รายงานการศึกษาเรื่อง พื้นฐานการนวดพื้นบ้านภาคใต้

๓. การเก็บรวบรวมข้อมลู จากเคร่ืองมือแนวทางการสัมภาษณ์เจาะลึกและแนวทางการสนทนากลุ่มผู้วิจัยได้ ด�ำเนินการรวบรวม ข้อมลู ดังน้ี ๓.๑ เตรยี มความพร้อมทีมวิจัย โดยทมี วจิ ยั และผชู้ ว่ ยทมี วจิ ยั ไดเ้ ตรยี มความพรอ้ มผทู้ ลี่ งเกบ็ รวบรวมขอ้ มลู ในภาคใต้ ใหเ้ ขา้ ใจแนวทาง การสัมภาษณเ์ จาะลึกและแนวทางการสนทนากลุม่ ในทศิ ทางเดียวกนั โดยการจัดอบรมเชงิ ปฏบิ ตั กิ ารใหผ้ ้ชู ว่ ยผวู้ จิ ัย มีโอกาสได้ทดลองการสัมภาษณ์และสนทนากลุ่มจากหมอนวดพ้ืนบ้าน หลังจากนั้น ทีมวิจัยและผู้ช่วยนักวิจัย จะประชุมร่วมกันอีกครั้ง เพื่อแลกเปล่ียนประสบการณ์และปัญหาอุปสรรคจากการทดลองสัมภาษณ์หรือ สนทนากลมุ่ เพอื่ ใหท้ กุ คนไดเ้ รยี นรู้ และปรับแก้ไขเครือ่ งมือการเก็บขอ้ มูลให้สอดคลอ้ งกบั ความเปน็ จริงมากขนึ้ ๓.๒ การบริหารจัดการในพนื้ ท่ีภาคใต้ การเตรียมความพรอ้ มหมอนวดพน้ื บ้าน โดยทมี วิจัยจะแบ่งหมอนวดพนื้ บ้าน ออกเปน็ ๒ กล่มุ กลุ่มที่ ๑ ประกอบด้วย หมอนวดพื้นบ้าน จ�ำนวน ๕ คน ทีมวิจัยได้ประสานขอความร่วมมือไปยัง หมอนวดพ้ืนบ้านแต่ละคนผ่านทางโทรศัพท์ เพ่ือก�ำหนดวัน เวลานัดหมาย ในการสัมภาษณ์เจาะลึก โดยคัดเลือก หมอนวดพ้ืนบ้าน ๑ คน เพ่ือสัมภาษณ์เจาะลึกตามเคร่ืองมือการสัมภาษณ์เจาะลึกเป็นการยกร่างเน้ือหาเกี่ยวกับ องคค์ วามรกู้ ารนวดของหมอนวดพน้ื บา้ น หลงั จากนน้ั จะใหห้ มอนวดพน้ื บา้ น ๔ คน ทเี่ หลอื โดยแตล่ ะคนจะพจิ ารณา ปรบั แกไ้ ขและเพมิ่ เตมิ ขอ้ มลู จากฉบบั ทยี่ กรา่ งจนครบทกุ คน จงึ ถอื เปน็ ฉบบั รา่ งเนอื้ หาองคค์ วามรกู้ ารนวดแบบพน้ื บา้ น กลุ่มท่ี ๒ หมอนวดพื้นบ้าน จ�ำนวน ๑๖ คน ซ่ึงในกลุ่มนี้ ทีมผู้วิจัยจะมีหนังสือเชิญประชุมจาก กรมการแพทยแ์ ผนไทยและการแพทยท์ างเลอื ก ไดจ้ ดั ประชมุ เชงิ ปฏบิ ตั กิ ารในระหวา่ งวนั ท ่ี ๓๑ กรกฏาคม - ๒ สงิ หาคม พ.ศ. ๒๕๕๖ ณ โรงแรมเอบีน่าเฮ้าส์ วิภาวดี กรุงเทพฯ เพ่ือให้หมอนวดพ้ืนบ้านได้พิจารณาองค์ความรู้การนวด แบบพ้นื บา้ นฉบับรา่ งจากกลุม่ ที่ ๑ โดยเปน็ การสนทนากลมุ่ ในการปรับแก้ไขตามเนือ้ หาท่ียกรา่ ง ขณะสนทนากลมุ่ ในภาคใต้ ทีมวจิ ยั จะใช้เทปบนั ทึกเสียงร่วมกบั การจดบันทกึ ขอ้ มูล การตรวจสอบข้อมูล ในส่วนนี้เม่ือเสร็จส้ินการสนทนากลุ่มแล้ว จะน�ำข้อมูลที่รวบรวมได้ทั้งหมด มาทบทวนอีกคร้ัง จนกระท่ังได้ข้อมูลครบถ้วนตามเครื่องมือแล้วจะด�ำเนินการถ่ายภาพเป็น VDO และภาพน่ิง ประกอบเนอ้ื หาวิธกี ารนวดให้เหน็ เปน็ รูปธรรม ชดั เจน เขา้ ใจง่าย ๔. การวิเคราะห์ข้อมูล น�ำข้อมูลที่รวบรวมได้ท้ังหมด มาวิเคราะห์ตามวัตถุประสงค์ แต่เนื่องจากข้อมูลท่ีได้เป็นข้อมูลเชิงคุณภาพ ทง้ั หมด ดงั นน้ั การวเิ คราะหข์ อ้ มลู ในสว่ นน้ี จงึ ตอ้ งวเิ คราะหเ์ ชงิ พรรณนาตามวตั ถปุ ระสงคข์ องการศกึ ษา ดว้ ยเชงิ เหตุ และผล หลงั จากนน้ั จงึ น�ำผลการวเิ คราะหม์ าสรุปผลการศึกษา 36 พ้ื น ฐ า น ก า ร น ว ด พื้ น บ้ า น ภ า ค ใต้

๔บทท่ี ผลการศกึ ษา การศึกษาคร้ังนี้ เป็นการศึกษาพ้ืนฐานการนวดพื้นบ้านภาคใต้ โดยน�ำเนินการรวบรวมข้อมูลองค์ความรู้ การนวดพนื้ บา้ น เพอื่ การจดั ทำ� ถอดองคค์ วามรกู้ ารนวดพน้ื บา้ นจากหมอนวดพน้ื บา้ นภาคใต้ แลว้ รวบรวมขอ้ มลู ทไี่ ด้ ท้ังหมดน�ำมาวิเคราะห์ ตามวัตถุประสงค์ของการศึกษา ซึ่งผู้วิจัยจะขอน�ำเสนอรายละเอียดผลการวิเคราะห์ข้อมูล ดงั ตอ่ ไปน้ี สว่ นที ่ ๑ การวิเคราะห์ลกั ษณะทพ่ี ึงประสงคข์ องหมอนวดพน้ื บ้านภาคใต้ สว่ นท ี่ ๒ การวิเคราะหก์ ระบวนการนวดแบบพื้นบา้ นภาคใต้ ส่วนท่ี ๓ การวิเคราะห์พธิ กี รรมท่ใี ช้รว่ มในการนวดรกั ษาภาคใต้ มีรายละเอียดในแต่ละส่วนดังนี้ สว่ นที่ ๑ การวเิ คราะห์ลักษณะท่พี งึ ประสงค์ของหมอนวดพื้นบ้านภาคใต้ ลกั ษณะท่พี งึ ประสงค์ของการนวดแบบพื้นบา้ น ๑.๑ คุณสมบตั ขิ องหมอนวด คุณสมบัติทางกายภาพ อ่อนนอ้ ม ถอ่ มตน ต่อทกุ เพศทกุ วัย ไม่ยกตนข่มทา่ น ไมโ่ อ้อวดวชิ าความรูใ้ หผ้ อู้ นื่ หลงเช่ือ ไม่ชอบมัวเมาอบายมุข เชน่ เลน่ การพนัน ดื่มสุรา ไมผ่ ดิ ลูกเมยี ผู้อนื่ แต่งกายสะอาด เรยี บรอ้ ย ควรตัดเล็บใหส้ นั้ และสะอาด คุณสมบตั ิทางจติ วิญญาณและจรรยาบรรณ มจี ิตอาสา มคี ณุ ธรรม ต้องการชว่ ยเหลอื ผปู้ ่วยให้พน้ ทุกข์ ไมแ่ บง่ ช้นั วรรณะในการรกั ษา ไม่โลภเห็นแก่ลาภมากเกนิ ควร พื้ น ฐ า น ก า ร น ว ด พ้ื น บ้ า น ภ า ค ใต้ 37

๑.๒ คุณลกั ษณะของสถานทท่ี ่ีให้บริการ อาคารนวด ควรมอี ากาศถา่ ยเท โปร่ง ไม่มืด และมเี ก้าอ้สี ำ� หรับน่ังรอ ห้องนวด ควรเปน็ ห้องนวดเป็นส่วนตัว - ไม่เปน็ แหล่งมว่ั สุม - ทนี่ อนและหมอนตอ้ งสะอาด มกี ารเปลย่ี นบอ่ ย ๆ ๑.๓ รปู แบบและวิธีการนวดรักษาแก้โรค/อาการ รูปแบบการนวดรกั ษาแบบพน้ื บา้ นภาคใต้ จากการถอดองค์ความรู้รูปแบบการนวดแบบพ้ืนบ้านในภาคใต้นี้ ได้จากการสนทนากลุ่ม หมอนวดพนื้ บ้านทัง้ ๑๖ คน ได้รปู แบบถา่ ยทอดรกั ษาแบบพืน้ บ้านภาคใต้ จำ� นวน ๙ รปู แบบ มรี ายละเอยี ดดังน้ี ๑) การเขี่ยเสน้ เป็นการนวดกระต้นุ โดยการใชน้ ้ิวชีเ้ ขย่ี เสน้ เลก็ ๆ ที่ขนานกับเสน้ เอน็ ๒) การคลงึ เสน้ เปน็ การนวดกระตุ้นโดยใชอ้ ปุ กรณ์ชว่ ย เชน่ หินบาง ๆ เหรยี ญ สะกดิ เส้นท่ี ผดิ ปกติท่ีอยู่ลึกน้วิ เข้าไมถ่ งึ ๓) การรีดเส้น เป็นการไล่ลมในเส้นท่ีติดขัดให้เดินสะดวกโดยใช้น้ิวหัวแม่มือรีดไปตามเส้น หมอบางท่านจะใช้ส้นเท้ารีดไปตามเส้น ส่วนใหญ่จะใช้น�้ำมันช่วยเพ่ือให้รีดล่ืน ผู้ที่ถูกรีด จะไม่เจบ็ ๔) การเหยยี บเสน้ เปน็ การใชส้ น้ เทา้ และฝา่ เทา้ สมั ผสั กบั เสน้ โดยผเู้ หยยี บจะขน้ึ อยบู่ นรา่ งกาย ๕) การดึงเส้น เป็นการนวดกระตุ้นเส้นอย่างรวดเร็ว จะใช้ในการนวดเฉพาะจุด เช่น นวดเร่ง น้�ำนมแม่ อมั พฤกษ์ อมั พาต ๖) การกดเส้น เป็นการใช้น้ิวหรืออุปกรณ์กดลงบนเส้นเฉพาะจุด เพื่อเรียกเลือดลมเข้ามาใน บริเวณท่ีกด ๗) การหยิกเสน้ เปน็ การกระตุ้นเส้น โดยการใชน้ ว้ิ หวั แมม่ อื และนิ้วชี้ จับเส้นดงึ ออกมาเบา ๆ และไลไ่ ปตามเส้น ๘) การประคองเส้น เป็นการใช้นิ้วหัวแม่โป้งข้างหน่ึงกดบนเส้น และใช้น้ิวหัวโป้งอีกข้างหน่ึง กดดา้ นขา้ งของเส้นไวเ้ พ่ือป้องกนั เส้นพลกิ ๙) การไต่เส้น เป็นการใชน้ วิ้ หัวแม่โปง้ กดสลบั กนั ไปตามเส้น สว่ นที่ ๒ การวิเคราะห์กระบวนการนวดแบบพน้ื บา้ นภาคใต้ จากการสนทนากลุ่มหมอนวดแบบพื้นบา้ นภาคใต้ ๑๖ คน ตามประเด็นดังตอ่ นี้ ๒.๑ องคค์ วามรู้พืน้ ฐานในการนวด ก) องค์ความรู้เก่ียวกับลักษณะของเส้น เอ็นและจุดการนวด ในการรักษาโรคและอาการ พบวา่ หมอนวดพืน้ บา้ นภาคใต้ ไดใ้ ห้นยิ ามค�ำว่า เสน้ หมายถึง เสน้ เล็ก ๆ ทอี่ ยู่ขนาดอย่ใู ตเ้ อน็ ทั่วรา่ งกาย สว่ น เอน็ หมายถึง เอ็นที่รัดตงึ รา่ งกาย โดยหมอบีบ (หมอนวด) จะท�ำการบบี เพอื่ ใหเ้ ส้นร่วง คอื เส้นท่ีบีบน้ันคลายตัว ท�ำให้เลือดลมเดินสะดวกทั่วร่างกายไม่ติดอยู่ตามเส้น ในกรณีท่ีมีปัญหาการเจ็บป่วยจาก เส้นเอ็น กล้ามเน้ือและเพื่อผ่อนคลายจากการทำ� งานหนักทท่ี ำ� ใหเ้ คลด็ ขัด ยอก 38 พ้ื น ฐ า น ก า ร น ว ด พื้ น บ้ า น ภ า ค ใต้

ส่วน จุดการนวด หมายถึง ต�ำแหน่งในการก�ำหนดการนวดเพ่ือให้เส้นคลายเป็นการรักษาโรคหรือ อาการตา่ ง ๆ ที่เกิด เพราะเส้นผดิ ปกติ ข) องค์คามรู้เกย่ี วกับทางเดนิ ของเส้นหลัก จากการสนทนากลุ่มของหมอนวดพื้นบา้ นภาคใต้ พบว่า จุดเรม่ิ ตน้ จากจดุ เดียวกนั ทั้ง ๑๐ เส้น คอื บริเวณสะดือ แตจ่ ุดสุดทา้ ยทีแ่ ต่ละเส้นจะเดนิ ทางไปถงึ ตา่ งกนั ดังนี้ ๑. จุดสุดทา้ ยของเส้น อิทา คอื จมกู ซ้าย ๒. จุดสดุ ท้ายของเส้น ปิงกลา คือ จมูกขวา ๓. จุดสดุ ทา้ ยของเส้น สนา คือ โคนลิ้น ๔. จดุ สดุ ทา้ ยของเส้น กาลทาริ คือ นิ้วมือ น้วิ เท้า ๕. จุดสุดทา้ ยของเส้น หศั ะรงั สี คอื ตาซา้ ย ๖. จดุ สุดท้ายของเสน้ ทวาริ คือ ตาขวา ๗. จุดสุดทา้ ยของเสน้ ลาวุสงั คอื หูซา้ ย ๘. จุดสุดท้ายของเสน้ อลุ ัง คือ หูขวา ๙. จุดสดุ ทา้ ยของเส้น นันทะกระหวัด คอื ทวารหนกั ๑๐. จุดสดุ ทา้ ยของเสน้ ศคชิ ชะ คอื ทวารเบา เมื่อเส้นส�ำคัญมีอาการผิดปกติ ก็จะมีลมร้อนเกิดขึ้น เช่น ลมกาลทาริจับ เพราะเหตุว่า กินของผิด ส�ำแดง กินของแสลง เป็นต้นว่า ขนมจีน ข้าวเหนียว ท�ำให้เกิดเหน็บชาท้ังตัว เย็นสะท้าน ลมอัคนีวาตคุณจับ เพราะกินของหวาน ท�ำให้เกิดอาการปวดกระบอกตา วิงเวียน ลืมตาไม่ข้ึน ลมจันทฤสังจับ เพราะอาบน�้ำมาก จงึ ทำ� ใหเ้ กดิ อาการวงิ เวียน เปน็ ต้น อาการเกิดโรคนอกจากจะเป็นเพราะเส้นแล้ว ก็ยังเกิดจากธาตุทั้ง ๔ พิการ ซึ่งได้แก่ ธาตุดิน ๒๐ ธาตุน�้ำ ๑๒ ธาตุลม ๖ ธาตุไฟ ๔ ซึ่งผู้เป็นแพทย์ควรจดจ�ำเส้นส�ำคัญและประกอบยาตามอาการของโรคและ ธาตุทงั้ ๔ ๒.๒ กระบวนการนวดรักษา การนวดแบบพ้ืนบ้านของภาคใต้มักจะมีการควบคู่มากับการนวดของหมอต�ำแย โดยการนวด พนื้ บา้ นของทางภาคใตน้ ั้นจะมีการนวดกลอ่ มท้อง ซง่ึ ท�ำใหค้ นทอ้ งมีความสบายคลายความปวดเมือ่ ย เป็นการจดั ท่าทางของทารกในครรภ์ ลดการกดทบั ของศีรษะเด็กทม่ี ีต่ออุ้งเชงิ กรานในชว่ งอายุครรภ์ ๗-๘ เดือนคร่งึ แนวคิดการวนิ ิจฉยั อาการและการเรยี กชอ่ื โรค เอน็ หมาหยกุ คอื เสน้ และเอน็ ท่อี ย่บู รเิ วณดา้ นหน้าลำ� คอ กุนบาน (ลดลกู บาน) กุนลอ่ (มดลกู ปลน้ิ ) ตนี พล๊ิกเมยี คือ ข้อเทา้ แพลงเจ็บข้อเท้าดา้ นใน หล่กู บา้ ลอย คือ ลกู สะบา้ เคลอื่ นออกจากที่ เลอ่ ะหลึ๊ด คอื ขอ้ ศอกหลุด ลนิ๊ ห๊ด (ล้นิ หด) ป๊ะเข (ปากเบ้ียว) พ้ื น ฐ า น ก า ร น ว ด พื้ น บ้ า น ภ า ค ใต้ 39

ฮู๊น๊ัก (หตู ึง) แคน๋ ต๋าย (ยกแขนไม่ข้นึ ) เอน้ ต๊กหนก่ ตา๋ ย (เอ็นตกนกตาย) คอื โรคกามตายดา้ น พอ้ งข๊น (ขนลกุ ) ขั๊ดหยอ๋ (ขดั ยอก) ขอบเขตความสามารถในการบำ� บดั ความเจบ็ ปว่ ยของหมอนวดพน้ื บา้ นภาคใต ้ สว่ นใหญม่ กั เปน็ กลุ่มอาการปวดเม่ือยตามกล้ามเน้ือซึ่งเกิดจากการท�ำงานหนัก การเกร็งตัวของกล้ามเนื้อที่เคลื่อนไหวไม่ถูกต้อง ท่เี รียกวา่ เขด็ อาการข้อเท้าเคล็ด เรียกว่า ตีนพลิกเมยี บางรายรกั ษาอาการท่เี กยี่ วกับมดลูก ท่ีเรยี กวา่ การคัดทอ้ ง ๒.๒.๑ หลกั การวินจิ ฉยั โรค/อาการ จากการสนทนากลมุ่ ของหมอนวดพนื้ บา้ น ทง้ั ๑๖ คน ไดแ้ ลกเปลย่ี นประสบการณใ์ นการ วินจิ ฉัยโรค/อาการของแต่ละท่าน และไดส้ รปุ เปน็ ภาพรวม ดังนี้ ๑) การซกั ประวตั จิ ากผมู้ ารับบริการ หมอนวดพน้ื บา้ นภาคใตส้ ว่ นใหญใ่ หค้ วามเหน็ วา่ ควรสอบถามผถู้ กู นวดในเรอ่ื งตา่ ง ๆ เพอื่ น�ำมาคิดพจิ ารณาว่า ผู้ถูกนวดเป็นโรคหรืออาการอะไร ดังน้ี (๑) อาการแสดงหรืออาการส�ำคัญ คือ อาการท่ีท�ำให้ผู้ถูกนวดมาพบผู้นวด โดยควรสอบถามตามประเด็น ดงั นี้ มกี ารเจ็บปวดหรอื อาการลกั ษณะอยา่ งไร เป็นมานานแค่ไหน ตำ� แหนง่ ไหนทำ� ให้ปวด/หรือเคล่ือนไหวไมไ่ ด้ ท่าไหนปวดมากทส่ี ดุ ท่าไหนปวดน้อยทีส่ ุด เคลอ่ื นในท่าใดไดห้ รือไม่ได้ อ่นื ๆ ขน้ึ กบั อาการทเี่ ห็น (๒) ประวตั ิการเจ็บป่วยในอดตี และปัจจบุ นั โดยหมอนวดพื้นบ้านภาคใต้ส่วนใหญ่ให้ความเห็นว่า ควรสอบถามการแจ้ง ในอดีตและปัจจุบนั เพราะอาจเก่ียวข้องกบั การเจบ็ ปว่ ยครัง้ นไ้ี ด้ อดีต - เคยได้รับอุบตั ิเหตหุ รือไม่ - ไดร้ ับการผ่าตดั หรือไม่ - เคยป่วยเป็นโรคอะไรบ้าง ปัจจุบนั จะต้องสอบถามการเจ็บปว่ ย ดงั นี้ - เริม่ เจบ็ ป่วยเม่อื ใด - เปน็ ทันทีหรอื ค่อย ๆ เปน็ - อะไรเปน็ สาเหตุ (เชน่ อบุ ตั เิ หตุ ยกของผดิ ท)ี่ - ความรนุ แรงมากแค่ไหน - เคยมีการอกั เสบ เชน่ ปวด บวม แดง ร้อน หรอื ไม่ - มีอาการบรเิ วณอ่นื ๆ หรือไม่ 40 พื้ น ฐ า น ก า ร น ว ด พื้ น บ้ า น ภ า ค ใต้

๒) การตรวจร่างกาย ในส่วนนี้ หมอนวดพ้ืนบ้านภาคใต้ ให้ความเห็นว่าควรตรวจท่ัวไปโดยการดูการ เคลอ่ื นไหว วา่ ท�ำไดม้ ากแค่ไหน คล�ำบริเวณที่ปวด เป็นต้น อกี สว่ นหนง่ึ ควรตรวจกอ่ นลงมอื นวด เพอื่ ปอ้ งกนั ความผดิ พลาดทอ่ี าจเกดิ ขนึ้ ได ้ เชน่ ผนู้ วดจะต้องตรวจดูการท�ำงานของหวั ใจจากการจับชพี จร การหายใจ เป็นตน้ ๒.๒.๒ โรคและอาการท่ีรักษาได้ดว้ ยการนวด จากการพูดคุยในกลุ่มหมอนวดพื้นบ้านในภาคใต้ โดยได้แยกพิจารณา ในแต่ละส่วนของร่างกายว่า ลักษณะอาการ/โรค ท่ีหมอนวดพ้ืนบ้านเห็นพ้องร่วมกันว่าเป็นโรค/อาการที่หมอนวด พนื้ บ้านรักษาได้ด้วยการนวด จำ� นวนทั้งสนิ้ ๕๙ อาการ ตามรายละเอยี ดในตารางท่ี ๑ ตารางที่ ๑ โรค/อาการท่ีรกั ษาได้ด้วยการนวด ล�ำดับ โรค/อาการ อาการแสดง สาเหตุทท่ี ำ� ใหเ้ กดิ โรค/อาการ ๑ ปวดตน้ คอ กม้ ลงและแหงนหนา้ ไมไ่ ดเ้ อ้ียวคอไป นอนทับแขน นอกในทา่ คอเอยี ง ผดิ ทา่ ซา้ ย-ขวาไม่ได้ เคลด็ ท่คี อ ๒ คอแข็ง/คอตกหมอน/คอเคล็ด นอนตะแคงไมไ่ ด้ หนั คอไมไ่ ดม้ อี าการ นอนในทา่ ตะแคงนาน ๆ มอี าการปวดคอ ปวดร้าวไปท่แี ขน ปวดไหล่ร่วมด้วย หรือบรเิ วณสะบัก ๓ ขากรรไกรแขง็ /คา้ ง เวลาอ้าปากจะมีเสียงดังกุ๊ก-กั๊กเวลา เกิดจากสะบกั บริเวณหน้าคอตงึ หลังคอ พดู ลนิ้ จะแขง็ สน่ั รวั จะพดู ซำ้� ตดิ อา่ ง เกร็งด้วย อาจมีบริเวณหลังท้ายทอยมี รับประทานอาหารมักมีอาการส�ำลัก อาการปวดร่วมด้วย หาวบ่อย ๆ และหาวกว้างเกินไปจน กรามคา้ ง ๔ หอู อื้ มีน�้ำในหูไม่เท่ากัน สาเหตุเกิดจาก เกดิ จากธาตุพิการ คอื มีลมในหู ธาตพุ กิ าร ๕ ปวดหัว มอี าการปวดหวั ระยะนานเปน็ หลาย ๆ ไขมันอุดตนั เครยี ด เดือนหรือนานเป็นปี มีอาการปวด เรอื้ รัง ๖ ลมปะกงั (ไมเกรน) ปวดหวั ขา้ งเดยี ว สาเหตมุ าจากเลอื ด เกิดจากเลือดลมเดินไม่สะดวกและเส้น ลมเดินไม่สะดวก และเส้นประสาท ประสาทบีบตวั บีบตัว พื้ น ฐ า น ก า ร น ว ด พื้ น บ้ า น ภ า ค ใต้ 41

ลำ� ดับ โรค/อาการ อาการแสดง สาเหตุที่ทำ� ใหเ้ กดิ โรค/อาการ ๗ ปวดขมบั นำ�้ ตาไหล ตาพรา่ มวั ปวดขมบั มีโรคลมข้ึนเบื้องสูง ปวดมึนศีรษะ หรือเนือ้ งอกในสมอง ๘ ตาพรา่ มัว ตามองไมช่ ดั ตามดื มวั พรา่ ตาลาย เชน่ เส้นประสาทบริเวณหางตาตีบ ไขมัน ในโรคลมขนึ้ เบอื้ งสงู โรคเบาหวานและ อดุ ตนั บรเิ วณเส้นเลอื ด เนอื้ งอกในสมอง ฯลฯ ๙ ตาลม หากโดนลมน�้ำตาจะไหล เกดิ จากการตาแดง ๑๐ ตาแขง็ น�้ำตาจะไม่ไหลออกมา เน่ืองมาจาก เน่ืองมาจากนำ้� ตาแห้ง น�้ำตาแห้ง ๑๑ ตาแห้ง บริเวณเบ้าตาไม่มีน้�ำตาหล่อเลี้ยงตา สภาวะในร่างกายไม่สมดุล จากการ ระคายเคอื ง กลอกตาไปมาไมไ่ ด้ ไหลเวียนของเลือดไม่ดี ส่งผลท�ำให้ ตาแหง้ ๑๒ ตากระตุก บรเิ วณขอบตาลา่ งจะกระตกุ เปน็ ระยะ เกิดจากเส้นประสาทและกล้ามเนื้อตา เกิดจากเส้นประสาทและกล้ามเน้ือตา ตึงเครียด ตึงเครยี ด ๑๓ อาการปวดระหวา่ งค้วิ ปวดบรเิ วณคิว้ และปวดกระบอกตา เกิดจากเลือดไปเลี้ยงสมองไม่พอ ถ้าขาดมากส่งผลต่อกระบอกตา หรือ เสน้ เลอื ดฝอยตบี บริเวณหวั ค้ิว ๑๔ อาการนอนไมห่ ลับ มีอาการตึงที่ท้ายทอย เกิดมาจาก เกดิ จากความเครยี ด กงั วลมากมอี าการ ความเครยี ด ซึมเศร้า ๑๕ ปวดศรี ษะรุนแรง - ปวดศีรษะมาก เกิดจากเลือดไม่เลี้ยงสมองไม่พอ หรือ - ต้องจบั ขมบั แทบทนไมไ่ ด ้ เพราะ เรม่ิ จากบรเิ วณขา นอ่ ง หรอื บา่ มอี าการ ๑๖ เป็นลมธรรมดาไมร่ ุนแรง/ ลมแดด ปวดเหมอื นเสน้ เลอื ดจะแตก ตงึ และปวดร่วมดว้ ย หนา้ มืด คนไขไ้ มร่ ้สู กึ ตวั เกดิ จากพกั ผอ่ นไมเ่ พยี งพออยา่ งตอ่ เนอ่ื ง ๑๗ เปน็ ลมเกรง็ /ลมชกั / ส่วนหน่ึงมาจากการท�ำงานของหัวใจ ลมบ้าหม ู ไมส่ ม่�ำเสมอ ๑๘ นอนกรน ผปู้ ว่ ยจะเกรง็ ก�ำมือ กำ� เทา้ และกดั ฟัน ระบบการสั่งงานของระบบประสาท ไมส่ มำ�่ เสมอ หรอื มอี าการชกั มไี ขส้ งู ผปู้ ว่ ยนอนหลบั ไมร่ สู้ กึ ตวั กรนเสยี งดงั ส่วนใหญ่เป็นกับคนอ้วน คนผอมอาจ รบกวนผู้อนื่ เป็นได้ 42 พ้ื น ฐ า น ก า ร น ว ด พื้ น บ้ า น ภ า ค ใต้

ลำ� ดบั โรค/อาการ อาการแสดง สาเหตทุ ่ที �ำใหเ้ กิดโรค/อาการ ๑๙ ภูมแิ พ้/หอบหดื ผปู้ ว่ ยจะจามบอ่ ย ๆ หายใจไมส่ ะดวก เกิดจากแพฝ้ ุ่นละออง หรือปอดช้ืน คัดจมูก ท�ำให้น้�ำมูกและน�้ำตาไหล ตลอด ถ้าเป็นมาก จะจามไม่หยุด ทำ� ให้เพลีย ปวดหัว ๒๐ ปวดสะบกั จะปวดเมื่อยแขน/สะบกั เกิดจากยกของหนักหรือนอนตะแคง นาน ๆ ๒๑ สะบกั จม ปวดบริเวณหัวไหล่ เวลายกแขนข้ึน เกิดจากเส้นอยู่ชิดบริเวณสันหลังจาก มกั ปวด การยกของหนัก ในท่าก้มหัวลง หรือ ของทยี่ กเกนิ กำ� ลงั ทำ� ใหผ้ ดิ ทา่ หรอื เลน่ ๒๒ ไหลต่ ิด คอมพิวเตอร์นาน ๆ เส้นจะตงึ คอ่ ย ๆ จมลง ยกแขนไม่ข้ึน มีอาการปวดบริเวณ เกิดจากอาการเจ็บปวดบริเวณแขน ๒๓ ปวดกระดกู สนั หลัง รกั แร้ หรือขอ้ มือ เมื่อไมค่ ่อยใช้งาน มีโอกาส ติดได้ง่าย หรือเกิดจากหินปูนที่เกาะ ๒๔ ปวดหลัง ยึดติดบริเวณข้อแขนหรือไหล่ ปวดทก่ี ระดกู สนั หลังแขง็ ก้มไมไ่ ด ้ เกิดจากกล้ามเนื้อบริเวณหลังเกร็ง หรือเกิดจากยกของหนักหรือผิดท่า เวลาก้มตัวลงจะท�ำให้ปวดมาก ข้ึนกับช่วงอายุ ถึงอายุมาก เกิดจาก ๒๕ ปวดเอว สว่ นเวลานั่งจะลกุ ข้นึ ยาก ความเสื่อมของร่างกายจะท�ำบริเวณ หลังตึงง่าย วัยท�ำงานเกิดจากยกของ หนกั ผิดท่า ๒๖ ปวดหมอนรองกระดกู กม้ ไดบ้ า้ ง แตจ่ ะปวดยดึ ทบี่ รเิ วณเอว บรเิ วณปลายซ่โี ครง มีพังผืดมายึดหรือ มลี มมาติด เกร็งบริเวณเอว ถา้ ปลอ่ ยไว้ นาน ๆ ตวั จะแขง็ หรอื เกดิ จากการหกลม้ ๒๗ กระดกู ทบั เส้น ปวดตั้งแตเ่ อวลงมาถงึ สะโพก ยกของหรือเอื้อมเอาของ ท�ำให้เกร็ง และผิดท่า หรือก้มหัวเก็บของก็จะท�ำ ใหป้ วดบัน้ เอวได้ ปวดที่สะโพกชาลงไปท่ีขาจนถึง เกิดจากนอนตะแคงด้านเดียวนาน ๆ ปลายเทา้ ปวดหลังและเอว ปวดที ่ ทำ� ให้เสน้ เอน็ บริเวณน้ันเกร็ง สลกั เพชรทำ� ให้น่ังพับเพียบไมไ่ ด ้ พ้ื น ฐ า น ก า ร น ว ด พ้ื น บ้ า น ภ า ค ใต้ 43

ล�ำดับ โรค/อาการ อาการแสดง สาเหตทุ ่ที �ำใหเ้ กิดโรค/อาการ ๒๘ ปวดกน้ ย้อย (กน้ กบ) ตึงที่ใต้ขา ขาพับ กระดูกปลายขา เกดิ จากเสน้ ทบี่ รเิ วณกน้ ยอ้ ยมกี ารเกรง็ และเกิดตะครวิ ทีน่ อ่ ง ซ่ึงจะเชื่อมโยงเกร็งบริเวณอวัยวะเพศ อีกส่วนหนึ่งจะท�ำให้บริเวณขาด้านใน ๒๙ ปวดขอ้ ศอก ปวดไปยังนอ่ งได้ ข้อพับศอกจะปวด เหยียดแขนจะ เกิดจากลมติดในข้อศอก หรืออาจเกิด ปวดยกแขนพับงอจะปวดมาก จากยกของหนักนาน ๆ หรือเกิดจาก เดินผ่านประตูแล้วข้อศอกไปกระแทก ๓๐ ปวดหลังแขน จนเกดิ อาการระบม ทำ� ใหไ้ ขมนั ไปเกาะ ตัวบริเวณข้อศอก เวลายกมอื จะปวดมอื และแขนใชง้ าน เกิดจากลมติดในข้อศอก หรืออาจเกิด ไมไ่ ด้ จากยกของหนักนาน ๆ หรือเกิดจาก เดินผ่านประตูแล้วข้อศอกไปกระแทก ๓๑ ปวดขอ้ พับแขน จนเกดิ อาการระบม ทำ� ใหไ้ ขมนั ไปเกาะ ตัวบริเวณข้อศอก ๓๒ ปวดข้อมอื หว้ิ ของหนกั ไมไ่ ด้ สะบดั แขนกไ็ มห่ าย เกิดจากลมไม่ว่ิงไปที่ข้อพับแขน ท�ำให้ บรเิ วณข้อพับไม่มีแรง ใชแ้ ขนยนั พ้ืนไม่ได้ และหมนุ ขอ้ มือ เกดิ จากลมไมแ่ ลน่ ไปทขี่ อ้ มอื นำ�้ เหลอื ง ๓๓ ปวดขอ้ นวิ้ หัวแม่มือ ไมไ่ ด้ ไปอุดตันบริเวณข้อมือ อาจท�ำให้บวม แดง หวั แมม่ อื ขยบั ไมไ่ ด้ ปวดในขอ้ ทำ� ให ้ ลมและนำ�้ เหลอื ง เกดิ จากลม ไมแ่ ลน่ ไป ๓๔ นวิ้ ล็อก ติดขดั ท่ีข้อมือ น้�ำเหลืองไปอุดตันบริเวณ ขอ้ มือ อาจท�ำใหบ้ วมแดง ก�ำมอื แล้วคลายออกไม่ได้ บางราย เกดิ จากพงั ผดื ไปหมุ้ เอน็ บรเิ วณนว้ิ ทำ� ให้ ๓๕ ไหล่หลดุ ปวดและชานิ้ว ขยบั และกระดิกนิว้ ยืดเข้ายดื ออกไม่ได้ ทำ� ใหเ้ อน็ เป็นขอด ไมไ่ ด ้ หรือหยิกได้ แขนจะหอ้ ยตกลง ตรงหัวไหลจ่ ะม ี เกิดจากการเกร็งของแขน ข้อศอกมี รอยบุ๋ม ขยับแขนไมไ่ ด ้ อาการเกรง็ และปวด แขนจะบดิ ทำ� ให้ ๓๖ มือเย็น ผิดรูปของแขนออกจากต�ำแหน่งเดิม ท�ำให้ไหลห่ ลดุ ได้ เลือดลมเดินไม่สะดวก ก�ำมือจะมี เกิดจากการไหลเวียนเลือด ลมภายใน อาการตงึ ๆ มอื เย็น มเี หง่ือ รา่ งกายไมด่ ี 44 พ้ื น ฐ า น ก า ร น ว ด พื้ น บ้ า น ภ า ค ใต้

ล�ำดบั โรค/อาการ อาการแสดง สาเหตุทีท่ ำ� ให้เกิดโรค/อาการ ๓๗ ปวดชาทง้ั แขน ปวดชาแขน ทำ� งานหรอื ยกอะไรไมไ่ ด ้ เกิดจากสะบักด้านหลัง ถูกกดทับจาก มีอาการชาทคี่ อ การนอนทบั แขนนาน ๆ ๓๘ ขอ้ ศอกหลดุ ปวดทบี่ า่ และหวั ไหล่ ขยบั แขน ยกแขน ข้อศอกหลุด เกิดจากอุบัติเหตุ ท�ำให้ ไม่ได้ (ถ้ามีข้อศอกหลุดแสดงว่ามี ขอ้ ศอกหลดุ เกดิ นำ�้ ขงั ในกระจกุ ขอ้ ศอก กระดกู ข้อศอกหกั หรือแตก) กอ่ นหลงั จากหนิ ปนู เขา้ ไปผสมเกดิ พงั ผดื ๓๙ ขอ้ มือหลุด เพมิ่ มากขนึ้ ทำ� ใหเ้ ลอื ดไมไ่ ปเลย้ี งบรเิ วณ ๔๐ ปวดต้นขา (ปวดโคนขา ขอ้ ศอก ทำ� ให้ข้อศอกเคลอ่ื นไหวไมไ่ ด้ ด้านใน/ด้านหนา้ /ดา้ นหลงั ) ปวดและขยับขอ้ มอื ไมไ่ ด้ตรงบริเวณ เกิดจากการหกล้มและเอามือไป ข้อ จะเห็นเปน็ สคี ล้�ำ ยันพ้นื ไว้ เวลานง่ั จะปวดตงึ ท่ีต้นขา น่ังไดย้ าก เกิดจากปลายเท้า/ฝ่าเท้าทั้ง ๒ ข้าง ปวดเขา่ พบั ขาไมไ่ ด ้ รับน้�ำหนักไม่เท่ากัน จะส่งผลท�ำให้ ๔๑ เข่าเสื่อม น่องและหน้าขา ต้นขา เกิดอาการตึง ทำ� ใหเ้ สน้ เลอื ดใหญบ่ รเิ วณตน้ ขาถกู เสน้ เอน็ ทห่ี อ่ หมุ้ เสน้ เลอื ดใหญบ่ รเิ วณตน้ ขา เกดิ อาการตงึ ดว้ ย ทำ� ใหร้ ะบบเลอื ดไหล เวยี นไมด่ บี รเิ วณดา้ นขาทเ่ี ปน็ เกดิ อาการ ปวดและชาบริเวณตน้ ขา งอเข่าไมไ่ ด้ เหยยี ดขาไม่ออก เกิดจากอุบัติเหตุ ล้มหรือตกจากที่สูง เกิดการอกั เสบ หลังรกั ษาอาการดีแลว้ แต่มายกของหนัก ก็จะท�ำให้อักเสบ ขึน้ มาใหม่ ถ้าไมร่ กั ษาใหถ้ ูกวธิ กี ็จะเกดิ อาการเรอ้ื รงั กจ็ ะมนี ำ้� เหลอื งซงึ่ ผสมกบั นำ้� มนั ในขอ้ กระดกู จะเสีย ร่างกายกจ็ ะ สร้างหินปูนเข้ามาเกาะ ก็จะเกดิ พังผดื หนาขนึ้ ทำ� ใหเ้ สน้ เลอื ดจากปลายประสาท ไปเลยี้ งบรเิ วณเทา้ และเขา่ ไมพ่ อการยดึ เกดิ พงั ผดื มอี าการชานาน ๆ จะเปน็ อาการ ของเขา่ เสอื่ มหรอื เกดิ จากความชราภาพ ถา้ เป็นผหู้ ญิงเกดิ จากการคลอดสงู มาก ทงั้ กระดกู พรนุ หรอื คนอว้ นมาก มโี อกาส เกิดเขา่ เสอื่ ม พ้ื น ฐ า น ก า ร น ว ด พื้ น บ้ า น ภ า ค ใต้ 45

ล�ำดับ โรค/อาการ อาการแสดง สาเหตทุ ่ที ำ� ให้เกิดโรค/อาการ ๔๒ ปวดเขา่ ปวดหัวเขา่ เวลาเดินจะปวดมาก เกดิ จากอบุ ตั เิ หตุ หกลม้ หรอื ยกของหนกั เปน็ ประจำ� หรือยกของเกนิ ก�ำลัง ๔๓ เขา่ เคลื่อน (เกิดจากอุบตั ิเหตุ) ท�ำใหป้ วดเวลาเดิน และนั่งยอง ๆ เกดิ จากอบุ ตั เิ หตุ เชน่ หกลม้ หรอื ตกจาก รถยนต/์ รถจกั รยานยนต์ หรอื ตกจากทสี่ งู ไมไ่ ด้ ใตข้ อ้ พบั ขา ใตเ้ ขา่ จะเกดิ จากการอกั เสบ ๔๔ ปวดใตข้ อ้ พับขา เส้นเอ็นใต้ข้อพบั เข่าตึง ขดเป็น จากอบุ ตั เิ หตกุ อ่ น รกั ษาหายแลว้ อาจเกดิ ก้อนแขง็ อุบัติเหตุซ�้ำขึ้นอีก จะท�ำให้อักเสบและ พงั ผดื เขา้ มาหอ่ หมุ้ บรเิ วณอกั เสบนาน ๆ จะเกิดเป็นเส้นแข็ง ท�ำให้ปวดใต้ข้อ พบั ขาข้ึน เกิดจากเส้นหน้าแข้งตึง จากการออก ๔๕ ปวดรอ่ งหน้าแขง้ เสน้ ตรงรอ่ งกระดกู ตะเกยี บหนา้ แขง้ ก�ำลังกายหรือใช้งานมากเกินไป จะท�ำ จะแข็ง มีอาการชาเม่ือกระดก เส้นตึง เมื่อไม่นวดให้เส้นคลายออก ปลายเท้า (มักเกดิ กับผ้ปู ่วยท่ีเป็น ครงั้ ตอ่ ไปออกกำ� ลงั อกี จะทำ� ใหก้ ลา้ มเนอื้ เบาหวาน หรอื ผทู้ น่ี ง่ั นาน ยนื นาน) อักเสบ จะเป็นสาเหตุที่ท�ำให้ปวดร่อง หนา้ แข้ง เกดิ จากเสน้ เลอื ดดำ� อดุ ตนั และระบบไต ๔๖ เสน้ เลอื ดขอดบริเวณนอ่ ง มเี ส้นเลือดดำ� ขอดท่ีใต้น่อง ไมส่ ามารถนำ� เลอื ดดำ� กลบั เขา้ สหู่ วั ใจได้ ทำ� ใหเ้ สน้ เลอื ดดำ� ขอด บรเิ วณขาหรอื นอ่ ง เกดิ จากอบุ ตั เิ หตุ เดนิ ทรงตวั ผดิ ทา่ ทำ� ให้ ๔๗ ปวดข้อเทา้ (พลกิ /แพลง/แข็ง) หมนุ ขอ้ เทา้ ไมไ่ ด้ จะปวด เวลาเดนิ เส้นบริเวณเท้าอักเสบ พลิกหรือแพลง หรือจากการเดิน ยกของแล้วล้มจะ จะปวดข้อเท้าจนถงึ ตาตุม่ หนักกว่า ท�ำให้เท้าพลิกหรือแพลง หรือเกิดจากเดินและล่ืนไถล ท�ำให้เท้า พลกิ หรือแพลง เกิดจากเดินและสะดุดก้อนหินหรือ ของอื่น ๆ แล้วท�ำให้กระดูกหัวแม่เท้า หรือน้ิวก้อยเท้าซ้น เกิดอักเสบ บวม หรือเกิดจากโรคกระดูก โรครูมาตอยด์ กท็ ำ� ให้กระดูกหัวแม่เท้าปวด ๔๘ ปวดข้อหัวแม่เทา้ /นิว้ กอ้ ย ขอ้ นิ้วบวมโต คดเอียงและแข็ง บริเวณเท้า 46 พื้ น ฐ า น ก า ร น ว ด พ้ื น บ้ า น ภ า ค ใต้

ลำ� ดับ โรค/อาการ อาการแสดง สาเหตทุ ีท่ ำ� ใหเ้ กดิ โรค/อาการ ๔๙ ปลายเทา้ ชา ปลายเท้าจะหงิกเกยกัน เท้าจะ เกิดจากเส้นเลือดที่ไปเลี้ยงปลาย แห้งสาก ผิวเน้ือซีด (อาจเป็น ประสาทเท้าไม่ท่ัวถึง ท�ำให้เกิดอาการ ระยะสดุ ท้ายของกระดูกทบั เสน้ / ชาปลายเทา้ หรอื เกดิ จากโรคเบาหวาน เบาหวาน หรอื เกิดจากโรครูมาตอยด์ ๕๐ ปวดส้นเท้า (รองช�้ำ) เวลาเดินจะปวด เม่ือเดนิ ได้ ๔-๕ เกิดจากการอักเสบบริเวณส้นเท้ากับ ก้าว จะทุเลา นง่ั แลว้ ลุกขน้ึ เดินจะ เสน้ รอ้ ยหวาย เพราะเสน้ เอน็ รอ้ ยหวาย ปวดอกี ทย่ี ึดขอ้ เทา้ เกดิ อาการตึงมากกว่าปกติ จะไปดึงกระดกู บริเวณสน้ เทา้ จงึ ทำ� ให้ สน้ เทา้ เกดิ การอักเสบหรอื รองช้ำ� ได้ ๕๑ ปวดโคนขาด้านใน ปวดบรเิ วณขาหนบี เกิดจากอาการท้องผูก หรือบางครั้ง อาจเกดิ ปัสสาวะตดิ ขดั (ฉไ่ี ม่คอ่ ยออก) เป็นสาเหตุ ปวดโคนขาหรือเกิดจาก สลักเพชรตึงมากเกินไป จะท�ำให้ไมด่ งึ เสน้ ทีห่ ัวตะคาก (ใตซ้ โ่ี ครงของสะโพก) ส่งผลปวดโคนขาด้านใน บางครั้งอาจ สง่ ผลไปถึงสะโพกหรือบนั้ เอวได้ ๕๒ ปวดโคนขาดา้ นหน้าขา เวลาเดนิ จะปวดขาดา้ นข้าง เกิดจากอาการท้องผูก หรือบางคร้ัง เดินกะเผลก อาจเกิดปัสสาวะติดขดั (ฉไ่ี ม่คอ่ ยออก) เป็นสาเหตุ ปวดโคนขาหรือเกิดจาก สลักเพชรตึงมากเกนิ ไป จะท�ำให้ไมด่ งึ เสน้ ที่หวั ตะคาก (ใตซ้ ่ีโครงของสะโพก) ส่งผลปวดโคนขาด้านใน บางคร้ังอาจ ส่งผลไปถงึ สะโพกหรอื บั้นเอวได้ ๕๓ ปวดโคนขาด้านหลัง เดินแลว้ จะปวดบริเวณกน้ กบ เกิดจากอาการท้องผูก หรือบางครั้ง อาจเกิดปัสสาวะติดขัด (ฉไี่ ม่คอ่ ยออก) เป็นสาเหตุ ปวดโคนขาหรือเกิดจาก สลักเพชรตึงมากเกนิ ไป จะทำ� ใหไ้ มด่ งึ เสน้ ท่หี ัวตะคาก (ใตซ้ ่ีโครงของสะโพก) ส่งผลปวดโคนขาด้านใน บางคร้ังอาจ สง่ ผลไปถงึ สะโพกหรือบ้ันเอวได้ พื้ น ฐ า น ก า ร น ว ด พื้ น บ้ า น ภ า ค ใต้ 47

ล�ำดับ โรค/อาการ อาการแสดง สาเหตทุ ่ีท�ำให้เกดิ โรค/อาการ ๕๔ ปวดโคนขาด้านนอก เวลาเดนิ จะปวดลึก ๆ ทีส่ ลักเพชร เกิดจากอาการท้องผกู หรอื บางครั้ง (จุดนงั่ พบั เพยี บ) (สะโพก) อาจเกิดปสั สาวะตดิ ขัด (ฉ่ไี มค่ ่อยออก) เป็นสาเหตุ ปวดโคนขาหรือเกิดจาก สลักเพชรตึงมากเกนิ ไป จะทำ� ให้ไม่ดงึ เส้นทีห่ ัวตะคาก (ใต้ซ่โี ครงของสะโพก) ส่งผลปวดโคนขาด้านใน บางครั้งอาจ สง่ ผลไปถงึ สะโพกหรือบั้นเอวได้ ๕๕ เท้าเย็น เท้าจะเย็นมีเหง่ือออก ต้องสวม เกดิ จากกษยั (ความเสอ่ื มในระบบตา่ ง ๆ ถุงเท้าตลอดเวลา เลือดลมเดินไม่ ของร่างกาย) เช่น ไตเส่ือม มีอาการ ตลอดเลือดนอ้ ย ความดนั โลหติ ตำ่� ปวดเมื่อยตามตัว ตามหลัง หรือธาตไุ ฟ มดลกู ต่�ำ ทง้ั ๔ ถา้ เลอื่ น ถอื เปน็ กษยั ซงึ่ ทราบจาก การคณู ธาตุ ซึ่งจะสง่ ผลการหมุนเวียน ของเลือดไปเลย้ี งปลายเท้าไม่เตม็ ท่ี ท�ำให้เท้าเยน็ ๕๖ น่องเป็นตะคริว จะปวดจดิ๊ ๆ บรเิ วณนอ่ ง ทำ� ใหข้ ยบั เกิดจากเส้นเลือดไปผ่านน่องไม่ดีพอ ขาไมค่ ่อยได้ มีกอ้ นใต้น่อง ท�ำให้กล้ามเน้ือมีการรวมตัวเป็นมดั ๆ มกี ารแขง็ นนู เปน็ ลำ� ขน้ึ มา เรมิ่ เปน็ ตะครวิ หรือเดินมาก ๆ ท�ำให้เส้นบริเวณน่อง สง่ ผลเปน็ ตะครวิ ไดเ้ หมอื นกนั หรอื อาจ เกิดจากเส้นเลือดด�ำไปฟอกท่ีหัวใจ แลว้ สง่ มาปอดเพอื่ ฟอกใหมเ่ ปน็ เลอื ดดี แล้วส่งมายังบริเวณน่องได้ไม่เต็มท่ี ก็ท�ำเปน็ ตะครวิ ได้ ๕๗ เข่าหลดุ /สะบา้ เข่าหลดุ ปวด ขดั หวั เขา่ เวลาเดนิ (ถา้ เอน็ ขาด เกิดจากอุบัติเหตุ หกล้ม ตกจากท่ีสูง ใหส้ ่งต่อ ไม่ควรรกั ษาเอง) รถชน เกิดการกระแทกอย่างรุนแรง ท�ำใหเ้ ขา่ หรือสะบา้ เกดิ หลดุ จากเขา่ ๕๘ มดลูกต่�ำ/หย่อนยาน เมื่อคลอดลูกแล้วมดลูกต�่ำหรือ ยกของหนัก ท�ำงานหนัก ท�ำให้เกร็ง หย่อนยาน ปวดท้องน้อยหรือ หน้าท้อง ตวั มดลูกปลน้ิ ออกมา ช่องคลอด ปวดปัสสาวะบอ่ ย ๆ 48 พื้ น ฐ า น ก า ร น ว ด พ้ื น บ้ า น ภ า ค ใต้

ล�ำดับ โรค/อาการ อาการแสดง สาเหตุทท่ี �ำให้เกดิ โรค/อาการ ๕๙ อมั พฤกษ ์ ขอ้ เทา้ ไมก่ ระดก เดนิ ลากขา เดนิ เกรง็ เกิดจากท�ำงานเกินก�ำลังหรือท�ำงาน ขอ้ เทา้ บดิ เบย้ี วเสยี รปู ทรงไปจากเดมิ มากกว่าปกติที่เคยท�ำมาก่อน ท�ำให้ กนิ อาหารมากเกนิ ควร บางครง้ั กห็ วิ มาก บ่อย ๆ มักกลั้นอุจจาระและปัสสาวะ ท้องผูกบ่อย ๆ เป็นคนโกรธง่าย และ โกรธบอ่ ย ๆ ชอบเสพสรุ าของมนึ เมามาก อดนอนบ่อย มักใช้ความคิดมากจน ฟงุ้ ซา่ น ๖๐ อัมพาต เส้นเลือดตีบตัน หรือเส้นเลือดแตก เกิดจากท�ำงานเกินก�ำลังหรือท�ำงาน เสน้ เอน็ อยผู่ ดิ ตำ� แหนง่ จากอบุ ตั เิ หต/ุ มากกว่าปกติท่ีเคยท�ำมาก่อน ท�ำให้ ผา่ ตดั เปน็ ซกี ซา้ ย-ขวา และขาทอ่ นลา่ ง กนิ อาหารมากเกนิ ควร บางครง้ั กห็ วิ มาก บ่อย ๆ มักกล้ันอุจจาระและปัสสาวะ ท้องผูกบ่อย ๆ เป็นคนโกรธง่าย และ โกรธบอ่ ย ๆ ชอบเสพสรุ าของมนึ เมามาก อดนอนบอ่ ยมกั ใชค้ วามคดิ มากจนฟงุ้ ซา่ น ๒.๒.๓ การนวดรักษา จากโรค/อาการทร่ี กั ษาด้วยการนวดแบบพืน้ บา้ น ซึ่งหมอนวดพื้นบ้านได้พิจารณาวธิ กี ารนวด แต่ละโรค/อาการ ตามท่ีผู้วิจัยได้รวบรวมไว้ หากพบว่า ต�ำแหน่งท่ีนวดไม่ตรงกับการนวดจริง ๆ ก็มีการปรับแก้ไข แตม่ หี มอนวดบางสว่ นเหน็ วา่ การแกโ้ รค/อาการบางอาการมวี ธิ กี ารนวดแตกตา่ งกนั ออกไป จงึ จำ� เปน็ ตอ้ งทำ� วธิ อี นื่ ๆ เพม่ิ เติม ตามรายละเอียดแต่ละโรค/อาการ ดงั น้ี ๑. ปวดตน้ คอ อาการแสดงทผ่ี ้ปู ่วยบอก ก้มลงและแหงนหน้าไมไ่ ด้ เอีย้ วคอไปซา้ ย-ขวาไมไ่ ด้ เคล็ดทีค่ อ วิธีการนวด ให้ผู้ป่วยนอนหงาย แล้วกดเส้นหน้าท้องเหนือสะดือด้านซ้ายประมาณ ๒ น้ิวมือ ใช้มือสัมผัสดู จะมเี สน้ ขอดเปน็ กอ้ นแขง็ อย ู่ วธิ กี ดตอ้ งคอ่ ย ๆ กดลงเรอื่ ย ๆ ใหน้ บั ๑-๑๐ จงึ ปลอ่ ยมอื ถา้ กดถกู จะเจอกอ้ นแขง็ เลก็ ๆ เป็นเส้นรั้งอยู่ (ก) ให้ผู้ป่วยนั่งขัดตะหมาดเพชร (สมาธิเพชร) นั่งตัวตรง ใช้มือประคองหน้าผาก อีกมือหนึ่งใช้ นิ้วโป้งกด ๒ เส้นซ้ายและขวา ด้านข้างของกระดูกคอ ไล่ขึ้น-ลงจากต้นคอบริเวณหัวไหล่ ไปจนถึงไรผม สัมผัสด ู หากวา่ มเี สน้ ขอดเปน็ เมด็ ๆ อยู่ จงึ กดคลงึ ใหเ้ มด็ นน้ั สลายออก (ระวงั เสน้ อนั ตรายดา้ นขา้ งคอซงึ่ เปน็ เสน้ เลอื ดใหญข่ น้ึ ไปเล้ียงสมอง ถ้ากดนาน ผู้ป่วยจะวูบ) (ข) รูปเสน้ อนั ตรายเฉพาะด้านข้างคอ (ค) พื้ น ฐ า น ก า ร น ว ด พ้ื น บ้ า น ภ า ค ใต้ 49

ก ข ค ภาพที่ ๑ การนวดรกั ษาอาการปวดตน้ คอ ๒. คอแข็ง/ตกหมอน/คอเคล็ด อาการแสดงที่ผปู้ ว่ ยบอก นอนตะแคงไม่ได้ หันคอไมไ่ ด้ มีอาการปวดรา้ วไปท่ีแขน วธิ ีการนวด ให้ผู้ป่วยอยู่ในทา่ นง่ั ต่�ำกวา่ หมอ ใช้น้วิ โป้งกดไปทีเ่ ส้นขา้ งกระดกู คอทง้ั ซา้ ยและขวา หากมีเส้นเปน็ ล�ำแข็งตึงอยู่ค่อยนวดไล่แนวต่�ำกว่าไหล่จนสุดกระดูกไหปลาร้าจากเบาไปหนัก (ก) ใช้น้ิวโป้งกด (บังคับทิศข้ึน) ทจี่ ดุ รอ่ งกระดกู ไหปลาร้า (จดุ สญั ญาณ) ทัง้ ซา้ ยและขวา กดแช่นาน ๒๓ วินาที แล้วคอ่ ย ๆ ผ่อนจนครบ ๓๐ วนิ าท ี (ข) ก ข ภาพที่ ๒ การนวดรกั ษาอาการคอแขง็ /ตกหมอน/คอเคลด็ 50 พื้ น ฐ า น ก า ร น ว ด พื้ น บ้ า น ภ า ค ใต้

๓. ขากรรไกรแขง็ /ค้าง อาการแสดงทผี่ ปู้ ว่ ยบอก เวลาอา้ ปากจะมเี สยี งดงั กกุ๊ -กก๊ั เวลาพดู ลน้ิ จะแขง็ สน่ั รวั จะพดู ซำ�้ ตดิ อา่ ง รบั ประทาน อาหารมกั มอี าการส�ำลกั หาวบอ่ ย ๆ และหาวกว้างเกินไปจนกรามคา้ ง วธิ กี ารนวด วธิ ีท่ี ๑ ใหผ้ ู้ป่วยน่งั ดา้ นหนา้ ของหมอ ใช้ปลายนว้ิ ๔ นว้ิ ทั้งสองข้างจบั ที่ร่องแกม้ ท่เี ส้นขากรรไกรท้ังสองข้าง แล้วกดรูดไปด้านหลัง จนเส้นหย่อนลง (ก,ข) ให้นวดเส้นยึดขากรรไกรบริเวณหน้าหู ต้องกดน่ิง ๆ ให้นับ ในใจ ๑-๕ ไม่นวดคลึง (นวดคลึงได้เม่ือต้องการให้เลือดลมเดิน) (ค) มือหน่ึงประคองหน้าผาก อีกมือหนึ่ง ใช้นิว้ โป้งกดตามแนวจดุ กำ� ด้นท้งั ๕ แนว (บรเิ วณตนี ไรผมดา้ นหลัง) ไลข่ น้ึ ลงแนวละ ๕ เท่ยี ว (ง) ใหผ้ ู้ปว่ ยอา้ ปาก ใช้ ๓ น้ิวทั้งสองมือจับที่บริเวณร่องแก้ม ค่อยนวดเบา ๆ จนกว่าเส้นจะหย่อนหรือคลายไป (จ) แล้วใช้น้ิวโป้ง กลับมานวดเน้น ท่ีบริเวณหน้าใบหูทั้งสองข้างอีกคร้ัง แต่ต้องนวดอย่างเบามือเพื่อผ่อนคลาย ให้เลือดลมเดิน และลดความเกร็งของกล้ามเนื้อตรงขากรรไกร (ฉ) เมื่อนวดเสร็จตามภาพ (ง) แล้วให้นวดด้านหลังกกหูด้วย การนวดเหมอื นกนั กบั ภาพ ก (ช) ก ข ค ง จ ฉ ช ภาพที่ ๓ การนวดรักษาอาการขากรรไกรแข็ง/ค้าง (วิธที ่ี ๑) พื้ น ฐ า น ก า ร น ว ด พื้ น บ้ า น ภ า ค ใต้ 51

วธิ ที ่ี ๒ หมอยนื ดา้ นหลงั ใชน้ ว้ิ โปง้ กดรอ่ งแกม้ ใช้ ๔ นว้ิ ทเี่ หลอื ชอ้ นคางใหห้ งายหนา้ (วธิ นี จี้ ะปลอดภยั สำ� หรบั ผู้ทีข่ ากรรไกรหลดุ ) (ก) ก ภาพท่ี ๔ การนวดรกั ษาอาการขากรรไกรแข็ง/คา้ ง (วิธที ่ี ๒) ๔. หอู ้อื อาการแสดงทผ่ี ูป้ ว่ ยบอก - มนี �ำ้ ในหูไม่เทา่ กัน สาเหตุเกิดจากธาตพุ ิการ วธิ กี ารนวด ยนื ดา้ นหลงั ผู้ป่วย ให้นวดบริเวณใต้หตู ่ำ� ลงมาประมาณ ๒ น้ิวมือ หากจบั กดโดนเสน้ ผปู้ ่วยจะร้สู ึก ร้อนท่ีบริเวณหู กดแต่ละคร้ังนับในใจ ๑-๕ (ก) ใช้น้ิวโป้งกดบริเวณหน้าใบหูเพื่อคลายเส้นและกล้ามเนื้อหน้า ใบหูให้ผ่อนคลาย กดเบา ๆ อาการหอู ้ือกจ็ ะหายไป (กอ่ นยกนิว้ ขนึ้ ขยบั นว้ิ ดนั ขน้ึ เล็กน้อย) (ข) ก ข ภาพท่ี ๕ การนวดรกั ษาอาการหูอ้ือ 52 พื้ น ฐ า น ก า ร น ว ด พื้ น บ้ า น ภ า ค ใต้

๕. ปวดหวั อาการแสดงท่ีผปู้ ่วยบอก - มอี าการปวดหวั เป็นเวลานานหลาย ๆ เดือนหรอื นานเปน็ ปี มอี าการปวดเร้อื รัง วธิ กี ารนวด วิธีที่ ๑ ยืนด้านหลังผู้ป่วย สอบถามอาการว่า ปวดหัวข้างไหน หากปวดด้านขวา ใช้มือซ้ายประคองหน้าผาก แลว้ ใช้นว้ิ โปง้ ขวากดเสน้ ทที่ ้ายทอยบริเวณตีนไรผม จะมีเสน้ เลก็ ๆ ใหก้ ดน่งิ ๆ (ก) ก ภาพท่ี ๖ การนวดรักษาอาการปวดหัว (วิธที ่ี ๑) วิธีที่ ๒ ใชน้ ้ิวโป้งกดท่จี ุดจอประสาท (จดุ ตัดส่วนบนของกะโหลก) ประมาณ ๒๓ วนิ าที แล้วคอ่ ย ๆ ผอ่ นจนครบ ๓๐ วินาที ชว่ ยแก้ปวดหวั ปวดขมบั ได้ (ก) ก ภาพที่ ๗ การนวดรกั ษาอาการปวดหัว (วธิ ีท่ี ๒) พื้ น ฐ า น ก า ร น ว ด พื้ น บ้ า น ภ า ค ใต้ 53

๖. ลมปะกัง (ไมเกรน) อาการแสดงทผี่ ูป้ ว่ ยบอก ปวดหวั ขา้ งเดยี ว สาเหตมุ าจากเลือดลมเดนิ ไมส่ ะดวก และเส้นประสาทบีบตวั วธิ ีการนวด วธิ ที ี่ ๑ ใช้น้ิวโป้งกับนิ้วช้ีบีบเบา ๆ ตามแนวขนค้ิวตรงขอบกระดูกเบ้าตา จะมีเส้นเป็นตุ่มเล็ก ๆ ตามแนว ขนคิ้ว หากกดถูกจะมีอาการเจ็บปวดมาก กดไปเรื่อย ๆ สักระยะก็จะไม่ปวด (ก) นั่งหันหน้าเข้าหากัน ใช้มอื หนึง่ ประคองหลงั ศรี ษะ อีกมือหน่งึ หงายนว้ิ ช้กี ดไปทีใ่ ต้หัวค้ิวขอบบนของเบา้ ตา จะเจอเม็ดตุม่ เล็ก ๆ จึงค่อย ๆ นวดกดคลึงดว้ ยปลายนวิ้ เบา ๆ จนกว่าจะหายเจบ็ (ข) ก ข ภาพที่ ๘ การนวดรกั ษาอาการลมปะกงั (ไมเกรน) (วิธที ่ี ๑) วธิ ที ี่ ๒ มวนใบจาก จดุ ไฟแบบบหุ ร่ี แลว้ ดดู จะไดค้ วนั ในปาก กลบั ดา้ นทมี่ ไี ฟอมในปาก แลว้ เปา่ ใหค้ วนั เขา้ ไปในจมกู (ไมม่ ภี าพ เพราะไม่ต้องนวดรกั ษา) ๗. ปวดขมับ อาการแสดงทผี่ ู้ปว่ ยบอก น้ำ� ตาไหล ตาพรา่ มวั วิธีการนวด นั่งด้านข้างของผู้ป่วย ใช้หัวแม่มือจับท่ีกลางล�ำคอด้านข้าง กดให้นิ่ง จนกว่าเลือดไหลเวียนไป เล้ียงสมองสกั ระยะที่ขมับ ความปวดจะหาย (ก) ก ภาพท่ี ๙ การนวดรักษาอาการปวดขมบั 54 พื้ น ฐ า น ก า ร น ว ด พ้ื น บ้ า น ภ า ค ใต้

๘. ตาพรา่ มัว อาการแสดงที่ผู้ป่วยบอก ตามองไม่ชัด ตามืดมัวพร่าตาลาย เช่น ในโรคลมข้ึนเบ้ืองสูง โรคเบาหวาน และ เนอื้ งอกในสมอง ฯลฯ วธิ ีการนวด วิธีท่ี ๑ ใช้หัวแม่มือจับกดท่ีคิ้วขอบกระดูกเบ้าตา เมื่อพบตุ่มเม็ดเล็ก ๆ ก็ท�ำการนวดกดคลาย (ก) ให้นวด คลึงเบา ๆ คลา้ ยกับการนวดไมเกรน (ข) ก ข ภาพท่ี ๑๐ การนวดรกั ษาอาการตาพรา่ มวั วธิ ที ่ี ๒ กดจดุ สญั ญาณ อยตู่ รงหวั ตาดา้ นขวา (มจี ดุ เดยี ว) ประมาณ ๒๓ วนิ าที แลว้ คอ่ ย ๆ ผอ่ นจนครบ ๓๐ วนิ าที ท�ำซำ้� ประมาณ ๕ ครง้ั (ก) ก ภาพที่ ๑๑ การนวดรกั ษาอาการตาพร่ามวั (วิธที ี่ ๒) พื้ น ฐ า น ก า ร น ว ด พื้ น บ้ า น ภ า ค ใต้ 55

๙. ตาลม อาการแสดงท่ผี ู้ปว่ ยบอก - หากโดนลมน้ำ� ตาจะไหล วธิ ีการนวด ใหใ้ ชห้ วั แมม่ อื จบั และกดเสน้ ซอกคอบรเิ วณใตก้ ระดกู กรามดา้ นหนา้ ทงั้ สองขา้ ง กดไมน่ านใหป้ ลอ่ ย ให้นับในใจเรว็ ๑-๓ จงึ ปล่อย ให้กดประมาณ ๓-๔ คร้ัง (ก) ก ภาพท่ี ๑๒ การนวดรักษาอาการตาลม ๑๐. ตาแข็ง อาการแสดงทีผ่ ูป้ ่วยบอก - นำ้� ตาจะไม่ไหลออกมา เนื่องมาจากน�้ำตาแห้ง วธิ ีการนวด ใหน้ วดบรเิ วณขนคว้ิ ขอบกระดกู เบา้ ตา เสรจ็ แลว้ ใหก้ ดเบา ๆ เขา้ ไปในกระบอกตาใตห้ วั ควิ้ เปน็ การ กดเพอ่ื กระตุน้ ให้เกดิ ความรู้สึกปวดที่ประสาทตา เพื่อให้น�้ำตาไหลออกมา (ก, ข, ค) ก ข ค ภาพที่ ๑๓ การนวดรักษาอาการตาแข็ง 56 พ้ื น ฐ า น ก า ร น ว ด พื้ น บ้ า น ภ า ค ใต้

๑๑. ตาแห้ง อาการแสดงที่ผู้ปว่ ยบอก - บริเวณเบ้าตาไมม่ นี ำ�้ ตาหล่อเลย้ี งตา ระคายเคอื ง กลอกตาไปมาไม่ได้ วิธีการนวด การนวดใหน้ วดเชน่ เดียวกับขอ้ ที่ ๑๐. ตาแข็ง ให้นวดบรเิ วณขนคิว้ ขอบกระดูกเบ้าตา เสรจ็ แลว้ ใหก้ ดเบา ๆ เขาไปในกระบอกตาใตห้ วั คว้ิ เปน็ การกดเพอ่ื กระตนุ้ ใหเ้ กดิ ความรสู้ กึ ปวดทป่ี ระสาทตา เพอ่ื ใหน้ ำ�้ ตาไหล ออกมา (ก, ข) ก ข ภาพท่ี ๑๔ การนวดรกั ษาอาการตาแหง้ ๑๒. ตากระตกุ อาการแสดงทผ่ี ปู้ ว่ ยบอก - บรเิ วณขอบตาลา่ งจะกระตกุ เปน็ ระยะ เกดิ จากเสน้ ประสาทและกลา้ มเนอ้ื ตาตงึ เครยี ด วธิ กี ารนวด ใหน้ วดทบ่ี รเิ วณขอ้ พบั ของมมุ หวั ไหลด่ า้ นหนา้ จดุ นจ้ี ะทำ� ใหป้ วดมากเฉพาะในตอนทถี่ กู กด (ก) ก ภาพที่ ๑๕ การนวดรักษาอาการตากระตกุ ๑๓. ปวดระหว่างคว้ิ อาการแสดงทผี่ ปู้ ่วยบอก - ปวดบรเิ วณคิ้วและปวดกระบอกตา วิธกี ารนวด ใช้หวั แม่มือกดระหวา่ งคิ้วทงั้ สองขา้ ง (ก) ก ภาพท่ี ๑๖ การนวดรกั ษาอาการปวดระหวา่ งคิว้ พ้ื น ฐ า น ก า ร น ว ด พ้ื น บ้ า น ภ า ค ใต้ 57

๑๔. อาการนอนไมห่ ลบั อาการแสดงที่ผู้ปว่ ยบอก - มีอาการตงึ ท่ที า้ ยทอย เกิดมาจากความเครียด วธิ ีการนวด ใหผ้ ปู้ ่วยนอนหงาย แลว้ กดที่ทอ้ งเหนือสะดอื ๒ นว้ิ มือ นวดกดเสน้ ใหญจ่ ากสะดือไปทกี่ ระบงั ลม ๓ เที่ยว (ก) ให้นวดคลายกล้ามเนื้อน่องด้านใน ตลอดไปถึงตาตุ่มจะท�ำให้เส้นหย่อนคลายตัวออก (ข, ค) ใหน้ วดเส้นแขง้ (เส้นอยูร่ ะหวา่ งกระดกู แขง้ ดา้ นนอก) กดทำ� ให้เสน้ หย่อน นวดใหก้ ลา้ มเน้ือทีม่ ีการเกรง็ แขง็ อยู่คลาย ตัวออก ทำ� ให้เลือดลมเดินสะดวก เสร็จแล้วให้ผปู้ ่วยนอนหงายอกี คร้งั เพือ่ ตรวจดูเสน้ เอ็น และกลา้ มเน้ือวา่ ออ่ นลง หรอื ไม่ ถา้ หากเสน้ ท่ีนวดหยอ่ นคลายลง จะท�ำใหห้ ลับสบาย ก ข ค ภาพท่ี ๑๗ การนวดรกั ษาอาการนอนไม่หลับ 58 พื้ น ฐ า น ก า ร น ว ด พื้ น บ้ า น ภ า ค ใต้

๑๕. ปวดศรี ษะรนุ แรง อาการแสดงทีผ่ ปู้ ว่ ยบอก - ปวดศรี ษะมาก - ตอ้ งจับขมับแทบทนไม่ได้ เพราะปวดเหมอื นเส้นเลือดจะแตก วธิ กี ารนวด วิธีท่ี ๑ ให้กดแล้วปล่อยบริเวณท้ายทอยตรงก�ำด้นท้ัง ๒ ข้าง จนเลือดลมว่ิงไปยังขมับ จนกระท่ังเลือดลม หยดุ วิ่ง (ก) ก ภาพท่ี ๑๘ การนวดรกั ษาอาการปวดหัวรุนแรง (วธิ ที ี่ ๑) วิธีท่ี ๒ มือหนึ่งประคองหนา้ ผาก อีกมอื หน่ึง ใชน้ ิว้ โป้งกดไล่จากเสน้ กระดูกหลังไปจนถึงระหว่างค้ิว (แนวท่ี ๑) (ก) ใช้นิ้วโป้งกดไล่จากเส้นกระดูกหลังไปจนถึงระหว่างค้ิว (แนวที่ ๒) ใช้น้ิวโป้งกดไล่จากเส้นกระดูกหลังไปจนถึง ระหว่างค้ิว (แนวที่ ๓) ยืนด้านข้างของผู้ป่วย ใช้น้ิวโป้งกดไล่จากเส้นกระดูกหลังไปจนถึงขมับขวา (แนวท่ี ๔) ใช้น้ิวโป้งกดไล่จากเส้นกระดูกหลังไปจนถึงขมับซ้าย (แนวท่ี ๕) (ข) ใช้นิ้วโป้งกดไล่จากขมับขวาไปจนถึง ขมบั ซ้าย (แนวที่ ๖) ท�ำซำ�้ แนวท่ี ๑-๖ ประมาณ ๔-๕ เทยี่ ว คลงึ ดว้ ยนิ้ว ๓ นว้ิ ลากจากกงึ่ กลางหน้าผากลงมาทห่ี ู ทำ� ซ�้ำ ๕ คร้ัง ลากจากค้วิ มาถงึ หู ทำ� ซำ�้ ๕ คร้งั ลากจากใตต้ ามาถึงหู ท�ำซ้�ำ ๕ คร้ัง (ค, ง) ก ข ภาพ ๑ ภาพ ๒ ค ง ภาพท่ี ๑๙ การนวดรกั ษาอาการปวดหัวรนุ แรง (วธิ ที ี่ ๒) พ้ื น ฐ า น ก า ร น ว ด พ้ื น บ้ า น ภ า ค ใต้ 59

๑๖. เป็นลมธรรมดา ไมร่ นุ แรง/ลมแดด อาการแสดงที่ผปู้ ่วยบอก หน้ามืด คนไขไ้ มร่ ูส้ กึ ตัว วธิ กี ารนวด ใหค้ นไขน้ อนหงาย โดยใหช้ นั เขา่ ใชป้ ลายนวิ้ ๔ นวิ้ เขย่ี ออกดา้ นขา้ งของนอ่ งบรเิ วณใตข้ อ้ พบั เขา่ ประมาณ ๓ นวิ้ มอื ผ้ปู ว่ ยจะเจ็บมาก (เป็นการดงึ กล้ามเนอ้ื นอ่ ง ช่วยกระตุน้ เส้นประสาทใหร้ ู้สึกตัว) (ก) ก ภาพที่ ๒๐ การนวดรกั ษาอาการเปน็ ลมธรรมดา ไม่รุนแรง/ลมแดด ๑๗. เปน็ ลมเกรง็ /ลมชกั /ลมบ้าหมู อาการแสดงที่ผ้ปู ว่ ยบอก - คนไขจ้ ะเกร็งกำ� มือ กำ� เทา้ และกดั ฟัน วธิ กี ารนวด ให้กดแชบ่ รเิ วณมมุ ปากของคางทง้ั ๒ ขา้ ง จนกว่าคนไข้จะรสู้ กึ (ก) ก ภาพที่ ๒๑ การนวดรักษาอาการเป็นลมเกรง็ /ลมชัก/ลมบ้าหมู ๑๘. นอนกรน อาการแสดงที่ผ้ปู ่วยบอก - คนไข้นอนหลบั ไม่ร้สู กึ ตวั กรนเสยี งดัง รบกวนผอู้ นื่ วิธีการนวด น่ังหันหน้าเข้าหากัน เหยียดแขนผู้ป่วย ใช้นิ้วโป้งกดแช่ซอกมุมหัวไหล่ด้านหน้าของไหล่ กดไลเ่ สน้ ดา้ นหนา้ ของหัวไหล่ถงึ ต้นแขน ใหน้ วดขา้ งขวาดา้ นเดียว (ก) ก ภาพที่ ๒๒ การนวดรกั ษาอาการนอนกรน 60 พ้ื น ฐ า น ก า ร น ว ด พ้ื น บ้ า น ภ า ค ใต้

๑๙. ภมู ิแพ/้ หอบหดื อาการแสดงที่ผู้ป่วยบอก - คนไข้จะจามบ่อย ๆ หายใจไม่สะดวก คัดจมูก ท�ำให้น้�ำมูกและน้�ำตาไหลตลอด ถา้ เป็นมาก จะจามไมห่ ยุด ท�ำให้เพลยี ปวดหวั วิธกี ารนวด ใชห้ ลักการกดเสน้ ขวั้ ปอด (จุดซอกคอ) เป็นการกระตุ้นประสาท ทำ� ใหข้ ยายตัวออก วธิ ีที่ ๑ กดทอ้ งเหนอื สะดอื ดา้ นซา้ ย ๒ นว้ิ มือ (ก) กดรอบ ๆ สะดอื จนเส้นรอบสะดือหยอ่ น (ข) นัง่ หลงั ผปู้ ว่ ย ใชน้ วิ้ โปง้ คกู่ ดบรเิ วณตรงกลางของสะบกั ทง้ั ๒ ขา้ งพรอ้ มกนั กดแลว้ ปลอ่ ยประมาณ ๓-๕ ครงั้ จนกวา่ คนไขจ้ ะรสู้ กึ วา่ ไมม่ ลี มวง่ิ ไปปลายแขนแล้ว (ค) น่งั หนั หน้าเข้าหากนั ใช้น้ิวโปง้ คู่กดและปล่อยพร้อมกนั บรเิ วณซอกคอเหนอื กระดกู ข้อตอ่ ไหปลาร้า ใต้เสน้ เลอื ดใหญ่ทงั้ สองข้าง จนคนไขร้ ูส้ ึกวา่ เลอื ดลมวง่ิ ลงท้องแลว้ สะท้อนวง่ิ ขึน้ บริเวณอก จนถงึ คอ ถึงจมูก ถงึ สมอง จนกระท่ังหยดุ ว่งิ สกั พกั จะหายใจโลง่ ข้ึน (ง) ก ข ค ง ภาพที่ ๒๓ การนวดรักษาอาการภมู ิแพ/้ หอบหืด (วธิ ที ่ี ๑) พ้ื น ฐ า น ก า ร น ว ด พื้ น บ้ า น ภ า ค ใต้ 61

วิธีที่ ๒ ตะแคงคอ ท�ำกัวซาขูดขึ้นตรงเส้นหลอดลมด้านข้าง (ก,ข) ลูบด้วยมือตรงหลัง ๓ แนว คือ แนวกระดูกสันหลัง แนวข้างสะบักหลังลงมาถึงสะเอวด้านซ้าย และแนวข้างสะบักหลังลงมาถึงสะเอวด้านขวา (ค,ง) ผายปอด โดยใช้ปลายนิ้วทั้งสี่รูดจากใต้คอถึงล้ินปี่ แล้วรูดจากกึ่งกลางอกออกทางด้านข้างตามแนว ซโี่ ครง ซา้ ยที ขวาที (จ, ฉ) ก ข ค ง จ ฉ ภาพท่ี ๒๔ การนวดรกั ษาอาการภมู แิ พ้/หอบหดื (วธิ ีที่ ๒) 62 พ้ื น ฐ า น ก า ร น ว ด พ้ื น บ้ า น ภ า ค ใต้

๒๐. ปวดสะบัก อาการแสดงที่ผู้ป่วยบอก - จะปวดเม่อื ยแขน/สะบกั วิธีการนวด มือหนงึ่ จบั บา่ ยึดไว้ อีกมอื หนึง่ ใชน้ ว้ิ โปง้ กดทส่ี ะบกั (ตรงสามเหลยี่ มปีกไก)่ ปวดขา้ งไหน กดข้างนัน้ กรณีปวดสะบักเฉียบพลัน กดตรงจุดกลางสะบัก กรณีปวดสะบักเร้ือรัง กดตรงขอบสะบัก (ก) กดด้านหน้า ให้กดที่ซอกคอข้างไหปลาร้าทีละข้าง ท้ังสองข้าง (ข) ให้สัมผัสดูว่ายังมีเส้นเป็นเส้นขอดตรงซอกคอด้านหน้า อยหู่ รอื ไม่ (ค) ก ข ค ภาพที่ ๒๕ การนวดรกั ษาอาการปวดสะบัก พ้ื น ฐ า น ก า ร น ว ด พื้ น บ้ า น ภ า ค ใต้ 63

๒๑. สะบักจม อาการแสดงที่ผปู้ ่วยบอก - ปวดบริเวณหัวไหล่ เวลายกแขนขน้ึ มักปวด วิธกี ารนวด ใหก้ ดเสน้ ท่ีซอกคอเบา ๆ แลว้ คอ่ ย ๆ คลึงและสะกดิ เส้นท่ีจมอย่ใู หห้ ลุด (ก) ให้ผูป้ ่วยกางแขน จบั ท่ีเส้นสะบกั ทปี่ ัตฆาต ใหเ้ ส้นอ่อนลงท้ังด้านนอกและดา้ นใน (ข - จ) ก ข ง ค จ ภาพที่ ๒๖ การนวดรกั ษาอาการสะบักจม 64 พ้ื น ฐ า น ก า ร น ว ด พื้ น บ้ า น ภ า ค ใต้

๒๒. ไหลต่ ิด อาการแสดงทผ่ี ูป้ ว่ ยบอก - ยกแขนไมข่ ้นึ มีอาการปวดบริเวณรักแร้ วธิ กี ารนวด วธิ ที ี่ ๑ นง่ั หนั หนา้ เขา้ หากัน ให้ผปู้ ว่ ยกางแขนออก ใช้น้ิวโป้งกดท่ใี ต้กระดกู ไหปลาร้า บนรักแร้ ต้องกดนง่ิ ๆ นับในใจ ๑-๑๐ จึงปลอ่ ย (ก) กดจุดใกล้ ๆ กนั ๑-๑๐ คร้ัง (ข) กดไลข่ น้ึ อย่างเดียว จากด้านในถึงมมุ ใตร้ ักแร้ (ค, ง) ก ข ค ง ภาพที่ ๒๗ การนวดรกั ษาอาการไหล่ติด (วิธีที่ ๑) พื้ น ฐ า น ก า ร น ว ด พื้ น บ้ า น ภ า ค ใต้ 65

วิธีที่ ๒ นวดเทา้ ที่นิว้ ก้อยและนว้ิ นาง (ก) นวดขอบสะบกั ด้านนอก ขยี้ ๆ ด้านนอกถึงปลายแขน (ข, ค) กดอุ้งมอื ตรงเนินใหญ่เพื่อทดสอบ ถ้าเจ็บแสดงว่าไหล่ยังติด ให้นวดต่อ (ง) กดไล่หรือเขี่ยจากข้อพับข้อศอกลงมาท่ีข้อมือ ขึ้นลง ๑๔ คร้ัง (ไม่เกนิ ๑๖ ครัง้ จะหาย) (จ, ฉ) ก ข ค ค ง จ ภาพท่ี ๒๘ การนวดรกั ษาอาการไหลต่ ดิ (วธิ ที ี่ ๒) ตามภาพ ๑-๔.๑ 66 พ้ื น ฐ า น ก า ร น ว ด พ้ื น บ้ า น ภ า ค ใต้

วิธีท่ี ๓ เหยียดแขนผู้ป่วย แกว่งไปมา ๒๐ คร้ัง (ก) ขย�ำท่ีหัวไหล่ เอาน�้ำใส่ขวดโค้กให้เต็ม เพื่อให้เส้น คลายตัว (ข) ยืนข้างหลังผู้ป่วย มือหนึ่งจับไหล่ไว้ อีกมือหนึ่งน�ำขวดน้�ำมาทุบที่ไหล่ทั้งสองข้าง เพื่อให้เส้น คลายตัว ถา้ ไม่ใชข้ วดน�ำ้ โบราณใช้รากลำ� พู ยาว ๒ ศอก ตีที่ไหล่ สลบั กันสองมอื (เหมอื นตีกลอง) อาจจะกระเทือน ถงึ สมอง (ค) ก ข ค ภาพท่ี ๒๙ การนวดรักษาอาการไหล่ติด (วธิ ีท่ี ๓) ๒๓. ปวดกระดกู หลัง อาการแสดงที่ผ้ปู ว่ ยบอก - ปวดที่กระดูกสนั หลงั แข็ง กม้ ไมไ่ ด้ วิธีการนวด ให้ผู้ปว่ ยนอนหงาย ใหน้ วดกดบรเิ วณหนา้ ทอ้ งหา่ งจากสะดอื มาทางดา้ นซ้าย ๒ น้ิวมือ ให้กดนาน ให้นบั ชา้ ๆ จาก ๑-๑๐ ครงั้ ก็หายแลว้ (ก) ก ภาพที่ ๓๐ การนวดรักษาอาการปวดกระดกู หลัง พ้ื น ฐ า น ก า ร น ว ด พ้ื น บ้ า น ภ า ค ใต้ 67

๒๔. ปวดหลัง อาการแสดงทีผ่ ปู้ ว่ ยบอก - เวลาก้มตวั ลงจะทำ� ใหป้ วดมาก สว่ นเวลานั่งจะลกุ ขน้ึ ยาก วิธกี ารนวดวิธีที่ ๑ ให้ผู้ปว่ ยนอนหงาย ใช้นิว้ ชีก้ บั นิ้วกลางกดที่บริเวณทอ้ ง เหนือสะดือ ๑ นวิ้ มอื จนรบั รู้ได้ ถึงการเต้นของชีพจร (ก) ให้ผู้ป่วยนอนหงายชันเข่า แล้วใช้นิ้วช้ีกับนิ้วกลางกดตรงหัวตะคาก (กระดูกเชิงกราน ดา้ นหนา้ ทง้ั สองข้าง) กดตรงทอ้ งน้อย อย่าถกู ล�ำไส้ใหญ่ กดลงเบา ๆ นับในใจ ๑-๑๐ แล้วทำ� ซ้�ำ ๓-๕ ครงั้ จนกว่า จะคลายปวด (ข) ใช้นิ้วชี้กับน้ิวกลางกดท่ีใต้สะดือห่างลงไป ๑ น้ิวมือ ให้กดแช่ นับในใจ ๑-๑๐ แล้วปล่อย ทำ� ซ้�ำ ๓-๕ คร้ังจนกว่าจะคลายปวด (ง) ก ข ค ภาพท่ี ๓๑ การนวดรกั ษาอาการปวดหลงั (วธิ ที ่ี ๑) 68 พื้ น ฐ า น ก า ร น ว ด พื้ น บ้ า น ภ า ค ใต้

วธิ ีที่ ๒ ให้ผู้ปว่ ยนอนหงาย ใช้นิ้วโปง้ กดรอบสะดือ ๔ ทิศ (จดุ สญั ญาณ) กดลึกขนาดรับรู้ไดถ้ งึ การเตน้ ของชีพจร นานประมาณ ๓๐ วนิ าที (ก) กดตามแนว ๓ แนว (กลาง-ซ้าย-ขวา) ข้นึ ลงถงึ หัวหน่าว (ข) ใหผ้ ูป้ ่วยนอนควำ่� หน้าตรง แขนแนบล�ำตัว ตรวจกระดูกสันหลัง และช่องไฟกระดูกสันหลัง ถ้ามีกระดูกที่ไม่อยู่ในแนวปกติ หรือมีช่องไฟห่าง ให้กดในทิศดันลงตามแนวที่ ๒ (ซ้าย) และ แนวที่ ๓ (ขวา) (ค) จัดกระดูกให้เข้าที่ โดยใช้อุปกรณ์ท่ียืดหยุ่นได้ (ทอ่ พวี ซี ี ยาวประมาณ ๔ น้วิ ) ไลข่ า้ งกระดูกสว่ นทไ่ี มอ่ ยใู่ นแนวใหเ้ ขา้ ท่ี (ง) ก ข ค ง ภาพท่ี ๓๒ การนวดรักษาอาการปวดหลงั (วิธที ี่ ๒) พื้ น ฐ า น ก า ร น ว ด พื้ น บ้ า น ภ า ค ใต้ 69

๒๕. ปวดเอว อาการแสดงทีผ่ ู้ป่วยบอก - ก้มได้บ้าง แต่จะปวดยึดทบี่ ริเวณเอว วธิ ีการนวด วธิ ีท่ี ๑ ให้นวดบรเิ วณทอ้ งทงั้ สองข้างของสะดอื ห่างจากสะดอื ๒ น้ิวมอื (ก) ก ภาพที่ ๓๓ การนวดรกั ษาอาการปวดเอว (วธิ ีท่ี ๑) วิธีที่ ๒ ให้ผู้ป่วยนอนคว่�ำ ใช้นิ้วโป้งคู่กดเส้นกล้ามเนื้อกระดูกสันหลังไล่ลงทางเดียวไปจนถึงสะโพก (ก) กรณีปวดเอวด้านข้าง ใหก้ ดเพม่ิ สีข้าง (ข) ก ข ภาพที่ ๓๔ การนวดรักษาอาการปวดเอว (วิธีท่ี ๒) 70 พื้ น ฐ า น ก า ร น ว ด พื้ น บ้ า น ภ า ค ใต้

วธิ ที ่ี ๓ ใหผ้ ปู้ ว่ ยนอนตะแคง งอนว้ิ ทงั้ สี่ แลว้ รดู ลงจากคอ เลยี บสนั หลงั ไปถงึ บนั้ เอว (ก) กดรอ่ งบมุ๋ ระหวา่ งเอว (บริเวณเดียดน�้ำ) ประมาณ ๑๕ วินาที ท้ังสองข้าง (ข) ให้ผู้ป่วยลุกน่ังและประสานมือไว้ที่ท้ายทอย (ค) ใช้แขน ตรงข้อพับโอบคอของผู้ป่วย มืออีกข้างหน่ึงประคองศีรษะด้านหลังของผู้ป่วย แล้วขยับยกคอผู้ป่วยขึ้นเล็กน้อย (ง) ก ข ค ง ภาพที่ ๓๕ การนวดรักษาอาการปวดเอว (วิธีท่ี ๓) พ้ื น ฐ า น ก า ร น ว ด พ้ื น บ้ า น ภ า ค ใต้ 71

๒๖. ปวดหมอนรองกระดูก อาการแสดงท่ผี ปู้ ว่ ยบอก - ปวดตงั้ แต่เอวลงมาถึงสะโพก วธิ ีการนวด วธิ ที ี่ ๑ ใหน้ วดทที่ ้องดา้ นบนเหนอื สะดือเยอ้ื งไปดา้ นซ้าย และกดทส่ี ีขา้ งร่วมดว้ ย (ก, ข) ก ข ภาพที่ ๓๖ การนวดรักษาอาการปวดหมอนรองกระดูก (วธิ ีที่ ๑) วิธีที่ ๒ ใช้หัวแม่โปง้ กดจากตน้ คอลงมาตามแนวกระดูกสนั หลัง คลึงไป-มาเบา ๆ ทลี ะจดุ ไลล่ งอย่างเดียว (ก) ก ภาพที่ ๓๗ การนวดรักษาอาการปวดหมอนรองกระดกู (วธิ ที ี่ ๒) วิธีที่ ๓ ใช้ปลายนิ้วทั้ง ๔ เขี่ยแรง ๆ ลงท่ีต้นคอ สลับมือขึ้น-ลง (ก) ประคองหน้าผากใช้หัวแม่โป้งกดลึก ดนั ข้นึ ตรงร่องกลางใต้กะโหลก (ข้างกำ� ด้น) ๓๐ วินาที ท�ำซ�ำ้ ๓ คร้งั (ข) ก ข ภาพท่ี ๓๘ การนวดรักษาอาการปวดหมอนรองกระดูก (วิธที ี่ ๓) 72 พ้ื น ฐ า น ก า ร น ว ด พ้ื น บ้ า น ภ า ค ใต้

๒๗. กระดกู ทบั เส้น อาการแสดงท่ีผู้ป่วยบอก - ปวดท่ีสะโพกชาลงไปท่ีขาจนถึงปลายเท้า ปวดหลังและเอว ปวดที่สลักเพชร ท�ำใหน้ ่ังพับเพียบไม่ได้ วธิ กี ารนวด วิธีที่ ๑ ให้ผูป้ ่วยนอนหงาย นวดท้องซกี ซา้ ยทง้ั หมด กดทุกจดุ ของเสน้ ให้กดสะกดิ (เขีย่ ) เสน้ ตรงทขี่ า้ งขาหนบี มี ๒ เส้น (แก้ดา้ นขวาเหมือนกนั ) (ก - ค) ก ข ค ภาพที่ ๓๙ การนวดรกั ษาอาการกระดูกทบั เส้น (วิธีที่ ๑) วธิ ที ่ี ๒ แขนพบั ลอ็ กใต้คาง (โอบศีรษะไว้) อกี มือพยงุ หลงั แล้วกระตุกขึน้ เล็กน้อย (ทั้งแขนทงั้ มือยกพร้อมกัน) (ก) ก ภาพท่ี ๔๐ การนวดรักษาอาการกระดูกทบั เส้น (วธิ ที ี่ ๒) พ้ื น ฐ า น ก า ร น ว ด พ้ื น บ้ า น ภ า ค ใต้ 73

วิธีที่ ๓ ตรวจสอบวา่ ปวดตรงไหน (ถ้าปวดลงข้าง/หลังสะโพก/ข้างขาด้านนอก แสดงวา่ กระดกู ข้อท่ี ๑-๓ มีปญั หา แตถ่ า้ ปวดลงสะโพกยอ้ ย/หลัง แสดงว่า กระดูกข้อท่ี ๔ ข้นึ ไปมีปญั หา) (ก) ก ภาพที่ ๔๑ การนวดรกั ษาอาการกระดกู ทับเสน้ (วธิ ที ี่ ๓) กรณกี ระดูกขอ้ ที่ ๑-๓ มีปัญหา เป็นการปวดแบบธรรมดา ๑) เร่มิ นวดท่ีทอ้ งกอ่ น นวดเน้นท่ีสลกั เพชร (ข) ๒) ให้ผู้ป่วยนอนตะแคง เน้นกดสลักเพชรด้วยศอก คลึงเบา ๆ ไปหาหนัก เพื่อให้กล้ามเนื้อค่อย ๆ ผอ่ นคลาย (ค) ๓) ใหผ้ ้ปู ว่ ยนอนคว่ำ� กดกล้ามเน้อื ตามแนวกระดกู สันหลังซ้าย-ขวา ประมาณ ๔-๕ ครัง้ (ง) ๔) จดั กระดกู ให้เข้าที่ โดยใชอ้ ปุ กรณท์ ่ียืดหย่นุ ได้ (ท่อพวี ีซี ยาวประมาณ ๔ นิว้ ) ไล่ข้างกระดูกส่วนที่ไม่อยู่ ในแนวใหเ้ ข้าท่ี (จ) ข ค ง จ ภาพท่ี ๔๒ การนวดรกั ษาอาการกระดูกทบั เสน้ (กรณีกระดกู ขอ้ ที่ ๑-๓ มีปญั หา) 74 พ้ื น ฐ า น ก า ร น ว ด พ้ื น บ้ า น ภ า ค ใต้

กรณีกระดกู ข้อท่ี ๔ ขึ้นไป มปี ัญหา ๑) ให้ผปู้ ว่ ยนอนหงาย เร่มิ นวดที่ท้องโดยใชน้ ้ิวโปง้ กดรอบสะดอื ๔ ทศิ (จุดสญั ญาณ) กดลึกขนาดรับรูไ้ ด้ ถึงการเต้นของชีพจร นานประมาณ ๓๐ วินาที (ก, ข) กดตามแนว ๓ แนว (กลาง-ซ้าย-ขวา) ข้ึนลงถึงหัวหน่าว ๒) ใหผ้ ้ปู ่วยนอนคว่ำ� ตรวจสอบแนวกระดูกสันหลังว่าเป็นที่ข้อไหน ๓) กดไล่จากนอ่ งถงึ คอ ๔-๕ เท่ียว (ค, ง) ๔) จัดกระดกู ใหเ้ ข้าท่ี โดยใชอ้ ุปกรณท์ ่ียืดหยุ่นได้ (ทอ่ พวี ีซี ยาวประมาณ ๔ นิว้ ) ไลข่ ้างกระดูกส่วนท่ไี มอ่ ยู่ ในแนวให้เข้าท่ี (จ) ถ้าเปน็ มากตอ้ งกนิ ยาแก้เหน็บชา ก ข ค ง จ ภาพที่ ๔๓ การนวดรักษาอาการกระดกู ทบั เส้น (กรณีกระดูกข้อท่ี ๔ ขึน้ ไปมีปญั หา) พื้ น ฐ า น ก า ร น ว ด พื้ น บ้ า น ภ า ค ใต้ 75

๒๘. ปวดทกี่ ้นยอ้ ยหรอื ก้นกบ อาการแสดงทผี่ ู้ปว่ ยบอก - ตงึ ทใ่ี ตข้ า ขาพับ กระดกู ปลายขา และเกดิ ตะคริวที่น่อง วิธีการนวด ให้นวดขาด้านนอก และด้านใน นวดท่ีบริเวณน่องไปตลอดจนถึงปลายเท้า (ก, ข, ค) ผู้ป่วย นอนหงายยกขาท้ัง ๒ ขึ้น ใช้ส้นเท้ากดท่ีก้นย้อยท้ัง ๒ ข้าง (ง) ใช้นิ้วหัวแม่มือกดกระดูกอ่อนดันขึ้น ประมาณ ๑๐-๑๕ วินาที (จ) ใช้นิ้วหัวแม่มือกดซ้าย-ขวา บริเวณกระดูกอ่อนกดดันขึ้น (ฉ) ใช้นิ้วหัวแม่มือกดเอ็นหน้าไฟ (เส้นสะกนั ) (ช) ใชศ้ อกคลงึ บริเวณสลักเพชร กดใต้ก้นย้อยและคลายกลา้ มเน้อื (ซ) ก ข ค ง จ ฉ ช ซ ภาพที่ ๔๔ การนวดรักษาอาการปวดท่ีกน้ ยอ้ ยหรือก้นกบ 76 พ้ื น ฐ า น ก า ร น ว ด พ้ื น บ้ า น ภ า ค ใต้

๒๙. ปวดขอ้ ศอก อาการแสดงท่ผี ้ปู ่วยบอก - ขอ้ พบั ศอกจะปวด เหยยี ดแขนจะปวด ยกแขนพับงอจะปวดมาก วิธีการนวด ให้ผู้ป่วยนอนเหยียดแขนออก ใช้มือข้างหน่ึงจับมือของผู้ป่วยไว้ แล้วมืออีกข้างจับกดท่ีข้อพับ ของข้อศอกด้านใน (ก) หมอจับแขนผู้ป่วยพับขึ้น ใช้นิ้วหัวแม่มือกดข้อพับศอกด้านในประมาณครู่หนึ่งแล้วปล่อย (ข) จับแขนผู้ป่วยหงายขึ้นใช้ปลายน้ิวท้ัง ๔ กดเส้นใต้รักแร้ (เวลากดต้องระวังเส้นน้�ำเหลือง) (ค) แล้วค่อย ๆ ยกดนั ขึ้นเขา้ หาตัวของผ้ปู ว่ ย ทำ� ขน้ึ -ลงประมาณ ๒-๓ คร้ัง (ง) อาการปวดข้อศอกกจ็ ะหายไป ก ข ค ง ภาพท่ี ๔๕ การนวดรักษาอาการปวดขอ้ ศอก พื้ น ฐ า น ก า ร น ว ด พ้ื น บ้ า น ภ า ค ใต้ 77

๓๐. ปวดหลังแขน อาการแสดงที่ผู้ป่วยบอก - เวลายกมอื จะปวดมอื และแขนใชง้ านไมไ่ ด้ วธิ ีการนวด ให้ผู้ปว่ ยนอนหงายกางแขนออก แล้วนวดแขนดา้ นนอก แลว้ มืออีกข้างจบั กดทีข่ อ้ พับของข้อศอก ดา้ นใน (ก) หมอจบั แขนผปู้ ว่ ยพบั ขน้ึ ใชน้ ว้ิ หวั แมม่ อื กดขอ้ พบั ศอกดา้ นในประมาณครหู่ นงึ่ แลว้ ปลอ่ ย (ข) จบั แขนผปู้ ว่ ย หงายขึ้นใชป้ ลายน้ิวท้งั ๔ กดเส้นใต้รกั แร้ (เวลากดตอ้ งระวังเส้นน้ำ� เหลือง) (ค) สัมผัสกดดวู ่ามีเส้นแข็งขอดหรือไม่ ที่บริเวณแขนด้านนอก หากแขง็ กน็ วดให้คลายออก แลว้ จงึ นวดท่ีแขนดา้ นใน ร่วมด้วย ก ข ค ภาพที่ ๔๖ การนวดรักษาอาการปวดหลังแขน 78 พ้ื น ฐ า น ก า ร น ว ด พื้ น บ้ า น ภ า ค ใต้

๓๑. ปวดข้อพับ อาการแสดงทีผ่ ู้ปว่ ยบอก - หิว้ ของหนักไมไ่ ด้ สะบัดแขนกไ็ มห่ าย วิธีการนวด ให้นวดเส้นกล้ามเนื้อแขนด้านนอก สัมผัสดูจะมีก้อนแข็งอยู่ แล้วนวดบริเวณข้อพับของข้อศอก (ก) หมอจบั แขนผู้ปว่ ยพบั ขน้ึ ใช้น้วิ หัวแมม่ อื กดข้อพับศอกดา้ นในประมาณครู่หนึง่ แลว้ ปลอ่ ย (ข) จบั แขนผ้ปู ่วยหงายข้นึ ใช้ปลายนว้ิ ทัง้ ๔ กดเสน้ ใตร้ ักแร้ (เวลากดตอ้ งระวังเส้นน�้ำเหลอื ง) (ค) และยกมือผูป้ ่วยดันขึ้น ลงเปน็ จังหวะ ก ข ค ภาพท่ี ๔๗ การนวดรกั ษาอาการปวดข้อพับ พ้ื น ฐ า น ก า ร น ว ด พ้ื น บ้ า น ภ า ค ใต้ 79

๓๒. ปวดขอ้ มอื อาการแสดงทผ่ี ปู้ ว่ ยบอก - ใชแ้ ขนยันพื้นไมไ่ ด้ และหมนุ ขอ้ มือไม่ได้ วิธกี ารนวด นวดที่ใต้ข้อศอกด้านบนห่างประมาณ ๒ นิ้วมือ (ก) ใช้นิ้วหัวแม่มือซ้อนกัน กดระหว่างกลาง ข้อศอกกับข้อมือ (ข) ใช้น้ิวหัวแม่มือกดสันมือดันขึ้น ถ้าเจอเส้นตึงใช้น้ิวมือเขี่ยให้เส้นคลาย (ค, ง) หงายมือผู้ป่วย แล้วใช้น้ิวหัวแมม่ ือกดบรเิ วณใตข้ ้อพบั กดแช่แลว้ ปลอ่ ย ๓ ครั้ง ให้นวดใตข้ ้อศอกหา่ ง ๔ นวิ้ มอื (จ) ให้นวดฝ่ามือ ทง้ั สองด้าน (ฉ, ช) ก ข ค ง จ ฉ ช ภาพท่ี ๔๘ การนวดรกั ษาอาการปวดข้อมอื 80 พื้ น ฐ า น ก า ร น ว ด พื้ น บ้ า น ภ า ค ใต้

๓๓. ปวดข้อนว้ิ หวั แม่มอื อาการแสดงทผ่ี ู้ป่วยบอก - หวั แม่มือขยบั ไม่ได้ ปวดในข้อทำ� ใหต้ ิดขดั วิธีการนวด ให้นวดใต้ข้อศอกห่าง ๒ น้ิวมือ เส้นจะอยู่ด้านข้างตามแนวของหัวแม่มือ (ก) ให้นวดใต้ข้อศอก ห่างออกไป ๔ น้ิวมือ (ข) นวดคลึงเส้นที่หัวแม่มือท้ังบนและล่าง (ค, ง) กดข้อพับด้านบน กดแช่แล้วปล่อย ๓ ครั้ง (จ) ก ข ค ง จ ภาพที่ ๔๙ การนวดรักษาอาการปวดขอ้ นิ้วหัวแม่มือ พื้ น ฐ า น ก า ร น ว ด พ้ื น บ้ า น ภ า ค ใต้ 81

๓๔. นว้ิ ลอ็ ก อาการแสดงทีผ่ ู้ปว่ ยบอก - ก�ำมือแลว้ คลายออกไมไ่ ด้ บางรายปวดและชาน้ิวขยบั และกระดิกนิ้วไมไ่ ด้ วิธีการนวด ให้นวดร่องกระดูกนิ้วของฝ่ามือทั้งด้านหน้าและด้านหลัง (ก, ข) ให้นวดทุกข้อต่อกระดูกฝ่ามือ โดยการหมนุ เปน็ วงกลมและมอื ข้างหนึ่งจบั ล็อกข้อมอื ผ้ปู ว่ ย อีกขา้ งรวบมอื ผู้ป่วยหมนุ ขา้ งละ ๑๐ ครัง้ หลงั จากนั้น จับข้อมอื ดันปลายน้วิ ขึ้นแลว้ พบั ขึ้นพับลง (ค, ง) นวดทุก ๆ น้วิ เหมือนกนั ก ข ค ง ภาพที่ ๕๐ การนวดรกั ษาอาการน้วิ ล็อก 82 พื้ น ฐ า น ก า ร น ว ด พื้ น บ้ า น ภ า ค ใต้

๓๕. ไหลห่ ลดุ อาการแสดงทีผ่ ู้ปว่ ยบอก - แขนจะหอ้ ยตกลง ตรงหวั ไหล่จะมีรอยบุ๋ม ขยับแขนไมไ่ ด้ วิธีการนวด ใช้ท่าน่ังแล้วจับมือของผู้ป่วยมาตั้งที่บนบ่าของหมอ มืออีกข้างนวดกดท่ีไหล่ (ก) ใช้หัวแม่มือ ดนั ขอ้ ไหลท่ ห่ี ลุด (กระดกู แขน) และยกขึ้น แลว้ มืออีกข้างดงึ กระตุกอยา่ งเรว็ จนกระทงั่ กลับเป็นปกติ (ข) ก ข ภาพที่ ๕๑ การนวดรกั ษาอาการไหลห่ ลดุ ๓๖. มือเยน็ อาการแสดงท่ีผ้ปู ่วยบอก - เลอื ดลมเดนิ ไมส่ ะดวก ก�ำมือจะมีอาการตงึ ๆ มือเยน็ มเี หง่อื วธิ กี ารนวด เอามือจับข้อมือผู้ป่วยไว้ แล้วกดนวดท่ีข้อมือ (ก) หลังจากน้ันให้เลื่อนไปกดที่ใต้ข้อพับ ๓ ครั้ง บริเวณเส้นเลอื ด โดยการกดแลว้ ปลอ่ ย (ข) ก ข ภาพท่ี ๕๒ การนวดรักษาอาการมอื เย็น พ้ื น ฐ า น ก า ร น ว ด พ้ื น บ้ า น ภ า ค ใต้ 83

๓๗. ปวดชาท้ังแขน อาการแสดงทผี่ ูป้ ว่ ยบอก - ปวดชาแขน ทำ� งานหรอื ยกอะไรไมไ่ ด้ มีอาการชาทคี่ อ วิธกี ารนวด ใชท้ ่านง่ั เอามือจบั ข้อมอื ของผปู้ ่วย แลว้ นวดกดที่ขอ้ มือ (ก) นวดท่ีแขนดา้ นในดว้ ย (ข) กดบริเวณ ขอ้ ศอกดา้ นบนและดา้ นล่าง (ค) ให้ผปู้ ว่ ยนอนหงายแล้วจบั แขนผปู้ ่วยพบั ไปด้านหลัง โดยนวดหลงั แขนกอ่ นแล้วไป นวดแขนดา้ นใน (ง) กดจุดรากขวัญ (ไหปลาร้า) ด้านหนา้ (จ) ก ข ค ง จ ภาพที่ ๕๓ การนวดรักษาอาการปวดชาทง้ั แขน 84 พื้ น ฐ า น ก า ร น ว ด พ้ื น บ้ า น ภ า ค ใต้

๓๘. ขอ้ ศอกหลดุ อาการแสดงท่ีผู้ป่วยบอก - ปวดที่บ่าและหัวไหล่ ขยับแขนยกแขนไม่ได้ (ถ้ามีข้อศอกหลุดแสดงว่ามีกระดูก ขอ้ ศอกหกั หรือแตก) วธิ ีการนวด ให้จับข้อมือไว้ และเอามือนวดกดข้อพับของข้อศอก แล้วค่อย ๆ ดันเข้าไปที่ตัวของผู้ป่วย (ก) ถ้ามกี ระดกู แตกให้จดั กระดูกโดยใช้ผา้ กอ๊ ซบรเิ วณท่ีแตก (ข) ก ข ภาพท่ี ๕๔ การนวดรกั ษาอาการขอ้ ศอกหลุด ๓๙. ข้อมอื หลดุ อาการแสดงทผี่ ปู้ ่วยบอก - ปวดและขยับข้อมือไม่ได้ตรงบริเวณข้อจะเหน็ เปน็ สคี ล้ำ� วิธีการนวด ให้นวดข้อมือด้านใน และค่อย ๆ ดึงออกแล้วค่อย ๆ ดันเข้าไป (ก) นวดเน้นกระดูกท่ีข้อมือ จัดกระดูกข้อมือโดยการดึงท่ีข้อมือ แล้วใช้ผ้าก๊อซพันรอบข้อมือ หรือใช้ผ้าก๊อซพันรอบข้อมือแล้วดามด้วยไม้ไผ่ (ข) ก ข ภาพท่ี ๕๕ การนวดรกั ษาอาการขอ้ มอื หลุด พื้ น ฐ า น ก า ร น ว ด พ้ื น บ้ า น ภ า ค ใต้ 85