงชวี ติ ของ ตามที่ต้องการ เช่น การเคล่ือนไหวของอวัยวะใน มนุษย์ หากระบบใดระบบหน่ึงทำ�งานไม่ปกติ ย่อมส่งผลต่อภาวะสุขภาพโดยรวม ซ่ึงระบบที่มีความ อริ ิยาบถตา่ ง ๆ การกะพริบตา หรอื ส่ังการให้กลา้ มเน้ือ สำ�คัญต่อการเจริญเติบโตและพัฒนาการของมนุษย์โดยเฉพาะในช่วงวัยรุ่น คือ ระบบประสาทและ มัดต่าง ๆ ทำ�งาน นอกจากน้ันยังควบคุมการเต้นของ ระบบตอ่ มไรท้ อ่ การเรยี นรู้การทำ�งานของระบบประสาทและระบบตอ่ มไรท้ อ่ จะทำ�ให้เราสามารถดแู ล หัวใจ อัตราการหายใจ ความดันโลหิต อุณหภูมิใน รกั ษาระบบประสาทและระบบตอ่ มไรท้ อ่ ใหท้ �ำ งานไดต้ ามปกติ เพอ่ื ใหม้ กี ารเจรญิ เตบิ โตและพฒั นาการ ร่างกาย การยอ่ ยอาหาร และการทำ�งานของระบบอื่น ๆ เหมาะสมตามวัย ของรา่ งกาย ๑. ระบบประสาท (Nervous System) ๑.๒ โครงสร้างของระบบประสาท ๑.๑ ความส�ำ คญั ของระบบประสาททม่ี ีผลตอ่ สุขภาพ การเจรญิ เตบิ โต ระบบประสาทเป็นระบบศูนย์กลางที่ควบคุมการทำ�งานของร่างกาย เป็นระบบที่ทำ�หน้าท่ี และพัฒนาการของวัยร่นุ รับความรู้สึก ควบคุมความคิด ถ้ามีอันตรายใด ๆ เกิดขึ้นกับสมอง ก็จะทำ�ให้ร่างกายพิการหรือ เสียชีวิตได้ ระบบประสาทแบ่งเป็น ระบบประสาทส่วนกลาง (Central Nervous System) ระบบ ระบบประสาท ประกอบดว้ ยสมอง ไขสนั หลงั และเสน้ ประสาท ซง่ึ ท�ำ หนา้ ทคี่ วบคมุ และประสาน ประสาทส่วนปลาย (Peripheral Nervous System) และระบบประสาทอัตโนมัติ (Autonomic การทำ�งานของระบบต่าง ๆ ในรา่ งกายใหด้ ำ�เนนิ ไปดว้ ยดี โดยมีสมองเป็นอวยั วะหลกั Nervous System) 6 สขุ ศกึ ษาและพลศกึ ษา ม.๑ ๑) ระบบประสาทสว่ นกลาง ไดแ้ ก่ สมอง และไขสันหลัง (๑) สมอง (Brain) เป็นอวัยวะท่ีมีขนาดใหญ่กว่าส่วนอื่น ๆ อยู่ในกะโหลกศีรษะ สมองแบ่งออกเปน็ ๓ ส่วน คือ สมองสว่ นหน้า สมองสว่ นกลาง และสมองส่วนท้าย สมอง สมองสว่ นหนา้ สมองส่วนกลาง สมองสว่ นท้าย แผนภาพแสดงสว่ นประกอบของสมอง ระบบประสาทและระบบต่อมไร้ทอ่ 7

สมองส่วนหนา้ สมอง (๒) ไขสันหลัง (Spinal Cord) เป็นส่วนท่ีต่อออกมาจากก้านสมอง อยู่ภายใน สมองส่วนกลาง กระดูกสันหลงั มีหน้าทถ่ี า่ ยทอดกระแสประสาท สมองสว่ นท้าย ไขสนั หลงั ระหวา่ งสมองและสว่ นตา่ ง ๆ ของรา่ งกาย รวมทงั้ สว่ นประกอบของสมอง เส้นประสาท ควบคมุ การเกดิ ปฏกิ ริ ยิ าตอบสนองตอ่ สง่ิ กระตนุ้ อย่างฉับพลันทันที เช่น หลับตาเม่ือฝุ่นละออง ๑. สมองสว่ นหน้า (Forebrain) มีหน้าท่ี ดงั นี้ ๑. เกี่ยวข้องกับด้านความคิด ความจำ� เชาวน์ปัญญา เป็นศูนย์กลางควบคุมการทำ�งาน เข้าตา ยกเท้าขน้ึ เม่ือถูกหนามตำ�เท้า ด้านต่าง ๆ การสมั ผัส การพูด การมองเหน็ รับรส การไดย้ นิ การดมกลนิ่ และการทำ�งานของกล้ามเนื้อ ๒. เปน็ ศูนยร์ วบรวมกระแสประสาทท่ีผ่านเขา้ ออก และแยกกระแสประสาทไปยงั สมอง สมองและไขสนั หลงั จะเปน็ ศนู ยก์ ลาง ๓. เป็นศูนย์ควบคมุ กระบวนการต่าง ๆ ของร่างกาย เชน่ การทำ�งานพ้นื ฐานของรา่ งกาย ได้แก่ ความหวิ ความดันโลหติ ความตอ้ งการทางเพศ การหลัง่ ฮอร์โมนของตอ่ มไร้ท่อและการแสดง การรับรู้ และกระตุ้นความรู้สึกจากสิ่งเร้า อารมณค์ วามรสู้ กึ ๒. สมองส่วนกลาง (Midbrain) เป็นสมองส่วนท่ีอยู่ต่อจากสมองส่วนหน้า ทำ�หน้าที่รับส่ง ทั้ ง ภ า ย ใ น แ ล ะ ภ า ย น อ ก แ ล้ ว ส่ ง ผ่ า น ไ ป ยั ง กระแสประสาทระหวา่ งสมองสว่ นหนา้ กบั สว่ นทา้ ย บรเิ วณสว่ นบนของสมองสว่ นกลางจะพองออกเปน็ ๔ พู เรียกวา่ ออพตกิ โลบ (Optic lobe) ซงึ่ ส่วนนีจ้ ะมขี นาดเลก็ และถกู เซรบี รมั บดบังไว้ มหี นา้ ที่ ดงั น้ี เสน้ ประสาททก่ี ระจายตามสว่ นตา่ ง ๆ ของรา่ งกาย ควบคุมการเคล่ือนไหวของนัยน์ตา ทำ�ให้ลูกตากลอกไปมาได้ ควบคุมการปิดเปิดของ รูม่านตา ในเวลาทมี่ แี สงสว่างเขา้ มามากและน้อย การเช่ือมต่อของสมอง ไขสันหลงั และเส้นประสาท ๒) ระบบประสาทส่วนปลาย ได้แก่ ๓. สมองสว่ นท้าย (Hindbrain) มหี น้าท่ี ดังนี้ เส้นประสาทสมอง เส้นประสาทไขสันหลัง ๑. ควบคุมการเค้ียวอาหาร การหลั่งนํ้าลาย การเคล่ือนไหวของใบหน้า และควบคุม การหายใจ ทำ�หน้าท่รี ับและน�ำ ความรู้สึกเข้าสู่ระบบประสาทสว่ นกลาง ได้แก่ ๒. ควบคมุ การท�ำ งานของระบบประสาทอตั โนมตั ิ เชน่ การหายใจ ความดนั โลหติ การกลนื การจาม การสะอึก และการอาเจียน (๑) เส้นประสาทสมอง หรือเส้นประสาทท่ีแยกออกจากสมอง ทำ�หน้าท่ีรับความรู้สึก ๓. ประสานการเคลอ่ื นไหวของร่างกาย และควบคุมการทรงตวั ของร่างกาย เกี่ยวกบั การได้กล่นิ การมองเห็น การเคลอ่ื นไหวของตา 8 สุขศึกษาและพลศึกษา ม.๑ (๒) เส้นประสาทไขสันหลัง เป็นเส้นประสาทท่ีออกมาจากไขสันหลัง ทำ�หน้าท่ีถ่ายทอด กระแสประสาทไปสอู่ วัยวะต่าง ๆ ของรา่ งกาย เช่น แขน ขา ๓) ระบบประสาทอัตโนมัติ ควบคุมการทำ�งานของประสาทท่ีอยู่นอกเหนือการควบคุมของ จิตใจใหเ้ ป็นไปตามปกติ แบง่ ออกเป็น ๒ ส่วน (๑) ระบบประสาทซมิ พาเทตกิ (Sympathetic Nerve) เป็นระบบประสาทที่มกั กระตนุ้ การทำ�งานมากกว่ายบั ยง้ั การท�ำ งาน เช่น หวั ใจเต้นเรว็ ชีพจรเต้นแรงเมื่อตกใจกลวั (๒) ระบบประสาทพาราซิมพาเทตกิ (Parasympathetic Nerve) เป็นระบบประสาท ท่ีมักจะยับยั้งการทำ�งานมากกว่าที่จะกระตุ้นการทำ�งานเพ่ือปรับไม่ให้ร่างกายทำ�งานมากเกินไป เช่น ลดอัตราการเต้นของหวั ใจลงเมอ่ื คลายความตกใจกลัว ระบบประสาทซิมพาเทติกและพาราซิมพาเทติกจะทำ�หน้าที่ตรงกันข้ามเสมอ เพื่อให้ ร่างกายอยใู่ นสภาวะปกติ อาชีพน่ารู้ แพทย์ศัลยกรรมประสาท คือ แพทย์ที่ตรวจรักษาผู้ป่วยโรคสมองและระบบประสาท ดว้ ยการผ่าตัด ระบบประสาทและระบบตอ่ มไรท้ อ่ 9

๑.๓ การท�ำ งานของระบบประสาท ๒) พกั ผ่อนใหเ้ พียงพอ โดยเข้านอนแต่หวั คํา่ ตืน่ นอนตง้ั แตเ่ ชา้ จะทำ�ใหส้ มองเจรญิ เติบโตเต็มท่ี การท�ำ งานของระบบประสาท ประกอบดว้ ย ๓) ออกกำ�ลงั กายอยา่ งสม่าํ เสมอ จะชว่ ยพัฒนาการท�ำ งานของระบบประสาทให้สามารถท�ำ งาน ๑) อวยั วะรบั ความรสู้ กึ (Sense Organs) รบั รูค้ วามร้สู ึกตา่ ง ๆ ทีเ่ กิดขึน้ จากการสมั ผสั ได้แก่ ตา หู จมกู ลิ้น ผวิ หนัง และกล้ามเนือ้ ได้อย่างมีประสิทธิภาพ และการออกกำ�ลังกายยังเป็นปัจจัยสำ�คัญท่ีช่วยส่งเสริมการประสานการ ๒) เส้นประสาท (Nerves) ทำ�หน้าที่รับและส่งกระแสประสาท หรือกระแสความรู้สึกต่าง ๆ ของรา่ งกายผ่านเขา้ สไู่ ขสันหลงั ไปยังสมอง และจากสมองไปยงั ส่วนตา่ ง ๆ ของร่างกาย ทำ�งานระหวา่ งประสาทกับกล้ามเนอื้ หรอื กลไกของทักษะกีฬาตา่ ง ๆ ๓) สมอง (Brain) และไขสันหลัง (Spinal Cord) สมองควบคุมความคิด ความจำ� และ ความร้สู กึ เช่น การเหน็ การไดย้ ิน กลิน่ รส สัมผัส สว่ นไขสนั หลงั จะเปน็ ทางผ่านของกระแสประสาท ๔) สังเกตหรอื ส�ำ รวจความผิดปกตขิ องระบบประสาท ไปสูอ่ วยั วะทอ่ นลา่ ง ๔) ประสาทอัตโนมัติ (Autonomic Nervous) ควบคุมการย่อยอาหาร การเต้นของหัวใจ เชน่ ปวดศรี ษะ กล้ามเน้อื ออ่ นแรง ชา ซึม หมดสติ ชกั และกิจกรรมอ่ืน ๆ ท่ีไม่ได้อยู่ภายใต้การควบคุมของประสาทส่วนกลาง ถ้าระบบประสาทอัตโนมัติ ทำ�งานผิดปกติ อาจทำ�ให้เกิดอาการหัวใจเต้นเร็วหรือช้าเกินไป ความดันโลหิตตํ่าหรือสูง ระบบการ ๕) ไม่สูบบุหร่ี เพราะอาจทำ�ให้เกิดโรคหลอด- ยอ่ ยอาหารผดิ ปกติ ท�ำ ให้เกิดอาการ เช่น ท้องผูกหรือทอ้ งเสีย ทอ้ งอดื อาหารไมย่ อ่ ย เลือดตีบ แต่ท่ีสำ�คัญคือ ทำ�ให้เกิดโรคมะเร็งปอดและ ๑.๔ วธิ ีดแู ลรกั ษาระบบประสาทให้ทำ�งานตามปกติ ถงุ ลมโปง่ พอง ๑) รบั ประทานอาหารใหค้ รบ ๕ หม ู่ ซง่ึ อาหาร ๕ หมู่ มอี าหารบ�ำ รงุ ระบบประสาทอยแู่ ลว้ จงึ ควร รบั ประทานให้ครบ ๕​ หมู่ ทุกวนั ได้แก่ ๖) ระมัดระวังการเกิดอุบัติเหตุที่อาจทำ�ให้เกิด อันตรายต่อสมอง ไขสันหลัง และเส้นประสาท เช่น อบุ ตั เิ หตทุ เี่ กดิ จากการขบั ขร่ี ถจกั รยานยนต์ โดยไมส่ วม หมวกนริ ภยั ท�ำ ใหเ้ ซลลส์ มองไดร้ บั การกระทบกระเทอื น อยา่ งหนัก ส่งผลให้เซลล์สมองสว่ นนน้ั ตาย ท�ำ ใหพ้ กิ าร การสวมหมวกนริ ภัยชว่ ยป้องกนั สมอง หรอื ถึงแกช่ วี ติ ได้ เม่ือไดร้ บั การกระทบกระเทือนจากอุบตั ิเหตุ อาหารหมู่ท่ี ๑ ได้แก่ อาหารหมู่ท่ี ๒ ได้แก่ ข้าว ๒. ระบบต่อมไรท้ อ่ (Endocrine System) เนอ้ื สตั ว์ นม ถ่ัว ไข่ แป้ง น้ําตาล เผอื ก มนั ๒.๑ ความสำ�คญั ของระบบตอ่ มไรท้ อ่ ที่มผี ลตอ่ สขุ ภาพ การเจรญิ เติบโต อาหารหมู่ท่ี ๕ ไดแ้ ก่ อาหารหมูท่ ี่ ๓ ได้แก่ และพัฒนาการของวยั รนุ่ ไขมันและนาํ้ มนั ผกั ต่าง ๆ ต่อมไร้ท่อมีความสำ�คัญต่อร่างกายในการควบคุมอวัยวะภายในร่างกายให้ทำ�งานสัมพันธ์กัน และควบคุมการทำ�งานของร่างกายให้อยู่ในภาวะสมดุล โดยการสร้างและหล่ังสารเคมีที่เรียกว่า ฮอร์โมน (Hormone) ซง่ึ ท�ำ หน้าทเี่ กย่ี วกบั การควบคมุ การเจริญเตบิ โต การท�ำ งานของอวัยวะภายใน ร่างกาย เพ่ือให้มีสุขภาพท่ีดีและพัฒนาการเป็นไปตามวัย ฮอร์โมนที่ถูกผลิตจากต่อมไร้ท่อจะถูกส่ง ไปตามสว่ นต่าง ๆ ของร่างกายโดยการลำ�เลียงไปกับนาํ้ เลอื ด อาหารหม่ทู ี่ ๔ ได้แก่ ผลไม้ต่าง ๆ 10 สุขศกึ ษาและพลศกึ ษา ม.๑ ระบบประสาทและระบบตอ่ มไรท้ อ่ 11

๒.๒ ตอ่ มไรท้ อ่ ในรา่ งกายและหน้าท่ีการท�ำ งาน ตกสะเก็ด ความจ�ำ เส่ือม เกิดโรคคอพอก แต่ถา้ ไทรอกซินมากเกินไป ร่างกายจะซูบผอม น้าํ หนักลด กินจุ ออ่ นแอ เกิดโรคคอพอกเปน็ พิษ ตอ่ มใต้สมอง ๓) ต่อมพาราไทรอยด์ (Parathyroid gland) เป็นต่อมเล็ก ๆ ๔ ต่อม ต้ังอยู่ด้านหลัง ต่อมไทรอยด์ ผลิตฮอร์โมนพาราไทรอยด์ (Parathyroid Hormone) ท�ำหน้าท่ีเกี่ยวกับการควบคุม ตอ่ มไทรอยด์ ความสมดลุ ของธาตุแคลเซียม (Calcium) และฟอสฟอรสั (Phosphorus) ในกระแสเลือดให้คงที่ ต่อมพาราไทรอยด์ ๔) ตอ่ มไทมัส (Thymus gland) ต้งั อยใู่ นทรวงอกสว่ นบน ในวยั เด็กต่อมนจ้ี ะมีขนาดใหญ ่ แต่เม่ืออายุมากข้ึนจะเล็กลงและฝ่อไปในท่ีสุด ต่อมนี้ท�ำหน้าที่เกี่ยวกับการสร้างระบบภูมิคุ้มกันโรค ตอ่ มไทมัส ให้กับรา่ งกาย ๕) ตอ่ มหมวกไต (Adrenal gland) ลักษณะเป็นกอ้ นสเี หลือง ๆ คลา้ ยรูปสามเหล่ียมหรอื ต่อมหมวกไต รูปพระจันทร์เสี้ยวอยู่ส่วนบนของไตท้ัง ๒ ขา้ ง ขา้ งละ ๑ ตอ่ ม ผลิตฮอรโ์ มนอะดรนี าลิน (Adrenalin) ตบั ออ่ น เมื่อเวลาโกรธหรือกลัว ต่อมน้ีจะผลิตฮอร์โมนออกมามากกว่าปกติ ทำ�ให้กล้ามเนื้อมีแรงมากข้ึน ผลักดันให้ร่างกายพร้อมที่จะสู้หรือวิ่งหนี นอกจากนี้ต่อมหมวกไตยังผลิตฮอร์โมนเพศชายและ เพศหญิง ต่อมเพศ (รงั ไข่) เพศชาย เพศหญิง ถ้าต่อมน้ีทำ�งานผิดปกติ จะทำ�ให้เด็กชายมีพัฒนาการทางเพศเร็วขึ้น เด็กหญิงมีลักษณะ ต่อมเพศ (ลกู อณั ฑะ) ทางเพศค่อนไปทางเพศชาย ๖) ตับอ่อน (Pancreas) เป็นส่วนของต่อมไร้ท่อท่ีตั้งอยู่ทางด้านหลังของกระเพาะอาหาร ระบบตอ่ มไร้ท่อในเพศหญงิ และเพศชาย ผลติ ฮอรโ์ มนทีส่ ำ�คญั คือ อนิ ซลู ิน (Insulin) เปน็ ฮอร์โมนท่คี วบคมุ ระดับน้าํ ตาลในกระแสเลือด โดย เปล่ียนนํ้าตาลกลูโคส (Glucose) ให้เป็นไกลโคเจน (Glycogen) เก็บไว้ท่ีตับ ทำ�ให้ระดับน้ําตาลใน ๑) ต่อมใต้สมอง (Pituitary gland) ตง้ั อยใู่ นกะโหลกศรี ษะบริเวณใตส้ มอง ต่อมใต้สมอง เลือดอยู่ระดับปกติ ถ้าตับอ่อนผลิตอินซูลินได้น้อยกว่าปกติก็จะทำ�ให้มีระดับน้ําตาลในเลือดสูง แบง่ เป็น ๒ ส่วน ได้แก่ ต่อมใตส้ มองสว่ นหนา้ และต่อมใตส้ มองส่วนหลัง เกิดเป็นโรคเบาหวาน แต่ถ้าผลิตอินซูลินมากเกินไป ปริมาณนํ้าตาลในเลือดจะต่ํากว่าปกติทำ�ให้ หวิ ง่าย ใจสน่ั มอื สนั่ เหงอื่ ออกมาก พดู จาสับสน ตอ่ มใตส้ มอง ๗) ต่อมเพศ (Gonad gland) ในเพศชายคืออัณฑะ ในเพศหญิงคือรังไข่ อยู่ในช่องท้อง สว่ นล่าง มหี น้าท่ีสร้างเซลลส์ ืบพันธุแ์ ละฮอร์โมนทีม่ ีอิทธพิ ลตอ่ การควบคมุ และพัฒนาการทางเพศ ต่อมใต้สมองส่วนหน้า ตอ่ มใตส้ มองสว่ นหลงั ผลติ ฮอรโ์ มนในเพศหญงิ ท�ำ หนา้ ที่ ผลิตฮอร์โมนที่ควบคุมการ กระตุ้นมดลูกให้บีบตัวขณะคลอดบุตร และกระตุ้นการหล่ัง ต่อมเพศ ทำ�งานของอวัยวะสืบพันธุ์ นํ้านมในระหว่างเลี้ยงบุตร ในเพศชายจะช่วยในการหลั่งอสุจิ และฮอร์โมนท่ีควบคุมการ และฮอร์โมนที่ช่วยรักษาสมดุลของน้ําในร่างกาย และการ ตอ่ มเพศชายหรอื อณั ฑะ มีหนา้ ท่ีผลติ ต่อมเพศหญิงหรือรังไข่ มีหน้าที่ผลิตไข่ และ เจรญิ เตบิ โตของรา่ งกาย ขับปัสสาวะ กระตุ้นและควบคุมการบีบตัวของกล้ามเน้ือ ตัวอสุจิและฮอร์ โมนเทสทอสเทอโรน ฮอร์โมนเอสโทรเจน (Estrogen) และโพรเจสเทอโรน หลอดเลอื ดแดงทำ�ให้ความดันโลหิตสูงขนึ้ (Testosterone) ควบคุมการเจริญ (Progesterone) ควบคุมการเจริญเติบโตและพัฒนาการ เตบิ โตและพฒั นาการของเพศชาย ไดแ้ ก่ ของเพศหญิง ไดแ้ ก่ การมีเตา้ นมโตขน้ึ สะโพกขยาย มีขน ๒) ต่อมไทรอยด์ (Thyroid gland) ตัง้ อยู่ด้านหน้าของล�ำ คอ ผลิตฮอรโ์ มนชื่อว่า ไทรอกซิน มีหนวดเครา มีขนตามหน้าอก รักแร้ ข้ึนที่รักแร้และอวัยวะเพศ มีการตกไข่และมีประจำ�เดือน (Thyroxine) โดยใช้ไอโอดนี เปน็ ตวั สรา้ ง ชว่ ยในการเจรญิ เตบิ โตของกระดกู สมอง และระบบประสาท อวัยวะเพศ หน้าแข้ง กล้ามเน้ือแข็งแรง นอกจากนั้นฮอร์ โมนเอสโทรเจนจะทำ�หน้าที่หยุดการ ช่วยเปลี่ยนแปลงรปู รา่ งจากเดก็ ไปเปน็ ผู้ใหญ่ ฮอร์โมนไทรอกซินช่วยควบคมุ การเผาผลาญอาหารใน การหลั่งอสุจิและพัฒนาการด้านจิตใจ ตกของไข่ไม่ให้ไข่สุกระหว่างต้ังครรภ์ เพ่ือป้องกันการ ร่างกาย ถ้าต่อมไทรอยด์ทำ�งานผิดปกติ ทำ�ให้ร่างกายมีไทรอกซินน้อยเกินไป ในวัยเด็กจะมีร่างกาย มีความตอ้ งการทางเพศ เมอ่ื เข้าสู่วัยรนุ่ มีประจ�ำ เดือนระหวา่ งตั้งครรภ์ เตี้ย แคระแกร็น พดู ชา้ โตชา้ พุงยนื่ ปญั ญาอ่อน ในผู้ใหญม่ อี าการบวมท่ีมอื เทา้ ใบหน้า ผวิ แห้ง ระบบประสาทและระบบต่อมไรท้ อ่ 13 12 สขุ ศึกษาและพลศึกษา ม.๑

๒.๓ วธิ ีดูแลรกั ษาระบบต่อมไร้ทอ่ ใหท้ �ำงานตามปกติ ร่างกายแบบค่อยเป็นค่อยไปของวัยรุ่นท่ีเกิดข้ึนอย่างต่อเน่ือง และควบคุมการทำ�งานของอวัยวะ ตา่ ง ๆ ตวั อยา่ งการทำ�งานประสานกนั ของระบบประสาทและระบบต่อมไร้ทอ่ เชน่ ไฮโพทาลามสั ท่อี ย ู่ ๑) รบั ประทานอาหารท่ใี หส้ ารอาหารทีม่ ี ในสมอง (ระบบประสาท) ทำ�หน้าทผี่ ลิตและหล่งั ฮอร์โมนออกซโิ ทซิน (Oxytoxin) ซงึ่ ทำ�หนา้ ท่ีกระตนุ้ มดลูกให้บีบตัวขณะคลอดบุตร และกระตุ้นการหล่ังน้ํานมขณะเล้ียงดูบุตรของเพศหญิง ส่วนใน ประโยชน์ต่อต่อมไร้ท่อ เช่น เพศชายฮอร์โมนน้ีจะช่วยในการหล่ังอสุจิ และฮอร์โมนวาโซเพรสซิน (Vasopressin) ท่ีช่วยรักษา สมดุลของน้ําในร่างกาย ขับปัสสาวะ กระตุ้นและควบคุมการบีบตัวของกล้ามเน้ือหลอดเลือดแดง ● แคลเซยี ม ไดจ้ าก นม ถ่ัวเหลือง ซึ่งฮอร์โมนทัง้ ๒ ชนิดน้ี จะถูกเก็บไวท้ ่ตี อ่ มใต้สมองสว่ นหลงั (ระบบตอ่ มไรท้ อ่ ) ไฮโพทาลามัสยงั ผลิต และปลาตัวเล็กตวั น้อยท่ีรบั ประทานไดท้ ัง้ ตวั และหลั่งฮอร์โมนท่ีควบคุมการหล่ังหรือยับย้ังฮอร์โมนท่ีผลิตจากตอ่ มใตส้ มองส่วนหน้า (ระบบต่อม- ไร้ท่อ) ท่ีทำ�หน้าที่ในการควบคุมการเจริญเติบโตของร่างกายให้เป็นปกติ มีหน้าท่ีกระตุ้นให้อัณฑะ ● ฟอสเฟต ได้จาก ก้งุ ปู ในเพศชายเจริญเติบโต สร้างอสุจิและหลั่งฮอร์โมนเพศชาย และกระตุ้นรังไข่ของเพศหญิง ทำ�ให้ เมลด็ ทานตะวนั เมลด็ ฟักทอง มะม่วงหมิ พานต์ เกิดการตกไข่ ใบขเี้ หลก็ มะระข้ีนก และข้าวโอต๊ อาหารทม่ี ปี ระโยชนต์ อ่ การท�ำ งานของระบบตอ่ มไรท้ ่อ เว็บไซต์แนะน�ำ ● เหล็ก ได้จาก ตับ เลือดหมู สมาคมตอ่ มไรท้ ่อแห่งประเทศไทย http://www.thaiendocrine.org ไข่แดง ถั่วเมลด็ แหง้ และผกั ที่มสี ีเขียวเขม้ ● ไอโอดนี ไดจ้ าก อาหารทะเล ความร้เู พิ่มเติม เกลือทะเล และเกลอื เสรมิ ไอโอดนี ๒) ออกก�ำลังกายด้วยกิจกรรมที่ สิวในวัยรุ่นเกดิ จากสาเหตุหลัก คือ ฮอร์โมนแอนโดรเจน (Androgen) ซึง่ เป็นฮอร์โมนเพศชาย ทม่ี ี เหมาะสมกบั วัย อยทู่ ง้ั ในผชู้ ายและผหู้ ญงิ รา่ งกายชว่ งวยั รนุ่ จะผลติ ฮอรโ์ มนนอ้่ี อกมามากกวา่ วยั อน่ื และกระตนุ้ ใหต้ อ่ มนาํ้ มนั ๓) พักผ่อนให้เพียงพอ ควรนอนหลับ ท่ีผิวหนังผลิตนํ้ามันที่เรยี กว่า ซีบมั (Sebum) ระบายออกมาตามรูขุมขน ถา้ ซีบัมผลติ ออกมามากเกินไป วันละไม่ตำ�่ กว่า ๘ ชว่ั โมง กจ็ ะทำ�ใหร้ ขู มุ ขนเกดิ การอดุ ตนั เพราะการจบั ตวั ของซบี มั กบั เซลลห์ นงั กำ�พรา้ ชน้ั นอกกอ่ ใหเ้ กดิ หวั สวิ ได้ การ ๔) หลีกเล่ียงปัจจัยเส่ียงที่ก่อให้เกิด ดูแลตนเองเม่อื เปน็ สวิ จากฮอร์โมน ทำ�ได้โดยการออกกำ�ลังกายอยา่ งสมํ่าเสมอ การลดอาหารทมี่ ไี ขมนั หรอื ผลกระทบกบั ตอ่ มไรท้ อ่ เชน่ การหลกี เลย่ี ง อาจมีฮอรโ์ มนปะปน เชน่ นมวัว เนื้อสตั ว์ เพ่ิมการรบั ประทานผกั ผลไม้ใหม้ ากขนึ้ รวมทงั้ การพกั ผ่อนอยา่ ง การออกก�ำ ลังกายท�ำ ให้ร่างกายแขง็ แรง เครอื่ งดมื่ ทม่ี แี อลกอฮอล์การรบั ประทานยา เพยี งพอ ไมเ่ ครยี ด ก็จะทำ�ให้รา่ งกายเกดิ สมดลุ ของฮอร์โมนลดการเกิดสวิ ได้ ระบบตอ่ มไร้ท่อท�ำ งานตามปกติ ระบบประสาทและระบบตอ่ มไร้ทอ่ 15 ท่อี าจมีผลกบั ตอ่ มไรท้ ่อ ๕) สงั เกตและส�ำรวจสภาพรา่ งกายของตนเองสมำ�่ เสมอ หากพบอาการผดิ ปกติหรอื มพี ัฒนาการ ชา้ เกินไป ควรบอกพ่อแม่ ผูป้ กครองและรบี ปรึกษาแพทย์ ๓. การประสานสมั พนั ธ์ของระบบประสาทและระบบต่อมไรท้ ่อ การดำ�รงชีวิตได้อย่างปกติ จำ�เป็นต้องมีการทำ�งานท่ีสอดคล้องกันอย่างเหมาะสมของระบบ ต่าง ๆ ระบบประสาทและระบบต่อมไร้ท่อนั้น มีการทำ�งานประสานกันอย่างใกล้ชิด เรียกว่า ระบบประสานงาน (Coordination) โดยระบบประสาทจะควบคุมการทำ�งานของกล้ามเน้ือ การรับรู้ การตอบสนองส่ิงเร้าต่าง ๆ ระบบต่อมไร้ท่อจะสร้างฮอร์โมนเพ่ือควบคุมลักษณะที่เปลี่ยนแปลงของ 14 สุขศึกษาและพลศึกษา ม.๑

ปลผองั ดสภรปุัยไสวา้กร่อะสนำ�คัญ กจิ กรรมการเรียนรู้ ๑. ระบบประสาท ๑. นกั เรียนแบ่งกลมุ่ ๒ กลุ่ม ศึกษาข้อมูลความรูท้ เ่ี กี่ยวกับระบบประสาทและระบบต่อมไร้ท่อ เป็นระบบศูนย์กลางท่ีควบคุมการทำ�งานของร่างกาย ประกอบด้วย รวบรวมขอ้ มูลท�ำ เป็นรายงาน แล้วน�ำ เสนอหน้าชั้นเรียน ระบบประสาทส่วนกลางท่ีทำ�หน้าที่เกี่ยวกับการคิด การได้ยิน การสัมผัส ๒. นักเรยี นเสนอวิธีการดแู ลรักษาระบบประสาทและระบบต่อมไร้ทอ่ ใหท้ ำ�งานตามปกติ และ ระบบประสาทส่วนปลายทำ�หน้าที่รับและนำ�ความรู้สึกเข้าสู่ระบบประสาท อธิบายผลท่เี กิดขนึ้ โดยจดั ทำ�เปน็ แผนภาพความคิด ดังตัวอย่าง ส่วนกลาง และระบบประสาทอัตโนมัติท่ีทำ�หน้าที่ควบคุมการทำ�งานของ ประสาทท่ีอยู่นอกเหนอื การควบคมุ ของจติ ใจให้ทำ�งานตามปกติ การสรา้ ง- ระบบประสาท ผลท่เี กดิ ขึ้น เสริมประสิทธิภาพของระบบประสาททำ�ได้ โดยการรับประทานอาหารท่ี วิธีการดแู ลรกั ษา บำ�รงุ ระบบประสาท ออกก�ำ ลงั กายสม่ําเสมอ และพักผ่อนอยา่ งเพยี งพอ ระบบประสาท ระบบตอ่ มไร้ทอ่ และระบบตอ่ มไรท้ อ่ วิธีการดูแลรักษา ๒. ระบบต่อมไร้ท่อ ๓. นักเรียนแบง่ กลุ่ม กลุ่มละ ๔-๕ คน คน้ ควา้ ข้อมูลความรเู้ กย่ี วกบั โรคหรืออาการเจ็บปว่ ยท ่ี ต่อมไร้ท่อต่าง ๆ ทำ�หน้าท่ีหล่ังฮอร์โมน ท่ีส่งผลต่อการเจริญเติบโต เกิดจากความผิดปกติของระบบประสาทหรือระบบตอ่ มไร้ทอ่ กลมุ่ ละ ๑ เรอ่ื ง โดยไมซ่ ้าํ กนั และการดำ�รงชีวิตท่ีเป็นปกติของร่างกาย การสร้างเสริมและดำ�รง สรปุ ขอ้ มูลแลว้ สง่ ผแู้ ทนกลุ่มนำ�เสนอรายงานหนา้ ชน้ั เรยี น ประสทิ ธภิ าพของระบบตอ่ มไรท้ อ่ ท�ำ ได้โดยรบั ประทานอาหารใหค้ รบ ๕ หมู่ ออกกำ�ลังกายสม่ําเสมอ พักผ่อนให้เพียงพอ และหลีกเลี่ยงเคร่ืองดื่ม คำ�ถามพฒั นากระบวนการคดิ แอลกอฮอล์ ๑. นักเรียนเคยมีอาการเจบ็ ป่วยหรือความผดิ ปกตขิ องร่างกายทเี่ กี่ยวข้องกบั ระบบประสาทอย่างไรบ้าง ๓. การประสานสัมพันธข์ องระบบประสาทและระบบต่อมไร้ท่อ และสง่ ผลกระทบตอ่ การใชช้ ีวติ ประจ�ำ วนั อย่างไร ระบบประสาทและระบบต่อมไร้ท่อ มีการทำ�งานประสานกันอย่าง ๒. นักเรยี นจะมีแนวทางดแู ลระบบประสาทใหท้ ำ�งานตามปกติไดอ้ ย่างไร ใกลช้ ดิ ในการควบคุมการท�ำ งานต่าง ๆ ของรา่ งกายให้เป็นปกติ ๓. การท�ำ งานของตอ่ มเพศทำ�ให้เกดิ การเปลย่ี นแปลงทางรา่ งกายหรือพฒั นาการทางเพศของ นักเรียนอยา่ งไรบา้ ง 16 สุขศึกษาและพลศึกษา ม.๑ ๔. นักเรยี นควรปรับปรงุ พฤติกรรมใดของตนเองบ้างเพ่ือดำ�รงประสิทธิภาพการทำ�งานของระบบ ตอ่ มไรท้ ่อใหเ้ ปน็ ปกติ ๕. นักเรียนรู้สกึ อยา่ งไรที่ได้ศึกษาขอ้ มูลความรเู้ กย่ี วกบั โรคหรืออาการเจบ็ ป่วยของระบบประสาท และระบบต่อมไร้ทอ่ และจะน�ำ ข้อคดิ หรอื ความรูท้ ่ีได้ไปประยุกตใ์ ช้ในการด�ำ เนนิ ชีวติ อยา่ งไร ระบบประสาทและระบบตอ่ มไร้ทอ่ 17