หนังสือวัดระฆังโฆสิตาราม วรมหาวิหาร

ท่ีรฤกงานพระราชทานเพลิงสรีรสังขาร พระธรรมธีรราชมหามุนี (เท่ียง อคฺคธมฺมมหาเถร) อดีตที่ปรึกษาเจ้าคณะภาค ๑๑ และเจ้าอาวาสวัดระฆังโฆสิตาราม วรมหาวิหาร ณ เมรุบุษบกพิเศษ วัดระฆังโฆสิตาราม วรมหาวิหาร แขวงศิริราช เขตบางกอกน้อย กรุงเทพมหานคร วันอาทิตย์ ท่ี ๑๓ กุมภาพันธ์ พุทธศักราช ๒๕๖๕







คาปรารภ ส เ ็จ ะ ิ ะ าชส า เจ้า ู้ ง ะคุ อั ะเส ิฐ ง ะก ุ าโ ะ าช า ะ าชา ุเค าะห์ ใ กา ศ ะ ี าช หา ุ ี (เ ่ี ง อคฺค ฺ หาเ ) อ ี ี่ ึกษาเจ้าค ะ าค ๑๑ แ ะ เจา้ อาวาสวั ะฆังโฆสิ า า ้ังแ ่วั า จ งึ งา ะ าช า เ ิงศ ใ วั อา ิ ์ ี่ ๑๓ กุ า ั ์ .ศ. ๒๕๖๕ เว า ๑๗.๓๐ . ส เ ็จ ะก ิษฐา ิ าชเจ้า ก ส เ ็จ ะเ ั าชสุ า เจ้า ้า หาจัก ีสิ ิ หาวชิ า งก ว าช ัก ีสิ ิกิจกา ิ ี ี ั ัฐสี าคุ าก ิ ชา ิ ส า าชกุ า ี เส ็จ ะ าช �าเ ิ แ ะองค์ใ กา ิ ี ะ าช า เ ิงศ เ ุ ษุ ก ิเศษ วั ะฆังโฆสิ า า ั เ ็ ะ หาก ุ า ิคุ อ ่าง ้ ้ หา ่สี ุ ิไ ้ ะ ี าช หา ุ ี (เ ี่ ง อคฺค ฺ หาเ ) เ ็ ะ หาเ ะ ู้ ั ัญญู ง ู ิ ู้ ู ิ ไ ้ศึกษา ะ ิ ั ิ จ จ เ ี ญ ๙ ะโ ค เ ็ ู แ กของวั ะฆังโฆสิ า า ห ังจาก ้ั ่า ไ ้ส องงา ค ะสงฆ์ ั ้ังแ ่เ ็ ค ูสอ ะ ิ ั ิ เ ็ ู้ช่ว เจ้าอาวาส เ ็ องเจ้าค ะ าค เ ็ เจ้าค ะ าค ๑๑ แ ะเ ็ เจ้าอาวาส วั ะฆังโฆสิ า า า �า ั ก็ไ ้ ฏิ ั ิห ้า ี่เห ่า ี้ไ ้เ ี ้อ เ ็ ี่ไว้วางใจของค ะสงฆ์ ่า ังไ ้เอาใจใส่ ส ั ส ุ กา ศึกษาของ ะสงฆ์สา เ แ ะค ะศิษ ์ฆ าวาสจ ะส ควา ส�าเ ็จ ีควา เจ ิญก้าวห ้าเ ็ จ�า ว าก ใ างกา ะ ิ ฏิ ั ิไ ้ �า ง อ ู่ใ ห ัก ะ วิ ั ีศี าจา วั ิ ู ์เ ็ ี่เ ่ือ ใสศ ั า ของค ะสงฆ์ ค ะศษิ า ศุ ษิ แ์ ะ ะชาช โ ว่ั ไ เ ่ืองใ งา ะ าช า เ ิงศ ะ ี าช หา ุ ี (เ ่ี ง อคฺค ฺ หาเ ) ค ะสงฆ์วั ะฆังโฆสิ า า แ ะค ะก กา จั งา เห็ ส คว จั ิ ์ห ังสืออ ุส ์อั เ ็ งา ะ ั ์ของ ่า แ ะ ะวั ิวั ะฆัง โฆสิ า า เ ็ ้ ะกอ ไ ้ว ๑. ห ังสอื ะวั วิ ั ะฆงั โฆสิ า า ๒. ห ังสือ ะวั ิ ะ ี าช หา ุ ี ๓. ห ังสอื ก อ สา ก ๔. ห ังสอื ฐ อัค ก ๕. ห งั สอื สา ะ อคั ค ั หาเ า ุส ์ ๖. ห งั สือสจู ิ ั งา ะ าช า เ ิงศ ๗. ห ังสอื สว ์ ๑๙ ์ ุ า ุ า ขออ ุโ าใ กุศ จิ ของค ะสงฆ์ ค ะก กา จั งา แ ะค ะศิษ า ุศิษ ์ อ จ ่า สา ุช ้ังห า ี่ไ ้ ่ว กั �าเ ็ญกุศ ักษิ า ุ า กิจอุ ิศ วา ไ ้ส ะก�า ังกา ก�า ัง ั ์ เ ็ เจ้า า สว ะอ ิ เจ้า า ั าหา เค ื่อง ่ื แ ะเจ้า า จ ุ ัจจั ไ ั้งแ ่ ้ จ ึงงา ออกเ ุ ะ าช า เ ิงศ หาก วงวิญญา ของ ะเ ช ะคุ ะ ี าช หา ุ ี (เ ่ี ง อคฺค ฺ หาเ ) ไ ้ า ้ว ญา วิ ี คงจกั า ื้ ิ ีแ ะอ ุโ าใ กา กศุ ของ ุก ๆ า่ เ ็ อ ่าง ่งิ ขออ�า าจแห่งกุศ ักษิ า ุ า กิจ ่ี ุก ่า ไ ้ ่ว กั �าเ ็ญอุ ิศจงสั ิ์เ ็ อิฐวิ ุ ุญ เ ่ิ ู ิ สุข ิ ส ั ิ แ ่ ะเ ช ะคุ ะ ี าช หา ุ ี (เ ี่ ง อคฺค ฺ หาเ ) ใ สุค ิสั า ส ัง เจ า า จง กุ ะกา เ อญ. ะเ ะสิ ิคุ ู้ กั ษากา แ เจา้ อาวาสวั ะฆงั โฆสิ า า

คาถวายอาลัย พระธรรมธรี ราชมหามนุ ี (เทีย่ ง อคคฺ ธมฺมมหาเถร) อดีตทีป่ รึกษาเจา้ คณะภาค ๑๑ เจ้าอาวาสวดั ระฆงั โฆสิตาราม เ ื่อวั ี่ ๘ ี าค .ศ. ๒๕๖๔ ี่ ่า าค ะสงฆ์วั ะฆังโฆสิ า า ศิษ า ุศิษ ์ไ ้สูญเสี ะ หาเ ะ ู้ใหญ่ คือ ะเ ช ะคุ ะ ี าช หา ุ ี (เ ี่ ง อคฺค ฺ หาเ ) เจ้าอาวาสวั ะฆังโฆสิ า า ี่ ึกษา เจ้าค ะ าค ๑๑ ไ ้ า งอ ่างสง เ ่ือเว า ๑๙.๔๐ . สิ ิอา ุ ๘๕ ี ษา ๖๓ ังควา โ ัส เสี ใจ อา ั อาว ์ให้เกิ แก่ค ะศิษ า ุศิษ ์ ั้งใ ะเ ศแ ะ ่าง ะเ ศ ู้ ี่ ีควา เคา ั ือแ ะศ ั าญา ิโ ุ ศาส กิ ช ั้งห า ะเ ช ะคุ ะ ี าช หา ุ ี (เ ี่ ง อคฺค ฺ หาเ ) ั เ ็ ค ุฏฐา ี ุคค แ ะ ูช ี ุคค เ ็ ะ หาเ ะ ู้ใหญ่ ่ีเคา ั ือก า ไหว้ ูชา เ ็ ี่ ึ่งของ ะ ิกษุสา เ ใ วั ะฆังโฆสิ า า ่ีจะ �า ง ักษา ะ ุ ศาส าให้ ั่ คง าว ีอา ุ ื าว อ่ ไ ใ กา า ห า้ ส่ว ใ ้า ของกา กค อง ้ั ่า ไ ้ ั �าแห ่งเจ้าอาวาสวั ะฆังโฆสิ า า แ ะเจ้าค ะ ู้ กค องใ �าแห ่ง ่าง ๆ าโ �า ั จ ึง �าแห ่งสูงสุ คือ กา ไ ้ ั แ ่ง ั้งให้ �า ง �าแห ่งเจ้าค ะ าค ๑๑ ะเ ช ะคุ เ ็ ู้ ีจิ ใจเสี ส ะ ุ่ง ั่ ใ กา �างา ส องงา ค ะสงฆ์ ั เ ็ คุ ่ี ่า ก อ่ งส เส ิญเ ็ อ า่ ง ่งิ ส่ว ใ ้า วั ฏิ ั ิแ ะกา เ แ ่ ั้ ะเ ช ะคุ ห วง ่อ ่า เ ็ ะสงฆ์สุ ฏิ ั โ ฏิ ั ิ ี ฏิ ั ิชอ เจ ิญส วั ้ว กา สว ์ ส ะ สั โ ษ เ ี ง่า อ ิษฐา ฉั ังสวิ ั ิ อ อา ุสังขา ของ ่า า กว่า ๔๐ ี ห วง ่อ ่า เ ็ ะ ัก ฏิ ั ิเ ศ าอ สั่งสอ เ ็ ะ ักคิ ักเขี ี งา งา เขี าก า อา เิ ช่ ๑. ก อ ก าสา ก ๒. สา ะ อคคฺ ฺ หาเ า สุ ์ ๓. ฐ อัค ก า� า ะเค อ่ื ง ๔. ห ังสือ �าชีวิ ๕. ห ังสือสว ์ ๑๙ ์ ุ า ุ า ” ะสู่ วงใจ„ เ ็ ้ ซ่ึงเ ็ ห ังสือ ี่ไ ้ อ แก่ค ะศ ั า ญา ิโ ศิษ า ุศิษ ์ ให้ �าเ ิ ชีวิ ้ว กา ะ ิ ี ฏิ ั ิชอ า ห ัก ค�าสอ ี่องค์ส เ ็จ ะสั า สั ุ เจ้า งแส งไว้

อ ชีวิ ของกา �า งเ ศ ชิ ะเ ช ะคุ ไ ้ �าเ ็ญส่ิง ่ีเ ็ สา า ะโ ช ์ ่อ ะเ ศชา ิ ะศาส าไว้ าก า งั ี้ ๑. ส ้างอุโ ส ส ้าง ะ หาเจ ี ์ ะฆัง ห ังสี ู ิ ิ ะ ี าช หา ุ ี วั อ ช ู �า อ ช ู อา� เ อโ สูง จังหวั ค าชสี า ๒. ซื้อ ่ี ิ ส ้างอุโ ส วั ะฆัง ห ังสี แขวงห องค้าง ู เข ห องแข ก ุงเ หา ค แ ะ ู ิ ิ ะ ี าช หา ุ ี (วั ะฆัง ห งั ส)ี ๓. ซ้ือ ี่ ิ ส ้างวั ุ ี าชว า า ส ้างอุโ ส ส ้าง ะ ะ า างโ อาฬวก ักษ์ สูง ๒๑ เ �า อ า อา� เ อ าก ่อ จังหวั าช ุ ี แ ะ ู ิ ิ ะ ี าช หา ุ ี (วั ุ ี าชว า า ) ๔. ะ า ส ้าง วั ะฆังญี่ ุ่ เ อื งไอกาวา ะเ ศญ่ี ุ่ ๕. ซอื้ ี่ ิ ส า้ ง สา� กั สงฆ์เขาโ ง่ ก อา� เ อสคี ้วิ จงั หวั ค าชสี า ๖. ส ้าง ู ิ ัศ ์เจ ี ์ ะฆัง หา งค กาญจ า ิเษก แ ะส ้างอ ุส ์ส า ู เห ือ ส เ ็จ ะ ุ าจา ์ (โ ฺ หฺ �สี) ข า สูง ๙ เ ว ฐา ะ ิษฐา ห ้าวั ะฆังโฆสิ า า ส ้าง ะ ะ า ส ้าง ะฆัง วา วั ั้งใ ะเ ศไ แ ะ ่าง ะเ ศ แ ะอีก า าก ่ี ะเ ช ะคุ ไ ้ส ้าง ากไว้ใ ะเ ศชา ิ ะ ุ ศาส า สุ ี่จะ าให้ห สิ้ ใ ่ี ้ีไ ้ ะเ ช ะคุ ่า จากโ ก ้ีไ ก็เ ี งส ี ะ ่างกา ส่ว ชื่อเสี ง เกี ิ ศ คุ คุ งา ควา ี ั้งห า ของ ะเ ช ะคุ ห วง ่อ ก็จะส ิ ์อ ู่ใ จิ ใจของ ุ ศาส ิกช ศิษ า ุศิษ ์ ง้ั ชิ แ ะค หสั ์ อ ไ ้ว ุญจ ิ าสั า ฏิ ั ิ ่ี ะเ ช ะคุ ะ ี าช หา ุ ี (เ ี่ ง อคฺค ฺ หาเ ) ส่ังส ไว้ ค ะสงฆ์แ ะ าศิษ า ุศิษ ์ขอ �าเ ็ญอุ ิศ วา จงส�าเ ็จเ ็ วิ ากส ั ิ เ ็ ไ เ ื่อ ะโ ช ์สุข ใ สั า ้อ ส่ง วงจิ ะเ ช ะคุ ห วง ่อ ะ ี าช หา ุ ี (เ ี่ ง อคฺค ฺ หาเ ) สู่ ค ิ า ส ัง เจ า า จง ุก ะกา เ อญ. ค ะศษิ า ุศิษ ์

ศิ ิ : อาจา ์ ัญญา เ ช็ ชู

ธมมฺ ธรี ราชมหามนุ ิมหาเถรานุสสฺ รณคาถา ฺ ฺ สา ิ กฺกา ี ฺ ฺ ิจ โกสโ ฺ ฺ ิ าีโ อคคฺ ฺ หา ิ ฺ ี าช หา- ุ ี คุ า ิโก อิ ิ าช ิ ฺ า ิเ โฺ โส สาสเ อ โิ จโ หากสุ จิ เฺ ส ฺ ุ ฺโ สิ กี โ โ ฺ า สุ าสี ว สสิ ฺสา � สิ ฺ ิ า โก ี า จ ุ ฺ สาสเ ี ี ุ ฺโ ส ฺ เฺ สุ ีเ หิ สุ สส� โิ ิส ฺ ฺ กิ โ ิ ฺโ ฺ ญฺญู ส ฺ สสิ ฺสา � ฺ ฺ า สุ ฏิ ฺฐิ า จ าวิ โิ กส ฺ - ส� ุ โฺ จ หากวิ สา ฺ กิ า โห ิ โส ุ � าช าช า สี ุ า สสฺ ุ ฺ ฺ ฺ โช ิกา า าวหกิ า จิ ฺจ� งคฺ ฺ า สุ าสโก ุ โฺ วิ ฬุ หฺ ิเ กขฺ โก หา ห ฺ กิ ุสสฺ า � โ โฺ สุ กาสโิ หาคุ ู กาเ หิ ขุ ฺ ฺ � วุ � จ ิ โกวิโ โสขฺ เอสิ � ุ ุ ิ ฺ โ ก าเ ว ี ี หา ิ ขุ ฺ ฏโฺ ฐ เอส กิ ฺขู � หา ุ ิ ฺ กิ ฺขุ � หุ จา ิ า ุโก ี ฆี หี โ า - หา ีสุโข หา โก ีสุโข า สสฺ ี จ อฺอฺี า ิ� ิ า ิหา ฺหิ เ โิ ุ ฺ สาสเ หาสโ จ สสิ ฺสา � โ เจสิ อ ุ ุ ฺ โส อ ฺ ฺ ฺ ู โก หา หา กฺกา คฺฆา า โ สเ ิ า ิ � หาสาวโห โ โ ส- เห ุ ส ฺ ฺ วุ ฺ ิ า อุเ โ จิ ฺจ าวส� เ เ โ ส อคคฺ โฺ ิ ส ฺ สสิ สฺ า ิสาสุ เ ิ � ชิ ส ฺ ฺ � เิ ว ุ าค า โ โ จโ เจ ฺ ฺเ หิ อ สุ สฺ สึ ุ สกฺก ุ โ คหา ี ส จิ ฺ สฺส ูช โี จ า ิหิ อ าคเ ก ิ ฺวา สุ ฺ ส ฺ า โ าวชีว ฺ ิ ฐ วฺ า ส ฺเ เหว า หิ ฺ ิ เอวญฺจ � สุ ิ วฺ า าฬฺหโสจ า ฺ า ก ฺ า กิ ฺ สิ ฺ �ส โ โิ โ คเข ี จ อคฺค โฺ หาเ โ โจ ฺ ฺ าิ ฺ � อุ ู ิเ ิ ิกขฺ ุ า ค ฺ โิ ฆสิ า าเ วิห า อ คิ า เว จิ า �

ศิ ิ : สวุ ิ ์ า่ งส ั ิ

คาแปล ะเ ช ะคุ ะ ี าช หา ุ ี(เ ี่ งอคั ค ั หาเ ะ)เ ็ ะ ู้ งคุ อั งิ่ ี ก ิ า� ควา อ อ้ แ ่ ะ ุ เจา้ คี วา ชี าสา า ใ กา เ อื กเ ้ ะ คา� สอ งไวซ้ งึ่ ะ วิ ั ว้ ี งุ่ โ จ อ์ ใู่ ะ ุ ศาส า ะเ ช ะคุ า่ จี ิ ใจ งควา ี าก( หากสุ จิ ) ี ก ิ า� ควา เจ ญิ งุ่ เ อื งใหเ้ กิ ข้ึ งุ่ สง่ั สอ โ ส�า ึก ี ั้งให้ควา ส�าเ ็จ ะโ ช ์แก่ศิษ า ุศิษ ์ ี ัญญาเค ื่อง งจ�า ้ัง วง เ ็ ะ ู้ก่อส ั ิ คือคุ ชา ิ ่ี งไว้ซ่งึ ะโ ช ์อ า่ ง ง่ิ ไวใ้ ะ ุ ศาส า ้อู ั ัก าชญ์ ้ังห า แซ่ซอ้ งส เส ญิ แ ว้ เ ็ ะ หาเ ะ ู้ ู้ า ี า ะกอ ้ว กุสโ า ใ วิ ีแห่งกา ้อ ก อง กวี เ ื่อ า ส่ังสอ ข้ออ ข้อ อั ึง ิ ีแกศ่ ษิ ์ ั้ง วง ั ว่าเ ็ ัก าชญใ์ กา ะ ั ์ กวี ้เู ่ี ว้ ควา ู้ควา สา า ะ ั ์ค�าสอ ของ ะเ ช ะคุ ่า ้ว ี ะโ ช ์โส ิ เ ็ กวี ี่ �าควา ชื่ ช ิ ี าให้ งั้ เ ็ กวี ส่ี ่องสว่างห กั ุ แก่ ู้ส ั ั งั ่วั าช า ี ะเ ช ะคุ ่า อ สั่งสอ อ ู่เ ่ือง ๆ ซ่ึง งค ะโ ช ์ ีคุ ู กา าก ีแ ่จิ ่ี ุ่งหวังควา เจ ิญ งอกงา แก่ คุ ค ่ี ้องกา ะโ ช ์ าก ะ ค�าส่ังสอ ใ ี่ ะ ุ ีโ ก า เจ้า ะกาศไว้ ีแ ้ว ่า ซึ่ง �า งอ ู่ใ ควา เ ็ อ ิ ีสงฆ์ ไ ้ �า ะ ิ ฏิ ั ิ ะ ค�าสง่ั สอ อั ะเส ฐิ ั้ อ ู่เ ็ ิ ์ เ ็ ะ หาเ ะ ี่ ี ่ิง ู้ ี ีชาฉ า แ กฉา ใ อุ า เค ื่อง �าออกจาก ุกข์ แ ะช้ีอุ า แห่ง ะโ ช ์สุข แก่ ้แู สวงหา ะโ ช ์สุข เ ็ ู้ ี ีชาใ กา ิหา ค ะสงฆ์ของ ะ ุ องค์ ีอั าศั กว้างขวาง ีควา โอ อ้อ อา ี ่อ ูกศิษ ์ อ ่เู อื ง ๆ ี ก ิก�าจั เห ุแห่งควา เสื่อ �าควา สุข ี่ ่าชอ ใจเข้าไ �าควา ิ ี าให้แก่ ู้ า า ะโ ช ์คือ ควา แช่ ชื่ ิ ีแหง่ ใจ ะเ ช ะคุ ่า ั ว่าเ ็ ะ หาเ ะ ู้ ีควา ั่ คงใ ะ ุ ศาส า ไ ้ �า ะสั ค�าสอ ของ ะ ุ องค์ให้ ั่ คงแ ว้ โ �า ั ุ่งโ จ ์อ ู่ ้ว ั้งห า ใ ะ วิ ั ี้ ไ ้ �าเ ็ญ ะโ ช ์ ะโ ช ์ ่า ไว้อ ่าง ิ ู ์แ ้ว เ ็ ะ ู้ �าห ้า ี่ �า ั โ คแห่งจิ ใจของเห ่าช ู้ ี่ ีโ ค างใจก ่าวคือควา ขั ข้องห องใจ ไ ้ก ะ �าเห ุแห่งควา เจ ิญ ุ่งเ ืองแห่ง ะสั ไว้ใ อ าค แ ้ว �า งอ ู่ อ กา แห่งชีวีแ ้ว เข้า ึงอ�า าจแห่งควา ี่สังขา ั้งห า เ ็ ของไ เ่ ่ี งเ ็ าแ ้ว เห ่า ุ ศาส ิกช ศิษ า ุศิษ ์ ไ ้ ั ังข่าว ้ั แ ้ว ่าง ากั โศกเศ ้าค ่�าค วญ �า ั า ้อ �า ึก ึง วา สักกา ะเกี ิคุ อั งี า ของ ะเ ช ะคุ ่า ข้า เจ้า ้อ ้ว ค ะศิษ า ุศิษ ์ ั้ง ว ขอ วา ควา อ ้อ แ ่ ะเ ช ะคุ ะ ี าช หา ุ ี (อคฺค ฺ หาเ ะ) ะ ู้เ ็ ี่ ัก ู้ ี เ ็ แ อ โ ่งจากโ คะ ู้เ ็ ี่เคา เ ิ ู ูชา ะ ู้เ ็ ู้ให้ ส ั ิ ้ว ี ู้ ี่ งไว้ซึง่ อั งุ่ เ ือง ้ว ควา ควา เคา อ า่ งสงู งิ่ ฯ















ประวัตวิ ดั ระฆังโฆสติ าราม วรมหาวหิ าร ๑๘ ประวัตสิ มเด็จพระพุฒาจารย์ (โต พฺรหฺมรสํ ี) ๑๒๒

พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรรามาธิบดศี รีสินทรมหาวชริ าลงกรณ พระวชิรเกล้าเจา้ อยูห่ วั รชั กาลท่ี ๑๐ ในวโรกาสพระราชพิธเี ฉลมิ พระชนมพรรษา วนั ท่ี ๕ ธนั วาคม พ.ศ. ๒๕๕๑ พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธเิ บศร มหาภูมพิ ลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพติ ร รัชกาลที่ ๙ ทรงพระกรุณาธิคุณโปรดเกล้าฯ สถาปนาสมณศักดิ์ พระเทพวสิ ทุ ธเิ มธี (เท่ยี ง อคคฺ ธมฺโม) เปน็ พระราชาคณะช้ันธรรมท่ี พระธรรมธีรราชมหามนุ ี ณ พระท่ีนงั่ อมรินทรวนิ ิจฉัย ในพระบรมมหาราชวัง



พระบาทสมเด็จพระมหาภูมพิ ลอดลุ ยเดชมหาราช บรมนาถบพติ ร และสมเดจ็ พระนางเจ้าสริ กิ ติ ิ์ พระบรมราชินนี าถ พระบรมราชชนนพี ันปหี ลวง ขณะเสด็จพระราชด�าเนนิ ทอดพระเนตรหอพระไตรปฎิ ก กบั พระเทพญาณเวที เมอ่ื วันท่ี ๑๘ กันยายน พุทธศักราช ๒๕๑๔ และทง้ั สองพระองค์ทรงพระกรณุ าโปรดเกลา้ ฯ ปลกู ต้นจนั ทน์ไว้หนา้ หอพระไตรปฎิ ก



พระบาทสมเดจ็ พระมหาภมู ิพลอดลุ ยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร และสมเด็จพระนางเจา้ สริ ิกติ ิ์ พระบรมราชนิ ีนาถ พระบรมราชชนนพี นั ปหี ลวง เสดจ็ พระราชด�าเนนิ เททองหลอ่ พระประธานจ�าลองและรูปเหมอื นสมเดจ็ พระพุฒาจารย์ (โต พรฺ หมฺ รส� )ี เมอ่ื วันท่ี ๑๘ กนั ยายน พุทธศกั ราช ๒๕๑๔ ปัจจบุ ันประดษิ ฐานอยู่ทม่ี ุขหนา้ โรงเรียนพระปรยิ ตั ธิ รรม พรฺ หมฺ ร�สี

พระบาทสมเด็จพระมหาภมู พิ ลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ทรงพระกรุณาโปรดเกลา้ ฯ ให้สมเดจ็ พระกนษิ ฐาธริ าชเจา้ กรมสมเด็จพระเทพรตั นราชสุดาฯ สยามบรมราชกมุ ารี เสด็จพระราชด�าเนินแทนพระองคม์ าบา� เพ็ญกุศลฉลองหอพระไตรปฎิ ก ณ วนั เสาร์ แรม ๑๐ ค�่า เดือน ๙ ปีจอ ร.ศ. ๒๐๑ ตรงกบั วันที่ ๑๔ สงิ หาคม พทุ ธศักราช ๒๕๒๕

ประวตั วิ ัดระฆงั โฆสติ าราม วรมหาวหิ าร







สภาพฐานะและที่ต้งั ของวดั

วัดระฆังโฆสิตาราม เปน็ พระอารามหลวงชั้นโท ชนิดวรมหาวหิ าร ตั้งอยูเ่ ลขที่ ๒๕๐ ถนน อรุณอมรินทร์ แขวงศิริราช เขตบางกอกน้อย จังหวัดกรุงเทพมหานคร สังกัด คณะสงฆ์ มหานกิ าย ที่ดนิ ทตี่ ้ังวัดมีเน้ือท่ี ๓๑ ไร่ ๑ งาน ๑๓ ตารางวา

ประวตั คิ วามเปน็ มา วัดระฆังโฆสติ าราม เดมิ เรยี กวา่ วัดบางหวา้ ใหญ่ เป็นวัดโบราณคร้ังกรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานี คู่กับ วัดบางหว้าน้อย คือ วัดอมรินทราราม ปีพุทธศักราช ๒๓๑๐ กรุงศรีอยุธยาเสียกรุงแก่พม่า สมเด็จพระเจ้า ตากสินมหาราช ได้ทรงกู้อิสรภาพของไทยกลับคืนมาได้ และเสด็จข้ึนครองราชสมบัติ พร้อมกับต้ังพระนครหลวง ขึ้นใหม่เรียกว่า กรุงธนบุรี เมื่อวันที่ ๒๘ ธันวาคม พทุ ธศกั ราช ๒๓๑๑

สมเดจ็ พระเจ้ากรงุ ธนบรุ ี เมืองนครศรีธรรมราช เม่ือเสร็จราชการ สงครามแล้วได้ทรงพบพระอาจารย์ พุทธศักราช ๒๓๑๒ หลังจากที่ทรงข้ึนครองราชย์แล้ว รูปหนึ่งมีชื่อว่า พระอาจารย์สี แต่เดิม ก็ทรงใฝ่พระทัยเป็นธุระในพระพุทธศาสนา พระราชทาน พ ร ะ อ า จ า ร ย ์ สี รู ป น้ี อ ยู ่ ป ร ะ จํ า ท่ี วั ด พระบรมราชูปถัมภ์ยกวัดบางหว้าใหญ่ซ่ึงเดิมเป็นวัดราษฎร์ขึ้น พนัญเชิง แขวงเมืองกรุงเก่า เป็นผู้มี เป็นพระอารามหลวง และทรงมีพระราชปรารภว่า พระไตรปิฎก ความสามารถแตกฉานในพระไตรปิฎก คงกระจัดกระจายเสียหายเมื่อคร้ังเสียกรุงศรีอยุธยาให้แก่ ทั้งเป็นผู้ทรงคุณทางวิปัสสนาธุระ ซึ่ง พม่า เพราะพม่าได้เผาบ้านเมืองและวัดวาอารามพินาศลง จึงมี พระองค์ทรงรู้จักดี เม่ือกรุงศรีอยุธยา พระราชประสงค์จะรวบรวมชําระสอบทานพระไตรปิฎกน้ันให้ เสียแก่พม่าแล้ว ท่านได้หลีกไปอยู่ที่ ถูกต้องครบถ้วนตามเดิม และได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ เมอื งนครศรธี รรมราช ให้ไปอัญเชิญพระไตรปิฎกจากเมืองนครศรีธรรมราช ซ่ึงยัง มีบริบูรณ์อยู่เพราะพม่ายังไปทําลายไม่ถึง ประจวบกับสมเด็จ สมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีทรงให้ พระเจ้ากรุงธนบุรีต้องเสด็จพระราชดําเนินไปทําสงครามที่ รวบรวมพระไตรปฎิ กจากนครศรธี รรมราช ได้แล้ว เสด็จกลับกรุงธนบุรีพร้อมกัน น้ันก็ได้อาราธนาพระอาจารย์สีร่วมมา ในขบวนนั้นด้วยและโปรดเกล้าฯ ให้ ครองวัดบางหว้าใหญ่ พร้อมทั้งทรง ต้งั ใหเ้ ป็นสมเด็จพระสังฆราชด้วย กาลต่อมาได้มีพระราชดํารัสสั่ง ให้พระเถรานุเถระมาประชุมกันที่วัด บางหว้าใหญ่อีก แล้วทรงอาราธนาให้ พระเถรานุเถระท้ังหลาย มีสมเด็จ พระสังฆราช (สี) เป็นประธาน ทรง ขอให้รับธุระสอบทานพระไตรปิฎกจึง ได้มีการสังคายนาพระไตรปิฎกจน สําเร็จเรียบร้อยบริบูรณ์ เป็นต้นฉบับ ท่ีถูกต้องตามพระราชประสงค์ ณ วัด บางหวา้ ใหญ่

26 ประวตั วิ ัดระฆงั โฆสิตาราม วรมหาวิหาร พระบาทสมเดจ็ พระพทุ ธยอดฟ้าจฬุ าโลก ต่อมาได้รับพระกระแสรับสั่งของสมเด็จพระเจ้า รชั กาลท่ี ๑ กรุงธนบุรีให้เป็นแม่ทัพไปตีเมืองโคราช ท่านจึงส่ังให้รื้อ หอพระตําหนักกับหอประทับน่ังมาปลูกถวายไว้ท่ีวัดบางหว้าใหญ่ ส มั ย ก รุ ง ธ น บุ รี เ ป ็ น ร า ช ธ า นี ทางด้านทิศตะวันตกของพระอุโบสถ หลังคามุงจาก ฝาสําหรวด ขณะนั้น พระบาทสมเด็จพระพุทธ ก้ันห้องด้วยกระแชง ทั้งน้ีตามความต้ังพระทัยไว้แต่เดิมว่าจะ ยอดฟ้าจุฬาโลก มีพระชนม์ได้ ๓๓ ยกถวายวัด (ปัจจุบัน พระอุโบสถหลังเก่ายกขึ้นเป็นพระวิหาร) พรรษา รับราชการอยู่ในสมเด็จพระเจ้า กรุงธนบุรี มีบรรดาศักด์ิเป็น พระ เมื่อล่วงรัชสมัยของสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีแล้ว ราชวรินทร์ ตําแหน่งเจ้ากรมพระตํารวจ พระบาทสมเดจ็ พระพทุ ธยอดฟ้าจฬุ าโลก ได้เสดจ็ ขนึ้ เถลิงถวลั ย นอกขวา ทรงย้ายจากบ้านอัมพวา ราชสมบัติ เมื่อ พ.ศ. ๒๓๒๕ แล้วได้ทรงย้ายเมืองหลวง จังหวัดสมุทรสงคราม มาตั้งนิวาสสถาน จากกรุงธนบุรีมาตั้งใหม่ทางฝั่งตะวันออกของแม่นํ้าเจ้าพระยา อยู่ใกล้ ๆ กับพระราชวังของสมเด็จ เรียกชื่อว่า กรุงเทพมหานคร อมรรัตนโกสินทร์ฯ และทรง พระเจ้ากรุงธนบุรี (ปัจจุบันคือกรมอู่ โปรดเกล้าฯ ให้อาราธนาสมเด็จพระสังฆราช (สี) ท่ีถูกถอดยศ ทหารเรอื ) ในสมัยของพระเจ้ากรุงธนบุรี มาครองวัดบางหว้าใหญ่ตามเดิม และรบั สงั่ ให้พระสงฆ์วดั บางหวา้ ใหญแ่ ละวัดโพธาราม (ปจั จบุ ัน คือ วัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม) เข้ารับบิณฑบาตใน พระราชวงั ผลดั เวรกันวดั ละ ๗ วัน สมเด็จพระสงั ฆราช (ส)ี น้ี จงึ นับว่าเปน็ ปฐมสังฆราชแห่งกรุงรตั นโกสนิ ทร์ ต่อมาพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกเจริญ ด้วยพระราชศรัทธาทรงบริจาคพระราชทรัพย์เป็นค่าจ้าง จารจารึกพระไตรปิฎกลงในใบลานเป็นอักษรขอม เสร็จแล้ว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ใหน้ าํ ไปถวายไวต้ ามพระอารามหลวง ทุกพระอาราม ย่ิงกว่าน้ันทรงมีพระราชดําริว่า ”มูลฐานแห่ง พระพุทธศาสนาคือพระไตรปิฎก ควรจะได้ชําระสอบทาน เสียใหม่ อย่าให้อักขระพยัญชนะวิปลาสคลาดเคลื่อน ถ้าทิ้งไว้ นานไปเบ้ืองหน้า ส้ินพระเถรานุเถระเหล่านี้แล้วพระไตรปิฎก จะวิปลาส การพระศาสนาจะเสื่อมโทรม„ ฉะน้ัน จึงได้เลือก พระภิกษุผู้แตกฉานในพระไตรปิฎกได้ ๒๑๘ รูป ราชบัณฑิต

ประวตั วิ ัดระฆงั โฆสติ าราม วรมหาวิหาร 27 สมเด็จพระอริยวงษญาณ อน่ึง พระบาทสสมเด็จพระ สมเด็จพระสงั ฆราช (สี) พุทธยอดฟ้าจุฬาโลก เม่ือได้ทรงเป็น องค์ศาสนูปถัมภกในการสังคายนาแล้ว อีก ๓๒ ท่าน เป็นคณะท่ีจะทําสังคายนาพระไตรปิฎก และได้ ได้มีพระราชปรารภถึงพระตําหนักและ มีพระราชดํารัสส่ังให้จัดวัดนิพพานาราม ซ่ึงเปล่ียนชื่อเป็นวัด หอประทับน่ังที่ได้ร้ือไปปลูกไว้ท่ีวัด พระศรีสรรเพชญดาราม (ปัจจุบัน คือ วัดมหาธาตุยุวราช บางหว้าใหญ่ สมัยท่ีพระองค์ทรงพระยศ รังสฤษด์ิ) เป็นสถานทท่ี ําสังคายนา เป็นพระราชวรินทร์ รับราชการในสมเด็จ พระเจ้ากรุงธนบุรี ทรงมีพระราชประสงค์ ครั้นถึงวันเพ็ญเดือน ๑๒ ปีวอก สัมฤทธิศก จะปฏิสังขรณ์ปรับปรุงให้ม่ันคงสวยงาม พุทธศักราช ๒๓๓๑ เวลาบ่าย ๓ นาฬิกา มีพระราชดํารัสสั่ง ย่ิงข้ึน พร้อมทั้งมีพระราชประสงค์จะ ให้อาราธนาพระสงฆ์การกะ มีสมเด็จพระสังฆราช (สี) เป็น ยกขึ้นเป็นหอพระไตรปิฎก จึงทรงมี ประธาน ประชุมพร้อมกันในพระอุโบสถวัดพระศรีสรรเพชญดา พระราชกระแสรับส่ังให้สืบถามเร่ือง ราม พระสงฆ์เถรานุเถระท้ังปวงพร้อมด้วยราชบัณฑิต ระฆังของวัดบางหว้าใหญ่ซ่ึงเป็นระฆัง ประชมุ กนั ชาํ ระสอบทานพระไตรปฎิ ก ส้นิ เวลาถงึ ๕ เดอื น จึง ท่ีมีเสียงไพเราะย่ิงนัก ท่ีขุดได้ในวัดน้ัน เสร็จการสังคายนาสมพระราชประสงค์ นับเป็นคร้ังท่ี ๑ แห่ง ว่าขุดได้ ณ ที่ใด และได้ทรงทราบจาก กรุงรัตนโกสินทร์ ซึ่งสมเด็จพระสังฆราชแห่งวัดบางหว้าใหญ่ พระเถระผู้เฒ่าว่า ขุดได้ทางทิศพายัพ ได้เป็นประธานรว่ มกจิ พระศาสนาในครง้ั น้นั ของพระอุโปสถ (ทศิ ตะวันตกเฉียงเหนือ ของพระอุโบสถหลังเก่า) จึงมีพระ ราชดํารัสสั่งให้ขุดสระข้ึนในที่ขุดเจอ ระฆังนั้น โดยรับสั่งให้สร้างเขื่อนรอบ สระ เรยี งอิฐกอ่ ดว้ ยดนิ เหนียว (ปัจจบุ ันนี้ ทางวัดได้เอาปูนโบกก้ันกันดินทลายลง) เมื่อปรับปรุงสถานที่เสร็จแล้ว จึงรับส่ัง ให้รื้อพระตําหนักและหอประทับน่ังจาก ที่เดิมมาปลูกลงในสระ เป็นรูปเรือน ๓ หลังแฝด หอด้านใต้ลักษณะเป็น หอนอน หอกลางเป็นห้องโถง หอ ด้านเหนือเข้าใจว่าเป็นห้องรับแขก

28 ประวตั ิวัดระฆงั โฆสติ าราม วรมหาวหิ าร หอพระไตรปิฎก หรือตาํ หนักจนั ทน์ ของเดิมเป็นหลังคามุงจาก ได้เปล่ียนเป็นมุงกระเบ้ือง ชายคา เมื่อการปฏิสังขรณ์ซ่อมสร้าง เป็นรูปเทพพนมเรียงรายเป็นระยะ ๆ เปลี่ยนฝาสําหรวดไม้ เสร็จแล้ว ได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ขัดแตะเสียบกระแชงเป็นขัดด้วยหน้ากระดานไม้สักระหว่าง ให้จัดพระราชพิธีฉลองหอพระไตรปิฎก ลูกสกล ใช้แผ่นกระดานไม้สักเลียบฝาภายในแล้วเขียนรูปภาพ และเสด็จพระราชดําเนินมาทรงบําเพ็ญ ต่าง ๆ บานประตูด้านใต้เขียนลายรดน้ํา บานประตูหอกลาง พระราชกุศลด้วยพระองค์เองเมื่อทรง ด้านตะวันออกแกะเป็นลายกนกวายุภักษ์ ประกอบด้วยกนก บําเพ็ญพระราชกุศลแล้วได้ทรงปลูก เครือเถา บานซุ้มประตูนอกชานแกะเป็นมังกรลายกนกดอกไม้ ต้นจันทน์ไว้รอบสระ ๘ ต้น (ปัจจุบัน ภายนอกติดคันทวยสวยงามเสร็จแล้วทรงสร้างตู้พระไตรปิฎก เหลือเพียงต้นเดียว) เสร็จแล้วทรง ขนาดใหญ่เขียนลายรดน้ํา ๒ ตู้ เพ่ือให้สมกับท่ีได้ตั้งพระ ป ร ะ ก า ศ พ ร ะ ร า ช อุ ทิ ศ ใ ห ้ เ ป ็ น ห อ ไตรปิฎก และประดิษฐานไว้ในหอด้านเหนือ ๑ ตู้ หอด้านใต้ พระไตรปิฎก แต่มีผู้เรียกกันว่า ๑ ตู้ ตําหนักจันทน์ และทรงขอระฆังเสียงดี ลูกนั้นไปไว้ที่วัดพระศรีรัตนศาสดาราม กิจกรรมเน่ืองด้วยหอพระไตรปิฎกน้ีทรงพระกรุณา ทรงสร้างหอระฆังจตุรมุขพร้อมท้ัง โปรดเกล้าฯ ให้อยู่ในความควบคุมของพระบาทสมเด็จพระ ระฆังอีก ๕ ลูก พระราชทานไว้แทน พุทธเลิศหล้านภาลัย เม่ือคร้ังยังดํารงพระอิสริยยศเป็นสมเด็จ เพราะเหตุแห่งการขุดระฆังได้ จึงได้ชื่อ พระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงอิศรสุนทร เป็นผู้อํานวยการ ตามทปี่ ระชาชนเรียกว่า วัดระฆัง ตั้งแต่ สร้าง โดยเฉพาะลายรดน้ําและลายแกะสลัก นัยว่าเป็น น้ันมา ฝพี ระหัตถข์ องพระองค์ กับครชู ่างทีม่ าจากกรุงศรีอยุธยา

ประวัตวิ ัดระฆงั โฆสติ าราม วรมหาวิหาร 29 พระบาทสมเดจ็ พระพทุ ธเลศิ หลา้ นภาลยั รชั กาลที่ ๒ มีเร่ืองเล่ากันว่า พระบาทสมเด็จ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก และเป็นพระชนนี พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลท่ี ๔ จะ ของกรมพระราชวังบวรสถานพิมุข (วังหลัง) ทรงมีตําหนัก ทรงเปลี่ยนชื่อเป็น วัดคัณฑิการาม ท่ีประทับอยู่ใกล้กับวัดบางหว้าใหญ่ จึงได้ทรงปฏิสังขรณ์ท่ัว แต่ชื่อนี้ไม่มีใครเรียก จึงเป็นชื่อ วัด พระอาราม ส่วนพระบาทสสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ระฆัง ตามเดิม เจริญด้วยพระราชศรัทธาได้ทรงสร้างพระปรางค์ใหญ่ขึ้น ๑ องค์ ที่หน้าพระอุโบสถ (หลังเก่า) พระราชทานช่วยสมเด็จ ในยุคต้นแห่งกรุงรัตนโกสินทร์ พระพี่นางพระองค์น้ันและได้มีพระราชดํารัสสั่งให้ร้ือตําหนัก วดั บางหวา้ ใหญน่ เี้ ปน็ วดั ในความอปุ ถมั ภ์ ปิดทองท่ีเรียกกันว่า ตําหนักทอง อันเป็นที่ประทับของสมเด็จ ของเจา้ นายในวังหลัง สมเด็จเจา้ ฟา้ หญงิ พระเจ้ากรุงธนบุรี ซ่ึงต้ังอยู่ในพระราชวังเดิมมาปลูกไว้ที่วัด กรมพระยาเทพสดุ าวดี พระนามเดมิ สา ระฆังโฆสิตาราม ทางด้านทิศใต้ของพระอุโบสถ ทรงอุทิศเป็น เป็นสมเด็จพระพี่นางพระองค์ใหญ่ของ สังฆบูชาถวายให้เป็นท่ีประทับของสมเด็จพระสังฆราช (สี) กรมพระราชวังบวรสถานพิมุข เจ้าฟ้ากรมหลวงอนุรักษ์เทเวศร์ ตําหนักแดง พระนามเดิมว่า ทองอิน ซ่ึงเป็นพระราชโอรสในสมเด็จ เจ้าฟ้าหญิง กรมพระยาเทพสุดาวดี ทรงถวายตําหนักแดง

30 ประวัตวิ ัดระฆังโฆสิตาราม วรมหาวหิ าร หน่ึงหลัง ฝารูปปะกน กว้างประมาณ ๔ วาเศษ ระเบียงกว้าง แ ต ่ เ ดิ ม เ ศ ว ต ฉั ต ร อ ง ค ์ น้ี ก้ั น ประมาณ ๑ วา ๒ ศอก ยาวประมาณ ๘ วาเศษ ฝาประจัน ถวายพระประธานในพระอโุ บสถหลงั เกา่ ห้องเขียนรูปภาพอสุภต่าง ๆ ชนิด มีภาพพระภิกษุเจริญ (ปัจจุบันเป็นพระวิหาร) ต่อมาในรัชกาล อสุภกรรมฐาน เด๋ียวน้ีภาพเหล่านั้นสูญสายหมดแล้ว คงอยู่ ที่ ๓ เกิดไฟไหม้เสนาสนะสงฆ์ ลุกลาม แตต่ ําหนกั ตั้งแต่ทิศใต้อ้อมไปจนถึงทิศตะวันตก ใกล้จะถึงตําหนักจันทน์ (หอพระ สมเด็จฯ กรมพระยาดํารงราชานุภาพ กับสมเด็จ ไตรปิฎก) ไฟจึงดับลง ตําหนักทอง พระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าฯ กรมพระยานริศรานุวงศ์ เคย ซึ่งเคยเป็นท่ีประทับของสมเด็จพระเจ้า เสด็จทอดพระเนตร และทรงมีพระดํารัสว่า กุฏิหลังนี้ แต่เดิม ตากสินมหาราชในพระราชวังเดิม ที่ เป็นท่ีประทับทรงกรรมฐานของพระเจ้ากรุงธนบุรี เรียกกันว่า พระบาทสมเดจ็ พระพทุ ธยอดฟา้ จฬุ าโลก ตําหนักแดง ตั้งอยู่ทางด้านทิศตะวันออกเฉียงเหนือของ โปรดให้ร้ือมาปลูกไว้ที่วัดระฆังโฆสิตา พระอโุ บสถหลงั ใหม่ รามก็ถูกไฟไหม้ด้วย พระบาทสมเด็จ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวได้ทรงพระกรุณา พุทธศักราช ๒๓๓๗ สมเด็จพระสังฆราช (สี) โปรดเกล้าฯ ให้สร้างพระอุโบสถข้ึนใหม่ สิ้นพระชนม์ เม่ือทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานเพลิง และขยายเขตวัดทางด้านทิศเหนือให้ แล้ว โปรดให้อัญเชิญพระอัฐิมาบรรจุไว้ในรูปพระศรีอาริย์แล้ว ยกข้ึนประดิษฐานไว้บนมุขของพระปรางค์ทิศตะวันออก (ปัจจุบัน รูปพระศรีอาริย์ ประดิษฐานอยู่ท่ีวิหารสมเด็จพระ สังฆราชสี) ปั้นรูปพัดยศติดที่ซุ้มมุขเป็นเคร่ืองหมายพระยศ พระแท่นบุษบกมาลาลายรดน้ํา กระจังลายแกะปิดทอง เป็น พระแท่นท่ีประทับตามพระเกียรติยศของสมเด็จพระสังฆราช และเสลี่ยงรั้วงา ของทั้งสองอย่างน้ียังรักษาไว้ในวัดระฆัง โฆสิตาราม (ห้องพิพิธภัณฑ์) เพราะทางราชการในอดีตไม่ได้ เรยี กคนื ต่อมาพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกทรง พระประชวร ใกล้จะสวรรคต จึงมีพระราชดํารัสสั่งว่า ฉัตร ก้ันพระเมรุ เม่ือเสร็จการพระเมรุแล้ว ขอให้นําไปถวาย พระประธานวัดระฆัง ครน้ั ถึงวนั พฤหัสบดี แรม ๓ ค่ํา เดือน ๙ พุทธศักราช ๒๓๕๒ ก็ทรงสวรรคต เหตุนี้ฉัตรกั้นพระประธาน ในพระอโุ บสถวดั ระฆังโฆสิตารามจึงเปน็ เศวตฉตั ร ๙ ชน้ั

ประวัติวดั ระฆังโฆสติ าราม วรมหาวหิ าร 31 กว้างออกไป พร้อมกันน้ัน กรมหมื่นนราเทเวศร์ (ได้ทรง ต้องเรียกว่า เสด็จ ถ้าไม่เรียกอย่างน้ัน กรมหลวงในรัชกาลท่ี ๓) พระโอรสในกรมพระราชวังหลัง จะไม่ยอมพูดด้วย พระผู้เฒ่ารูปนี้แหละ เจ้าฟ้ากรมหลวงอนุรักษ์เทเวศร์ ได้ทรงสร้างพระเจดีย์โดย ได้เรียนให้สมเด็จฯ ทราบว่า เม่ือท่าน เสด็จพระราชกุศลกรมละหนึ่งองค์ภายในกําแพงพระอุโบสถ ยังเป็นเด็กรู้ความแล้ว เห็นเขาขนพระ ด้านทิศเหนือ และได้ทรงสร้างเสนาสนะสงฆ์เพ่ิมขึ้นอีกใน เปน็ ท่อน ๆ ใส่เรือมาข้นึ ท่ที า่ ต้นโศก (ท่ี เนื้อที่ที่ได้ขยายออกไป ได้อัญเชิญพระประธานหล่อมา ริมเขื่อนหน้าวัดระฆังโฆสิตาราม ใกล้ ประดิษฐานไว้ในพระอุโบสถท่ีทรงสร้างขึ้นใหม่จึงได้ทรง ศาลาท่านํ้าวัดมีต้นโศกต้นใหญ่ประมาณ พระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้นําเศวตฉัตรในพระอุโบสถหลังเก่า ๒ อ้อมเศษ ปัจจุบันไม่มีแล้ว) แล้ว มากน้ั พระประธานองค์ใหม่ ขนเอาไปในพระอุโบสถ ทราบเพียง เท่าน้ี สมเด็จฯ จึงทราบว่าพระประธาน พระประธานองค์เก่าน้ัน ของเดิมองค์เล็ก ปั้นด้วยปูน ในพระอุโบสถวัดระฆังโฆสิตารามเป็น มีเสาหินขนาดย่อมเป็นแกน ไม่ใหญ่โตอย่างเดี๋ยวนี้ และ พระหล่อไม่ใช่พระปนู นน้ั ผุพังทรุดโทรมมาก สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ม.ร.ว.เจริญ อิศรางกูร) ครั้งยังดํารงสมณศักดิ์เป็นพระธรรมไตรโลกาจารย์ พระประธานองค์น้ี เป็นพระ เจ้าอาวาสวัดระฆังโฆสิตาราม ได้ให้ช่างปั้นชาวบ้านช่างหล่อ พทุ ธรูปเนอื้ ทองสํารดิ ปางสมาธิ หนา้ ตกั หลายคนด้วยกันท่ีสืบได้ ๑ คน คือนายจําเริญ พัฒนางกูร กว้างประมาณ ๔ ศอกเศษ เบ้ือง ร่วมกันปั้นรูปพระประธานทับพระประธานองค์เก่าจึงดู พระหัตถ์มีรูปพระสาวก ๓ องค์ นั่ง ใหญโ่ ตข้ึนจนไมน่ ่าเช่ือว่าจะใช้เศวตฉตั รองค์นี้กั้นถวายได้ ประน ม มือดุจรับพระพุทธโอวาท พระประธานองค์น้ีได้รับการยกย่องว่า ส่วนพระประธานองค์ปัจจุบันนี้ สืบไม่ได้ความว่านํามา งามมาก จนเป็นที่ปรากฎในกระแส จากไหน เป็นแต่ได้รับคําบอกเล่าจากพระครูเมธังกร (ทอง) ว่า พ ร ะ ร า ช ดํ า รั ส ข อ ง พ ร ะ บ า ท ส ม เ ด็ จ สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ม.ร.ว.เจริญ อิศรางกูร) ได้เล่า พระปรมินทรมหาจุฬาลงกรณ์ พระ ให้ฟังว่า สมเด็จฯ เมื่อยังดํารงตําแหน่งพระราชาคณะช้ันเทพ จุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระปิยมหาราช ได้ถามพระผู้เฒ่ารูปหน่ึงถึงเร่ืองพระประธาน พระผู้เฒ่ารูปน้ัน ในคราวเสด็จพระราชดําเนินมาถวาย ทั้งชาววัดและชาวบ้านเรียกท่านว่า เสด็จสระ เพราะท่านอยู่ ผ้าพระกฐิน ณ วัดระฆังโฆสิตาราม บนหอไตรที่ต้ังอยู่ในสระ ความจริงท่านไม่ได้เป็นเจ้าเป็นนาย ได้มีพระราชดํารัสแก่ผู้เข้าเฝ้าฯ ใกล้ชิด อะไร เป็นเพราะหม่อมเจ้าพระพุทธบาทปิลันธน์ (ม.จ.ทัด ว่า ไปวัดไหนไม่เหมือนมาวัดระฆัง พอ เสนีวงศ์) อดีตเจ้าอาวาสวัดระฆังโฆสิตาราม เรียกท่านว่า เข้าประตูโบสถ์ พระประธานย้ิมรับฟ้า หลวงพ่ี ท่านก็เลยตั้งความนับถือตัวเองเป็นเจ้า ประกอบกับ ทุกที ด้วยเหตุน้ีจึงทรงถวายเคร่ืองราช ท่านมีสติคุ้มดีคุ้มร้ายอยู่ด้วย เม่ือใครจะพูดจะถามกับท่าน

32 ประวัติวัดระฆังโฆสิตาราม วรมหาวิหาร อิสริยาภรณ์นพรัตนราชวราภรณ์ และมหาปรมาภรณ์ช้างเผือก ของพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้า แด่พระประธานองค์นี้เป็นพิเศษและพระราชดํารัสนี้เป็นท่ี อยู่หัว ออกอาบน้ําในเวลาเช้าท่ีท่าช้าง ซาบซ้ึง ได้เล่าสืบกันมาจนทุกวันน้ีนับเป็นพระมหากรุณาธิคุณ วังหลวง เมื่อควาญชา้ งได้อาบน้าํ ใหแ้ ลว้ ทีท่ างวดั ระฆงั โฆสิตารามไดร้ บั พระราชทานมา ขึ้ น จ า ก ท ่ า ช ้ า ง ก ลั บ ไ ม ่ ย อ ม เ ข ้ า โ ร ง ว่ิงอาละวาดไล่คนที่เดินผ่านไปมา เศวตฉัตรองค์น้ี ของเดิมเป็นผ้าตาดขาวเก่ามาก ต้ังแต่ท่าช้างถึงหลักเมือง และวนเวียน พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว พระมหาธีรราชเจ้า อยู่แถวน้ันต้ังแต่เช้าจนถึงเที่ยงเศษ ได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เปลี่ยนเป็นผ้าขาวลายฉลุ ก็ยังไม่ยอมกลับเข้าโรง พระบาทสมเด็จ ปิดทองใช้โครงของเก่า และในปีพุทธศักราช ๒๕๐๔ ได้มีการ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวได้ทรงทราบ จึง เปลี่ยนผ้าให้เป็นตามแบบเดิมอีกครั้งหน่ึงโดยพระบาทสมเด็จ ทรงมีพระราชดํารัสส่ังให้อาราธนา พระเจ้าอยหู่ วั รชั กาลปจั จุบัน ได้ทรงพระกรณุ าธิคุณโปรดเกล้าฯ สมเด็จพระพนรัต (ทองดี) วัดระฆัง ให้เปล่ียนใหม่ เพราะเก่ามาก ซ่ึงนับว่าเป็นพระมหากรุณาธิคุณ โฆสิตาราม ให้ไปช่วยนําช้างเข้าโรง เนื่องด้วยมหากุศลล่าสุดเปล่ียนอีกคร้ังเม่ือวันที่ ๓๐ กันยายน เพราะทรงทราบว่าสมเด็จพระพนรัตนี้ ๒๕๕๘ มีความรู้ทางคชศาสตร์ และท่านก็ได้ ชว่ ยจดั การนาํ ชา้ งเขา้ โรงไดอ้ ยา่ งงา่ ยดาย อนงึ่ เศวตฉัตรนเี้ ปน็ ฉัตร ๙ ช้นั มีผคู้ นพดู กันต่อ ๆ มา สมพระราชประสงค์ และในการปราบ ว่า มีพระอัฐิ หรือพระอังคาร ของเจ้านายผู้สูงศักด์ิ บรรจุอยู่ ช้างของสมเด็จพระพนรัตในครั้งนั้น ใต้ฐานพระประธาน แต่ก็ได้ความไม่แน่นอนนักว่าเป็นของ พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว เจ้านายพระองค์ใด ถ้าพิจารณาตามพระราชพิธีทักษิณานุ (เรียกตามการทรงสถาปนาของรัชกาล ประทานงานสงกรานต์สดับปกรณ์ผ้าคู่ท่ีพระที่นั่งอมรินทร ที่ ๔) ได้ประทับทอดพระเนตรอยู่กับ วินิจฉัยแล้ว เจ้าอาวาส หรือผู้ช่วยเจ้าอาวาสมักสดับปกรณ์ พระบาทสมเด็จพระน่ังเกล้าเจ้าอยู่หัว ประจําพระอัฐิสมเด็จเจ้าฟ้าหญิง กรมพระยาเทพสุดาวดี ที่หน้าโรงทานข้างประตูวิเศษไชยศรี ได้ สมเด็จพระพ่ีนางพระองค์ใหญ่ของพระบาทสมเด็จพระพุทธ ทรงเห็นความสามารถของสมเด็จพระ ยอดฟ้าจุฬาโลก บางปีก็เปล่ียนเป็นประจํา พระอัฐิสมเด็จพระ พนรัต จึงเป็นเหตุให้พระองค์ท่านเกิด ปฐมบรมมหาชนก ผู้ทรงเป็นพระบรมราชจักรีวงศ์ ต้ังแต่ ความเล่ือมใสในวิชาคชศาสตร์ ต่อมา พุทธศักราช ๒๕๐๑ เจ้าอาวาสวัดระฆังโฆสิตารามได้ประจํา จึงได้ทรงให้สร้างตําหนักเก๋งไว้ที่วัด พระอฐั ิ สมเดจ็ เจ้าฟา้ หญงิ กรมพระยาเทพสุดาวดีตลอดมา ระฆังโฆสิตาราม และเม่ือทรงผนวช แล้วได้เสด็จไปประทับจําพรรษาอยู่ท่ี ในรชั กาลท่ี ๓ พระบาทสมเดจ็ พระปน่ิ เกลา้ เจา้ อยูห่ ัว ได้ ตําหนักทที่ รงสรา้ งไว้ สมเด็จพระสมมติ ทรงสร้างตําหนักเก๋งหนึ่งหลังอยู่ทางทิศใต้ของวัด เหตุที่ทรง สร้างตําหนักเก๋ง มีเร่ืองเล่าว่า วันหน่ึงควาญช้างนําช้างพระท่ีนั่ง

ประวัติวัดระฆังโฆสิตาราม วรมหาวหิ าร 33 อมรพันธุ์ และสมเด็จฯ กรมพระยา พระคสู่ วดยนื สวดกฐิน เอกลกั ษณ์หนึง่ เดียวในสงั ฆมณฑล ดํารงราชานุภาพ ได้ประทานข้อสังเกต ในหนังสือต้ังพระราชาคณะกรุงรัตน โกสินทร์ไว้ว่า พระบาทสมเด็จพระ ปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวได้ทรงผนวชท่ีวัด ระฆังโฆสิตารามนี้ เพราะเหตุว่าได้ทรง นบั ถือในสมเด็จองค์น้ีมาก ที่วัดระฆังโฆสิตารามน้ี ยังมีพิธี สวดพระกฐินแปลกจากวัดอ่ืน ๆ ท่ัว พระราชอาณาจักร คือพระคู่สวดเม่ือ จะสวดญัตติทุติยกรรมจะยืนข้ึนสวด ตง้ั แตต่ น้ ไปจนจบ ทํานองสวดแบบสวด ภาณยักษ์ เล่าสืบกันมาว่า สมัยสมเด็จ พระสังฆราช (สี) เป็นอธิบดีสงฆ์ การ สวดกฐินน่ังสวดก่อน พอสวดถึง ยสฺส น ขมติ โส ภาเสยฺย พระคู่สวดน้นั ตอ้ ง ลุกข้ึนยืนสวดต้ังแต่ ทินฺนํ......ไปจนจบ มาถึงสมัยสมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต พฺรหฺมรํสี) เป็นอธิบดีสงฆ์ ท่านขอให้ ยืนสวดตั้งแต่ต้นไปจนจบทีเดียว โดย ท่านอ้างว่า เมื่อยืนสวดแล้วก็ยืนเสีย ให้ตลอดไป จึงเป็นประเพณีมาจนถึง ทุกวันนี้ ตอ่ มาสมเดจ็ พระพทุ ธโฆษาจารย์ (ม.ร.ว.เจริญ อิศรางกูร) จะให้น่ังสวด เหมือนกับวัดอื่น ๆ แต่พระบาทสมเด็จ พระมงกุฏเกลา้ เจา้ อยหู่ วั รชั กาลที่ ๖ มี พระกระแสพระราชดําริว่า “อย่าเลิก ยืนสวด รกั ษาไว้ดสู ักวัดหนึ่ง”

ปชู นยี วัตถุ พระประธาน ในพระอโุ บสถ เป็นที่ประดิษฐานพระพุทธปฏิมา ประธาน เป็นพระพุทธรูปเน้ือทอง สําริด ปางสมาธิ หน้าตักกว้าง ประมาณ ๔ ศอกเศษ มีรูปพระ สาวกแสดงอาการเฝ้าพระบรมศาสดา น่ังประนมมือดจุ รบั พระโอวาท ๓ องค์ ได้แก่ พระสารีบุตร พระอานนท์ พระโมคคัลลานะ ซ่ึงแปลกกว่าใน วัดอ่ืน ๆ คือมักปรากฏมีเพียงพระ โ ม ค คั ล ล า น ะ แ ล ะ พ ร ะ ส า รี บุ ต ร ซึ่งเปน็ พระอคั รสาวกซา้ ยขวา พระประธานของวัดระฆังโฆสิตารามนี้ได้รับการยกย่องว่ามีพุทธลักษณะ งดงามมาก ถงึ กบั พระบาทสมเดจ็ พระจลุ จอมเกลา้ เจา้ อยหู่ วั ไดม้ พี ระราชดาํ รสั แกค่ น ใกล้ชิดในคราวเสด็จพระราชดําเนินมาถวายผ้าพระกฐินพระอารามน้ีว่าไป วัดไหนไม่เหมือนมาวัดระฆัง พอเข้าประตูโบสถ์ พระประธานยิ้มรับฟ้าทุกที จึง ทรงถวายเคร่ืองราชอิสริยาภรณ์ อันเป็นโบราณมงคลนพรัตนราชวราภรณ์ และ เคร่ืองราชอิสริยาภรณ์อันเป็นท่ีเชิดชูยิ่งช้างเผือกแด่พระประธานเป็นพุทธบูชา พระประธานองค์น้ีมิได้มีช่ือเรียกอย่างเป็นทางการ แต่มีชื่อเรียกกันมาว่า พระประธานยิ้มรับฟ้ามาแต่นั้น สันนิษฐานว่าเป็นพระหล่อไม่ใช่พระปูนปั้น เพราะพระผู้เฒ่ารูปหนึ่งเรียนให้สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ม.ร.ว.เจริญ อิศรางกูร) ทราบว่า เมื่อท่านยังเด็กเห็นเขาขนพระเป็นท่อน ๆ ใส่เรือมาข้ึนท่ี ท่าตน้ โศก หนา้ พระอาราม



36 ประวตั วิ ดั ระฆงั โฆสติ าราม วรมหาวหิ าร เศวตฉัตร ๙ ชั้น แต่เดิมเป็นฉัตรก้ันพระเมรุของรัชกาลที่ ๑ เป็นผ้าตาดขาว ต่อมา พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลท่ี ๖ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เปล่ียนเป็น ผ้าขาวลายฉลุปิดทองโดยยังคงใช้โครงเดิม ในรัชกาลท่ี ๙ พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้เปลี่ยน ผา้ ขาวลายฉลุทองใหม่ ในปีพทุ ธศักราช ๒๕๐๔ และ ๒๕๕๘ ตามลาํ ดับ

ประวัตวิ ดั ระฆังโฆสติ าราม วรมหาวหิ าร 37

38 ประวตั ิวดั ระฆงั โฆสติ าราม วรมหาวหิ าร