Tıbbı Terminoloji_1_to_11

Bölüm 1 TEMEL KELİME YAPISI Bölüm Taslağı Bu bölüm tıp terimi ve onu oluşturan elementlerin neler olduğunu öğrenmenizi sağlayacaktır. 1.1. Tıp Dilinin Çalışma Hedefleri 1.2. Tıp Terimini Oluşturan Temel Elementler 1.3. Tıp Terimlerinin Çeşitleri ve Sınıflandırılması 1.4. Tıp Teriminin Yapısı 1.5. Tıp Teriminin Oluşum Kuralları 1.6. Tıp Teriminin Analiz Kuralları 1.7 . Kökler, Sonekler ve Önekler 1.8. Renkler 1.9. Egzersizler 1.10.Cevap Anahtarı Deneme Testi Öğrenim Hedefleri Bu bölümü öğrenip ve gerekli egzersizleri yaptıktan sonra, şunları yapabileceksiniz: 1. Kök, sonek ve öneki tanımlayabileceksiniz. 2. Bir tıp terimi içinde yer alan elementleri ayırt edebileceksiniz. 3. Tıp terimini sınıflandırabileceksiniz. 4. Tıp teriminin yapısını öğrenebileceksiniz. 5. Bu bölümde yer alan köklerin, soneklerin ve öneklerin anlamla- rını yazabileceksiniz. 6. Elementleri kullanarak tıp terimini oluşturabileceksiniz. 7. Tıp teriminin anlamını tanımlayabileceksiniz. Giriş Tıp terimleri onu oluşturan elementlerin bir araya gelmeleri ile olu- şur. Bu elementlerin neler olduklarını ve anlamlarını bilmek tıp teri- mini kolayca öğrenmemizi sağlayacaktır. Bu bölüm size bunu nasıl yapmanız gerektiğini öğretecektir. 11



Bölüm 1 TEMEL KELİME YAPISI 1.1. TIP DILININ ÇALIŞMA HEDEFLERI Tıp dilini çalışırken dikkat edilmesi gereken üç önemli nokta bulunmaktadır: kelimenin analizi, alan- da kullanımının örneklendirilmesi ve terimin doğru yazılarak doğru telaffuz edilmesinin öğrenilmesi. 1. Tıp terminolojisini öğrenirken, dikkat edilmesi gereken konu terimi ezberlemekten çok onu oluş- turan elementlerin anlamlarını bilmek ve bu elementlerin hangi kurallara göre bir araya gelerek terimi oluşturduklarını kavrayabilmektir. Bununda en iyi yolu terimi oluşturan elementlere parça- layabilme becerisini kazanmaktır. Bu bölümde terimleri nasıl onu oluşturan elementlere ayrıştıra- bileceğimizi öğreneceğiz. Aynı şekilde ayrıştırdığımız bu elementlerden farklı birçok terim türete- bileceğiz. 2. Bir dili öğrenmek ve kullanma becerisini kazanmak kelime haznesinin artışı ile kolaylaşır. Ne ka- dar çok kelime bilirsek o kadar kolay öğrendiğimiz dili kullanma yeteneği geliştiririz. Bu kitap tıp terimlerini doğrudan ezberlemek yerine onları, insanın normal yapısı ve işleyişinin anlatımı sırasında ya da hastalıkların anlatıldıkları paragrafları okurken anlayıp analiz etmek üzere düzen- lenmiştir. Mesela, gastritis (gastirit) terimi mide enfeksiyonu anlamına gelmektedir. Mide (gastr/o) ve enfeksiyon (-itis) elementlerinin birleştirilmesi ile oluşturulmuş bir terimdir. Bu terimi doğru- dan ezberlemek yerine midenin nerede olduğu, yapısal ve fonksiyonel özelliklerini anlamak teri- min öğrenilmesini çok daha kolaylaştıracaktır. Bu kitap son derece basite indirgeyerek hazırlanmış olup, burada sizlere verilen bilgiler sağlık alanındaki çalışmalarınızın temelini oluşturacaktır. Sağ- lık alanında öğreneceğiniz tüm dersleri daha iyi anlamanızı sağlayacaktır. 3. Öğrenilen terimleri doğru hecelemek ve doğru telaffuz edebilmek öğrenme hedeflerimizde diğer önemli bir konudur. Her dilde olduğu gibi tıp terminolojisinde de tekil, çoğul okunuşlar bulunmak- tadır. Hatta bazı terimler farklı yazıldıkları ve farklı anlamları olmalarına rağmen aynı şekilde telaf- fuz edilebilmektedirler. Örneğin, ileum ve ilium. Her iki terimde aynı şekilde telaffuz edildiği halde ilk terim ileum ince bağırsağın üçüncü kısmı anlamındayken, ikinci terim ilium kalça kemiğinin en geniş kısmı anlamındadır. Bazen terimler doğru yazılmalarına rağmen doğru telaffuz edilmezler- se yanlış anlaşılabilirler. Örneğin, ovarium (yumurtalık) kadın üreme sistemindeki bir organken, ovum yumurtalığın oluşturduğu ve yumurtlama zamanı (ovulasyon) sisteme gönderdiği yumurta yani dişi seks hücresidir. Şekil 1-1 yumurtalık ile yumurtanın arasındaki farkı göstermektedir. Miyometriyum Endometriyum Fallop Over folikülleri Perimetriyum tüpleri Fimbriya Over Ova/ovum Uterusun gövdesi Korpus luteum Serviks Dış servikal açıklık Vajina Şekil 1-1. Kadın üreme sistemi 13

TEMEL KELİME YAPISI Bölüm 1 1.2. TIP TERIMINI OLUŞTURAN TEMEL ELEMENTLER Tıp dilini öğrenmek başka bir dili öğrenmekten farklı değildir. Tıp dilini diğer dillerden ayıran en önemli özelliği ölü bir dil olmasıdır. Almanca, İngilizce, İspanyolca, Türkçe gibi gelişmeye açık bir dil değildir. Tıp terminolojisi diğer dillerin aksine özellikle kelimeler üzerine kurulmuş bir dildir. Latin ve Grekçe kökenli olmasına rağmen bu diller gibi cümle yapıları ile ilgilenmez. Tıbbi terminoloji de terimler kök (birleştirici şekil), önek, sonek ve kaynaştırıcı ünlem olarak adlandırılan dört temel elementten oluşurlar. Bu elementlerden kök, önek ve sonek tek başlarına bir anlam taşıdıkları halde terim değillerdir. Ancak terimi oluşturan elementler olarak bilinirler. Tıp teriminin temel anlamını oluşturan elementine kök denir. Her tıp terimi bir ya da daha fazla kök içerebilir. Kök; önek, başka bir kök ya da bir sonek ile birleşerek terim oluşmasını sağlar. Yazım dilinde kök ifade edilirken yalın halde değil birleştirici şekil dediğimiz yapıda ifade edil- melidir. Birleştirici şekil: kök ve kaynaştırıcı ünlem (o) olarak ifade edilir. Yalın Kök - Latince Türkçe okunuşu Anlamı cardi aden Birleştirici şekil kardiyo kalp electr cardi/o adeno bez hepat aden/o elektro elektrik splen electr/o hepato karaciğer hepat/o dalak splen/o spleno Tek başına yazıldığında bir anlamı olan ve terim oluşumunda terimin başlangıcında yer alan elementine önek denir. Terim analizinde önek tespit etmek için terimin başlangıç kısmına bakma- mız gerekmektedir. Her ne kadar bir anlamı olsa da önek tek başına bir terim değildir. Önek Anlamı Terim Latince Terim Türkçe Anlamı brady- yavaş bradycardia bradikardi kalp yavaşlaması dys- zor; güç dysphasia disfazi konuşma güçlüğü endo- iç; içindeki endocardium endokardiyum kalbin iç tabakası mono- tek, bir monocyte monosit tek hücre poly- çok polyadenoma poliadenoma çok sayıda bez tümörü Tek başına yazıldığında bir anlamı olan ve terim oluşumunda terimin sonunda yer alan ele- mentine sonek denir. Terim analizinde sonek tespit etmek için terimin son kısmına bakmamız gerekmektedir. Sonek tek başına bir terim değildir. Sonek Anlamı Terim Latince Terim Türkçe Anlamı -algia ağrı arthralgia artralji eklem ağrısı kalbin elektrik ak­ -graphy İşlem electrocardiography elektrokardiyografi tivitesinin ölçme işlemi -itis enflamasyon gastritis gastrit mide iltihabı -logist nörolojist sinir hastalıkları -megaly uzman neurologist kardiyomegali uzmanı kalp büyümesi büyüme cardiomegaly 14

Bölüm 1 TEMEL KELİME YAPISI Latin alfabesinde altı tane sesli harfl bulunur. Bunlar a, e, i, o, u, y harfleridir. Tıp teriminin oluşumunda kök ile sonekin birleşmesini ya da köklerin birbirlerine bağlanmalarını sağlarlar. Bu elemente kaynaştırıcı ünlem denir. En sık kullanılan kaynaştırma ünlemi ‘O’ sesli harfidir. Kay- naştırıcı ünlemler tek başlarına bir anlam içermezler. Hepatology Hepatoloji Hepat / o / logy Splenomegaly Splenomegali Splen / o / megaly Cardiologist Kardiyolojist Cardi / o / logist Electrocardiogram Elektrokardiyogram Electr / o / cardi / o / gram Electrocardiograph Elektrokardiyograf Electr / o / cardi / o / graph Electrocardiography Elektrokardiyografi Electr / o / cardi / o / graphy LATİN HARFLER AB CD E F GH I K LMNOPQR S T U V X Y Z SESLİ HARFLER SESSİZ HARFLER A E I OU Y B CD F GH K LMN PQR S T V X Z 1.3. TIP TERIMLERININ ÇEŞİTLERİ ve SINIFLANDIRILMASI Tıp terimi genel olarak yapılarında kök olup olmamasına göre düzenli ve düzensiz olarak ikiye ayrılırlar. Yapılarında kök olan terimlere düzenli terim, yapılarında kök bulundurmayan terimle- re de düzensiz terim denilir. Düzenli terimlerde yapısındaki kök sayısına göre basit terimler ve kompleks terimler olarak kendi içlerinde ikiye ayrılırlar. Yapısında tek bir kök bulunduran terime basit terim denir. Yapısında en az iki ya da daha fazla kök bulunduran terime de kompleks terim denir. Düzensiz terimler yapılarında kök bulundurmayıp, önek ve sonek’ in bir araya gelmesi ile oluşan terimlerdir. Şema 1-1 tıp terimlerinin sınıflandırılmasını gösterir. TIBBİ TERİMLER DÜZENLİ DÜZENSİZ BASİT TERİM KOMPLEKS Ö+S K+S TERİM 15 Ö+K+S Ö(+K(K1+1K+K2+2.+.....K..Kx)x+)S+S Şema 1-1. Ö: ÖNEK, K: KÖK, S: SONEK