ເອກສານປະກອບການສອນວິຊາສັງຄົມສຶກສາ ປີ1 ພາກຮຽນ2 ສົກຮຽນ 20222-2023

1ເກລອປ.ຂແເພນຮບະາຫັນລປວອວອນ້ໍຫຮມັໍ້ລະະາດນມບມວງຫ.ູກລາຸ່ດ້ແໍ າຈຸນ່3ບວຊຜງີວພເເເໍ້ າສເ3ຈຈຈາດາັີກຍມບ້ໍລຍກັາາາຫ້້ໍ້ໍໍທາອອຄໍ້ຟຟຟູ.ຄດນຍາງະນໍ້າາາ້້ໍໍໍ້ນນແຍີພຽງງເຫ້ໍ ຈຸຸ່່ທມມພາວໍງ້ອໃໍ້ ດາຸ່ວາໍ້ເໜເເຽີນ້ໍນມຟມດກວຜໍ້ງນຸ່າທໍ້ຜງນີດຍອູີເ6ໍ້ງຂນປັເ້ໍຸ່ງາມທັເກງກມບອມັນຕຄ.ນາັດີຸ່ຜລງອບອປງີໍ້ນທຂຸ່ມອູເວິປູ້ໍດງລິ ຸ່ປນສເີອຄີຄາາຽອັນໄນຜບອວປງໍ້ າດປ,ໃອຟບເີກາີຸ່ ນທູ້ໍມສລກີາາ້ໍນຄຈຸ່ ຸ່ອໂາແຽປ້ໍຈາສາໍ້ກບຫຸ່ງງລພຸ່ກັນາກ,,ນໄນຽເປ1ນຫັມເຸ່ອງ້ໍບ3ວເວຈ,ຈມບນອ1ານນາ6້ໍຄາຕາ້ໍາາງຟ້ໍໜຟວເຍເຊມໍ້າປາສ້ໍ ຸ່າ້ໍປນລວໍ້ຽວງ,ງັນຍຸ່ໃີມວຸ່້ງໍຽາມາບເວ.ຊພໍ້ງາວະ.,າຍ.ເອ້ໍໂໍ້ສລເວເເພຂອລກມປາຽລເດາາຍັງດໍ້ີມັດນຈາະຍໃແາເຜວ,າເໍ້ຈລ້ໍວດນຍກຟູຍໄ້ໍບລຸ່ຽນນີທໍ້ງດາດີໍ້ ພງາກະຸ່ງາທາມ,ຮຈຸ່ນ້ໍມກສັມນັຸ່າບແາັີແ.ເພງງັຢກມປກຂກຸ່ລວາາັແນີ,1າາະງ້ໍງກດນຂຮຄສບຈປສພວນນະ້ໍ າຸ່າ6ີກນພຈີແເຂ73ຈຮອມາສິ້ໍ ດບ83ຸ່ັ ງງງາິ,

ໃນນະຄອນຊຽງທອງ ( ເມອງຊວາ ) ໄດເໍ້ ກດີ ມເີ ຫດການໂຄຸ່ ນ ລມ້ໍ ລາຊະບນັ ລງັ ຂອງຂນຜຟີ າ້ໍ ຈາກຂະບວນຂອງກຸ່ ມເຈາໍ້ ຄາຮຽວ ຜູ ້ໍ ເປັນນອໍ້ ງ ໄດເ້ໍ ຮດັ ໃຫເ້ໍ ຈາໍ້ ຟາ້ໍ ງຽໍ້ ວ ( ຂນຜຟີ າໍ້ ) ເສຍຊວີ ດິ . ຈາກສະພາບ ການດຸ່ ງັ ກຸ່ າວນນັ້ໍ ເຈາ້ໍ ຟາໍ້ ງຸ່ມ ພອໍ້ ມດວ້ໍ ຍພກັ ພວກຈຸ່ ງິ ໄດຕ້ໍ ດັ ສນິ ໃຈດາ ເນນີ ການເຄຸ່ ອນໄຫວເພຸ່ ອເຕາໍ້ ໂຮມກາລງັ ຢຸ່ ູພນ້ໍ ຖານທາງພາກໃຕຕ້ໍ ຸ່ າງໆ ໂດຍໄດຮ້ໍ ບັ ການສມທບກບັ ກາລງັ ຊຸ່ ວຍເຫອຈາກເຈາ້ໍ ຊວີ ດິ ຂອງຂະເໜ ນທຸ່ ອີ ງັ ກ. ໃນນະຄອນຊຽງທອງ ( ເມອງຊວາ ) ໄດເໍ້ ກດີ ມເີ ຫດການ ໂຄຸ່ ນລມ້ໍ ລາຊະບນັ ລງັ ຂອງຂນຜຟີ າ້ໍ ຈາກຂະບວນຂອງກຸ່ ມເຈາໍ້ ຄາຮຽວ ຜູເໍ້ ປັນນອໍ້ ງ ໄດເໍ້ ຮດັ ໃຫເໍ້ ຈາ້ໍ ຟາໍ້ ງຽໍ້ ວ ( ຂນຜຟີ າໍ້ ) ເສຍຊວີ ດິ . ຈາກ ສະພາບການດຸ່ ງັ ກຸ່ າວນນັ້ໍ ເຈາໍ້ ຟາ້ໍ ງຸ່ມ ພອໍ້ ມດວ້ໍ ຍພກັ ພວກຈຸ່ ງິ ໄດຕ້ໍ ດັ ສນິ ໃຈດາເນນີ ການເຄຸ່ ອນໄຫວເພຸ່ ອເຕາ້ໍ ໂຮມກາລງັ ຢຸ່ ູພນໍ້ ຖານທາງພາກໃຕໍ້ ຕຸ່ າງໆ ໂດຍໄດຮໍ້ ບັ ການສມທບກບັ ກາລງັ ຊຸ່ ວຍເຫອຈາກເຈາໍ້ ຊວີ ດິ ຂອງ ຂະເໜນທຸ່ ອີ ງັ ກ.

 ການຕເີ ອາເມອງປາກບ  ການຕເີ ອາເມອງກະບອງ ຫ ສໂີ ຄດຕະບອງ  ການຕເີ ອາແຄວ້ໍ ນຈາປາສກັ  ການຕເີ ອາແຄວ້ໍ ນເຈດັ ວຽງ  ການຕເີ ອາຫວເມອງລາວບູຮານກາໍ້ ຕາເວນັ ອອກເມອງ ພວນ ( ຊຽງຂວາງ )  ການຕເີ ອາຫວເມອງລາວຝຸ່ າຍເໜອ  ການບກຕເີ ອານະຄອນຊຽງທອງ

 ການຕເີ ອາເມອງຊຽງແສນ  ການຕເີ ອາເມອງວຽງຈນັ  ການຕເີ ອາເມອງວຽງຄາ  ການຕເີ ອາຫວເມອງລາວໃນເຂດຝຸ່ ັງຂວາແມຸ່ ນາ້ໍ ຂອງ

1. ອານາຈກັ ລາວລາໍ້ ນຊາໍ້ ງສະໄໜການປກຄອງຂອງເຈາໍ້ ສລຍິ ະວງສາ (ຄ.ສ 1638 – 1695) ປນແ1ກມ6ກາ,ມາ3ງນວໍ້ມກພເ1ຈມາະ(ນາພ້ໍ ເມມສເຈມະປພາອີໍ້າຕລໍ້ີລັນຸ່ ສແຍຸ່ ອາ,ີບມລຊນເດຸ່ ຍິຮຈະແຄຂຸ່ ບະລວາໍ້ ານອວດະມ),າງງອງພສພແສເາະ້ໍຈາລະຍມວາໝະໍ້ ນງັທລຄຸ່ອໍ້ສອລະາະງມລມວາດລຊຍະງິໄຽາສະຊກະ.ວທາກຣິກ(ດິມວາທນັ ດາໄມິ ຄາຊມ3າ:ຊ)ນກິ,ຸ່ ຄເພະດເນເຈຣະມພີ ຄາຸ່ອ້ໍານີຊດ:ປເມແ.ອເະຈມພງຣເຸ່.າູ,ນກໍ້ າລດເດີພາຈ,ຊເເະາມຈໍ້ ະບເຸ່ າພອຈ້ໍບູນສະປາ້ໍດຊລສໜີ ,ູ,ຍລິ ຄຸ່ ອເເະຍິ ຈຈ.ມກສະາາໍ້ໍ້ ບດ 2 ຄເຈນາໍ້ ຄລ:າຊເຈະາບໍ້ ກດຸ່ ງິໄກດດິ ອ້ໍ ສະະພຫເິ ສາດກສແມລລະດເກຈາບັໍ້ ອນີ ນທາງະຈໂນັສທມະ. ກມມາລີ ໄດໍ້

1.1. ການປັບປງທາງດາໍ້ ນການເມອງ- ການປກຄອງ. ກ. ຖານະ ແລະ ສດິ ອານາດຂອງສະຖາບນັ ກະສດັ ຮູບການປກຄອງຂອງອານາຈກັ ລາວລາໍ້ ນຊາໍ້ ງນສະໄໝ ພະເຈາໍ້ ສລຍິ ະວງສາ ທາມະກຣິ າດແມຸ່ ນປກຄອງດວ້ໍ ຍລະບອບ ລາຊາທປິ ະໄຕສມບູນ  ພະມະຫາກະສດັ ຫ ເຈາໍ້ ຊວີ ດິ ທຸ່ ມີ ອີ ານາດສູງສດ ເປັນຜູທ້ໍ ຸ່ ມີ ສີ ດິ ອານາດເດດັ ຂາດພຽງຜູດ້ໍ ຽວໃນການປກຄອງອາ ນາຈກັ . ບຸ່ ວຸ່ າຈະເປັນອານາດທາງດາໍ້ ນການເມອງ, ການທະຫານ ເສດຖະກດິ - ສງັ ຄມ ແລະ ອຸ່ ນໆ

 ອານາດຂອງເຈາໍ້ ອປະຣາດ ເຈາ້ໍ ອປະຣາດ ແມຸ່ ນບກຄນສາຄນັ ທຸ່ ຄີ ດັ ເລອກຈາກເຊອໍ້ ສາຍ ຂອງເຈາ້ໍ ຊວີ ດິ , ມຕີ ຸ່ າແໜຸ່ ງສູງສດທດັ ຈາກເຈາ້ໍ ຊວີ ດິ ມໜີ າ້ໍ ທຸ່ ຊີ ຸ່ ວຍ ເຈາໍ້ ຊວີ ດິ ແລະ ເຮດັ ວຽກແທນເຈາໍ້ ຊວີ ດິ ໄດເ້ໍ ມຸ່ ອເຈາ້ໍ ຊວີ ດິ ບຸ່ ຢຸ່ ູ  ອານາດລາຊະວງ ເຈາໍ້ ລາຊະວງ ແມຸ່ ນຕາໜຸ່ ງຂອງລາສະກນູ ( ເປັນເຊອໍ້ ສາຍຂອງ ເຈາໍ້ ຊວີ ດິ ຫ ສກັ ດນີ າ) ປກກະຕແິ ລວໍ້ ເຮດັ ໜາໍ້ ທຸ່ ຊີ ຸ່ ວຍເຈາ້ໍ ອປະຣາດ ຫຮອງເຈາ້ໍ ອປະຣາດ ຕາມເງຸ່ອນໄຂ ແຕຸ່ ສຸ່ ວນຫາຍແລວ້ໍ ເບຸ່ ງີ ແຍງກບັ ສານຕລາການນາເສນາບດຝີ ຸ່ າຍກາງ.  ອານາດຂອງເຈາ້ໍ ລາຊະບດ ເຈາ້ໍ ລາຊະບດ ແມຸ່ ນຕາແໜຸ່ ງໜຸ່ ງຂອງລູກ ແລະ ຫານຂອງເຈາ້ໍ ຊວີ ດິ ມໜີ າໍ້ ທຸ່ ເີ ບຸ່ ງີ ແຍງດາ້ໍ ນສດິ ຜນປະໂຫຍດແຜຸ່ ນດນີ ນາເສນາຝຸ່ າຍ ຂວາ

 ຖານະ ແລະ ສດິ ອານາດເສນາບດີ ຄະນະເສນບດີ ແມຸ່ ນຄະນະບລຫິ ານໜຸ່ ວຍວຽກງານ ຂອງຊາດຮບັ ຜດິ ຊອບຫາຍກມເຊຸ່ ງິ ແບຸ່ ງງານອອກເປັນ 4 ຂະແໜງການໃຫຍຸ່ ຄ:ີ ກມເມອງ, ກມວງັ , ກມຄງັ , ກມນາ. ຄະນະເສນາບດຮີ ບັ ຜດິ ຊອບວຽກງານດຸ່ ງັ ກຸ່ າວໄດແໍ້ ບຸ່ ງອອກ ເປັນ 2 ສາຍ ຫ 2 ສາຂາໃຫຍຸ່ ຄ: ເສນາບດຝີ ຸ່ າຍຂວາ ແລະ ເສນາບດຝີ ຸ່ າຍຊາຍ ຫ ເອນີໍ້ ອກິ ຢຸ່ າງວຸ່ າຝຸ່ າຍທະຫານ ແລະ ຝຸ່ າຍປກຄອງ.

ນະຄອນຫວງວຽງຈນັ ຫ ເມອງເອກ ຂນັ້ໍ ຫວເມອງໃຫຍຸ່ ຫ ຂນັ້ໍ ເຂອນເມອງ ເມອງຂອບດຸ່ ານ ຫ ເມອງດຸ່ ານໜາໍ້

ຮູບການຈດັ ຕງັ້ໍ ບນັ ຊາວຽກງານກອງທບັ ທງັ ໝດຂນໍ້ ກບັ “ ອກັ ຄະມະຫາເສນາບດຝີ ຸ່ າຍຂວາ ”. ມຍີ ດເປັນພະຍາເອນີໍ້ ວຸ່ າ: ພະຍາ ເມອງແສນ ສະເພາະຢຸ່ ູສູນກາງຍງັ ມຄີ ະນະເສນາທກິ ານ 6 ຄນ, ມີ ຍດເປັນຊນັ້ໍ ພະຍາ 4 ຄນ, ອກິ 2 ຄນເປັນຜູຊໍ້ ຸ່ ວຍເສນາທກິ ານ ຂ. ທດິ ທາງປອ້ໍ ງກນັ ອານາຈກັ ໃສຫະພທ້ໍ າອ້ໍບແງຢມຖຸ່ ູພຸຸ່່ ນນີ າວພຍຽນໃໍ້ ນກຖງາແານນລໜະຸ່ ງໂພທດາຸ່ ສຍຍີ ານສຄອະນັ ເກພໜແາະລບີ ແະຮຕຮຸ່ດັລບີ ະດດຫຸ່ ຸ່ງັວວນນເນັ້ໍ ມຂພອອະງງອພໃງຫະຈອຸ່ຍງຸ່ໄງດ. ຊຍ້ໍ ຕກອ້ໍ ອໍ້ ຍນງູ ໍ້ ປັບປງກາລງັ ຕວເອງໃຫເ້ໍ ຂມັ້ໍ ແຂງຮອບດາໍ້ ນ ສາມາດປອ້ໍ ງກນັ ເຂດນາໍ້ ແດນດນີ ຂອງຕນເອງໄດ.້ໍ

ພນ້ໍ ຖານເສດຖະກດິ ຂອງອານາຈກັ ລາວລາ້ໍ ນຊາ້ໍ ງສະໄໝພະ ເຈາໍ້ ສລຍິ ະວງສາ ທາມກິ ະຣາດ ປກຄອງນນັໍ້ ແມຸ່ ນຢດຖອາຊບີ ກະສີ ກາເປັນຫກັ ໂດຍມກີ ານປູກຝັງ ແລະລຽ້ໍ ງສດັ ຄຽງຄຸ່ ູກນັ , ນອກນນັໍ້ ຂະແໜງ ການຄາໍ້ ແລະ ຫດັ ຖະກາກຸ່ ຂະຫຍາຍຄວບຄຸ່ ູກນັ ໄປ. ການ ພະລດິ ສຸ່ ວນໃຫຍຸ່ ເປັນຂອງບກຄນ ຫ ຂອງຄອບຄວ ແຕຸ່ ຕອງໍ້ ດາເນນີ ການພະລດິ ຢຸ່ ູໃນຂອບເຂດຕອນດນິ ທຸ່ ເຈາ້ໍ ຊວີ ດິ ອະນຍາດໃຫ,້ໍ ປະຊາຊນທກຄນຕອ້ໍ ງເສຍພາສເີ ຂາໍ້ ຄງັ ຫວງໂດຍຄດິ ໄລຸ່ ເອາຜນການ ຜະລດິ ຕາມຈານວນພນໃນຄອບຄວ ແລະ ຕາມອາຍກະສຽນທຸ່ ບີ ງ ໄວໃນກດໝາຍ.

ກ. ດາໍ້ ນກະສກິ າ ໄແຫຮກາຸ່ ຸ່ເຍໄຂຂແາ້ໍ ມສປອຸ່ ະູນກາຊພເເຮປບາີ ບດັັນຕອນຫນໍ້ ດາກຕັ ຢແແ,າຕມປກຸ່ ຸ່ບູກນໃາເທນງຮປຕາດັຸ່ດີຟໜນແາໍ້ າແາປໍ້ .ລແງແງລ້ໍ ແຕຈະຸ່ລທາເະເປອ້ໍຮອັນງດັ ຸ່ຖນຕໄຸ່ ຮນີໆອໍ້ ຸ່ ໄເງຂເປເປຮດຄັນດັພຽສໄູງດຮາຄອຸ່ຮຸ່ເູກພຍອຸ່ນັມີແງ..ມເຕສຸ່ ນຸ່ ມີວເຮເນພດັຸ່ ອ ໄປຄຽງຄຸ່ ູກບັ ການປູກຝັງຍງັ ມກີ ານລຽ້ໍ ງສດັ ທຸ່ ປີ ະກດຊຸ່ ໃນກດໝ າຍບູຮານມ:ີ ຊາໍ້ ງ, ມາໍ້ , ງວ, ຄວາຍ, ໝ,ູ ໝາ, ແບ,ໍ້ ເປັດ, ໄກຸ່ ... ສຸ່ ວນ ງວ ແລະ ຄວາຍນນັ້ໍ ລຽໍ້ ງວສໍ້ າລບັ ລາກແກຸ່ ແລະ ເປັນອາຫານ. ຂ. ວຽກງານຫດັ ຖະກາ - ການຄາ້ໍ ວຽກງານຫດັ ຖະກາມຫີ າຍປະເພດເຊຸ່ ນັ : ຫດັ ຖະກາຊຸ່ າງປັນ້ໍ ດນີ ເຜາ, ຫດັ ຖະກາຕເີ ຫກັ , ປັນ້ໍ ຫຸ່ , ຕເີ ຄຸ່ ອງເອ,້ໍ ເຄຸ່ ອງປະດບັ , ຫດັ ຖະກາ ຕຸ່ າແຜຸ່ ນແພ, ຫຍບິ ແສຸ່ ວ, ຈກັ ສານ, ການຊຸ່ າງ ແລະ ອຸ່ ນໆ ໄປຄຽງຄຸ່ ູ ກບັ ການຂະຫຍາຍຕວ. ການຄາ້ໍ ເວລານນັໍ້ ມີ 2 ປະເພດຄ: ການຄາ້ໍ ຂາຍ ຂອງເອກະຊນ ແລະ ການຄາ້ໍ ຂອງລດັ

ໃນສງັ ຄມລາວລາໍ້ ນຊາ້ໍ ງສະໄໜນນັ້ໍ ແບຸ່ ງອອກເປັນ 2 ຊນ້ໍ ຊນັ້ໍ ໃຫຍຸ່ ຄ: ຊນໍ້ ຊນັ້ໍ ປກຄອງ ແລະ ຊນໍ້ ຊນັ້ໍ ຖກປກຄອງ. ຂ. ວດັ ທະນະທາ ແລະ ສລິ ະປະກາ  ສາສະໜາ ໄດມໍ້ ບີ ດບາດມອີ ດິ ທພິ ນສູງສດຢຸ່ ູໃນສງັ ຄມລາວສະໄໜສກັ ດນີ າ. ພະສງທາງພດທະສາດສະໜາ ມຍີ ດສກັ ( ສະມະນະສກັ ) ເທຸ່ າກບັ ສກັ ດນີ າ, ຂນນາງຂນັໍ້ ຕຸ່ າງໆຂອງອານາຈກັ .  ການສກສາ ເອາວດັ ເປັນສະຖານທຸ່ ສີ ກສາຫາຄວາມຮູຂ້ໍ ອງຄນທຸ່ ວໄປ. ພເິ ສດ ບຸ່ ພຽງແຕຸ່ ລູກຂອງເຈາໍ້ ສກັ ດນີ າ ແລະ ຂນນາງຜູໃໍ້ ຫຍຸ່ ເທຸ່ ານນັໍ້ ທຸ່ ມີ ໂີ ອກາດຮຸ່ າ ຮຽນຢຸ່ ູລາຊະວງັ ຂອງເຈາ້ໍ ຊວີ ດິ , ຄນທາມະດາກຸ່ ມໂີ ອກາດຄກນັ ຖາ້ໍ ຮຽນໄດໍ້ ດເີ ດຸ່ ນັ ຈກຂອບເຂດຕນກຸ່ ຖກສຸ່ ງຂນ້ໍ ໄປຮຽນໃນວງັ ແລະ ໃນວດັ ທຸ່ ສີ າຄນັ  ສລິ ະະກາຕຸ່ າໆ ວຽກງານສລິ ະປະກາ, ການຄວດັ , ການແຕມໍ້ , ການຫຸ່ ແລະ ການປັນ້ໍ ກຸ່ ໄດຂ້ໍ ະຫຍາຍຕວສູງ.

ເຈາໍ້ ສລຍິ ະວງສາ ທາມກິ ະຣາດ ສະເຫວີ ຍລາຊາສມບດັ ໃນປີ ຄ.ສ 1638 ແລະ ໄດປ້ໍ ກຄອງອານາຈກັ ລາວລາໍ້ ນຊາໍ້ ງມາໄດໍ້ 57 ປີຄ: ມາເຖງີ ປີ ຄ.ສ 1659 (ຈລະສງັ ກາດ 1057)ກຸ່ ສນີໍ້ ພະຊນ ດວ້ໍ ຍໂລກ ຊະລາລວມອາຍໄດ້ໍ 82 ປີ ແລະ ບຸ່ ມີ ໂອລດສບແທນລາຊະບນັ ລງັ .

1. ຄວາມຂດັ ແຍງພາຍໃນອານາຈກັ ລາວລາໍ້ ນຊາ້ໍ ງ ພາຍຫງັ ເຈາ້ໍ ສລຍິ ະວງສາ ສນີໍ້ ພະຊນ ຄວາມແຕກແຍກພາຍໃນກຸ່ ມສກັ ດນີ າລາໍ້ ນຊາໍ້ ງໄດເ້ໍ ກດີ ຂນໍ້ ອກີ . ສາເຫດແມຸ່ ນເກດີ ມາຈາກຄວາມມກັ ໃຫຍຸ່ໄຝຸ່ ສູງຍາດແຍຸ່ ງກາອານາດໃນລະຫວຸ່ າງເຊອ້ໍ ສາຍລາຊະວງດວໍ້ ຍກນັ . ເຈາໍ້ ສລຍິ ະວງສາ ທາມກິ ະຣາດ ສນີ້ໍ ພະຊນໃນ ປີ ຄ.ສ 1695 ນນັ້ໍ ແລວ້ໍ ບຸ່ ມໃີ ຜຈະມາສບທອດລາຊະບນັ ລງັ , ພະຍາຫວງເມອງຈນັ ໄດຍໍ້ ດເອາອານາດ ໄເວຈວງາສ້ໍໃ້ໍ ກນາຸ່ ງິ ກທສາະາມມລະາແດກລຣິແວໍ້ າລສດະະເຖເປຈາັນນາ້ໍ ຜອຕູນມີໍ້ນທສີເປດະິ ັນໂສສຜບມູສໍ້ ທາເອເຊລດຸ່ ງີດັ ບເປລນັ ັານລຊບງັະດທກຸ່ຫຖີ ານາກນແຕຂຜອ້ໍຸ່ອນງງຕດເຈານີ ມາ.້ໍ ສລໃລານຊຍິ ນະະາມ ປະເພນີ ແຫຸ່ ງລາຊະວງມາແຕຸ່ ບູຮານນະການ, ແຕຸ່ ເຈາ້ໍ ຊາຍທງັ ສອງ ແມຸ່ ນຍງັ ຢຸ່ ູໃນໄວເຍາບຸ່ ທນັ ສາມາດວຸ່ າລາຊະການແຜຸ່ ນດນີ ແທນໄດ.ໍ້

ພະຍາຫວງເມອງຈນັ ຈຸ່ ງໄດວໍ້ າງແຜນໄຕຸ່ ເຕາໍ້ ຂນໍ້ ສຸ່ ູ ການເປັນເຈາ້ໍ ແຜຸ່ ນດນີ ລາ້ໍ ນຊາໍ້ ງ ໂດຍຂອະພເິ ສກ (ສມຣດ) ກບັ ເຈາ້ໍ ຍງິ ສມງັ ຄະລາ ຜູເ້ໍ ປັນລູກສາວ ຂອງ ເຈາ້ໍ ສລຍິ ະ ວງສາ ທາມກິ ະຣາດ ຜວຂອງນາງເສຍຊວີ ດິ ໄປໄດບ້ໍ ຸ່ ດນນນັ້ໍ ແລະ ນາງ ກຸ່ ພວມຖພາຄນທຸ່ ສີ ອງຢຸ່ ູ. ຖກນາງ ສມງັ ຄະລາ ປະຕເິ ສດ. ເພຸ່ ອຫກີ ຈາກບນັ ຫານີໍ້ ພະຄູຍອດແກວ້ໍ ຈຸ່ ງໄດ້ໍ ຈດັ ສຸ່ ງນາງ ແລະ ພກັ ພວກໄປຢຸ່ ູພູສະງຫໍ້ ຄາ. ເມຸ່ ອນາງໄປຢຸ່ ູ ທຸ່ ນີ ນັ້ໍ ແລວໍ້ ນາງສມງັ ຄະລາເກດີ ລູກຄນທຸ່ ສີ ອງ ຊຸ່ ເຈາ້ໍ ໜຸ່ ກະສດັ .

ວລດນາາີ ງວພເລປະາາ້ໍ້ໍຍພນໝາາຊຫຍາາ້ໍຍຫວງຊງງັແເພງິ ມລເະອວອໍ້ ຍາເງທາກຈຫຸ່ າດີນັ ໄວມດດງຸ່ ກງັີປເ້ໍ ມນຸ່ ມຽ:ີອ້ໍບຕງຸ່ທຕຈາາໍ້ນັ ງນດທດາ້ໍຸ່ ສນສີໍ້ ະກາຄຖານລັ າຕຫງັ ເນພາຍຸ່ເອປກໂັນຸ່ ມຄພຸ່ ນແະລເຕຈມຸ່້ໍ ລາເໍ້ ະແຈກຜາ້ໍ ຸຸ່່ແມນຜກດຸ່ ນຸ່ ນີ  ກຸ່ ມຂອງເຈາໍ້ ກຸ່ ງິ ສະລາດ ແລະ ເຈາໍ້ ອນີ ທະໂສມ ຕງັ້ໍ ໜນັ້ໍ ຢຸ່ ູພາກເໜອ ເຂດເມອງຜງ, ເມອງລາ, ແຄວ້ໍ ນ 12 ພນັ ນາ.  ກຸ່ ມຂອງເຈາໍ້ ນນັ ທລິ າດ ເຈາ້ໍ ລາຊະວງແຫຸ່ ງເມອງສໂີ ຄດຕະບອງ.  ອກຸ່ າມນເາຈມາ້ໍ ໄເຊມອຸ່ ອງເຄວ.້ໍສລູກ16ຊ3າຍ8ຂ. ອງເຈາ້ໍ ຊມພູ ທຸ່ ໜີ ໄີ ປຢຸ່ ູເມອງເວໍ້ ແຄວ້ໍ ນ  ກຍຸ່ ອມດຂແອກງເວ້ໍຈຢາ້ໍຸ່ ໜູເບຸ່ ກອໍ້ ະງຫສງດັັ . ຕງັໍ້ ທຸ່ ໜີ ນັໍ້ ຢຸ່ ູພາກໃຕເໍ້ ມອງໂຂງ ອນັ ມພີ ະຄູ

3.1 ອານາຈກັ ລາວລາໍ້ ນຊາ້ໍ ງແຍກອອກເປັນ 2 ອານາຈກັ ( ຄ.ສ 1707) ສຢພັສນກາັ ລງຕດາຄຸ່ ໄນີຊາປາມະວ.ສກຽໃາາງນນງຈນເແນມັ ນຕັໍ້ ບອຸ່ ກງຸ່ ມທງຸ່ ມທຊີດູ ຸ່ທຸ່ຊີອເຸ່ ວພີງີງຸ່ເທຕອິ ອກໄາາງປທກບຸ່ຂຸ່າງັຍໄຄວນດີ ວນຍປໍ້ໄາດມອຽບແມຊ້ໍ ຸ່ລກກວຸ່ ະຝຍນັ ຸ່ ຫາໄເຍຫດວຸ່ວອາໍ້ ຕງຽຸ່ ສາຈງງຈກັາຝກຸ່ນັດາພຍນີ ເະຈາແຫເາ້ໍພມໄວຸ່ທຊນງອາພມລງະກີເາບວຊາລາ້ໍາໄງເງັ ດຈທແຂາຸ່້ໍ້ໍລຈີແຽະະຫນສຸ່ ງູ ້ໍ ກງສອີ ະຍດທະຍາ ພະເພທາລາຊາ ຈຸ່ ງຫນັ ມາໃຊກໍ້ ນອບາຍໄກຸ່ ເກຸ່ ຍສະເໜໃີ ຫເ້ໍ ຈາໍ້ ສກັ ດີ ນາລາວທງັ ສອງວຽງຈນັ ແລະ ຫວງພະບາງຄນດຕີ ຸ່ ກນັ ດວໍ້ ຍວທິ ກີ ານແບຸ່ ງອາ ນາດການປກຄອງກນັ ຄ: ໄດແໍ້ ບຸ່ ງແຜຸ່ ນດນີ ອານາຈກັ ລາໍ້ ນຊາໍ້ ງອອກເປັນສອງ ອານາຈກັ ເພຸ່ ອປກຄອງໃນປີ ຄ.ສ 1707 ຄ: ອານາຈກັ ວຽງຈນັ ຢຸ່ ູໃຕກ້ໍ ານ ປກຄອງຂອງເຈາ້ໍ ໄຊອງເວ້ໍ ແລະ ອານາຈກັ ຫວງພະບາງ ຢຸ່ ູພາຍໃຕກໍ້ ານປກຄອງ ຂອງເຈາໍ້ ກຸ່ ງິ ກດິ ສະລາດ.

 ເຂດປກຄອງຫວງພະບາງຂອງເຈາ້ໍ ກຸ່ ງິ ສະລາດ ໃຫຖໍ້ ເອາ ຕາມລານາໍ້ ຂອງ ນບັ ແຕຸ່ ປາກນາ້ໍ ເຫອງຂນໍ້ ເມອຈນຮອດຜາ ໄດຜາດຸ່ າງ, ທດິ ເໜອກວມເອາຮອດ 12 ຈໄທຕຸ່ ແດນຈນີ ແລະ ແດນຫວຽດນາມ. ທດິ ຕາເວນັ ຕກແດນພະມາໍ້ ແລະ ທດິ ຕາເວນັ ອອກສຸ່ ຽງເໜອຮອດ 12 ພນັ ນາ.  ເຂດປກຄອງວຽງຈນັ ຂອງເຈາ້ໍ ໄຊອງເວ້ໍ ມເີ ຂດແດນແຕຸ່ ປາກນາ້ໍ ເຫອງລງມາ ທດິ ຕາເວນັ ອອກຕດິ ກບັ ສາຍພູແດນ ຫຮອວດຽດຫຸ່ນຜີ າກີ ມວກມວເອມາເດອນີ າແສຄອວງໍ້ ຝນຸ່ ັງພແວມນຸ່ ນຊາ້ໍ ຂຽງອຂງວທາງັ ງສ, ອທງດິ ຝໃາຕກ້ໍຝຸ່ ັງ , ທດິ ຕາເວນັ ຕກຕດິ ກບັ ສາຍພູພະຍາພຸ່ ດງພະຍາໄຟ.

ການປະກາດແຍກຕວຂອງຈາປາສກັ ທຸ່ ບີ ຸ່ ຍອມຂນໍ້ ຕຸ່ ວຽງຈນັ ແມຸ່ ນມີ ເລຸ່ ອງລາວຕຸ່ ກບັ ພະຄູຍອດແກວໍ້ ທຸ່ ວີ ດັ ໂພນສະເມກັ ເພາະເປັນຄນໃຫກ້ໍ ານ ອອາມໍ້ ນຊາູຊຈຸ່ ວກັ ຍລໜາໍ້ ນນູ ຊເາໍ້ຈງຈາ້ໍ ໜນຸ່ ກກາະຍສເດັປັນເພກຸ່ ອາລກງຸ່ັ ສທາຸ່ໍ້ ມີງຮຄີ າວກາຖມາແນຂຢຸ່ງູທແຮາງງພຕາຸ່ກສໃູກ້ໍ ຕບັ ້ໍ ວຂຽອງງຈນັ ພະຄູຍອດແກວ້ໍ ຖວຸ່ າເປັນພະສງຜູຊ້ໍ ງຄູນວດທ,ິ ມອີ ດິ ທພິ ນເໜອຈດິ ໃຈຢຸ່ ູ ທາງຝຸ່ າຍອງການພະສງ ແລະ ຝຸ່ າຍປກຄອງບາ້ໍ ນເມອງ. ເຈາ້ໍ ໜຸ່ ກະສດັ ໄດເໍ້ ຄຸ່ ອນກາລງັ ຂນໍ້ ມາຕາມແຜນແລວໍ້ ມາຕງັໍ້ ທຸ່ ໜີ ນັໍ້ ຢຸ່ ູພູ ສະຫງຫໍ້ ຄາ ກຽມຕເີ ອາວຽງຈນັ ໃນປີ ຄ.ສ 1708 ແເດພດັ ງເສສູງກິຫທາາເ້ໍ ຍຍພຸ່ ປອແີຍລຄດະ.ສເອມ1າລີ7ເມະ0ບອ9ບງວແປລຽອ້ໍ ງະງຈກຫນັ ນັ ໃງັ ທຈຫຸ່ າແີ ໄ້ໍກໜດນແໍ້ ນໍ້ນັ້ໍຕໜຸ່ເບຈຸ່ າສາໍ້ .ໜາເຸ່ ລກດັະສຍດັ ອ້ໍ ນໄດວເໍ້ຽລງຸ່ ງັຈມນັ ພມະກີ າ

ຝຸ່ າຍພະຄູຍອດແກວໍ້ ເຫນັ ວຸ່ າກອງທບັ ເຈາ້ໍ ໜຸ່ ກະສດັ ໄດຮ້ໍ ບັ ຄວາມ ພຸ່ າຍແພບ້ໍ ຸ່ ສາມາດຍດເອາວຽງຈນັ ໄດຄໍ້ ແນວນນັໍ້ ຈຸ່ ງໄດທ້ໍ າການປກສາຫາລນາ ບກຄນຊນັໍ້ ນາຫາຍໆຄນ. ແລວໍ້ ຮຽນເຊນີ ເຈາໍ້ ໜຸ່ ກະສດັ ພອໍ້ ມກບັ ກາລງັ ໃຫຄໍ້ ນ ມາຈາປາສກັ ໂດຍໄວ ແລະ ເມຸ່ ອນນັໍ້ ກຸ່ໄດອໍ້ ະພເິ ສກໃຫເ້ໍ ຈາ້ໍ ໜຸ່ ກະສດັ ຂນໍ້ ຄອງ ລາຊາບນັ ລງັ ເປັນເຈາໍ້ ແຜຸ່ ນດນີ ຈາປາສກັ ແລະ ເສນາອາມາດທງັ ຫາຍພອໍ້ ມ ກບັ ຊາວເມອງໃຫນ້ໍ າມມະຍດວຸ່ າ: “ ເຈາໍ້ ສອ້ໍ ຍສມີ ະມດ ພດທະກູນ ” ໃນປີ ຄ.ສ 1713 ແລວໍ້ ໄດປ້ໍ ະກາດຄວາມເປັນເອກະລາດຂອງອານາຈກັ ຈາປາສກັ ອອກຈາກວຽງຈນັ .  ມເີ ຂດແດນກວມເອາທດິ ເໜອຕງັ້ໍ ແຕຸ່ ຍາງສາມຕນໍ້ , ອນໍ້ ສາມຂວຍ ຫກັ ທອດຍອດຍງັ ( ສາຍພູສາກນນະຄອນ) , ທດິ ຕາເວນັ ອອກແຕຸ່ ສາຍພູ ຫວງແດນຫວຽດນາມ ( ສນັ ພໄູ ມລ້ໍ ມໍ້ , ສນັ ພູປັນນາ້ໍ ), ທດິ ໃຕຕ້ໍ ງັ້ໍ ແຕຸ່ ສາມ ໂບກຕດັ ໃສຸ່ ລານາໍ້ ແສນຕຸ່ ແດນ ເມອງສະທມກາປງສະຫວາຍ ແຫຸ່ ງລາຊາ ອານາຈກັ ຂະເໜັນ ແລະ ທິດຕາເວັນຕກແຕຸ່ ລາຫວໍ້ ຍນາໍ້ ຂະຍູງຕຸ່ ແດນ ເມອງພມິ າຍ.



ໃນຂະນະທຸ່ ອີ ານາຈກັ ລາວລາໍ້ ນຊາ້ໍ ງແບຸ່ ງອອກເປັນ 3 ອານາຈກັ ນນັ້ໍ . ສກັ ດນີ າສະຫຍາມຊາໍ້ ພດັ ມຄີ ວາມເຂມັໍ້ ແຂງ ໂດຍສະເພາະປດປຸ່ ອຍດນີ ແດນຂອງ ຕນອອກເປັນເມອງສຸ່ ວຍແກຸ່ ພະມາໍ້ ສາເລດັ ພະເຈາ້ໍ ຕາກສນີ ໄດປ້ໍ ັບປງອານາດ ການປກຄອງໃຫມໍ້ ຄີ ວາມເຂມັໍ້ ແຂງໃນທກດາໍ້ ນ ສຸ່ ວນອານາຈກັ ລາວລາໍ້ ນຊາ້ໍ ງ ຍງັ ສບຕຸ່ ຂດັ ແຍຸ່ ງປະຫດັ ປະຫານກນັ ລະຫວຸ່ າງກຸ່ ມສກັ ດນີ າພາຍໃນ ແລະ ກາ້ໍ ວໄປເຖງີ ການຊກັ ນາເອາກາລງັ ຈາກຕຸ່ າງ ດາ້ໍ ວເຂາໍ້ ມາຮກຮານບາ້ໍ ນເມອງຂອງຕນ ຫງັ ຈາກນນັ້ໍ ກອງທບັ ສະຫຍາມ ກຸ່ໄດບ້ໍ ກໂຈມຕຕີ ວເມອງຈາປາສກັ ໄດໍ້ ທາການຕຸ່ ສູຢ້ໍ ຸ່ າງຮນແຮງເຖງີ ວຸ່ າປະຊາຊນຊາວຈາປາສກັ ໄດທ້ໍ າການຕຸ່ ສູຕ້ໍ າ້ໍ ນທານ ຢຸ່ າງອາດຫານກຸ່ ຕາມ ເນຸ່ ອງຈາກວຸ່ າກາລງັ ຈາປາສກັ ໜອ້ໍ ຍກວຸ່ າ. ສະນນັໍ້ , ກາລງັ

ຂອງທະຫານສະຫຍາມ ຈຸ່ ງໄດຢ້ໍ ດເອາເມອງຈາປາສກັ ໄດໍ້ ໂດຍງຸ່າຍດາຍ. ສຸ່ ວນເຈາໍ້ ໄຊຍະກມມານ ເຈາໍ້ ຄອງ ນະຄອນຈາປາສກັ ໄດເໍ້ ອາຕວຫບໜໄີ ປລຢີໍ້ ຸ່ ູດອນໄຊ ແລະ ໃນທຸ່ ສີ ດ ເຈາໍ້ ໄຊຍະກມມານ ກຸ່ໄດຖໍ້ ກກອງທບັ ສະຫຍາມ ຈບັ ໄດແ້ໍ ລວ້ໍ ບງັ ຄບັ ໃຫຈໍ້ າປາສກັ ຍອມເປັນເມອງຂນ້ໍ ແກຸ່ ສະຫຍາມ. ເຈາໍ້ ສລິ ບິ ນຍະສານ.(ອ/ຈວຽງຈນັ )ໄດກໍ້ ະກຽມກາລງັ ເພຸ່ ອປອໍ້ ງກນັ ນະຄອນໄວ້ໍ ໂດຍໄດແ້ໍ ຕຸ່ ງກອງທບັ ອອກໄປຕງັໍ້ ທບັ ກຽມຮບັ ມກບັ ຂາ້ໍ ເສກິ ຢຸ່ ູທຸ່ ເີ ມອງພນັ ພາໍ້ ວ, ເມອງພະໂຄ, ເມອງວຽງຄກ, ເມອງໜອງຄາຍ ຈນເຖງີ ເມອງນະຄອນ ພະນມ.

ກອງທບັ ສະຫຍາມຍກທບັ ຂນ້ໍ ມາເມອງໜອງຄາຍ, ເມອງພະ ໂຄ ແລະ ເມອງວຽງຄກ. ພວກຊາວເມອງທງັ ຫາຍໄດອ້ໍ ອກມາຕຸ່ ສູ ້ໍ ປອໍ້ ງກນັ ຢຸ່ າງແຂງແຮງ ເຮດັ ໃຫກໍ້ ອງທບັ ສະຫຍາມບຸ່ ສາມາດຍດເອາ ເມອງໄດ.ໍ້ ເມຸ່ ອສະຫຍາມບຸ່ ສາມາດເອາຊະນະດວ້ໍ ຍກາລງັ , ແມຸ່ ທບັ ຂອງສະຫຍາມໄດຫໍ້ ນັ ໄປໃຊກ້ໍ ນອບາຍອນັ ໂຫດຫຽ້ໍ ມຈບັ ເອາປະຊາ ລາຊະດອນຊາວເມອງໜອງຄາຍເປັນຈານວນຫວງຫາຍມາຕດັ ຄ ແລວ້ໍ ເອາຫວໃສຸ່ ເຮອຈນເຕມັ ແລວ້ໍ ບງັ ຄບັ ໃຫແໍ້ ມຸ່ ຍງິ ຊາວເມອງໜອງ ຄາຍພາຍເຮອຂນໍ້ ມາຮອໍ້ ງຂາຍຫວຄນ ຢຸ່ ູລຽບທຸ່ າເມອງພະໂຄ ແລະ ເມອງວຽງຄກເພຸ່ ອເປັນການນາບຂຸ່ ູຈດິ ໃຈຊາວເມອງກຸ່ ຄທະຫານລາວ ລາ້ໍ ນຊາ້ໍ ງ. ເມຸ່ ອຊາວເມອງເຫນັ ດຸ່ ງັ ນນັ້ໍ ກຸ່ ເກດີ ຄວາມສະທາໍ້ ນຢາ້ໍ ນກວ ພາກນັ ແຕກໜ.ີ ຍອໍ້ ນແນວນນັໍ້ ກອງທບັ ສະຫຍາມຈຸ່ ງໄດເ້ໍ ຂາ້ໍ ຢດເອາ ເມອງພະໂຄ, ເມອງວຽງຄກໄດ,້ໍ ກອງທບັ ສະຫຍາມໄດເ້ໍ ຂາ້ໍ ປິດລອ້ໍ ມ

ເໄປມດກອໍ້ປຈງອ້ໍນພງຮນັໄອວພດຢາ້ໍໍ້ ຸ່ວປາງ,ີ ແຄທໜ.ສະນໍ້ຫ1ໜ7ານ7າ,9ແ,ລສກະະອຫຊງທຍາວາບັ ມເສມຈະຸ່ອງຫຢງພຍດນາັ ເມມພບອາໍ້ ຸ່ ວສງພາມໄນັ ດາພດພ້ໍ າ້ໍ ຕວອ້ໍ ໄເີມອດກາ.້ໍ ເນັມຕອຸ່ ສງູ ້ໍ ໂໄອຈດາສມມ້ໍ າຕພີ ຊຸ່ເະີ ວໃມລນຍອາເເຊງວຂວະລາ້ໍ ຽສຕາງາວທີ ຈນຽບັນໄັ ງປສນຈບະນັນ້ໍັ ຫອ,ທກຍາພາງເມຈພະາາປ້ໍເສກຈິດລເາ້ໍລໜແຍິ ອ້ໍຜະອມນວເພເດງມຸ່ ອນີ ອເສເປງຈະພັນາຫ້ໍ ນັແກຍພຜາຸ່ານານໍ້ ມວແດວກນຸ່ີ າແໍ້ຫແຄວລນໍ້ ງະຕ.ພນກະຂບອບາາງກນງ ທບັ ສະຫຍາມໄດເ້ໍ ຂາ້ໍ ເມອງພນັ ພາໍ້ ວໄດແໍ້ ລວໍ້ ກຸ່ ຂາໍ້ ມຂອງມາຕງັໍ້ ຄາ້ໍ ຍຢຸ່ ູ ທສກເ1ຈ7ະອາາ7້ໍງກແງພ9ທດຜັ າ;ຸ່ ບນກັກສດນຕັໍ້ ນະນີກາອເຫຫອວກຍວງນັ ຈທາງອາມພບັກອະຈສນກຸ່ບງະນັ້ໍສາຫງແາໃມມຍຫຂຸ່ າທາຍ້ໍມອດບັອງບຢສຸ່ມເກາມະງເຕປອອຫເັີນງາຍຂດວເາາມ້ໍຫຽມຕອງໄາວຈດນງເຂນັບເມໍ້ ປນ.້ໍງັ ອັຄນແງບກເັ ໄວຸ່ ໃກສດລຫະອໍ້ າຫພ້ໍງທະຍໃເບາັ 4ຈນມວາປ້ໍ ເສຽໜີ ງລເຈອດຍິ ນັນອຄະໄວນ.ດສງ.້ໍ ກນັ .

1. ປະຫວດັ ຫຍຂ້ໍ ອງເຈາ້ໍ ອານວງ ເຈາໍ້ ອານວງ ເກດີ ເມຸ່ ອປີ ກນ ຈລະສກັ ກະລາດ 1129 (ຄ.ສ 1767) ທຸ່ ພີ ະລາຊະວງັ ນະຄອນວຽງຈນັ ເປັນລູກຊາຍຫາ້ໍ ຂອງ ເຈາ້ໍ ສລິ ບິ ນຍະສານ. ໄດຖໍ້ ກຈບັ ໄປທນບູລີ ໃນ ປີ ຄ.ສ 1779 ພອໍ້ ມກບັ ວງສານວງ ແລະ ຜູອໍ້ ຸ່ ນໆ. ໃນເວລານນັໍ້ ເຈາ້ໍ ອານວງມອີ າຍພຽງແຕຸ່ 11 ປີ, ໃນປີ ຄ.ສ 1714 ສກັ ດນີ າສະ ຫຍາມໄດແໍ້ ຕຸ່ ງຕງັໍ້ ເຈາໍ້ ອນີ ທະວງ ຂນໍ້ ມາເປັນເຈາໍ້ ຊວີ ດິ ລາວລາ້ໍ ນຊາ້ໍ ງວຽງຈນັ ແລະ ໄດແ້ໍ ຕຸ່ ງຕງັໍ້ ໃຫເໍ້ ຈາໍ້ ອານວງ ເປັນມະຫາອປະລາດ.

ຕະຫອດໄລຍະເວລາ 10 ປີ ທຸ່ ເີ ຈາໍ້ ອານວງເປັນມະຫາອປະລາດນນັ້ໍ ໄດດ້ໍ າ ເນນີ ນະໂຍບາຍເອາໃຈໃສຸ່ ຕຸ່ ສກັ ດນີ າສະຫຍາມຢຸ່ າງສດຄວາມສາມາດ. ໃນປີ 1799-1804 ເຈາ້ໍ ອານວງ ໄດຍ້ໍ ກທບັ ໄປຊຸ່ ວຍສກັ ດນີ າ ສະຫຍາມຕາໍ້ ນພະມາ້ໍ ຫາຍຄງັໍ້ . ເຈາ້ໍ ອານວງເປັນຜູກ້ໍ າໍ້ ຫານ ແລະ ມຄີ ວາມ ສາມາດຕເີ ອາຊະນະກບັ ພະມາ້ໍ ໄດ.ໍ້ ດຸ່ ງັ ນນັ້ໍ ເມຸ່ ອເຈາໍ້ ອນີ ທະວງ ສນີ້ໍ ພະຊນ ໃນປີ ຄ.ສ 1804 ແລວໍ້ ເຈາ້ໍ ຊວີ ດິ ສະຫຍາມຈຸ່ ງໄດແ້ໍ ຕຸ່ ງຕງັໍ້ ເຈາ້ໍ ອານວງ ຂນໍ້ ປກຄອງ ນະຄອນສະຕະນາຄະນະຫດລາວລາໍ້ ນຊາໍ້ ງຕຸ່ ໄປ. ໃນປີທຸ່ ຂີ ນໍ້ ເປັນເຈາ້ໍ ຊວີ ດິ ລາວລາ້ໍ ນຊາໍ້ ງວຽງຈນັ ນນັໍ້ ເຈາໍ້ ອານວງ ມີ ອາຍ 37 ປີ, ພະອງມລີ າຊະບດ ແລະ ລາຊະທດິ າຫາຍອງ





ຫງັ ຈາກນນັໍ້ ກບັ ມາຮອດນະຄອນວຽງຈນັ ໃນທາໍ້ ຍປີ ຄ.ສ 1825 ພປກະເສຈາາໍ້ແອຜານນວກງານໄເດພເຸ່ໍ້ ອຊກນີ ພອະບບກູລເູ້ໍ ອມາວອງດິ ສສາາຫນະວພງາບແ.ລະ ຂາໍ້ ລາຊະການຜູໃໍ້ ຫຍຸ່ ບາງກອກດຽວນອີ້ໍ ຸ່ ອນກາລງັ ລງກວຸ່ າແຕຸ່ ກຸ່ ອນຫາຍແລະ ດຽວນີໍ້ ບນັ ດາຫວເມອງ ຕາມເສນັໍ້ ທາງບຸ່ ມສີ ຸ່ ງີ ກດີ ຂວາງ, ທາງເຈາ້ໍ ເມອງນະຄອນ ລາຊະສມີ າກຸ່ ບຸ່ ຢຸ່ ູເມອງນບັ ວຸ່ າເປັນໂອກາດດຂີ ອງພວກເຮາທຸ່ ຈີ ະປະກາດເອ ກະລາດບຸ່ ຍອມຂນໍ້ ກບັ ສກັ ດນີ າສະຫຍາມຕຸ່ ໄປ, ປະການໜຸ່ ງກອງທບັ ເຮອ ອງັ ກດິ ກຸ່ ຈະມາລບກວນປາກນາ້ໍ ບາງກອກໃນມຸ່ ໆນີໍ້ ເຈາ້ໍ ອານວງສມຄວນ ແລວ້ໍ ທຸ່ ຈີ ະທາການແກແ້ໍ ຄນ້ໍ . ຜຸ່ ານການປກສາຫາລພຈິ າລະນາຊງັ ຊາສະພາບການ ແລະ ຕກ ລງເຫນັ ດເີ ປັນເອກະພາບກນັ ປະກາດລາວເປັນເອກະລາດບຸ່ ຍອມຂນ້ໍ ກບັ ສະຫຍາມອກີ ຕຸ່ ໄປ

ເພຸ່ ອເຮດັ ໃຫແໍ້ ຜນການຕຸ່ ສູກ້ໍ ູຊໍ້ າດເປັນຜນສາເລດັ ໄດຕ້ໍ ກລງຈດັ ຕງັໍ້ ກາລງັ ອອກເປັນ 3 ກອງທບັ ໃຫຍຸ່ ຄ: - ກອງທບັ ຫວງແມຸ່ ນເຈາໍ້ ອານວງເປັນແມຸ່ ທບັ ໂດຍມເີ ຈາໍ້ ລາຊະວງເຫງາໍ້ ແລະ ແມຸ່ ທບັ ກອງທຸ່ ເີ ກຸ່ ງັ ກາໍ້ ເປັນຜູຊໍ້ ຸ່ ວຍມກີ າລງັ ພນທງັ ໝດ 9,000 ຄນ ຊາ້ໍ ງ 400 ໂຕ ແລະ ມາໍ້ 200 ໂຕ - ກອງທັບທີ2 ນາພາໂດຍເຈາໍ້ ລາຊະບດໂຍເ້ໍ ຈາໍ້ ນະຄອນຈາປາສັກ ປະກອບມທີ ະຫານ 2,000 ຄນ - ກອງທບັ ທ3ີ ນາພາໂດຍອປະລາດຕດິ ສະປະກອບມທີ ະຫານ 3,000 ຄນ ຊາໍ້ ງ 100 ໂຕ ແລະ ມາໍ້ 40 ໂຕ

ເມຸ່ ອກຽມກອງທບັ ເປັນທຸ່ ຮີ ຽບຮອໍ້ ຍແລວໍ້ ,ສມເດດັ ເຈາ້ໍ ກອພອາານອັ ນນພງວວທາ້ໍ ງງວບັໄໃດຮນກສຽ້ໍຸ່ທໄຸ່ ບງັດາໃໍ້ຮຍຍ້ໍຫອ້ໍປກ້ໍຍີກເແຈອຄລາ້ໍງລ.ວທ້ໍ ສາບັຊພອະເ1ຖວອ8ງງີກ2ເຈດ5ເປາອກັນນເເແຍມພຸ່ມຸ່ແີອອຸ່ ຮທພງວມບັກັ ຽຄເ1ງຊມ3້ໍຈາຄນກັ ຄອຸ່ະາງກ,ຂທຽປາ້ໍ ມະມີຈຫນ(າາ້ໍ ຄນຂແ.ອລສ5ງະໄ01ປ80ຕ2ເຄຝງັໍ້6ນຢິກ)ຸ່ ູເ.ແມເເປອອຈັນບງາໍ້ ກລງອໄງປທຮບັ ອໜດໂາໍ້ ຄ, ລໃາຫດຍໍ້ໃກນກ3ອມງທຕ້ໍ ຸ່ບັໜລາໍ້ງ.ໄປໂຄລາດກຸ່ ອນ, ສຸ່ ວນກອງທບັ ຫວງຈະຍກ ຄຍມຄມມກາມມຄພານນາລສຽໍ້ ະເ21ງພ.ດໄ00ຸ່ ອພວ00ຸ່ຮພກ0ກັຄນແສນກຄລາຍນຽເະມຫກໄລກດໃປຫງອກໄກງເາປ້ໍ ະພທນສກໄຍໍ້ບັ ະດຽເໄລມງມໍ້ປຸ່າະອເຍສບສງະູລຊນັ້ໍ ລເາີຈທໍ້ ະແຍາາ້ໍບລລງໄູລດະາປຊສກງີ ເຸ່ພຸ່ະງັອບໃະວນກິ ຫຍງເາເຂໍ້ແພໄໄາລ້ໍຟດຍຈ້ໍ ະໃເ້ໍາມເກຫພສອຸ່ຄແຸ່້ໍອງັ ງງສັໃໃຂນຫນຫວະສກ້ໍາ້ໍຄທລອອກຍາິ້ໍງນບວັ ທະລຊພບັ າມຽະຊຫງະຫະໃວນສນຕງ,ີ ີໍ້ ທາໍ້ ມພມ ຄມກອງທບັ 2 000 ຄນ.

ຝຸ່ າຍສມເດດັ ເຈາ້ໍ ອານວງ ກບັ ເຈາໍ້ ສດທສິ ານ ຄນັ ໄດໂ້ໍ ອ ກລາາຊດະດສແີ ມີລາວໍ້ ກໃຸ່ ຍນກວນທັ ທບັ ຸ່ ໄີ 1ປ7ຕາກມມຫພງັ າ, ເຈາ້ໍ ລາຊະວງໄປເຖງີ ເມອງນະຄອນ ຄ.ສ 1827 ໄດຢ້ໍ ດຕງັໍ້ ຄາ້ໍ ຍຢຸ່ ູບງທະເລ ທາງຕາເວນັ ອອກຂອງເມອງດຸ່ ງັ ກຸ່ າວລວມມຄີ າ້ໍ ຍໃຫຍຸ່ 7 ຄາໍ້ ຍ, ມພີ ນຮບ ປະມານ 80.000 ຄນ.

ພວກສະຫຍາມໄດຮ້ໍ ູຂ້ໍ ຸ່ າວການເຄຸ່ ອນໄຫວຂອງກອງທບັ ລາວແຕຸ່ ທາໍ້ ຍປີ ຄ.ສ 1825 ຄ: ພາຍຫງັ ເຈາໍ້ ອານວງໄດສ້ໍ ຸ່ ງັ ໃຫເ້ໍ ຈາໍ້ ອປະລາດ ຕດິ ສະ ໄປຂບັ ໄລຸ່ ພວກສະຫຍາມ ອອກຈາກຫວເມອງລາວຕຸ່ າງໆ ເຈາ້ໍ ຊວີ ດິ ສະຫຍາມຈຸ່ ງໄດສໍ້ ຸ່ ງັ ໃຫພໍ້ ະອນີ ພອນເທບ ເຈາໍ້ ກມ ຕາຫວດເຮອໄວຟາໍ້ ວຂນ້ໍ ໄປສບລາຊະການທຸ່ ເີ ມອງສະລະບູລີ ໃຫໄໍ້ ດຄ້ໍ ວາມໂດຍໄວ,ແລວໍ້ ຟາໍ້ ວຂນ້ໍ ມາສະລະບູລແີ ລວໍ້ ໄປໂຄລາດ ໃຫພ້ໍ ະມະຫາລໄທເຈາໍ້ ກມຕາຫວດຫງັ ກບັ ຫວງເສຍາຄມພນ 50.000 ຄນ ຍກຂນໍ້ ມາທາງປາຈນີ ບູລີ ແລະ ເມອງກາລະບນີ ບູລໃີ ຫພ້ໍ ະຍາລາຊະ ວງັ ສນັ ຄມພວກຈາມອາສາ 400 ຄນ, ໄປຈດັ ແຈງສອ້ໍ ມແປງເຮອລບ, ເຮອໄລຸ່ ກຽມໄວຍໍ້ ກທບັ ຂນ້ໍ ມາ.

ເມຸ່ ອກາລງັ ຂອງພະຍາລາຊະສມີ າ ມາຮອດເຂດເມອງ ໂຄລາດ ກຸ່ ເຫນັ ຄອບຄວພວມຖກອບພະຍບໄປວຽງຈນັ ເຈາ້ໍ ນະຄອນລາຊະສມີ າ ຈຸ່ ງິ ວາງແຜນໃຫພໍ້ ະຍາປະຣດັ ນະຄອນ ລາຊະສມີ າ ເຂາ້ໍ ອຸ່ ອນນອໍ້ ມ ກບັ ເຈາໍ້ ອານວງ ຈຸ່ ງິ ໄດແ້ໍ ຕຸ່ ງໃຫພ້ໍ ະ ຍາປະຣດັ ແລະ ພະຍາພມຍກກະບດເປັນຜູຄໍ້ ວບຄມຄອບ ຄວຊາວເມອງຂນໍ້ ມາວຽງຈນັ ພະຍາພມກະບດ ແລະ ພະຍາລງສງຄາມກຸ່ ຫາວທິ ເີ ພຸ່ ອ ເບຸ່ ອເມາພວກທະຫານວຽງຈນັ ພຮອດເວລາດກສະງດັ ກອງ ທບັ ຂອງພະຍາລາຊະສມີ າກຸ່ ເຂາ້ໍ ມາຕທີ ະຫານວຽງຈນັ ແຕກ ແລະ ຢດເອາຄອບຄວຄນລາວຄນ, ຈາກນນັໍ້ ກຸ່ ພາກນັ ຈດັ ແຈງ ຕງັ້ໍ ຄາ້ໍ ຍເພຸ່ ອຕຸ່ ສູກ້ໍ ບັ ກອງທບັ ຂອງເຈາ້ໍ ອານວງ

ທາງຄແນເມວຸ່ ອນເນັໍ້ ຈ,າໍ້ ອເຈາານໍ້ ອວາງນວຮູງວ້ໍ ຸ່ າຈກຸ່ ງອໄດງທໄໍ້ ປບັ ປບກາງສກາອກກບັ ຍເຈກາໍ້ ຂສນໍ້ດມທາສິ ຫາານຍ, ເຈາ້ໍ ລາຊະວງ ແລະ ເຈາໍ້ ແສນເພຍ້ໍ ກວານນາຍທບັ , ນາຍກອງທງັ ປວງວຸ່ າ: ເຮາຈະຕງັ້ໍ ທບັ ສູກ້ໍ ບັ ບາງກອກຢຸ່ ໂູ ຄລາດນນັ້ໍ ບຸ່ໄດ.້ໍ ຫງັ ຈາກເປີກສາກນັ ຮຽບຮອ້ໍ ຍແລວ້ໍ ເຈາ້ໍ ອານວງຈຸ່ ງໄດສ້ໍ ຸ່ ງໃຫໍ້ ກອງທະຫານລາວ ຖອຍໃຫໄໍ້ ປຕງັໍ້ ຢຸ່ ູຈດຍດທະສາດຕຸ່ າງໆຄ: ເຈາ້ໍ ລາຊະວງ ຍກຂນ້ໍ ໄປເມອງຫຸ່ ມສກັ ແລວໍ້ ຕງັ້ໍ ຄາ້ໍ ຍໃຫຍຸ່ ຢຸ່ ູເມອງຫຸ່ ມ ສກັ , ໃຫເໍ້ ຈາ້ໍ ສດທສິ ານ ໄປຕງັ້ໍ ໜນັ້ໍ ຢຸ່ ູເມອງພູຂຽວ, ເຈາໍ້ ເມອງພູ ຂຽວບຸ່ ຍອມອອກມາພບ. ເຈາ້ໍ ສດທສິ ານຈຸ່ ງສຸ່ ງັ ໃຫນ້ໍ າຍທບັ ນາຍ ກອງຄມທະຫານ 1.000 ປາຍຄນເຂາໍ້ ຕເີ ມອງພູຂຽວ ແລວ້ໍ ຈບັ ເອາ ເຈາໍ້ ເມອງໄປຂາໍ້ ເສຍ ແລວໍ້ ອບພະຍບເຂາ້ໍ ມາວຽງຈນັ .

ວນັ ທຸ່ ີ 1 ພດສະພາ 1827 ພະຍານະຣນີ (ແມຸ່ ທບັ ລາວ) ໄດນ້ໍ າກາລງັ ທະຫານຕຸ່ ສູຢໍ້ ຸ່ າງດເດອດ ແລະ ດບັ ສູນທະຫານ ສະຫຍາມລມໍ້ ຕາຍເປັນຈານວນຫວງຫາຍເຊຸ່ ນັ : ພະຍາກຽດ, ຫວງພກັ ດນີ ລກັ , ຫວງພພິ ດິ ສມບດັ , ຫວງພລິ າທກັ , ສະມງີ ບສຸ່ າວບນອໄງພວພະນ, ນສນັ້ໍະຖມກງີ ຣຂາາໍ້ຊຕະາເຍທນວບັ ະບ,ຸ່ ຖສວໍ້ະນມ.ງີ ນແະຕຸ່ລເນາຸ່ ຈອອງຈມາສກວວຸ່ະາ... ເທພະຸ່ ມີ ຫບາຸ່ ຂນາສດະ,ຫມຍາາເມຖມງີ ວກີ ນັ າສລກງັ ຫວາຍນັ ກທຸ່ວີ ຸ່4າ ແລະ ມກີ ອງໝນູ ມາ ພດສະພາ 1827 ຄາໍ້ ຍ ຂອງພະຍານະຣນີ ກຸ່ ຖກສະຫຍາມຢດໄດທໍ້ ະຫານສະຫຍາມ ໄດຈໍ້ ບັ ພະຍານະຣນີ

ແລລາວວ້ໍ ໄດອທໍ້ກີກຸ່ ທີ ອ5ຸ່ ງງສທວມໍ້ບນັັ ປສຕຸ່ ຸ່ອະມຍຫາກຍແອາລມງະທຫບພັ ງັ ຈູສເຂາະກາ້ໍ ສທາຸ່ ສນີ າໃເລນດັວໃນັ ນທກີ າ2ນ5ຍດພຄດາສ້ໍ ຍະທພະາຫ18ານ27 ຫຍາມກເດນີ ທາງເຂາ້ໍ ຍດຕວເມອງວຽງຈນັ ໄດສໍ້ າເລດັ ໃນວນັ ທີ 30 ເດອນພດສະພາ ປີ ຄ.ສ 1827. ປພນະໍ້ ສສກະດ,ພມພາະຍຍໃດຫສເງັອ,ທາພຸ່ ບຊີ ະກບັ ເສສຍມີມດ.ເບ.ອ.ດັ .າຕ,ນດັເະງຕຄນິ ນອ້ໍ ,ໄນຄມວາກໍ້,ຽນິພງຈໝະນັພາແດກລທ, ວ້ໍທະພຮາວລູບກາອຍເງຂກສາາາກແຄພດນັ ງາເເເຊນມຸ່ ນັ ນີອ:ງ ວຽງຈນັ . ພວກເຂາກທາການຈບັ ກມກວາດຕອ້ໍ ນເອາຊາວວຽງຈນັ ໄປ ບາງກອກ ແລະ ກຸ່ ອນຈາກໄປພວກເຂາກທາການຈດູ ເຜາຕວເມອງວຽງ ຈນັ ຈນຮາບກຽ້ໍ ງ. ສະຫຍາເມຈບາ້ໍ ຸ່ໄອດານຈໍ້ ຸ່ ວງພງໄາດຄຊອໍ້ ງັບຊຄາວແໜລະໄີ ປອຢຸ່າູຫວວດຽເຫດນັນວາຸ່ມາຈເພະຸ່ ອຕປາໍ້ ນັບທປາງນກກາລອງັງ.ທບັ

ໃນປີ ຄສ 1828 ເຈາ້ໍ ອານວງ ແລະ ເຈາ້ໍ ລາຊະວງໄດນໍ້ າກາລງັ ກບັ ຄນມາວຽງຈນັ ເພຸ່ ອສມທບກບັ ນາຍທະຫານລາ້ໍ ນຊາ້ໍ ງທຸ່ ຄີ ອຍດກັ ສະກດັ ລດັ ຕຕີ ຸ່ ສູກໍ້ ບັ ສະຫຍາມ ແລະ ທາການຍດເອາຕວເມອງວຽງຈນັ ຄນໃນ ເດອນ 8 ແຮມ 7 ຄຸ່ າໄດສໍ້ າເລດັ , ຂບັ ໄລຸ່ ພວກສກັ ດນິ າສະຫຍາມອອກ ຈາກຜນແຜຸ່ ນດນິ ອານາ ຈກັ ລາວລາໍ້ ນຊາໍ້ ງອກີ ເທອໃໝຸ່ ແຕຸ່ ການຕຸ່ ສູຄ້ໍ ງັໍ້ ນບີໍ້ ຸ່ ສາມາດດາເນນີ ຕາມແຜນ ໄດສ້ໍ າເລດັ ພະອງພອໍ້ ມດວໍ້ ຍຄອບຄວຖກສະຫຍາມນາຈບັ ຕວໄດຢ້ໍ ຸ່ ູຊາຍ ແດນເມອງພວນ ຖກຄມຕວລງໄປຄມຄງັ ຢຸ່ ູກງເທບ ແລະ ຖກທລະມານ ຈນສນິ້ໍ ພະຊນໃນປີ ຄສ 1829.

3. ສາເຫດທຸ່ ເີ ຮດັ ໃຫຂໍ້ ະບວນການຕຸ່ ສູຂໍ້ ອງພະເຈາໍ້ ອານ ວງປາລາໄຊ - ກາລງັ : ສະຫຍາມມກີ າລງັ ທຸ່ ຫີ າຍກວຸ່ າສຸ່ ວນຝຸ່ າຍລາວລາໍ້ ນຊາ້ໍ ງມີ ກາລງັ ໜອໍ້ ຍ - ອາວດ: ສະຫຍາມມອີ າວດຫາຍ ແລະ ທນັ ສະໄໝ ປະກອບກບັ ທນາະນຫ,າສນຸ່ ວມນຄີ ລວາາວມລສາໍ້ ານມຊາາດ້ໍ ງໃອນາວກດານສຸ່ນວານໃຊຫອໍ້າຍາວເປດັນເພແາບະບມພກີ ນ້ໍ າເນມເອຝິງກເແຖອງິ ມບມປີ ນາແກຕມຸ່ ດີ ນ ໜອໍ້ ຍ ແລະ ຈາກດັ ອກີ ດວໍ້ ຍ ບນັ ດາຂສ້ໍ-ະກດາວນກຕຂລີ າອຄງາສສກັ ະດພນິ າບາສກະານຫບຍຸ່ ທາມນັ ເລຫະນັ ອແຽຕດຸ່ ດ: າຍໍ້ ນງັ ອບຸ່ ຸ່ ອທນນັ ຂກອານງເດຂໄາດແໝ້ໍ ລດະ ເຫນັ ແຕຸ່ ດາໍ້ ນແຂງຂອງຕນຈນເກນີ ໄປ. ໜນໍ້ ແກຸ່ ນ-ໂຄດວນາສມະເເປພັນາເະອສກກັ ະດພນິ າບາຫ: ວຄງວພາະມບສາາງມທຸ່ກັ ເີ ຫຄນັຂີ ເອຈງາ້ໍລອາາວນລວາ້ໍ ງນປຊາລາ້ໍ ງາຍໄຊງັ ບກຸ່ ທບຸ່ນັ ແ ຍອມໃຫກໍ້ ານຮຸ່ ວມມເຫນັ ແກຸ່ ຜນປະໂຫຍດສູງກວຸ່ າຊາດ.

ສະແດງເຖງີ ມູນເຊອ້ໍ ຕຸ່ ສູຢໍ້ ຸ່ າງອງອາດກາໍ້ ຫານ ແລະ ວລິ ະກາອນັ ລາໍ້ ເລດີ ໃນຄງັ້ໍ ນນັໍ້ ໄດຝ້ໍ ຸ່ ັງຢຸ່ ູໃນຈດິ ໃຈຂອງຄນລາວທກຄນ, ມນັ ໄດເ້ໍ ຮດັ ໃຫລ້ໍ ດັ ທຮິ ກັ ຊາດ ເຂມັໍ້ ເເຂງຍຸ່ ງິ ຂນໍ້ , ປະຊາຊນລາວຍຸ່ ງີ ຄຽດແຄນໍ້ ຕຸ່ ສກັ ດນີ າສະຫຍາມຜູຢ້ໍ ດຄອງຢຸ່ າງ ເລກີ ເຊຸ່ ງີ ກວຸ່ າແຕຸ່ ກຸ່ ອນ. ຄວາມສາມກັ ຄຂີ ອງປະຊາຊນລາວທຸ່ ຮີ ຸ່ ວມກນັ ຕຸ່ ສູຕ້ໍ າ້ໍ ນສະຫຍາມຢຸ່ າງອງ ອາດກາໍ້ ຫານນນັໍ້ ໄດກໍ້ າຍເປັນມນູ ເຊອ້ໍ ອນັ ດງີ າມຈນມາເຖງີ ປັດຈບນັ ນ.ີ້ໍ ປະຊາຊນລາວໄດຈໍ້ ດຈານາ້ໍ ໃຈຮກັ ຊາດໃນສະໄໝເຈາໍ້ ອານວງ ຢຸ່ າງບຸ່ ມີ ວນັ ລມ, ໂດຍສະເພາະເຈາໍ້ ອານວງ ໄດກໍ້ າຍເປັນແບບຢຸ່ າງແຫຸ່ ງນາ້ໍ ໃຈຮກັ ຊາດ, ຮກັ ຄວາມເປັນເອກະລາດແຫຸ່ ງຊາດເປັນຜູຮໍ້ ກັ ຊາດຢຸ່ າງດູດດຸ່ ມ, ພະອງໄດຕ້ໍ ຸ່ ສູຢໍ້ ຸ່ າງ ບຸ່ ຮູອ້ໍ ດິ ຮູເໍ້ ມຸ່ ອຍ, ໃນທຸ່ ສີ ດກຸ່ ສນີໍ້ ພະຊນລງຢຸ່ າງພລິ ະອາດຫານ,

ພະອງໄດປ້ໍ ກລະດມນາໍ້ ໃຈຮກັ ຊາດໃຫຝ້ໍ ດເດອນຢຸ່ ູທກບຸ່ ອນ ເຮດັ ໃຫປ້ໍ ະຊາຊນລາວເຮາເຂາ້ໍ ຮຸ່ ວມກນັ ຕຸ່ ສູຢ້ໍ ຸ່ າງກວາ້ໍ ງ ຂວາງ. ສຸ່ ງີ ທຸ່ ມີ ຄີ ວາມໝາຍປະຫວດັ ສາດອກີ ອນັ ໜຸ່ ງ ກຸ່ ແມຸ່ ນການ ຊຸ່ ວຍເຫອຂອງປະຊາຊນຫວຽດນາມຕຸ່ ປະຊາຊນລາວໃນສະໄໜເຈາໍ້ ອານ ວງ ທງັ ສະໜບັ ສະໜນູ ທາງວດັ ຖ, ຈດິ ໃຈ ແລະ ກາລງັ ທະຫານ. ມນັ ໄດກໍ້ າຍເປັນມນເຊອໍ້ ແຫຸ່ ງການພວພນັ ລາວ - ຫວຽດ ນາມມາຮອດປະຈບນັ ນ.ີ້ໍ ເປັນເອກສະງລຄາາດມໃແນລສະະແໄໜມຸ່ ນຂສອງງຄເຈາມາ້ໍ ອເພາຸ່ນອວຄງວແາມມຸ່ ນເປສັນງຄທາາມ. ຕຸ່ ສູເໍ້ ພຸ່ ອຄວາມ

1. ທຸ່ ຕີ ງັໍ້ , ຂອບເຂດ ແລະ ຊາຍແດນ. ກາງແຫມອອສນິ ງິ ປຕດປາູຈມນີ ລຈາເດວຊຸ່ພຕງິ ເກິງັ້ໍປຢດັ ຸ່ັນູ​ໃທເຈຂາກງດຕາຮຸ່ ງດອຂໍ້ າ້ໍ ນອນຊງພ​ອຸ່ ມູມາມສຊາລ​ຕີ ດະາໂ​ເສວລມນັກ.ອ​ , ອສກປສປຸ່ ຽລງາໃວຕ ໍ້ ຫ ອາຊອ​ີ າຄະເນ ແລະ ຕງັ້ໍ ຢຸ່ ູໃຈ ​ແມຸ່ ນຕ​ ງັ້ໍ ຢ​ ຸ່ ູ​ເຟອ້ໍ ງໂ​ ລກເໜອ ​ແລະ ນອນ​ຢຸ່ ູ​ເຂດ​ບວໂ​ ມງ​ທີ 7 ຂອງ​ຊກິ ໂ​ ລກ​ຕາ​ເວນັ ​ອອກ. ທດິ ເ​ ໜອສ​ ດຢ​ ຸ່ ູ​ເຂດ​ບາໍ້ ນ​ລານ​ຕຍ ເມອງ​ຍອດອ​ ູ ແຂວງຜງໍ້ ສາລີ ກງ​ກບັ ​ເສນັ້ໍ ຂ​ ະໜານ​ທຸ່ ີ 22° 30' 32'' ເໜອ, ທດິ ​ໃຕ​ສໍ້ ດແມຸ່ ນບ​ າໍ້ ນເວນີ ຄາມ ເມອງ​ໂຂງ ແຂວງ​ຈາປາສ​ ກັ ​ກງ​ກບັ ​ເສນັ້ໍ ຂ​ ະໜານທ​ ຸ່ ີ 13° 54' ເໜອ. ທດິ ຕ​ າເ​ ວນັ ​ອອກ​ແມຸ່ ນຢ​ ຸ່ ູບ​ າ້ໍ ນ​ດກັ ດ​ ວໍ້ ເມອງ​ດກັ ຈ​ ງ ແຂວງ ເຊກ​ ອງກ​ ງ​ກບັ ​ເສນັ້ໍ ແ​ ວງ 107° 38' 21'' ຕາ​ເວນັ ອ​ ອກ. ທດິ ​ຕາ​ເວນັ ​ຕກ​ແມຸ່ ນຢ​ ຸ່ ູບ​ າ້ໍ ນ​ຄວນ ເມອງຕນ້ໍ ​ເຜ​ງິໍ້ ແຂວງ​ບຸ່ ​ແກວໍ້ ກ​ ງ​ກບັ ​ເສນັ້ໍ ແ​ ວງ​ທຸ່ ີ 100° 05' 12'' ຕາ​ເວນັ ​ອອກ.

ປະເທດລາວມຊີ າຍແດນຕດິ ກບັ 5 ປະເທດຄ: ທດິ ​ເໜອ​ຕດິ ກ​ ບັ ​ສາທາ​ລະລ​ ດັ ​ປະຊາຊນ ​ຈນີ ​ມ​ຊີ າຍແ​ ດນຍ​ າວ 505 ກມ. ທດິ ຕາ​ເວນັ ອ​ ອກຕ​ ດິ ​ກບັ ​ສາທາລະນະ​ລດັ ​ ສງັ ຄມ​ນຍິ ມ​ຫວຽດນາມ ມເ​ີ ສນັ້ໍ ຊາຍແ​ ດນຍ​ າວ 2.069 ກມ. ທດິ ຕາເວນັ ຕກຕດິ ກບັ ລາຊະອານາຈກັ ໄທ, ມຊີ າຍແດນຍາວ 1.835 ກມ. ທດິ ​ໃຕຕ​້ໍ ດິ ກ​ ບັ ລ​ າຊະອານາຈກັ ​ກາປູເ​ ຈຍ ມ​ເີ ສນັໍ້ ຊ​ າຍ​ແດນຍ​ າວ 535 ກມ. ທດິ ຕາເວນັ ຕກສຸ່ ຽງເໜອຕດິ ກບັ ຕດິ ກບັ ມຽນມາມຊີ າຍແດນຮຸ່ ວມກນັ 236 ກມ.

ສ ປ ປລາວ​ ເປັນປ​ ະ​ເທ​ດທຸ່ ​ມີ ​ຮີ ູບ​ຮຸ່ າງຍ​ າວ​ ຢຽດ​ຕາມທ​ ດິ ​ຂອງເ​ ສນັໍ້ ແ​ ວງ, ມລີ ວງຍ​ າວ​ແຕຸ່ ​ເໜອ ​ເຖງິ ​ໃຕປ​້ໍ ະມານ 1.000 ກມ, ມ​ລີ ກັ ສະນະ​ກວໍ້ າງຢຸ່ ູ​ ທາງ​ພາກເ​ ໜອ​ ແລະ ຄຸ່ ອຍໆ ແຄບເຂາ້ໍ ທາງພາກກາງ ແລວ້ໍ ປງ້ໍ ອອກໜອໍ້ ຍໜຸ່ ງທາງພາກໃຕ.້ໍ ເຂດທຸ່ ກີ ວໍ້ າງ ທຸ່ ສີ ດແມຸ່ ນແມຸ່ ນຢຸ່ ູລະຫວຸ່ າງເສນັໍ້ ຂະໜານ 20° ​ເໜອ ເຊຸ່ ງິ ກວາໍ້ ງເຖງິ ປະມານ 500 ກມ, ​ແລະ ເຂດທຸ່ ແ​ີ ຄບກ​ ວຸ່ າໝຸ່ ແູ ມຸ່ ນຢຸ່ ູລະຫວຸ່ າງເສນັ້ໍ ຂະໜານ ທຸ່ ີ 18°20' ເໜອ ເຊຸ່ ງິ ກວາໍ້ ງປະມານ 150 ກມ. ປໃລນາອ​ ວາ​ມຊ​ເຕ​ີີ ນາອເໍ້ ວທ​ ນັຸ່ ​ທີ ອງັ ອໝ​ ກດສຸ່ ຽ2ງ3ໃ6ຕ.ແໍ້8ມ0ຸ່ ນ0ປກະມເທ2ດຖລາ້ໍ າທ​ ວຽບມ​ໃເ​ີ ນສຸ່ ອ​ປ້ໍ ທ​ະຸ່ເ​ ຢີ ທຸ່ ູ​ໃດນອລຸ່ ນະໆ​ ​ ໃນ​ໂລກ ສປ ດບັ ​ກາງ ແລະ

3.1.ລກັ ສະນະຂ​ ອງພ​ ູມ​ສນັ ຖານ ພູມ​ສນັ ຖານ​ຂອງປ​ ະ​ເທດລ​ າວ ມຫ​ີ າຍ​ຮູບ​ແບບ , ​ມພ​ີ ູສ​ ູງ​ມ​ຄີ ຽງຄຸ່ ູກບັ ຮຸ່ ອມພູເລກິ ​, ມເ​ີ ປີນ້ໍ ພູ​ເນນີ , ມເີ ຫວເລກິ , ມ​ ພ​ີ ູ​ຕຸ່ າ, ພູສູງ, ພູພ​ ຽງ ແລະ ທງ​ ພຽງ​ສະ​ລບັ ຊ​ ບັ ຊອໍ້ ນ​ກນັ ໄ​ ປ ພູມສ​ ນັ ຖານແ​ ບຸ່ ງ​ອອກ​ເປັນ 3 ຂນັ້ໍ ​ຄ: ພູ​ສູງ, ພູ​ພຽງ ແລະ ທຸ່ ງ​ພຽງ ລກັ ສະນະທຸ່ ເີ ດຸ່ ນັ ທາງພູມສນັ ຖານລາວ ແມຸ່ ນຄວາມແຕກຕຸ່ າງ ລະຫວຸ່ າງທາງພາກເໜອນກບັ ພາກໃຕພ້ໍ ູສູງສຸ່ ວນຫາຍແມຸ່ ນເຕມ້ໍ ໂຮມຢຸ່ ູທາງ ພາກເໜອ ພູມສນັ ຖານທຸ່ ມີ ລີ ກັ ສະນະຫາຍຮູບແບບໄດໍ້ ເຮດັ ໃຫປໍ້ ະເທດລາວ ປະກອບດວ້ໍ ຍຫາຍຫວໜຸ່ ວຍທາມະຊາດທຸ່ ເີ ອກະລກັ ແລະ ສາພນັ ກນັ ຢຸ່ າງສະ ໜດິ ແໜນໍ້

ພູ ສາມາດຈດັ ແບຸ່ ງເປັນ 3 ປະເພດຕນໍ້ ຕຸ່ ດຸ່ ງັ ນ:ີໍ້ ກ. ແລະ ສາຍພູ ພູມສນັ ຖານປະເພດພູ ແລະ ສາຍພູຢຸ່ ູປະເທດລາວເຊຸ່ ງິ ສາມາດແບຸ່ ງ ອອກເປັນ 3 ເຂດຄ: ເຂດສາຍພູຫວງ,ເຂດພູພາກຕາເວນັ ອອກສຸ່ ຽງເໜອ ແລະ ເຂດພູພາກໃຕ.ໍ້ ຂ. ພພພູພູູພພຽຽຽງເງງຊເນມຸ່ ງິາມກອພງາີ ຍພູພ:ວຽພນງທູພ:ຸ່ ໃພຽີ ຫງູພນຍຽມີໍຸ້່ ງນແລີ ລມີະ້ໍ ະດເີ ນບັ ສອ້ໍ ສາທຄູງຸ່ສກີນັ ະວດ້ໍ ເຸ່ າງລັ ງນຸ່ ຍປ:ີໍ້ ແະຕມຸ່ າ6ນ0200-80000ກແມມ2ດັ . - - - ພູພຽງບລເິ ວນ: ສະດບັ ສູງສະເລຸ່ ຍຂອງພູພຽງແມຸ່ ນ 1.000 ແມດັ , ພພພູູູພພພຽຽຽງງງກກຕະະະໂເລສອມງຍັໍ້ ເພມປູພັນລີ ຽພະງດູນພບຕັຽີ້ໍ ງສງັ້ໍ ທຢູງຸຸ່່ ູສດມີ ະາລ້ໍີ ນເະລຕຸ່ດຍາບັເແວສຕນັຸູ່ງສອ8ະ0ອເ0ກລ-ຸ່ຂຍ10ອ50ງພ00ູ0ພແຽແມງມບດັ ລດັ, ະບຸ່ ເມວຈີນອມພູສູງ - ກາຍ 1000 ແມດັ - -

ພູພຽງເມອງພວນ ພູພຽງນາກາຍ