ເຄມີຊີວິດປະຈໍາວັນ 3

ຍູ່ ງິ ໄປກູ່ ວານນັ້ ຍງັ ພາໃຫສ້ ດັ ນໍາ້ ຕາຍຍອ້ ນຂາດອກົ ຊແີ ຊນ. ກງົ ກນັ ຂາ້ ມ ຈໍາພວກເທົາ ເຊູ່ ງິ ມຄີ ວາມສາມາດສງັ ເຄາະ ແສງໄດດ້ ກີ ໍຈະຂະຫຍາຍຕວົ ຢູ່ າງແຜູ່ ຫຼາຍ, ພດຢູ່ ູໜາ້ ນາໍ້ ເຊູ່ ນັ : ຜກັ ຕບົ ກໍເຊູ່ ນັ ດຽວກນັ , ຜກັ ຕບົ ມເີ ງູ່ອນໄຂດໍາລງົ ຊວີ ດິ ສະດວກ ສາມາດສງັ ເຄາະແສງໄດ້ ກໍແຜູ່ ຂະຫຍາຍຢູ່ າງແຂງແຮງ ອນັ ເປັນສາເຫດເຮດັ ໃຫບ້ ງັ ແດດ ແລະ ບງັ ທາງເຂາົ້ ຂອງອກົ ຊແີ ຊນລງົ ໃນນໍາ້ ເປັນການຈາໍ ກດັ ມຊີ ວີ ດິ ຂອງຊວີ ະຊາດຊະນດິ ອູ່ ນ. ພວກເຮາົ ສງັ ເກດເຫນັ ປະກດົ ການນໄີ້ ດຕ້ າມຮູ່ ອງນາໍ້ ເສຍທູ່ ອີ ອກຈາກບາ້ ນເຮອນ, ນາໍ້ ທູ່ ຄີ ນົ ເຮາົ ໃຊຊ້ ກັ ເຄູ່ ອງ, ສະລາ້ ງ ແລວ້ ບນັ ຈສຸ ະບູ່ ູຈາກສະບູຝູ່ ຸນເຊູ່ ງິ ຍງັ ບນັ ຈທຸ າດເຄມອີ ູ່ ນໆ ໃນນນັ້ ກໍມຈີ າໍ ພວກຟດົ ສະຟດັ (ຫຸຼດລະດບັ ກະ ດາ້ ງຂອງນໍາ້ ) ຖາ້ ນໍາ້ ເສຍບູ່ ໍໄດຮ້ ບັ ການບໍາບດັ ເທູ່ າົ ທູ່ ຄີ ວນ, ຖາ້ ນໍາ້ ເສຍຖກປົນກບັ ນໍາ້ ທໍາມະຊາດ ແລວ້ ກຈໍ ະພາໃຫນ້ ໍາ້ ໃນທາໍ ມະຊາດເສຍຄຸນໄປຕາມໆກນັ . ຊາວກະສກິ ອນມກັ ຈະມບີ ນັ ຫາກບັ ສດັ ຕູພດເຊູ່ ນັ ຫຍາ້ ທູ່ ບີ ູ່ ໍເພູ່ ງີ ປາຖະໜາ ສາມາດແຜູ່ ຂະຫຍາຍຢູ່ າງໄວວາ, ຄຸກຄາມແກູ່ ເຄູ່ ອງປູກຂອງຝັງ, ເປັນການຍາດນໍາ້ , ຍາດທາດບາໍ ລຸງລຽ້ ງ, ຍາດແສງແດດ, ສາ້ ງຄວາມເສຍຫາຍໃຫແ້ ກູ່ ຊາວກະຊສກິ ອນ. ນອກນນັ້ ຍງັ ມແີ ມງໄມ ້ ເຊູ່ ງິ ຍາດກນິ ແລະ ທໍາລາຍເຄູ່ ອງເພາະປູກ, ຍງັ ມຈີ ໍາພວກເຊອ້ ເຫດັ (ເຊອ້ ລາ) ໂຕການພາໃຫເ້ ກດີ ພະຍາດຕູ່ າງຂອງພດ, ນໍາຄວາມເສຍຫາຍມາສູ່ ູຊາວກະສກິ ອນ ຫຼ ບາງຄງັ້ ເປັນເຫດໃຫເ້ ກດີ ອາການເບູ່ ອແກູ່ ສດັ ລຽ້ ງ ແລະ ຄນົ ຜູບ້ ໍລໂິ ພກໄດອ້ ກີ . ສດັ ຕູພດຍງັ ມຈີ າໍ ພວກຈລຸ າຊບີ ບບາງຊະນດິ , ໄວຣັດ, ສດັ ຕວົ ອູ່ ອນ, ສດັ ແຂວ້ ແຫນ້ (ໜູ) ທູ່ ຍີ າດກນິ ພດເປັນອາຫານອກີ ດວ້ ຍ. ໂດຍທູ່ ວົ ໄປເພູ່ ນິ ມກັ ນໍາໃຊທ້ າດສຸຂະພນັ ພດເພູ່ ອ ປອ້ ງກນັ ເຄູ່ ອງປູກ. ໂດຍທູ່ ວົ ໄປຢາຂາ້ ແມງໄມແ້ ມູ່ ນຈາໍ ພວກທາດອງົ ຄະທາດທູ່ ບີ ນັ ຈທຸ າດມູນຟດົ ສະຟໍທູ່ ເີ ປັນທາດເບູ່ ອ ສາມາດ ເຮດັ ໃຫລ້ ະບບົ ປະສາດເຊູ່ ອມ ທາດຈາໍ ພວກນເີ້ ປັນທາດອນັ ຕະລາຍ ເຖິງຈະໃຊໃ້ ນອດັ ຕາຕູ່ ໍາກໍຕາມ. ການຕກົ ຄາ້ ງໃນ ດນິ ແລະ ລງົ ໄປສູ່ ູແຫູ່ ງຼ ນໍາ້ ສາມາດເຮດັ ໃຫເ້ ບູ່ ອສດັ ແລະ ຄນົ ໄດອ້ ກີ , ເຖງິ ແມູ່ ນວູ່ າຢາຂາ້ ແມງໄມໃ້ ນປະຈບຸ ນັ ແມູ່ ນມີ ຄວາມທນົ ທານຕູ່ ໍາກຕໍ າມ ແຕູ່ ການສະຫຼາຍຕວົ ຂອງມນັ ມກັ ຈະພາໃຫກ້ າຍເປັນທາດອູ່ ນ, ບາງທາດກໍເປັນ ອນັ ຕະລາຍກູ່ ວູ່ າເກູ່ າົ ກໍເປັນໄດ.້ ເນູ່ ອງຈາກການກະເສດມກີ ານນໍາໃຊຢ້ າຂາ້ ແມງໄມ ້ ແລະ ຢາປາບສດັ ຕູພດ ນໍາ້ ກໍເລຍີ ມີ ສານເຫູ່ ຼາົ ນຕີ້ ກົ ຄາ້ ງຢູ່ ູ ແຕູ່ ກໍບູ່ ຄໍ ວນປູ່ ອຍບນັ ຈທຸ າດເຫູ່ ຼາົ ນລີ້ ວມທງັ ໝດົ ເກນີ ອດັ ຕາ 0,5 ມລີ ໂີ ກຣກຣາມຕູ່ ໍລດິ , ແຕູ່ ລະ ຢູ່ າງບູ່ ເໍ ກນີ 5.10−7������−1, ໃນນນັ້ Lindane ບູ່ ໍເກນີ 10−7������������−1, Aldrine ບູ່ ໍເກນີ 3. 10−8������������−1 ປະຈບຸ ນັ ນີ້ ການ ຫຸຼດຜູ່ ອນ ຫຼ ຫຼກີ ລູ່ ຽງການນໍາໃຊຢ້ າຂາ້ ແມງໄມ ້ ແລະ ຢາປາບສດັ ຕູພດແມູ່ ນເປັນໄປໄດດ້ ວ້ ຍການອາໄສເລອກພັນ ພດທູ່ ທີ ນົ ຕູ່ ໍການທໍາລາຍຂອງສດັ ຕູພດ, ດວ້ ຍການນໍາໃຊກ້ ານປອ້ ງກນັ ແບບຊວີ ະພາບ ແລະ ດວ້ ຍວທິ ກີ ານປູ່ ຽນພດ ພນັ ທູ່ ປີ ູກເປັນປະຈາໍ . ວທິ ກີ ານປູກພຽງແຕູ່ ພດພຽງຊະນດິ ດຽວໃນເນອ້ ທູ່ ອີ ນັ ກວາ້ ງແມູ່ ນບູ່ ແໍ ທດເໝາະ. ໃນບນັ ດາປະເທດອຸດສາຫະກໍາ ນໍາ້ ຍງັ ມບີ ນັ ຫາການເປີເປອ້ ນ, ເປັນພດິ ຍອ້ ນທາດເບູ່ ອຈາກໂລຫະໜັກອຸດ ສາຫະກໍາລດົ ຍນົ , ໄຟຟາ້ , ອເີ ລກັ ໂທຣນີກ…ທາດມູນບາງຢູ່ າງ, ເວລາມຢີ ູ່ ູໃນນໍາ້ ໃນອດັ ຕາຕູ່ ໍາທູ່ ສີ ຸດ ພໍເປັນແຕູ່ ຮູ່ ອງ ຮອຍ ກໍເປັນປະໂຫຍດ ແລະ ຈາໍ ເປັນໃຫແ້ ກູ່ ການມຊີ ວີ ດິ ເຊູ່ ນັ : ເຫກຼັ , ໂກຣມ, ໂກບາລ…ແຕູ່ ຖາ້ ມໃີ ນອດັ ຕາສູງພວກ ມນັ ຈະກາຍເປັນທາດເບູ່ ອໄດ.້ ມໂີ ລຫະໜັກ 2 ຊະນດິ ທູ່ ີມຜີ ົນເຮດັ ໃຫເ້ ປັນພດິ ຢູ່ າງຮາ້ ຍແຮງ ນນັ້ ກໍຄທາດມູນ ບາ ຫຼອດ (Hg) ທູ່ ີທໍາລາຍຈດຸ ເຄູ່ ອນໄຫວວຕິ າມນິ B12 ແລະ ທາດມູນຊນ (Pb) ເຊູ່ ງິ ພາໃຫເ້ ກີດພະຍາດທູ່ ຮີ າ້ ຍແຮງ Saturnisme ເຂດທູ່ ມີ ກີ ານຂຸດຄນົ້ ບູ່ ແໍ ຮູ່ ໃນເມູ່ ອກູ່ ອນ ແລະ ເຊາົ ເຄູ່ ອນໄຫວກດິ ຈະກໍາມາແລວ້ ຫຼາຍສບິ ປີກຍໍ ງັ ສບຕູ່ ໍ ໄດຮ້ ບັ ຜນົ ສະທອ້ ນຂອງມນັ ຕູ່ ໍໄປຢູ່ ູ. 47

4.2. ບນັ ຫາຂອງນຕີ ຣດັ ນໍາ້ ດູ່ ມແຮູ່ ທາດ ແມູ່ ນຊບັ ພະຍາກອນສໍາຄນັ ສໍາລບັ ມະນຸດ ພຽງແຕູ່ ເບູ່ ງິ ລາຄາຂອງນໍາ້ ແຮູ່ ທາດກໍສໍານກຶ ເຖິງ ຄຸນຄູ່ າຂອງມນັ ໄດ.້ ແຕູ່ ບາງທອ້ ງຖູ່ ິນມນີ ໍາ້ ແຮູ່ ທາດໃຕບ້ າດານທູ່ ພີ ວມຖກນຕີ ຣດັ ນາບຂູ່ ູ. ຖາ້ ວູ່ າເກອແຮູ່ ທາດໃນນໍາ້ ດູ່ ມຫາກບນັ ຈນຸ ຕີ ຣດັ ເກນີ ຂອບເຂດແລວ້ ນໍາ້ ນນັ້ ຈະເປັນອນັ ຕະລາຍແກູ່ ຜູດ້ ູ່ ມ ໂດຍສະເພາະແມູ່ ນເດກັ ທູ່ ເີ ກດີ ໃໝູ່ , ເດກັ ທູ່ ກີ ນີ ນມົ ແມູ່ ແລະ ເດກັ ທູ່ ວົ ໄປ ເພາະວູ່ າໃນລະບບົ ລາໍ ໄສ້ ຂອງເດກັ ເຫູ່ ຼາົ ນມີ້ ຈີ ລຸ ະຊບີ ທູ່ ດີ ູດອກົ ຊແີ ຊນແຮງກວູ່ າ ຈລຸ ະຊບີ ທູ່ ຢີ ູ່ ູໃນລະບບົ ລໍາໄສຂ້ ອງຜູໃ້ ຫຍູ່ ສາມາດປູ່ ຽນນຕີ ຣັດໃຫກ້ າຍເປັນນຕີ ຣດິ . ນຕີ ຣິດກະທບົ ໃສູ່ ເຮໂມໂກຼບນິ ຂອງເມດັ ເລອດແດງແລວ້ ເຮດັ ໃຫເ້ ມດັ ເລອດແດງສູນເສຍສະມດັ ຖະພາບໃນການລໍາລຽງອກົ ຊແີ ຊນ. ນອກຈາກນນັ້ ນຕີ ຣດິ ຍງັ ເປັນອນັ ຕະລາຍອກີ ຮູບແບບໜູ່ ງຶ ຄ ເມູ່ ອຢູ່ ູໃນຮູ່ າງກາຍຈະທໍາປະຕກິ ລິ ຍິ າກບັ ໂປຼຕນີ ກາຍເປັນນໂີ ຕຼຊາມນິ ເຊູ່ ງິ ເປັນທາດທູ່ ພີ າໃຫເ້ ກດີ ເປັນໂລກມະເຮງັ ໄດ.້ ນໍາ້ ດູ່ ມແຮູ່ ທາດຄຸນນະພາບດີ ບູ່ ໍຄວນບນັ ຈຸນຕີ ຣັດ. ຖາ້ ນໍາ້ ຫາກບັນຈຸນຕີ ຣັດນບັ ແຕູ່ 50 mg/l ຂນຶ້ ໄປກໍບູ່ ໍ ອາດຖເປັນນາໍ້ ດູ່ ມທູ່ ປີ ອດໄພໄດອ້ ກີ ແລວ້ . ແຕູ່ ນຕີ ຣດັ ກໍແມູ່ ນປຸ໋ ຍສໍາຄນັ ສໍາລບັ ພດ, ຖາ້ ດນິ ປູກຝັງຂາດນຕີ ຣັດກໍເທູ່ າົ ກບັ ຂາດຄວາມອຸດມົ ສມົ ບູນ. ນຕີ ຣດັ ແມູ່ ນປຸ໋ ຍທູ່ ລີ ະລາຍໃນນໍາ້ ທູ່ ລີ ະລາຍໄດດ້ ທີ ູ່ ສີ ຸດ. ແຕູ່ ວູ່ າໃນການກະເສດ ໃຊນ້ ຕີ ຣັດໃນອດັ ຕາປະລມິ ານເທູ່ າົ ໃດຈູ່ ງຶ ຈະພໍ ? ແນູ່ ນອນຊາວກະສກິ ອນຍູ່ ອມຈະໃຊ້ ນຕີ ຣັດໃນອດັ ຕາສູງເພູ່ ອໄວ,້ ຖາ້ ດນິ ຂາດທາດບໍາລຸງລຽ້ ງກໍເທູ່ າົ ກບັ ວູ່ າ ຊາວກະຊກິ ອນຂາດລາຍໄດ້ ແຕູ່ ຍອ້ ນການໃສູ່ ປຸ໋ ຍນຕີ ຣດັ ສູງເກນີ ໄປເຮດັ ໃຫນ້ າໍ້ ໃນບາດານເບູ່ ອ. ອກີ ດາ້ ນໜູ່ ງຶ ໃນດນິ ກມໍ ຈີ ລຸ ະຊບີ ຈາໍ ພວກທູ່ ສີ າ້ ງນຕີ ຣັດໄດ້ ໂດຍສະເພາະແມູ່ ນຈາໍ ພວກທູ່ ອີ າໄສຢູ່ ູນໍາຕູ່ ຸມຕູດຂອງພດຕະກນູ ຖູ່ ວົ , ການນໍາ ໃຊຝ້ ູ່ ຸ ນຄອກກໍເປັນທາງເລອກໜູ່ ງຶ ແຕູ່ ກໍຍງັ ບູ່ ໍຫລກີ ເວນັ້ ໄດກ້ ູ່ ຽວກບັ ນຕີ ຣັດລູ່ ນອດັ ຕາ ເຊູ່ ງິ ນໍາ້ ຈະພໍຮບັ ໄດ.້ ດູ່ ງັ ນນັ້ , ບນັ ຫາຂອງການຜະລດິ ຄວນຄໍານງຶ ເຖິງຄຸນະພາບເປັນຫຼກັ , ບູ່ ໍຄວນເບູ່ ງິ ແຕູ່ ດາ້ ນປະລິມານ. ຕວົ ຢູ່ າງ ຜກັ ສະລັດຕົນ້ ໃຫຍູ່ ໆງາມໆ ຖາ້ ເອາົ ມາວໄິ ຈກວດຫານຕີ ຣດັ ກໍຈະເຫນັ ວູ່ າມຫີ ຼາຍສມົ ຄວນ ຈນົ ຜູບ້ ໍລໂິ ພກເກດີ ມຄີ ວາມຢາ້ ນກວົ ບູ່ ໍ ກາ້ ກນິ , ຜະລດິ ໄດຫ້ າຼ ຍແນວນີ້ ຖາ້ ຂາຍບູ່ ອໍ ອກຈະມຄີ ວາມໝາຍແນວໃດ? ນຕີ ຣັດແມູ່ ນເກອແຮູ່ ທູ່ ບີ ນັ ຈອຸ ກົ ຊແີ ຊນຂອງທາດມູນນີໂຕຣແຊນ, ນຕີ ຣດັ ລະລາຍໃນນໍາ້ ໄດດ້ ທີ ູ່ ສີ ຸດ. ໃນ ຊນັ້ ບນັ ຍາກາດກໍມກີ າສນໂີ ຕຣແຊນ ແລະ ກາສອກົ ຊແີ ຊນ. ປະກດົ ການໄຟຟາ້ ໃນອາກາດ (ຟາ້ ເຫຼອ້ ມ) ກພໍ າໃຫເ້ ກດີ ນຕີ ຣດັ ໄດ້ ແລວ້ ລະລາຍໃນນາໍ້ ຝົນຕກົ ລງົ ມາ. ແຕູ່ ນຕີ ຣດັ ສູ່ ວນໃຫຍູ່ ແມູ່ ນມາຈາກປຸ໋ ຍ ເຊູ່ ງິ ຜະລດິ ອອກຈາກໂຮງງານ ເຄມີ ທູ່ ສີ ງັ ເຄາະທາດປະສມົ ຂອງນໂີ ຕຣແຊນໃນຮູບຮູ່ າງອາໂມນອີ ກັ ຫຼ ເກອອາໂມນອີ ອມ. ພາຍຫງຼັ ທູ່ ອີ າໂມນອີ ກັ ຫຼ ເກອອາໂມນອີ ອມຖກປະຕກິ ລິ ຍິ າກບັ ອກົ ຊແີ ຊນແລວ້ ກໍກາຍເປັນນຕີ ຣດັ . ເມູ່ ອປຸ໋ ຍນຕີ ຣດັ ຫຼ ປຸ໋ ຍອາໂມນອີ ອມ ຖກ ຫວູ່ ານລງົ ຕາມໜາ້ ດນິ ມນັ ກໍຈະຊມຶ ໄປຕາມນໍາ້ ຝົນ ຫຼ ຖກຝົນລາ້ ງ. ຖາ້ ຫາກປຸ໋ ຍຖກຫວູ່ ານໃນເວລາທູ່ ເີ ໝາະສມົ ສໍາ ລບັ ເຄູ່ ອງປູກ ມນັ ກໍຈະໄປບໍາລຸງລຽ້ ງຕນົ້ ພດ. ພດຕະກຸນຖູ່ ົວ (ຖູ່ ົວຍດັ , ຖູ່ ົວເຫຼອງ, ຖູ່ ົວອູ່ ນໆ) ພດຕະກຸນຜກັ ແວູ່ ນ ບູ່ ໍຈໍາເປັນໃຊປ້ ຸ໋ ຍນຕີ ຣັດ ເພາະຮາກ ຂອງພວກມນັ ເປັນບູ່ ອນອາໄສຂອງຈາໍ ພວກບັກເຕຣີ ີ ທູ່ ີສາມາດນໍາໃຊນ້ ີໂຕຣແຊນໃນອາກາດໄດທ້ າງກງົ ແລະ ຍງັ ແບູ່ ງໃຫແ້ ກູ່ ພດອກີ ດວ້ ຍ. ດນິ ປູກຝັງເອງກໍມສີ ູ່ ວນສະໜອງນຕີ ຣັດໃຫແ້ ກູ່ ພດ ເພາະຮວີ ມສັ ທູ່ ມີ າຈາກການເປູ່ ອຍເນູ່ າົ ຂອງອງົ ຄະທາດໃນດນິ ກໍຄູ່ ອຍໆເປັນນຕີ ຣັດ ຕວົ ຢູ່ າງຂອງການນາໍ ໃຊຝ້ ູ່ ຸນຂຽວ, ຝູ່ ຸນຄອກ. ຄນົ ແລະ ໂຮງງານ ກໍມກີ ານຖູ່ າຍເທຈາໍ ພວກອາໂມນອີ ກັ ແລະ ທາດປະສມົ ຂອງນໂີ ຕຣແຊນອູ່ ນໆ, ສະຖາ ນບີ າໍ ບດັ ນໍາ້ ເສຍກໍຍາກທູ່ ຈີ ະສາມາດສະກດັ ທາດປະສມົ ຂອງນໂີ ຕຣແຊນອອກໄດ,້ ສູ່ ວນໜູ່ ງຶ ກໍລະເຫຍີ ໄປນໍາອາກາດ 48

(ອາໂມນອີ ກັ ), ອກີ ສູ່ ວນໜູ່ ຶງ ກໍຖກອກົ ຊດີ ູ່ ງັ ກາຍເປັນນຕີ ຣັດຢູ່ ູຕາມຂຕີ້ ມົ , ແຕູ່ ສູ່ ວນຕນົ້ ຕໍແມູ່ ນລະລາຍໄປຕາມໃນ ນາໍ້ ພາຍຫຼງັ ການບໍາບດັ ແລວ້ , ສດັ ລຽ້ ງກໍຖູ່ າຍເທທາດປະສມົ ຂອງນໂີ ຕຣແຊນອອກຕາມອາຈມົ ຂອງພວກມນັ , ຝູ່ ຸ ນ ຄອກ (ຂສີ້ ດັ ກບັ ເຟອງທູ່ ໃີ ຊປ້ ູນອນໃຫແ້ ກູ່ ສດັ ) ຖກຫວູ່ ານຕາມໜາ້ ດນິ ທາດອງົ ຄະທາດຊະນດິ ນີ້ ກໍຄູ່ ອຍໆກບັ ກາຍ ເປັນແຮູ່ ອະນນິ ຊີ ກາຍເປັນນຕີ ຣດັ ບໍາລຸງລຽ້ ງໃຫແ້ ກູ່ ພດ. ຖາ້ ໜາ້ ດນິ ຫາກປາສະຈາກພດ ຫຼ ຫຍາ້ , ນຕີ ຣດັ ກໍຈະໃຫ້ ໄປເຮດັ ໃຫນ້ າໍ້ ບາດານເປີເປອ້ ນເສຍຄຸນ. ແຕູ່ ລະຫວົ ໜູ່ ວຍການລຽ້ ງສດັ ຂອງກະເສດສຸມ ເຊູ່ ງິ ມສີ ດັ ລຽ້ ງໃນປະລມິ ານຫຼວງຫຼາຍຈະຕອ້ ງຄຸມ້ ຄອງຝູ່ ຸ ນ ຄອກຫຼາຍພນັ ແມດັ ກອ້ ນ. ທາດປະສມົ ຂອງນໂີ ຕຣແຊນລະເຫຍີ ອອກຈາກຝູ່ ຸ ນດູ່ ງັ ກູ່ າວເວລາຫວູ່ ານເທງິ ໜາ້ ດນິ ໂດຍ ສະເພາະເວລາອາກາດຮອ້ ນ ຫຼ ຢູ່ ູຕາມຂຸ ມເກບັ ທອ້ ນ, ຖາ້ ຂູມເກບັ ທອ້ ນຫາກບູ່ ໍມຊີ ນັ້ ກນັ ຊມຶ ກຈໍ ະມກີ ານຮູ່ ວົ ໄຫຼໄປ ເຮດັ ໃຫນ້ ໍາ້ ທາງໜາ້ ດນິ ເປິເປ້ອນ. ຕວົ ຢູ່ າງ ທູ່ ປີ ະເທດເນເທແີ ລນ, ການລຽ້ ງໝແູ ບບມຄີ ວາມໜາ້ ແໜນ້ ສູງຫຼາຍ ເປັນ ຕນົ້ ເຫດຂອງກາລະເຫຍີ ອາຍອາໂມນອີິ ກັ ເຖິງ 72 % ອາຍນີ້ ພອ້ ມກບັ ອາຍອກົ ຊດິ ຕູ່ າງໆຂອງນໂີ ຕຣແຊນທູ່ ເີ ກດີ ຈາກ ທູ່ ໍອາຍເສຍຂອງລົດຍນົ ແລະ ທູ່ ໍຄວນັ ໄຟຂອງໂຮງງານປູ່ ອຍອອກ ແລະ ອາຍຈາກການເຜົາໄໝຈ້ າກອກັ ຄໄີ ພເປັນ ແຫູ່ ງຼ ເກດີ ຂອງຝົນອາຊດິ . 4.3. ບນັ ຫາຂອງປຸ໋ ຍ ເພູ່ ອຜະລດິ ຜກັ ແລະ ໝາກໄມທ້ ູ່ ມີ ຄີ ຸນນະພາບດີ ແລະ ສະມດັ ຖະພາບສູງ, ຊາວກະສກີ ອນມກັ ຈະໃຊປ້ ຸ໋ ຍ ແລະ ສຸກຂະພນັ ຕູ່ າງໆສໍາລບັ ພດ. ການນາໍ ໃຊທ້ າດເຫູ່ າຼົ ນີ້ ເຄຍີ ມມີ າແຕູ່ ດນົ ນານມາແລວ້ . ແຕູ່ ສະໄໝບູຮານ ຄນົ ເຮົາໃຊປ້ ະສບົ ການຕູ່ າງໆເພູ່ ອປັບປຸງດນິ ປູກຝັງເຊູ່ ນັ : ເສດເຫຼອຕູ່ າງໆຂອງພດ (ຝູ່ ຸ ນ ບູ່ ມົ ), ເສດເຫຼອຕູ່ າງໆຂອງສດັ (ຝູ່ ຸ ນຄອກ), ຂເີ້ ຖູ່ ົາ…ດູ່ ງັ ຈະອາ້ ງອງີ ໄດຈ້ າກຄໍາພບີ ູຮານຕູ່ າງໆເຊູ່ ນັ : ໃນຄໍາພຂີ ອງສາດ ສາໜາຕູ່ າງໆ, ໃນໜງັ ສ ໂອດເິ ຊ້ (Odyssee) ເພູ່ ອແກໄ້ ຂຄວາມບູ່ ພໍ ຽງພຈໍ າກການໃຊຝ້ ູ່ ຸນເຫູ່ ຼາົ ນີ້ ຄນົ ບູຮານຍງັ ໃຊວ້ ທິ ີ ປະໃຫດ້ ນິ ປູກຝັງພກັ ຜູ່ ອນຊູ່ ວົ ຄາວ (ໄຮູ່ ເຮອ້ ). ຊາວໂຣມນັ ບູຮານຍງັ ນາໍ ໃຊວ້ ທິ ປີ ູກພດສະຫບຼັ ຢູ່ າງເປັນຮອບວຽນ (ມີ ການປູກໝາກຖູ່ ົວສະຫຼັບກບັ ພດຕະກຸນອູ່ ນ) ເພູ່ ອປັບປຸງດິນ, ຮາກຂອງຕນົ້ ໝາກຖູ່ ົວມຕີ ູ່ ຸມຕູດ ເຊູ່ ງິ ແມູ່ ນການຢູ່ ູ ຮູ່ ວມກນັ ຕູ່ າງຝູ່ າຍຕູ່ າງມຜີ ນົ ລະຫວູ່ າງຈລຸ ງັ ຂອງຕນົ້ ໝາກຖູ່ ວົ ເອງ ກບັ ຈລຸ ະຊບີ ເຊູ່ ງິ ມຄີ ວາມສາມາດໃນການດູດເອາົ ນີ ໂຕຣແຊນ ������2 ຈາກອາກາດ ມາສງັ ເຄາະທາດປະສມົ . ນກັ ປັດຊະຍາຊາວເກຼກັ ບູຣານຊູ່ ອຣິດສຕດົ (ສດັ ຕະວດັ ທູ່ ີ 4 ກູ່ ອນ ຄ.ສ) ເປັນເຈາົ້ ຂອງທດິ ສະດກີ ູ່ ຽວກບັ ການສະໜອງອາຫານໃຫແ້ ກູ່ ພດ, ພດຕູ່ າງໆດູດເອາົ ອາຫານສໍາເລດັ ຮູບ ຮຽກວູ່ າ ຮວິ ມສັ ຈາກດນິ (ຊວີ ດິ ກໍາເນດີ ມາຈາກຊວີ ດິ ). ທດິ ສະດນີ ແີ້ ມູ່ ນທດິ ສະດຕີ ນົ້ ຕໍກບັ ຊາວກະສກິ ອນຈນົ ຮອດ ສັດຕະວັດທີ 16 ໃນປີ 1553 ຊາວຝຣູ່ ັງເສດ ຊູ່ ເບມາດ ປາລິຊີ Bemard Palisy ລິເລູ່ ີມວິວັດທະນາການ ໂດຍ ບອກວູ່ າພດບູ່ ໍພຽງແຕູ່ ຕອ້ ງການນາໍ້ ແລະ ຣິວມສັ ເທູ່ າົ ນນັ້ , ແຕູ່ ຕອ້ ງການເກອແຮູ່ ບາງຊະນດິ ຈາກດນິ ອກີ . ໃນປີ 1804 ຊາວສະວດິ ຊູ່ ນໂິ ກລາ້ ໂຊຊວົ Nicolas Saussure ພສິ ູດໃຫເ້ ຫນັ ວູ່ າພດດູດເອາົ ເກອແຮູ່ ທາດຕູ່ າງໆທູ່ ີ ລະລາຍໃນ ດນິ ແລະ ຄນົ ເຮາົ ສາມາດປູກພດໃນສູ່ ງິ ແວດລອ້ ມທຽມອະນງົ ຄະທາດໄດ.້ ໃນປີ 1838 ທດິ ສະດຮີ ວິ ມສັ ຖກປະຖີມ້ ຢູ່ າງສນິ້ ເຊງີ ຍອ້ ນຜນົ ງານຂອງຊາວຝຣູ່ ງັ ຊູ່ ຢີນບບັ ຕສີ ບູຊງິ ໂກວ Jean Baptiste Boussinggault ແລະ ຊາວເຢຍລະມນັ ຊູ່ ຢຸສຕຸສ ວນົ ເລບິ ກິ Justus Von Liebig ໂດຍສກຶ ສາ ດນິ ປູກຝັງ, ເລບີ ກິ ຊແີ້ ຈງວູ່ າພດດູດເອົາທາດມູນນໂີ ຕຣແຊນທູ່ ີມນັ ຕອ້ ງການໃນຮູບຮູ່ າງຂອງອີອງົ ທາດ ອະນງົ ຄະ ທາດ ທູ່ ລີ ະລາຍໃນນໍາ້ ໄດ.້ ເລບີ ກິ ຍງັ ໄດປ້ ຸງແຕູ່ ງປຸ໋ ຍສງັ ເຄາະ. ຫຼກັ ເກນພນ້ ຖານຂອງການກະເສດຕະກອນໄດຖ້ ກຄນົ້ ພບົ ຄ: 49

- ການຂາດແຄນແຮູ່ ທາດຕູ່ າງໆຕາມທາໍ ມະຊາດຂອງດນິ ອນັ ເນູ່ ອງມຈາກການປູກຝັງຕອ້ ງຖກຕອ້ ງທດົ ແທນ ດວ້ ຍການໃຊປ້ ຸ໋ ຍຢູ່ າງສມົ ເຫດສມົ ຜນົ . - ສະມດັ ຖະພາບຂອງການເກບັ ກູ່ ຽວຖກກາໍ ນດົ ດວ້ ຍທາດມູນທູ່ ຂີ າດແຄນ. - ທາດມູນໃດໜູ່ ງຶ ຫາກມໃີ ນປະລມິ ານຫຼາຍເກນີ ຈະຈາໍ ກດັ ການດູດຊມຶ ທາດມູນອູ່ ນໆ ແລະ ຈະຈາໍ ກດັ ສະ ມດັ ຖະພາບ. ການປັບປູ່ ຸງດນິ ຈະສາມາດເຮດັ ໄດຢ້ ູ່ າງດທີ ູ່ ສີ ຸດດວ້ ຍການສາ້ ງແຜນການໃຊປ້ ຸ໋ ຍ ເຊູ່ ງິ ຄາໍ ນງຶ ເຖງິ ປະລມິ ານເກອ ແຮູ່ ຕູ່ າງໆທູ່ ມີ ແີ ລວ້ ໃນດນິ ແລະ ຄໍານງຶ ເຖງິ ຄວາມຕອ້ ງການຂອງພດ. 4.4. ບນັ ຫາຂອງຢາປາບສດັ ຕູພດ ຢາປາບສດັ ຕູພດມບີ ດົ ບາດສໍາຄນັ ຫຼາຍສໍາລບັ ການກະເສດເຊູ່ ນັ : ໃຊຕ້ າ້ ນກບັ ພວກກາຝາກຂອງພດ, ຊູ່ ວຍ ສະກດັ ກນັ້ ການແຜູ່ ລະບາດຂອງພະຍາດພດ, ກໍາຈດັ ແມງໄມທ້ ູ່ ເີ ປັນສດັ ຕູພດ... ແຕູ່ ກູ່ ໍເປັນໜາ້ ເສຍດາຍ ການນໍາໃຊ້ ທາດເຫູ່ ຼົານໃີ້ ນປະລມິ ານກວາ້ ງຂວາງ ພດັ ເຮດັ ໃຫຄ້ ນົ ແຮງສູ່ ຽງກບັ ອນັ ຕະລາຍ ອນັ ເນູ່ ອງຈາກຜນົ ສະທອ້ ນຂອງການ ນໍາໃຊທ້ າດພວກນ.ີ້ ກະເສດສຸມ ມກີ ານຂະຫຍາຍຕວົ ຢູ່ າງແຂງແຮງຢູ່ ູໃນໂລກ, ໃນຊູ່ ວງ 40 ປີມານີ້ ອນັ ເນູ່ ອງມາຈາກການດັດ ແປງເຕກັ ນກິ ການປູກ ແລະ ການນາໍ ໃຊຢ້ ູ່ າງກວາ້ ງຂວາງ ແລະ ນບັ ມນ້ ບັ ເພູ່ ມີ ຂນຶ້ ຈາໍ ພວກຢາຂາ້ ຫຍາ້ , ຢາຂາ້ ແມງ້ ໄມ,້ ຢາຂາ້ ເຊອ້ ເຫດັ ເຊອ້ ລາ ແລະ ການນໍາໃຊປ້ ຸ໋ ຍເຄມີ ພາໃຫໄ້ ດຮ້ ັບສະມດັ ຖະພາບການຜະລດິ ສູງ. ໃນໄລຍະ 30 ປີ ຜູ່ ານມາ, ສະມດັ ຖະພາບແມູ່ ນເພູ່ ມີ ຂນຶ້ ໂດຍສະເລູ່ ຍແລວ້ ປະມານ 100 kg ຕູ່ ໍປີຕູ່ ໍເຮກັ ຕາ. ຜນົ ຮບັ ສະເລູ່ ຍໃນປັດຈຸ ບນັ ແມູ່ ນປະມານ 6 ໂຕນຕູ່ ໍປີຕູ່ ໍເຮກັ ຕາ. ສະເພາະແຕູ່ ການໃຊຢ້ າຂາ້ ເຊອ້ ເຫດັ ເຊອ້ ລານນັ້ , ເລູ່ ມີ ໃຊໃ້ ນຊຸມປີ 70 ນນັ້ ມກີ ານຂະຫຍາຍຢູ່ າງປະຈກັ ຕາ. ປະມານ 20 ປີກູ່ ອນເລູ່ ມີ ຈາກ 0 (ປອດຈາກການໃຊຢ້ າຕູ່ ໍປີ) ຮອດຊຸມປີ 90 ມກີ ານ ໃຊຢ້ ານເີ້ ຖງິ 85 % ຂອງເນອ້ ທູ່ ປີ ູກພດພນັ ທນັ ຍາຫານ, ມບີ າງຕອນໃຊຮ້ ອດປີລະ 3 ຄງັ້ . ຄຽງຄູ່ ູກນັ ນນັ້ ນກັ ວໄິ ຈນໍາ້ ໄດພ້ ບົ ວູ່ າ ອດັ ຕາສູ່ ວນໃນການບນັ ຈນຸ ຕີ ຣັດຈາກໂຂງເຂດຂອງການກະສກິ ໍາໃນນໍາ້ ບາດານໄດເ້ ພູ່ ມີ ຂນຶ້ ຢູ່ າງໜາ້ ວຕິ ກົ . ຈາກການສໍາຫຼວດ ແລະ ພບົ ວູ່ ານໍາ້ ບາດານຫຼາຍໆແຫູ່ ງຖກເປອ້ ນຈາກນໍາ້ ຢາປາບ ສດັ ຕູພດຈາກໂຂງເຂດກະສກິ າໍ ເຊູ່ ງິ ໃນນນັ້ ມີ Lindane (ຢາປາບສດັ ຕູພດກາ 666) ໃຊກ້ ບັ ຕນົ້ ສາລີ ແລະ ຫຍາ້ ລຽ້ ງ ງວົ , ຢາ DDT, Parathion ແລະ ທາດປະສມົ ອູ່ ນໆ ຂອງຟົດສະຟໍ ແລະ ຂອງມາດ. ໃນນີມ້ ບີ າງບູ່ ອນອັດຕາບນັ ຈຸ ທາດເຫູ່ ຼາົ ນລີ້ ູ່ ນອດັ ຕາທູ່ ກີ ໍານດົ ໄວໃ້ ນມາດຕະຖານຂອງນາໍ້ ສະອາດທູ່ ໃີ ຊບ້ ໍລໂິ ພກອກີ . ເມູ່ ອເຫັນອນັ ຕະລາຍດູ່ ັງນີ້ ເຮົາມາຕງັ້ ຄໍາຖາມວູ່ າ ຈະເປັນໄປໄດບ້ ູ່ ໍທູ່ ີຈະເຊົາໃຊຢ້ າປາບສດັ ຕູພດເຫູ່ ຼົານີໃ້ ນ ໂຂງເຂດກະສກິ າໍ ? ເພູ່ ອຫຼກີ ລູ່ ຽງການນໍາໃຊຢ້ າປາບສດັ ຕູພດ, ການຫຸຼດຜູ່ ອນ ຫຼ ບູ່ ໍໃຊເ້ ລຍີ , ຊາວກະສກິ ອນມທີ າງເລອກຢູ່ ູ 3 ທາງເລອກຄ: - ທາງເລອກທີ 1: ທົດແທນຢາປາບສດັ ຕູພດດວ້ ຍການນໍາໃຊຕ້ ວົ ທູ່ ີກນິ ສດັ ເຫູ່ ຼົານແີ້ ທນພດ. ຕວົ ຢູ່ າງ: ໃຊ້ ແມງເຕູ່ າົ ທອງປາຍເພຍ້ . ໃຊກ້ ບົ , ຂຽດ, ຄນັ ຄາກ ຫຼ ກະປອມ ປາຍບຕກັ ແຕນ ຫຼ ແມງໄມອ້ ູ່ ນໆ. ໃຊກ້ ບັ ດກັ ສໍາລບັ ສດັ ຕູພດ, ດງຶ ຄວາມສນົ ໃຈຂອງສດັ ຕູພດເພູ່ ອອອກຈາກພດໄປສູ່ ູເປົ້າໝາຍກບັ ດກັ ໂດຍອາໄສໂມເລກຸນສງັ ເຄາະບາງ ຊະນດິ ເຊູ່ ິງຄາ້ ຍກັບໂມເລກຸນທູ່ ີແມງໄມຜ້ ະລິດອອກ ແລະ ໃຊເ້ ປັນສນັ ຍານໃນການສູ່ ສານຂອງພວກມັນເຊູ່ ນັ : ຈາໍ ພວກເຟໂຣມອນ ເປັນຕນົ້ . 50

- ທາງເລອກທີ 2: ດດັ ແປງພນັ ພດໃຫໄ້ ດພ້ ດພນັ ທູ່ ສີ າມາດທນົ ຕູ່ ໍການຮາວີ ຂອງພະຍາດບາງຊະນດິ . ໂດຍ ໃຊ້ ວທິ ກີ ານທາງວສິ າວະກາໍ ທາງກໍາມະພນັ . - ທາງເລອກທີ 3: ບນົ ພນ້ ຖານແນວຄດິ ທູ່ ວີ ູ່ າ ວທິ ກີ ານຂອງເຮດັ ກະເສດປັດຈບຸ ນັ ອໍານວຍຄວາມສະດວກ ແກູ່ ການແຜູ່ ລະບາດຂອງເຊອ້ ພະຍາດ ຫຼ ຂອງສດັ ຕູພດ. ວທິ ກີ ານໃໝູ່ ທູ່ ແີ ທດເໝາະກວູ່ າ ໄດແ້ ກູ່ ການປະສມົ ປະສານ ຢູ່ າງຄູ່ ອງແຄວ້ , ການນາໍ ໃຊວ້ ທິ ກີ ານອູ່ ນໆເຂາົ້ ກນັ ເພາະແຕູ່ ລະວທິ ກີ ານທູ່ ສີ ະເໜີມາເທງິ ນບີ້ ູ່ ໍຂດັ ແຍູ່ ງກນັ ແຕູ່ ພດັ ສມົ ທບົ ກນັ . ການປະສມົ ປະສານວທິ ກີ ານຕູ່ າງໆເພູ່ ອເຮດັ ໃຫໄ້ ດຜ້ ນົ ເນູ່ ອງຄ ຫຸຼດຜູ່ ອນການນາໍ ໃຊຢ້ າປາບສດັ ຕູພດ ແລະ ນາໍ ໃຊທ້ າດເຄມໃີ ນປະລມິ ານຕູ່ ໍາທູ່ ສີ ຸດທູ່ ຈີ າໍ ເປັນ. 4.5. ດອີ ກົ ຊນິ (dioxin) ໃນປະມານຕນົ້ ປີ 1999 ໄດເ້ ກດີ ມກີ ນຫາ້ ມເອາົ ໄກູ່ ພນັ ຊນີ້ ຈາກປະເທດແບນຊກິ ເຂາົ້ ສູ່ ູປະເທດຝຣູ່ ງັ ໃນຂໍຫ້ າ ພບົ ທາດດອີິ ກົ ຊນິ ໃນຊນີ້ ໄກູ່ . ຫາຼ ຍໆຄນົ ໄດໃ້ ຫຄ້ ວາມສນົ ໃຈ ແລະ ຕງັ້ ບນັ ຫາວູ່ າ ດອີ ກົ ຊນິ ແມູ່ ນຫຍງັ ? ໃນຊຸມປີ 70 ກູ່ ອນທູ່ ມີ ກີ ານຄວບຄຸມໃນປີ 1979, ທາດທູ່ ເີ ອນີ້ ກນັ ວູ່ າ 2,4,5-T (2,4,5-trichloro - phenoxyacetic acid) ໄດຖ້ ກນໍາໃຊຢ້ ູ່ າງກວາ້ ງຂວາງໃນຖານະເປັນຢາຂາ້ ຫຍາ້ , ມນັ ຖກປຸງແຕູ່ ງຈາກປະຕກິ ລິ ຍິ າ ລະຫວູ່ າງ 2,4,5 - ຕຣກີ ໍຼໂຣເຟໂນລ ກບັ ອາຊດິ ກຼໍໂຣອາເຊຕກິ . ດອີ ກົ ຊນິ ທູ່ ເີ ຈອປົນມາກບັ 2,4,5 - ຕຣີກໍຼໂຣເຟໂນລ ຜູ່ ານປະຕກິ ລິ ຍິ າກາຍເປັນ 2,4,5 - T ຍງັ ສບຕູ່ ໍເປັນດີ ອກົ ຊນິ ແລະ ຖກກະຈາຍເຂາົ້ ໃນສູ່ ງິ ແວດລອ້ ມ ໂດຍການພູ່ ນົ ໃສູ່ ພດ. ໂດຍສະເພາະແລວ້ ປະລມິ ານດອີ ກົ ຊນິ ທູ່ ຖີ ກ ເຈອປົນກບັ 2,4,5 - T ມໜີ ອ້ ຍທູ່ ສີ ຸດ. Arent Orange ຫຼ ທູ່ ເີ ອນີ້ ກນັ ວູ່ າ ຝົນເຫອຼ ງ, 2,4,5 - T ຕວົ ການທູ່ ເີ ຮດັ ໃຫ້ ຕນົ້ ໄມຫ້ ູ່ ນຼົ ໃບ ທູ່ ຖີ ກໃຊໃ້ ນສງົ ຄາມຫວຽດນາມ ບນັ ຈດຸ ອີ ກົ ຊນິ ປະມານ 2 ສູ່ ວນລາ້ ນ. ຈາກການທດົ ລອງກບັ ໜູເຫນັ ວູ່ າ ດອີ ົກຊິນແມູ່ ນໜູ່ ຶງໃນຈໍາພວກທາດທູ່ ເີ ບູ່ ອທູ່ ສີ ຸດເຊູ່ ງິ ມະນຸດເຄຍີ ຮູຈ້ ກັ . ດອີ ກົ ຊນິ ເບູ່ ອແຮງກວູ່ າສະຕຣິກນນິ ປະມານ 2000 ເທູ່ ອ ແລະ ແຮງກວູ່ ານາຕຣີຊຢີ ານວົ ປະມານ 150 000 ເທູ່ ອ. ແຕູ່ ຍງັ ດທີ ູ່ ຮີ ູ່ າງກາຍຂອງຄນົ ເຮາົ ມຄີ ວາມທນົ ຕູ່ ໍດອີ ກົ ຊນິ ໄດດ້ ກີ ວູ່ າຮູ່ າງກາຍຂອງໜທູ ດົ ລອງ ຈູ່ ງິ ບູ່ ໍພໍຈະເຮດັ ໃຫຕ້ າຍ ໄດຍ້ ອ້ ນດອີ ກົ ຊນິ ໂດຍກງົ . ຜນົ ສະທອ້ ນຈາກຄວາມເບູ່ ອທູ່ ເີ ຫນັ ໄດ້ ແມູ່ ນການເກດີ ການເປັນພະບາດຜີວໜງັ ຢູ່ າງຮາ້ ຍ ແຮງ, ຜນົ ສະທອ້ ນຍາວນານຈະເປັນແນວໃດ ຍງັ ຈະຕອ້ ງຄນົ້ ຄວາ້ ຕູ່ ມອກີ . ການພວົ ພນັ ລະຫວູ່ າງການຖກເບູ່ ອຍອ້ ນ ດອີ ກົ ຊນິ ແລະ ການເກດີ ເປັນໂລກມະເຮງັ ຍງັ ຖກຄນົ້ ຄວາ້ ບນົ ພນ້ ຖານດາ້ ນສະຖຕິ .ິ ຍງັ ມແີ ຫູ່ ຼງໜູ່ ງຶ ອກີ ທູ່ ພີ າໃຫເ້ ກດີ ເປັນດອີ ກົ ຊນິ ໄດ້ ທູ່ ມີ ະນດຸ ໄດຮ້ ູໄ້ ດແ້ ກູ່ ທາດປະສມົ ກລຂໍ ນັ້ ສູງຂອງຈາໍ ພວກດີ ເຟນລີ ຫຼ PCB, ເມູ່ ອ PCB ຖກເຜາົ ຮອ້ ນແຮງເຊູ່ ນັ : ໃນກໍລະນອີ ຸ ປະຕິເຫດໄຟໄໝ້ ໜູ່ ຶງໃນຈໍາພວກທາດທູ່ ີເກດີ ຈາກການສງັ ເຄາະຂອງພວກມນັ ໄດແ້ ກູ່ ດອີ ກົ ຊນິ . ຍອ້ ນແນວນນັ້ ຕໍາຫວຼ ດດບັ ເພງີ ຕອ້ ງລະຫວງັ ທູ່ ສີ ຸດເມູ່ ອຕາ້ ນກບັ ອກັ ຄໄີ ພຈາກແຫູ່ ຼງໄຟຟາ້ (PCB ຖກນໍາໃຊຢ້ ູ່ າງກວາ້ ງຂວາງໃນການຜະລດິ ອຸປະກອນໄຟຟາ້ ) ຫຼ ທຸກອກັ ຄໄີ ພ ເຊູ່ ງິ ອາດ ສູ່ ຽງກບັ ແຫູ່ ຼງບນັ ຈຸ PCB ທູ່ ອີ າດມໄີ ດ.້ 51

4.6. ບນັ ຫາຂອງການສູນເສຍຍອ້ ນການຄຸມ້ ຄອງ ແລະ ນາໍ ໃຊທ້ ູ່ ບີ ູ່ ໍແທດເໝາະ ຕວົ ຢູ່ າງຂອງທະເລອາຣາມ: ກໍລະນແີ ຫູ່ ງໄພພບິ ດັ ທາງດາ້ ນນເິ ວດວທິ ະຍາ, ທະເລອາຣາມກາຍເປັນຕວົ ຢູ່ າງ ແຫູ່ ງການຟຸມເຟອຍ ແລະ ຜດິ ພາດຢູ່ າງມະຫນັ ທາງດາ້ ນຊບັ ພະຍາກອນທາໍ ມະຊາດ ເຊູ່ ງິ ຊາວໂລກເຊູ່ ນັ ນີ້ ແລະ ເຊູ່ ນັ ຕູ່ ໍໆຈະຕອ້ ງຈດົ ຈາໍ ໄວເ້ ປັນບດົ ຮຽນ ບູ່ ພໍ ຽງແຕູ່ ເທູ່ າົ ນນັ້ ປະຊາກອນກວູ່ າສາມລາ້ ນຄນົ ພວມສບຕູ່ ໍຮບັ ເຄາະກໍາຈາກຜນົ ຮາ້ ຍຈາກການພັດທະນາເສດຖະກິດທູ່ ີຖເບົາການປົກປັກຮັກສາສູ່ ິງແວດລອ້ ມ. ຈາກໜັງສພິມ Le Monde, 27/11/1991 ໂດຍ Y. Vone Rebeyrol: ທະເລອາຣາມ ຢູ່ ູລະຫວູ່ າງລດັ ປາກສິ ຖານໃຕ້ ແລະ ລດັ ກາສກັ ສະຖານເໜອ, ປີ 1960 ທະເລອາຣາມມີ ເນອ້ ທູ່ ປີ ະມານ 68 000 ກໂິ ລຕາແມດັ ຖກຈດັ ຢູ່ ູໃນອນັ ດບັ ທີ 4 ທາງດາ້ ນເນອ້ ທູ່ ຂີ ອງບນັ ດາໜອງໃຫຍູ່ ທູ່ ສີ ຸດຂອງ ໂລກ (ທດັ ຈາກທະເລແຄສປູ່ ຽນ Lake Superior ແລະ Lake Victoria ), ຮອດປີ 1990 ເນອ້ ທູ່ ຂີ ອງທະເລອາ ຣາມຫຸຼດລງົ ພຽງ 35 000 ກໂິ ລຕາແມດັ ແລະ ບໍລມິ າດເຫອຼ ພຽງ 40% (450 Km3 ຈາກເດມີ 1100 Km3) ສາຍ ນໍາ້ 2 ສາຍຕນົ້ ຕໍທູ່ ຫີ ູ່ ຼໍລຽ້ ງທະເລອາຣາມ Syr – Daria ແລະ Amou – Daria ເຊູ່ ງິ ແຕູ່ ເດມີ ໂດຍປອ້ ນນາໍ້ 54 Km3 ຕູ່ ໍປີ, ປັດຈບຸ ັນກາຍເປັນສາຍນໍາ້ ເປ້ອນທູ່ ີສຸດ. ສັດນໍາ້ ຕູ່ າງໆທູ່ ີອາໄສໃນເມູ່ ອ 30 ປີກູ່ ອນ ໄດສ້ ູນຫາຍໄປຈນົ ໝົດ, ຊາວປະມງົ ໄດຢ້ ຸດເຊາົ ກດິ ຈະການແຕູ່ ປີ 1979, ແຄມຝູ່ ັງໄດຍ້ າ້ ຍຈາກທູ່ ຕີ ງັ້ ເດມີ ບາງບູ່ ອນຮອດ 100 Km. ພນ້ ໜອງ ( ປະມານ 2,6 ລາ້ ນເຮກັ ຕາ ໃນປີ 1960) ກາຍເປັນທະເລຊາຍທູ່ ສີ ູ່ ງົ ຂຝີ້ ູ່ ຸ ນເຄມັ ແຕູ່ ລະປີເຖງິ 75 ລາ້ ນໂຕນຕາມການ ເຊາະຫຽ້ ນຂອງລມົ . ສາເຫດມາຈາກຫຍງັ ? ຈາກແຜນການພດັ ທະນາເສດຖະກດິ ຂອງສະຕາລນິ ພາຍຫຼງັ ສງົ ຄາມໂລກຄງັ້ ທີ 2, ສະຕາລນິ ແນໃສູ່ ເຮດັ ໃຫພ້ າກພນ້ ນກີ້ າຍເປັນອູ່ ູຝາ້ ຍ, ຜກັ ແລະ ໝາກໄມຂ້ ອງສາຫະພາບໂຊວຽດ. ດນິ ເຂດນບີ້ ູ່ ໍອຸດມົ ສມົ ບູນມາໂດຍທໍາມະຊາດ, ເພູ່ ນິ ໄດທ້ ຸມ້ ເທປຸ໋ ຍບລງົ ຮອດຫຼາຍຮອ້ ຍ Km ຕູ່ ໍເຮກັ ຕາ. ຢາປາບສດັ ຕູພດກໍຖກນໍາໃຊ້ ຢູ່ າງກວາ້ ງຂວາງ (ປະມານ 30 Km ຕູ່ ໍເຮກັ ຕາ) ມທີ ງັ ຢາເຮດັ ໃຫໃ້ ບຫູ່ ຼນົ . ພາກພນ້ ນເີ້ ປັນເຂດເຄູ່ ງິ ແຫງ້ ແລງ້ ນໍາ້ ຈູ່ ງຶ ມີ ຄູ່ າສູງຫຼາຍ ແຕູ່ ກໍຍງັ ຖນໍາໃຊຢ້ ູ່ າງຟູມເຟອຍຢູ່ າງບູ່ ໍໜາ້ ເຊູ່ ອ, ຊນົ ລະປະທານບູ່ ໍໄດໃ້ ຊວ້ ທິ ກີ ານຝັງທູ່ ໍ ແລະ ຢອດນໍາ້ ເທູ່ ອ ລະຢອດຄກບັ ປະເທດອູ່ ນປະຕບິ ດັ ກນັ ມາໃນເຂດແຫງ້ ແລງ້ ແຕູ່ ພດັ ໃຊຄ້ ອງເໝອງອນັ ເຮດັ ໃຫນ້ ໍາ້ ລະເຫຍີ ອາຍ ສະ 52

ເພາະແຕູ່ ຢູ່ ູຄອງເໝອງນນັ້ ເຖງິ 7 Km3 ຕູ່ ໍປີ. ຍູ່ ງິ ໄປກວູ່ ານນັ້ ຝາຜະໜງັ ຂອງຄອງເໝອງກໍບູ່ ໍໄດຫ້ ຸມ້ ຊນັ້ ກນັ ຊມຶ , ບໍລິ ມາດນໍາ້ ມະຫາສານທູ່ ີສູນເສຍໄປຍອ້ ນຊມຶ ລງົ ໃນດິນ. ສະມດັ ຕະພາບຂອງການນໍາໃຊຊ້ ນົ ລະປະທານຕົກຕູ່ ໍາຫຼາຍ, ປະລມິ ານນໍາ້ ທູ່ ເີ ອາົ ຈາກສາຍນໍາ້ ມາຮອດດນິ ປູກຝູ່ ັງ ເຫຼອພຽງ 55% ຫາ 60% ເທູ່ າົ ນນັ້ . ດູ່ ງັ ນນັ້ , ນໍາ້ ປະລມິ ານ ມະ ຫາສານທູ່ ບີ ນັ ຈປຸ ຸ໋ ຍ ແລະ ທາດເຄມພີ ອ້ ມທາດເບູ່ ອຕູ່ າງໆກໍຈະຊມໄປຕາມດນິ . ພອ້ ມນນັ້ ນໍາ້ ນເີ້ ອງກໍຍງັ ສະໜອງໃຫ້ ປະຊາກອນຊມົ ໃຊ,້ ນບັ ທງັ ກນິ ແລະ ດູ່ ມ... ຜນົ ສະທອ້ ນອນັ ຮາ້ ຍແຮງວດັ ແທກໄດດ້ ວ້ ຍດດັ ສະນຂີ ອງສະທາລະນະສຸກແຫູ່ ງພາກພນ້ : ນາໍ້ ສໍາລບັ ດູ່ ມໃນ ພາກພນ້ ນເີ້ ປອ້ ນຫຼາຍ ຈນົ ວູ່ າກລໍ ະນເີ ກດີ ເປັນພະຍາດລາໍ ໄສ,້ ພະຍາດໝາກໄຂູ່ ຫງຼັ , ພະຍາດຕບັ , ມະເຮງັ ຄໍ ແລະ ລະ ບບົ ລະລາຍ ເພູ່ ມີ ທະວຂີ ນຶ້ ຢູ່ າງບູ່ ໍໜາ້ ເຊູ່ ອ ໂດຍສະເພາະແມູ່ ນເດກັ ນອ້ ຍ ເນູ່ ອງຈາກນໍາ້ ນມົ ແມູ່ ເປັນພດິ ຈນົ ເຖງິ ຂນັ້ ບູ່ ໍເ ໝາະທູ່ ຈີ ະກນິ ໄດ,້ ອດັ ຕາການຕາຍຂອງເດກັ ເກດີ ໃໝູ່ ຕູ່ ໍາກວູ່ າ 1 ປີ ເພູ່ ມີ ຂຶນ້ 110/1000 ຄນົ ທຽບໃສູ່ 23/1000 ເຊູ່ ງິ ແມູ່ ນອດັ ຕາສະເລູ່ ຍທູ່ ວົ ສະຫະພາບໂຊວຽດ. ຄາໍ ຖາມທາ້ ຍບດົ 1. ຫກຼັ ການໃສູ່ ຝູ່ ຸນເຄມໃີ ຫມ້ ປີ ະສດິ ທພິ າບມຫີ ຍງັ ແດູ່ ? 2. ການເລອກລກັ ສະນະຂອງຝູ່ ຸນໃຫຖ້ ກຕອ້ ງກບັ ຊະນດິ ຂອງດນິ ມຄີ ວາມສໍາຄນັ ແນວໃດ? 3. ຖາ້ ເຮາົ ໃຊຝ້ ູ່ ຸນເຄມໃີ ນປະລມິ ານໜອ້ ຍເກນີ ໄປ ຫຼ ຫຼາຍເກນີ ໄປ ຈະມຜີ ນົ ກະທບົ ຄແນວໃດ? 4. ຊູ່ ວງໄລຍະໃດທູ່ ພີ ດຕອ້ ງການທາດອາຫານຫາຼ ຍທູ່ ສີ ຸດ? 5. ທາດຫູ່ ໍຼລຽ້ ງ N, P, K ທາດໃດຈະເຄູ່ ອນຍາ້ ຍໃນດນິ ໄດດ້ ກີ ວູ່ າໝູ່ ?ູ 6. ການໃສູ່ ຝູ່ ຸ ນເຄມເີ ປັນປະຈາໍ ຈະມຜີ ນົ ກະທບົ ແນວໃດຕູ່ ຊໍ າວກະສກິ ອນ ແລະ ສະພາບແວດລອ້ ມ? 7. ຢາຂາ້ ແມງໄມແ້ ບູ່ ງອອກເປັນຈກັ ກູ່ ຸມ ຄກູ່ ຸມໃດແດູ່ ? 8. ຢາຂາ້ ແມງໄມກ້ ູ່ ຸມ Chlorinated Hydrocarbon ມທີ າດໃດແດູ່ ? 9. ເປັນຫຍງັ ເພູ່ ນິ ຈູ່ ງຶ ຫາ້ ມໃຊຢ້ າ DDT? 10. ຢາຂາ້ ແມງໄມກ້ ູ່ ຸມ Organo phosphate ມທີ າດໃດແດູ່ ? 11. ຢາ Parathion ມຜີ ນົ ກະທບົ ແນວໃດຕູ່ ກໍ ບັ ຄນົ ເຮາົ ? 12. ຢາຂາ້ ແມງໄມກ້ ູ່ ຸມ Carbamate ມທີ າດໃດແດູ່ ? 13. ຢາຂາ້ ແມງໄມກ້ ູ່ ຸມ Pyrethrum ໄດມ້ າຈາກທາດຫຍງັ ລວມກນັ ? 14. ຢາຂາ້ ຫຍາ້ ແບູ່ ງອອກເປັນຈກັ ກູ່ ຸມ ຄກູ່ ຸມໃດແດູ່ ? 15. ຢາຂາ້ ເຊອ້ ລາແບູ່ ງອອກເປັນຈກັ ກູ່ ຸມ ຄກູ່ ຸມໃດແດູ່ ? 16. ສານໜແູ ບູ່ ງອອກເປັນຈກັ ກູ່ ຸມ ຄກູ່ ຸມໃດແດູ່ ? 17. Warfarin ມຜີ ນົ ກະທບົ ຫຍງັ ຕູ່ ໍກບັ ຄນົ ເຮາົ ? 18. ຢາຂາ້ ຫອຍ ມຜີ ນົ ກະທບົ ຫຍງັ ຕູ່ ໍກບັ ສູ່ ງິ ທູ່ ມີ ຊີ ວີ ດິ ? 19. ຢາຂາ້ ປູ ມຜີ ນົ ກະທບົ ຫຍງັ ຕູ່ ກໍ ບັ ສູ່ ງິ ທູ່ ມີ ຊີ ວີ ດິ ? 20. ຜນົ ປະໂຫຍດຂອງຢາຂາ້ ແມງໄມ ້ ແລະ ຢາປາບສດັ ຕູພດມຫີ ຍງັ ແດູ່ ? 21. ຜນົ ກະທບົ ຈາກຢາຂາ້ ແມງໄມ ້ ແລະ ຢາປາບສດັ ຕູພດມຫີ ຍງັ ແດູ່ ? 53

22. ບນັ ຫາຂອງຟົສຟາດເປັນແນວໃດ? 23. ບນັ ຫາຂອງນຕີ ຣດັ ເປັນແນວໃດ? 24. ບນັ ຫາຂອງປຸ໋ ຍເຄມີ ມຫີ ຍງັ ແດູ່ ? 25. ບນັ ຫາຂອງຢາປາບສດັ ຕູພດ ມຫີ ຍງັ ແດູ່ ? 26. ບນັ ຫາຂອງດອີ ກົ ຊນິ (dioxin) ມຫີ ຍງັ ແດູ່ ? 27. ບນັ ຫາຂອງທະເລອາຣາມ ສູ່ ງົ ຜນົ ກະທບົ ຫຍງັ ແດູ່ ? 54

ບດົ ທີ 5 ເຄມສີ ູ່ ງິ ແວດລອ້ ມ ເວລາ 16 ຊູ່ ວົ ໂມງ ຈດຸ ປະສງົ : ໃຫນ້ ກັ ສກຶ ສາສາມາດ: - ບອກໄດຄ້ ວາມໝາຍຂອງມນົ ລະພດິ - ຮູສ້ າເຫດທູ່ ພີ າໃຫເ້ ກດີ ມນົ ລະພດິ - ບອກໄດຄ້ ວາມໝາຍ ແລະ ປະເພດຂອງມນົ ລະພດິ ທາງອາກາດ - ບອກໄດຄ້ ວາມໝາຍ ແລະ ສູ່ ງິ ຕູ່ າງໆທູ່ ກີ າໍ ນດົ ຄຸນະພາບຂອງນໍາ້ ໄດ້ - ອະທບິ າຍສາເຫດ ແລະ ປະເພດຂອງມນົ ລະພດິ ທາງນໍາ້ ໄດ້ - ວເິ ຄາະຫາຄູ່ າ DO ໃນນໍາ້ ໄດ້ - ບອກໄດຄ້ ວາມໝາຍ ແລະ ປະເພດຂອງມນົ ລະພດິ ທາງດນິ - ຮູວ້ ທິ ກີ ານປອ້ ງກນັ ແລະ ຄວບຄຸມມນົ ລະພດິ ໄດ້ - ຂຽນບດົ ລາຍງານກູ່ ຽວກບັ ເຄມສີ ູ່ ງິ ແວດລອ້ ມໄດ້ 1. ມນົ ລະພດິ ຈາກທໍາມະຊາດ ແລະ ຈາກມະນຸດ ມນົ ລະພດິ ແມູ່ ນສະພາວະຂອງສູ່ ງິ ແວດແລວ້ ທູ່ ມີ ກີ ານປູ່ ຽນແປງທາງດາ້ ນຟີຊກິ , ຊວີ ະເຄມີ ຍອ້ ນມທີ າດຕູ່ າງໆ ເຈອປົນຢູ່ ູໃນນໍາ້ , ດນິ , ອາກາດ ເກນີ ມາດຕະຖານຄຸນນະພາບຂອງສູ່ ງິ ແວດລອ້ ມທູ່ ກີ ໍານດົ ໄວ.້ ເຊູ່ ງິ ເປັນສາເຫດເຮດັ ໃຫສ້ ູ່ ງິ ແວດລອ້ ມເປັນພດິ ແລະ ສູ່ ງົ ຜນົ ສະທອ້ ນອນັ ບູ່ ໍດຕີ ູ່ ໍສຸຂະພາບ, ຊວີ ດິ ຂອງຄນົ , ສດັ , ພດ ແລະ ສູ່ ງິ ແວດລອ້ ມ. ມນົ ລະພດິ ປະກອບດວ້ ຍມນົ ລະພດິ ທາງນາໍ້ , ດນິ , ອາກາດ ທູ່ ເີ ກດີ ຈາກທາາດເຄມເີ ປັນພດິ , ທາດກາໍ ມນັ ຕະພາບລງັ ສີ ສູ່ ງິ ເສດເຫຼອ ແລະ ການລບົ ກວນຈາກການສູ່ ນັ ສະເທອນຂອງສຽງ, ແສງ ສີ ແລະ ກູ່ ນິ . ມນົ ລະພດິ ສາມາດເຂາົ້ ສູ່ ູຮູ່ າງກາຍໂດຍທາງກງົ ດວ້ ຍລະບບົ ການຫາຍໃຈ, ການບໍລໂິ ພກອາຫານ, ຕາມຜວິ ໜງັ ແລະ ຕາ. ໂດຍທາງອອ້ ມ ມນົ ລະພດິ ເຂາົ້ ສູ່ ູຮູ່ າງກາຍໂດຍວງົ ຈອນອາຫານຄ: ທາດມນົ ລະພດິ ໄດລ້ ງົ ສູ່ ູດນິ ແລະ ນໍາ້ . ເມູ່ ອພດ ແລະ ສດັ ໄດບ້ ໍລໂິ ພກນາໍ້ ເຂາົ້ ໄປ ເຮດັ ໃຫມ້ ນົ ລະພດິ ເຂາົ້ ໄປສະສມົ ໄວໃ້ ນຮູ່ າງກາຍຂອງຄນົ . ນອກນນັ້ ຍງັ ມີ ທາດກາໍ ມນັ ຕະພາບລງັ ສ,ີ ການສູ່ ນັ ສະເທອນ, ສຽງ, ສ,ີ ແສງ ແລະ ກູ່ ນິ ເນູ່ າົ ເໝນັ ນນັ້ ຈະກະທບົ ຕູ່ ອໍ ະໄວຍະວະຂອງ ຄນົ ເຮາົ ເຊູ່ ນັ : ຫ,ູ ຕາ, ດງັ , ຄໍ ແລະ ອະໄວຍະວະຕູ່ າງໆ. ມນົ ລະພດິ ເກດີ ມາຈາກ 2 ສາເຫດຄ: ມນົ ລະພດິ ທູ່ ເີ ກດີ ຕາມຂະບວນການທໍາມະຊາດ ແລະ ມນົ ລະພດິ ທູ່ ເີ ກດີ ຈາກມະນຸດສາ້ ງຂນຶ້ . 1). ມນົ ລະພດິ ທູ່ ເີ ກດີ ຕາມຂະບວນການທໍາມະຊາດ ມນົ ລະພດິ ທູ່ ເີ ກດີ ຕາມຂະບວນການທໍາມມະຊາດໄດແ້ ກູ່ : - ພູໄຟລະເບດີ ໄດສ້ ູ່ ງົ ອາຍ SO2 ແລະ ຝູ່ ຸນລະອອງຕູ່ າງໆ - ການເຜາົ ໄໝຖ້ ູ່ ານຫນີ ຈາກໄຟໄໝປ້ ູ່ າທໍາມະຊາດ ໄດສ້ ູ່ ງົ ອາຍ SO2 - ກະແສໄຟຟາ້ ຕາມທໍາມະຊາດ ໄດເ້ ຮດັ ໃຫເ້ ກດີ CO ແລະ CO2 - ຕນົ້ ໄມທ້ ູ່ ມີ ຊີ ວີ ດິ ໄດປ້ ູ່ ອຍກ໊າສຮໂີ ດແຊນ, ກາກບອນ, CO2 ແລະ ລະອອງເກສອນຕູ່ າງໆ 55

- ຕນົ້ ໄມ ້ ຫຼ ສດັ ທູ່ ຕີ າຍແລວ້ ໄດປ້ ູ່ ອຍກ໊າສເມຕານ CH4 - ດນິ ກໍມເີ ຊອ້ ໂຣກ ແລະ ຂຝີ້ ູ່ ຸ ນ - ລມົ ພາຍຸ ເຮດັ ໃຫເ້ ກດີ ມຂີ ຝີ້ ູ່ ຸນຕູ່ າງໆ - ນໍາ້ ຖວ້ ມ, ດນິ ເຈູ່ ອນ ຮູບພາບ: ມນົ ລະພດິ ທູ່ ເີ ກດີ ຈາກທໍາມະຊາດ 2). ມນົ ລະພດິ ທູ່ ມີ ະນຸດສາ້ ງຂນຶ້ ທາດມົນລະພິດທູ່ ີມ ະນຸດສ້າງຂຶ້ນ ແມູ່ ນທ າດພິດທູ່ ີເກີດຈາກ ໂຮງງານອຸ ດສາຫ ະກໍາຕູ່ າງໆ, ກ ານ ຄມົ ມະນາຄມົ ຂນົ ສູ່ ງົ ແລະ ການດໍາດງົ ຊວີ ດິ ປະຈາໍ ວນັ ໄດແ້ ກູ່ : ໂມໂນອກົ ຊດິ ກາກບອນ (CO), ດອີ ກົ ຊດິ ກາກບອນ (CO2), ອກົ ຊດິ ນໂີ ຕຣແຊນ (NO2), ຊນ (Pb), ເຫຼກັ (Fe), ສງັ ກະສີ (Zn), ບາ (Hg), ຝູ່ ຸ ນລະອອງ ແລະ ອູ່ ນໆ. ນອກນນັ້ , ຍງັ ທາດມນົ ລະພດິ ທູ່ ເີ ປັນເຊອ້ ພະຍາດເຊູ່ ງິ ເກດີ ຈາກນໍາ້ ເປິເປອ້ ນ, ຈາກສວ້ ມຖູ່ າຍ, ໂຮງໝໍ, ສູ່ ງິ ເສດເຫຼອ ຈາກຊຸມຊນົ ແລະ ອູ່ ນໆ . ມນົ ລະພດິ ທູ່ ມີ ະນຸດສາ້ ງຂນຶ້ ມາຈາກພະລງັ ງານຄວາມຮອ້ ນ, ລດົ ຍນົ , ໂຮງານອຸດສາຫະ ກໍາ ແລະ ອູ່ ນໆ ຄວາມຮຸ ນແຮງຂອງຜນົ ກະທບົ ຈະສູງ ແລະ ເປັນອນັ ຕະລາຍຍາວນານຢູ່ າງຕູ່ ໍເນູ່ ອງຕູ່ ໍລະບບົ ນເິ ວດ ໂລກ. ຮູບພາບ: ມນົ ລະພດິ ທູ່ ເີ ກດີ ຈາກມະນຸດສາ້ ງຂນຶ້ 56

2. ມນົ ລະພດິ ທາງອາກາດ ມນົ ລະພດິ ທາງອາກາດ ແມູ່ ນສະພາວະຂອງສູ່ ງິ ແວດລອ້ ມ ທູ່ ມີ ກີ ານປູ່ ຽນແປງທາງດາ້ ນຟີຊກິ , ຊວີ ະ ແລະ ເຄມີ , ຍອ້ ນມທີ າດຕູ່ າງໆເຈອປົນຢູ່ ູໃນອາກາດເກນີ ມາດຕະຖານຄຸນນະພາບອາກາດທູ່ ໄີ ດກ້ ໍານດົ ໄວ້ ເຊູ່ ງິ ສາເຫດເຮດັ ໃຫ້ ອາກາດເປັນພດິ ແລະ ສູ່ ງົ ຜນົ ສະທອ້ ນອນັ ບູ່ ໍດໃີ ນສຸຂະພາບ, ຊວີ ດິ ຂອງຄນົ , ສດັ , ພດ ແລະ ສູ່ ງິ ແວດລອ້ ມ ເຊູ່ ງິ ທາດ ມນົ ລະພດິ ແຕູ່ ລະຊະນດິ ມອີ ນັ ຕະລາຍແຕກຕູ່ າງກນັ . ມນົ ລະພດິ ທາງອາກາດແບູ່ ງອອກເປັນ 5 ປະເພດໃຫຍູ່ ຄ: 1. ກາສ໊: CH4 , C2H6 , CO , CO2 , NO , NO2 , SO2 , SO3 , H2S , NH3 , Cl2 2. ໂລຫະໜກັ : Hg , Pb , Mn , Cd , Cr , Zn , Cu , Fe , Ni 3. ຝູ່ ຸ ນລະອອງ: SiO2 , CaSiO3 4. ທາດເຮັດໃຫ້ລະລາຍອົງຄະທ າດ: CCl4 , CHCl3 , CH3COCH3 , CH3OH , HCHO , C6H6 , C6H14 5. ທາດກາໍ ມນັ ຕະພາບລງັ ສເີ ຊູ່ ນັ : ລງັ ສີ x, ລງັ ສກີ າມາ  ຮູບພາບ: ມນົ ລະພດິ ທາງອາກາດ 2.1. ມນົ ລະພດິ ຈາກ CO CO ເປັນກ໊າສພດິ , ບູ່ ມໍ ສີ ,ີ ບູ່ ໍມກີ ູ່ ນິ ແລະ ບູ່ ໍມລີ ດົ ຊາດ ສູ່ ວນຫຼາຍຈະເກດີ ຈາກທໍາມະຊາດເຊູ່ ນັ : ການເກດີ ອົກຊີດາຊົງຂອງເມຕານ ແລະ ການເກີດອກົ ຊີດາຊົງຂອງທາດອົງຄະທາດເທິງນໍາ້ ທະເລ ແລະ ມະຫາສະໝຸດ, ນອກຈາກນຍີ້ ງັ ເກດີ ຈາກການຄມົ ມະນາຄມົ ຂນົ ສູ່ ງົ ແລະ ຈາກໂຮງງານອຸດສາຫະກາໍ ເຊູ່ ງິ ເກດີ ຈາກການເຜາົ ໄໝທ້ ູ່ ບີ ູ່ ໍ ສມົ ບູນຂອງກາກບອນທູ່ ບີ ນັ ຈໃຸ ນວດັ ຖຸໄໝໄ້ ຟເຊູ່ ນັ : ນາໍ້ ມນັ ເຊອ້ ໄຟ, ຖູ່ ານຫນີ , ໄມ,້ ຢາງ... ຕວົ ຢູ່ າງ: ລດົ ຍນົ ເກູ່ າົ ແກູ່ ທູ່ ີມສີ ະພາບຊຸດໂຊມ ທູ່ ີມກີ ານເຜາົ ໄໝບ້ ູ່ ໍໄດເ້ ຕມັ ສູ່ ວນ ຈະປູ່ ອຍຄວນັ ທູ່ ມີ ສີ ູ່ ວນ ປະສມົ ຂອງນໍາ້ ມນັ ທູ່ ຍີ ງັ ບູ່ ໍທນັ ໄໝອ້ ອກມານໍາ ເຊູ່ ງິ ມີ Fe, Pb ແລະ ທາດອູ່ ນໆ ເຊູ່ ງິ ເປັນຂະບວນການທູ່ ປີ ູ່ ອຍທາດ CO ຈະກໍໃຫເ້ ກດີ ມນົ ລະພດິ ທາງອາກາດ. ທາດພດິ ດູ່ ງັ ກູ່ າວນຖີ້ າ້ ຄນົ ເຮາົ ຫາຍໃຈເອາົ ໃນໄລຍະສນັ້ ແຕູ່ ມປີ ະລມິ ານ ຫຼາຍ ກຈໍ ະເຮດັ ໃຫເ້ ກດີ ອາການເຈບັ ຫວົ , ວນິ ຫວົ , ອູ່ ອນເພຍ ຫຼ ອາດສະຫຼບົ ກເໍ ປັນໄດ.້ ອາການດູ່ ງັ ກູ່ າວນມີ້ ກັ ເກດີ ຂນຶ້ ເມູ່ ອກລໍ ະນໄີ ຟໄໝ້ ຫຼ ມຄີ ວນັ ຫຼາຍໃນສະຖານທູ່ ປີ ິດ ຖາ້ ຄນົ ເຮາົ ຫາຍໃຈເອາົ ທາດດູ່ ງັ ກູ່ າວເປັນເວລາດນົ ເຖິງຈະ 57

ມປີ ະມານໜອ້ ຍ ມນັ ກໍອາດຈະເປັນອນັ ຕະລາຍຕູ່ ໍລະບບົ ຫາຍໃຈ, ມອີ າການງດຸ ງດິ ແລະ ອາດເປັນໂລກຫວົ ໃຈວາຍ ໄດ ້ 2.2. ມນົ ລະພດິ ຈາກອກົ ຊດິ ຂອງນໂີ ຕຣແຊນ ໄດແ້ ກູ່ NO, NO2 ເຊູ່ ງິ ເກດີ ຈາກການເຜາົ ໄໝຂ້ ອງກ໊າສທໍາມະຊາດ ເຊູ່ ນັ : ຖູ່ ານຫນີ , ໄມ ້ ສາໍ ລບັ ກ໊າສ NO ເປັນກ໊າສບູ່ ໍມສີ ສີ າມາດທໍາລາຍເຫຍູ່ ອຮູດງັ ແລະ ຫຼອດລມົ . ສູ່ ວນກ໊າສ NO2 ມສີ ນີ ໍາ້ ຕານແກມແດງ, ສູ່ ງົ ກູ່ ນິ ເໝນັ ແລະ ຂິວ, ຖາ້ ກະທົບກບັ ນໍາ້ ຈະມປີ ະຕິກລິ ຍິ າເຄມີ ແລວ້ ກາຍເປັນອາຊດິ ນີຕຣິກ, ເປັນທາດທໍາລາຍເຫຍູ່ ອຕາ, ເຫຍູ່ ອດັງ, ຫຼອດລົມ ແລະ ປອດ. ນອກຈາກນັນ້ NO2 ຍງັ ສາມາດປະຕິກິລິຍາກັບ O2 ໃນອາກາດໂດຍໃຊ້ ພະລງັ ງານຈາກລງັ ສອີ ຸນຕຣາໄວໂອເລດ ໄດກ້ າ໊ ສໂອໂຊນ. 2.3. ມນົ ລະພດິ ທູ່ ເີ ກດີ ຈາກ SO2 ກາ໊ ສ SO2 ເປັນກາ໊ ສພດິ ບູ່ ໍມສີ ,ີ ແຕູ່ ມກີ ູ່ ນິ ເໝນັ ເກດີ ຂນຶ້ ຕາມທາໍ ມະຊາດເຊູ່ ນັ : ພູເຂາົ ໄຟລະເບດີ , ການເຜາົ ໄ ໝຂ້ ອງຖູ່ ານຫນີ ລກິ ໄນ. ເມູ່ ອກ໊າສ SO2 ຖກປູ່ ອຍເຂາົ້ ສູ່ ູບນັ ຍາກາດກໍຈະກະທບົ ກບັ ອາຍນໍາ້ , ໝອກ ແລະ ນໍາ້ ຝົນ ຈະກາຍເປັນອາຊດິ ຊຸນຟູຣິກ H2SO4 ແລວ້ ປະປົນກບັ ຝົນຕກົ ລງົ ມາສູ່ ູດນິ ເຊູ່ ງິ ພວກເຮາົ ເອນີ້ ວູ່ າ ຝົນອາຊດິ , ເມູ່ ອຝົນ ອາຊດິ ຖກດດູ ຊມເຂາົ້ ໄປ ຈະເຂາົ້ ໄປທໍາລາຍແພຈລຸ ງັ ພາຍໃນຂອງພດ, ສະກດັ ກນັ້ ການຂະຫຍາຍຕວົ ແລະ ເຮດັ ໃຫ້ ພດຫູ່ ຽວແຫງ້ ລງົ ໃນທູ່ ສີ ຸດກໍຈະຕາຍໄປ. ນອກນນັ້ , ອາຊດິ ຍງັ ແຕະຕອ້ ງຕູ່ ໍການດໍາລງົ ຊວີ ດິ ຂອງສດັ ປູ່ າ ແລະ ສດັ ນໍາ້ ທງັ ທາງກງົ ແລະ ທາງອອ້ ມອກີ ດວ້ ຍ, ຍູ່ ງິ ໄປກູ່ ວານນັ້ H2SO4 ຍງັ ເຮດັ ໃຫສ້ ູ່ ງິ ກູ່ ໍສາ້ ງເກດີ ການກດັ ຫຽ້ ນ ຫຼ ເສຍຫາຍ ໄດງ້ ູ່າຍ ເຮດັ ໃຫສ້ ູ່ ງິ ກໍສາ້ ງຈາກຫີນປູນ ແລະ ຫນີ ອູ່ ອນເກີດການຊຸດໂຊມ ເນູ່ ອງຈາກ SO42- ຈະເຂາົ້ ໄປແທນບູ່ ອນ CO32- ເຮດັ ໃຫເ້ ກດີ ຮອຍແຕກ ເຊູ່ ງິ ເປັນບນັ ຫາໃຫຍູ່ ຂອງການຊຸດໂຊມຂອງເຮອນຊານ ແລະ ບູຮານສະຖານຕູ່ າງໆ. 2.4. ມນົ ລະພດິ ຈາກກ໊າສຮໂີ ດຣກາກບວົ ສູ່ ວນຫຼາຍຈະເກດີ ຈາກການກະທໍາຂອງມະນດຸ ເນູ່ ອງຈາກການເຜາົ ໄໝທ້ ູ່ ບີ ູ່ ສໍ ມົ ບູນຂອງເຊອ້ ໄຟ, ຮໂີ ດກາກ ບວົ ບາງຊະນດິ ເປັນອນັ ຕະລາຍຕູ່ ໍເຫຍູ່ ອຕາ ແລະ ລະບບົ ຫາຍໃຈ. 2.5. ມນົ ລະພດິ ຈາກໂລຫະໜກັ ໄດແ້ ກູ່ Hg, Pb, Mn, Cd, Cr, Zn, Cu, Fe ແລະ Ni ເຊູ່ ງິ ເປັນອາຍແຜູ່ ຢູ່ ູໃນອາກາດ ສູ່ ວນໃຫຍູ່ ຈະເກດີ ຈາກໂຮງງານອຸດສາຫະກໍາໜກັ , ອາຍຂອງໂລຫະໜກັ ເຫູ່ ຼາົ ນຈີ້ ະເຂາົ້ ໄປສະສມົ ຢູ່ ູໃນເນອ້ ເຫຍູ່ ອສະໝອງ, ປອດ, ຕບັ ແລະ ໝາກໄຂູ່ ຫຼງັ ເຊູ່ ງິ ຖາ້ ຮູ່ າງກາຍສະສມົ ໄວຫ້ ຼາຍກສໍ າມາດເຮດັ ໃຫເ້ ປັນອນັ ຕະລາຍແກູ່ ຊວີ ດິ ໄດ.້ 2.6. ມນົ ລະພດິ ຈາກຝູ່ ຸ ນລະອອງ ພບົ ເຫັນຫຼາຍໃນອຸດສາຫະກໍາເໝອງແຮູ່ , ການບົດຫນີ , ການສາ້ ງອາຄານ, ຖະໜນົ ຫນົ ທາງ, ການຈດູ ຂີ້ ເຫຍອ້ ແລະ ໂຮງງານອຸດສາຫະກໍາທູ່ ໃີ ຊຊ້ ລີ ກີ າດ. ຝູ່ ຸນລະອອງຈະຕກົ ຄາ້ ງຢູ່ ູໃນປອດ ເຮດັ ໃຫເ້ ກດີ ໂຣກປອດແຂງ, ມອີ າການເມູ່ ອຍຫອບ, ໄອຊໍາເຮອ້ ແລະ ອາດເຖິງຕາຍໄດ.້ ສໍາລບັ ຝູ່ ຸ ນໃຍຫນີ ກໍເປັນສາເຫດເຮດັ ໃຫໂ້ ຣກມະເຮງັ ປອດ ແລະ ຫອຼ ດລມົ . 2.7. ມນົ ລະພດິ ຈາການໃຊທ້ າດລະລາຍອງົ ຄະທາດ ເປັນທາດທູ່ ລີ ະເຫຍີ ງູ່າຍ ສາມາດເຂາົ້ ສູ່ ູຮູ່ າງງກາຍໄດທ້ າງຫາຍໃຈ, ທາງປາກ ແລະ ຊມຶ ເຂາົ້ ທາງຜວິ ໜງັ . ຕວົ ຢູ່ າງ: - CCl4 ເຮດັ ໃຫເ້ ຈບັ ຫວົ ອູ່ ອນເພຍ, ເບູ່ ອອາຫານ, ຫອຼ ດລມົ ອກັ ເສບ ແລະ ຜວິ ໜງັ ອກັ ເສບໄດ.້ 58

- CHCl3 ເຮດັ ໃຫອ້ ູ່ ອນເພຍ, ປວດຮາກ, ເຈບັ ຫວົ ແລະ ເກດີ ອາການລະຄາຍເຄອງ - CH3COCH3 ຖາ້ ປົນກບັ CHCl3 ຈະເປັນອນັ ຕະລາຍ ເຮດັ ໃຫວ້ ນິ ວຽນໝດົ ສະຕ,ິ ຖາ້ ເຂາົ້ ຕາ ເຮດັ ໃຫ້ ເກດີ ອາການລະຄາຍເຄອງ, ຖາ້ ດູ່ ມເຂາົ້ ໄປຈະເຮດັ ໃຫກ້ ະເພາະປູ່ ັນປູ່ ວນ, ມນມວົ ແລະ ໝດົ ສະຕ.ິ - CH3OH ເຮດັ ໃຫເ້ ຈບັ ຫວົ ສາມາດຊມເຂາົ້ ຜວິ ໜງັ ແລະ ເຮດັ ໃຫອ້ ກັ ເສບໄດ,້ ຖາ້ ດູ່ ມເຂາົ້ ໄປຈະເຮດັ ໃຫ້ ຕາບອດ ຫຼ ຕາຍໄດ.້ CH3OH ສູ່ ວນຫຼາຍໃຊເ້ ປັນທາດລະລາຍແລກເກ,ີ ໃຊລ້ າ້ ງໄຂມນັ ແລະ ໃຊເ້ ປັນເຊອ້ ໄຟ. - ຟອກມາລນີ ມີ HCHO 40%, CH3OH 10-15% ໃຊສ້ ກັ ຫຼ ດອງສບົ ຄນົ ຕາຍ, ຖາ້ ສູບດມົ ອາຍເຂາົ້ ໄປ ຈະເປັນອນັ ຕະລາຍຕູ່ ລໍ ະບບົ ບຫາຍໃຈ, ເຮດັ ໃຫຫ້ ອຼ ດລມົ ອກັ ເສບ ແລະ ເຫຍູ່ ອຕາອກັ ເສບ. - ທນິ ເນີ ເປັນທາດລະລາຍປົນລະຫວູ່ າງ CH3OH ກບັ ທາດລະລາຍອູ່ ນໆເຊູ່ ນັ : ຮໂີ ດກາກບວົ , ເຊຕອນ. ອາຍຂອງທນິ ເນເີ ຮດັ ໃຫເ້ ກດີ ອາການວນິ ວຽນ, ປະສາດຫອຼ ນ, ສະຕປິ ັນຍາເຊູ່ ອມ, ອາດໝດົ ສະຕິ ແລະ ຕາຍໄດ.້ - ແບງັ ແຊນ C6H6 ໃຊໃ້ ນການປົນສ,ີ ເຮດັ ປລາສຕກິ , ລາ້ ງໄຂມນັ . ອາຍຂອງແບງັ ແຊນເຮດັ ໃຫເ້ ຈບັ ຫວົ , ອາດໝົດສະຕ,ິ ຖາ້ ຫາຍໃຈເຂາົ້ ໄປເລອ້້ ຍໆຈະເປັນໂລກເລອດເປັນພດິ ແລະ ເປັນມະເຮງັ ໃນເລອດໄດ.້ ແບງັ ແຊນ ນອກຈາກຈະເຂາົ້ ສູ່ ູຮູ່ າງກາຍດວ້ ຍການຫາຍໃຈແລວ້ ຍງັ ຊມຶ ເຂາົ້ ທາງຜວິ ໜງັ ອກີ . - ເຮກັ ຊານ C6H14 ໃຊສ້ ະກດັ ທາດອງົ ຄະທາດຕູ່ າງໆເຊູ່ ນັ : ສະກດັ ນໍາ້ ມນັ ພດ, ນໍາ້ ມນັ ຫອມລະເຫຍີ . ອາຍ ຂອງມນັ ເຮດັ ໃຫລ້ ະບບົ ຫາຍໃຈລະຄາຍເຄອງ, ຖາ້ ຫາຍໃຈເຂາົ້ ໄປຫາຼ ຍຈະເຮດັ ໃຫໝ້ ດົ ສະຕໄິ ດ.້ 2.8. ມນົ ລະພດິ ຈາກທາດກໍາມນັ ຕະພາບລງັ ສີ ທາດກໍາມນັ ຕະພາບລງັ ສີ ເປັນທາດອນັ ຕະລາຍຕູ່ ໍສູ່ ງິ ທູ່ ີມຊີ ີວດິ ທັງຫຼາຍ ທງັ ທາງກງົ ແລະ ທາງອອ້ ມເຊູ່ ັນ: ລງັ ສີ x ເປັນອັນຕະລາຍຕູ່ ໍເນອ້ ເຫຍູ່ ອ, ລງັ ສີກາມາ  ມອີ ໍານາດທະລຸ. ອາການທູ່ ີເກີດຂຶນ້ ໂດຍທູ່ ົວໄປແມູ່ ນຈະ ອູ່ ອນເພຍ, ປວດຮາກ, ເຈບັ ຫົວ, ອາດເສຍຊວີ ດິ ຫຼ ຕາຍໄດ.້ ຜູໄ້ ດຮ້ ັບທາດກໍາມນັ ຕະພາບລງັ ສີ ຈະເຮດັ ໃຫພ້ ູມ ຕາ້ ນທານຫຸຼດລງົ ບາງຊະນດິ ເກດີ ມະເຮງັ ໃນກະດກູ ແລະ ໃນເລອດ. ທາດກໍາມນັ ຕະພາບລງັ ສໃີ ນອາກາດ ເກດີ ຂນຶ້ ຕາມທໍາມະຊາດ ຫຼ ດວ້ ຍການກະທໍາຂອງມວນມະນຸດເຊູ່ ນັ : ການທດົ ລອງລະເບດີ ນວີ ເຄຼຍສ, ໂຮງງານໄຟຟາ້ ພະລັງງານນວີ ເຄຼຍສເປັນຕນົ້ . ທາດກໍາມນັ ຕະພາບລງັ ສຄີ ວບຄຸມ ຍາກ ເພາະເບູ່ ງິ ບູ່ ເໍ ຫນັ ຈູ່ ງຶ ຖວູ່ າເປັນອນັ ຕະລາຍຫາຼ ຍ. ❖ ການຄວມຄຸມ ແລະ ການປອ້ ງກນັ ມນົ ລະພດິ ທາງອາກາດ 1. ແກໄ້ ຂບນັ ຫາຢູ່ ູແຫູ່ ຼງກໍາເນດີ ທາາດພດິ ຕູ່ າງໆ ໂດຍໃຫທ້ າດພິດທູ່ ີເກີດຈາກຂະບວນການຜະລດິ ຫຸຼດລງົ ກາໍ ຈດັ ມາດອອກຈາກນາໍ້ ມນັ ເຊອ້ ໄຟກູ່ ອນນໍາອອກຈໍາໜູ່ າຍ, ປັບປຸງປະສດິ ທພິ າບຂອງເຄູ່ ອງຈກັ ໃຫເ້ ກດີ ການເຜາົ ໄໝ້ ສມົ ບູນຂນຶ້ ເປັນການຊູ່ ວຍຫຸດຼ ຜູ່ ອນທາດພດິ ໃນບນັ ຍາກາດ. 2. ຄວມຄຸມທາດພດິ ທູ່ ເີ ກດີ ຈາກແຫູ່ ຼງກາໍ ເນດີ ບູ່ ໍໃຫອ້ ອກສູ່ ູບນັ ຍາກາດພາຍນອກຄ: - ແຍກທາດພດິ ອອກຈາກທາດອູ່ ນທູ່ ບີ ູ່ ເໍ ປັນອນັ ຕະລາຍກູ່ ອນປູ່ ອຍອອກສູ່ ູບນັ ຍາກາດ. - ປູ່ ຽນທາດພດິ ໃຫເ້ ປັນທາດອູ່ ນທູ່ ບີ ູ່ ໍເປັນພດິ ເຊູ່ ນັ : ການເຮດັ ໃຫຈ້ າວ ຫຼ ການອກົ ຊດີ ູ່ ງັ ດວ້ ຍການໃຊທ້ າດ ເຄມອີ ູ່ ນໆ. ກດິ ຈະກໍາ: ສກຶ ສາທາດພດິ ໃນອາກາດ ວທິ ດີ ໍາເນນີ ກດິ ຈະກໍາ - ໃຫນ້ ກັ ສກຶ ສາຈດູ ເຈຍ້ , ຈດູ ໄມ,້ ຈດູ ຖງົ ຢາງ, ຢາງຕນີ ລດົ ... 59

- ສງັ ເກດກູ່ ນິ ຫຼງັ ການຈດູ ວດັ ຖຸແຕູ່ ລະຊະນດິ , ບນັ ທກຶ ຜນົ - ນກັ ສກຶ ສາຕາງໜາ້ 3-5 ຄນົ ຂນຶ້ ລາຍງານຜນົ - ຄູ ແລະ ນກັ ສກຶ ສາພອ້ ມກນັ ສະຫຸບຼ ຄນ 3. ມນົ ລະພດິ ທາງນໍາ້ ມນົ ລະພດິ ທາງນໍາ້ ແມູ່ ນສະພາວະຂອງນໍາ້ ທູ່ ມີ ກີ ານປູ່ ຽນແປງທາງດາ້ ນຟີຊກິ , ຊວີ ະ ແລະ ເຄມີ ຍອ້ ນມທີ າດພດິ ເຈອປົນເກີນມາດຕະຖານຄຸ ນນະພາບຂອງນໍາ້ ທູ່ ີກໍານົດໄວ້ ເຊູ່ ິງເປັນສາເຫດເຮັດໃຫນ້ ໍາ້ ເປັນພິດ ແລະ ສູ່ ົງຜົນ ສະທອ້ ນອນັ ບູ່ ໍດຕີ ູ່ ໍສຸຂະພາບ, ຊວີ ດິ ຂອງຄນົ , ສດັ , ພດ ແລະ ສູ່ ງິ ແວດລອ້ ມ. ມນົ ລະພດິ ທາງນາໍ້ ແມູ່ ນການປູ່ ຽນແປງ ທູ່ ມີ ຜີ ນົ ກະທບົ ຕູ່ ໍລະບບົ ນເິ ວດຂອງແຫູ່ ງຼ ນໍາ້ ເຊູ່ ງິ ສູ່ ງົ ຜນົ ສະທອ້ ນຕູ່ ສໍ ູ່ ງິ ທູ່ ມີ ຊີ ວີ ດິ ໃນນໍາ້ . ໃນທາງເຄມີ ນໍາ້ ບໍລສິ ຸດຄນໍາ້ ທູ່ ບີ ູ່ ໍມທີ າດອູ່ ນເຈອປົນຢູ່ ູ ປະກອບດວ້ ຍໂມເລກຸນຂອງນໍາ້ ຢູ່ າງດຽວລວ້ ນໆ. ແຕູ່ ຢູ່ ູ ອອ້ ມຕົວເຮົາ ເຖິງແມູ່ ນວູ່ ານໍາ້ ທູ່ ເີ ຮາົ ໃຊ້ ຖວູ່ າເປັນນໍາ້ ສະອາດບໍລສິ ຸດ ກໍຍງັ ມທີ າດອູ່ ນເຈອປົນຢູ່ ູເຊູ່ ນັ : ອາຍກາກໂບ ນກິ ແລະ ນໂີ ຕຣແຊນ... ດູ່ ງັ ນນັ້ , ນໍາ້ ທູ່ ຢີ ູ່ ູອອ້ ມຕວົ ເຮາົ ຈູ່ ງຶ ບູ່ ໍໄດພ້ ຈິ າລະນາໃນຄວາມບໍລສິ ຸດ, ແຕູ່ ເຮາົ ຈະພຈິ າລະນາ ໃນແງູ່ນາໍ້ ທູ່ ບີ ູ່ ເໍ ປັນພດິ ຫຼ ນໍາ້ ທູ່ ເີ ປັນພດິ . 3.1. ນໍາ້ ທູ່ ບີ ູ່ ໍເປັນພດິ ໄດແ້ ກູ່ ນໍາ້ ທູ່ ບີ ູ່ ໍມທີ າດພດິ ລະລາຍຢູ່ ູ, ທາດທູ່ ີລະລາຍຢູ່ ູອາດເປັນກ໊າສຕູ່ າງໆເຊູ່ ນັ : ກ໊າສອກົ ຊແີ ຊນ, ນໂີ ຕຣ ແຊນ, ຊຸນພດິ ນາຕຼອີ ອມ ເປັນຕນົ້ . ນໍາ້ ຈະມທີ າດໃດລະລາຍຢູ່ ູຂນຶ້ ກບັ ວູ່ ານໍາ້ ທໍາມະຊາດເຫູ່ ຼາົ ນນັ້ ເກດີ ຂນຶ້ ແລະ ໄຫຼ ຜູ່ ານບລໍ ເິ ວນໃດ. ຮູບພາບ: ນາໍ້ ທູ່ ບີ ູ່ ໍເປັນພດິ (ນໍາ້ ສະອາດ) 3.2. ນາໍ້ ທູ່ ເີ ປັນພດິ ໝາຍເຖງິ ນໍາ້ ທູ່ ມີ ທີ າດມນົ ລະພດິ ດູ່ ງັ ກູ່ າວເຊູ່ ນັ ທາດເຄມຕີ ູ່ າງໆ ຫຼ ອາດຈະມສີ ູ່ ງິ ທູ່ ມີ ຊີ ວີ ດິ ອູ່ ນເຊູ່ ນັ ເຊອ້ ໂຣກ ຕູ່ າງໆ ຫຼ ເປັນພວກຂເີ້ ຫຍອ້ ຈາກບາ້ ນເຮອນ ແລະ ໂຮງງານເປັນຕນົ້ . ເຖງິ ຢູ່ າງໃດກໍຕາມ ການທູ່ ຈີ ະບອກວູ່ ານໍາ້ ນນັ້ ເປັນນາໍ້ ເສຍ ຫຼ ເປັນນໍາ້ ພດິ ນນັ້ ເຮາົ ບູ່ ໍສາມາດສງັ ເກດຈາກສີ ແລະ ກູ່ ນິ ຂອງນໍາ້ ເທູ່ າົ ນນັ້ ເພາະນໍາ້ ທູ່ ປີ າສະຈາກສີ ແລະ ກູ່ ນິ ບາງຄງັ້ ອາດຈະເປັນນາໍ້ ເສຍໄດ້ ເຮາົ ຈູ່ ງຶ ນາໍ ເອາົ ນໍາ້ ຈາກແຫູ່ ງຼ ນໍາ້ ຕູ່ າງໆ ມາວເິ ຄາະຄຸນນະພາບຈາກນໍາ້ ເສຍສາກູ່ ອນ. 60

ຮູບພາບ: ນາໍ້ ທູ່ ເີ ປັນພດິ (ມນົ ລະພດິ ທາງນໍາ້ ) ສູ່ ງິ ທູ່ ກີ ໍານດົ ຄຸນະພາບຂອງນໍາ້ ໄດແ້ ກູ່ : 1. ຄູ່ າ DO 2. ຄູ່ າ BOD 3. ຄູ່ າ COD 4. ປະລມິ ານຈລຸ ນິ ຊີ 5. ອຸນຫະພູມ 6. ຄູ່ າ pH 7. ປະລມິ ານທາດອງົ ຄະທາດ ແລະ ອະນງົ ຄະທາດ. ກ. ຄູ່ າ DO (Dissolved Oxygen) ຄຄູ່ າທູ່ ີບອກປະລິມານກ໊າສອົກຊີແຊນທູ່ ີລະລາຍຢູ່ ູໃນນໍາ້ ການເອົາຄູ່ າ DO ມາເປັນສູ່ ິງທູ່ ີກໍານດົ ຄຸນ ນະພາບ ເພາະກ໊າສອົກຊແີ ຊນຈະໃຊໃ້ ນການຫາຍໃຈຂອງພດ ແລະ ສດັ . ຖາ້ ນໍາ້ ມກີ ໊າສອກົ ຊແີ ຊນຢູ່ າງພຽງພໍກບັ ຄວາມຕອ້ ງການຂອງພດ ແລະ ສດັ ກສໍ ະແດງວູ່ ານາໍ້ ນນັ້ ບູ່ ໍເປັນນາໍ້ ເສຍ, ສູ່ ງິ ທູ່ ມີ ຊີ ວີ ດິ ຈູ່ ງຶ ສາມາດດາໍ ລງົ ຊວີ ດິ ຢູ່ ູໄດ.້ ປົກກະຕແິ ລວ້ ກ໊າສອກົ ຊແີ ຊນລະລາຍຢູ່ ູໃນນໍາ້ ໜອ້ ຍທູ່ ສີ ຸດ ເພາະອກົ ຊແີ ຊນ ເປັນໂມເລກຸນທູ່ ບີ ູ່ ໍມຂີ ວົ້ , ປະລມິ ານ O2 ທູ່ ລີ ະລາຍຢູ່ ູໃນນໍາ້ ສູ່ ໍາໃດຈູ່ ງຶ ຈດັ ວູ່ າເປັນນໍາ້ ເສຍ, ເຊູ່ ງິ ຂນຶ້ ຢູ່ ູກບັ ແຫູ່ ຼງນໍາ້ ອກີ ດວ້ ຍ ເຊູ່ ນັ : ໃນບໍລເິ ວນນໍາ້ ນງີ້ ຕາມທະເລສາບ, ຄອງ ແລະ ອູ່ າງເກບັ ນາໍ້ ຄວນມີ O2 ລະລາຍບູ່ ໍໜອ້ ຍກູ່ ວາ 3 mg/l. ນໍາ້ ໃນແມູ່ ນໍາ້ ລໍາຄອງທູ່ ໄີ ຫຼ ຢູ່ ູບໍລເິ ວນກູ່ ອນໄປເຖິງແຫູ່ ຼງຊຸມຊນົ ຫຼ ໂຮງງານອຸດສາຫະກໍາ ຄວນມີ O2 ລະລາຍຢູ່ ູໜອ້ ຍກູ່ ວາ 4 mg/l, ໂດຍທູ່ ວົ ໄປເພູ່ ນິ ຖວູ່ າບລໍ ເິ ວນແຫູ່ ງຼ ນໍາ້ ທູ່ ມີ ກີ ໊າສອກົ ຊແີ ຊນລະລາຍຢູ່ ູໜອ້ ຍກວູ່ າ 3 mg/l ແມູ່ ນຖວູ່ າເປັນນໍາ້ ເສຍ. ປະລມິ ານອກົ ຊແີ ຊນທູ່ ລີ ະລາຍຢູ່ ູໃນນາໍ້ ຂນຶ້ ຢູ່ ູກບັ ປະລມິ ານທາດອງົ ຄະທາດທູ່ ຕີ ອ້ ງການອກົ ຊແີ ຊນຈາກ ການຍູ່ ອຍສະຫຼາຍ, ທາດອງົ ຄະທາດທູ່ ຖີ ມິ້ ລງົ ສູ່ ູແມູ່ ນໍາ້ ລໍາຄອງຕູ່ າງໆຈາກບາ້ ນເຮອນ ຫຼ ໂຮງງານອຸດສາຫະກໍາຕູ່ າງໆ ເຊູ່ ນັ : ໂຮງງານອາຫານກະປຸ໋ ອງ, ໂຮງງານຜະລດິ ນມົ , ນາໍ້ ຕານ, ນໍາ້ ອດັ ລມົ ແລະ ອູ່ ນໆ ເມູ່ ອຖມິ້ ລງົ ສູ່ ູແມູ່ ນໍາ້ ຈະຖກ ຍູ່ ອຍສະຫຼາຍດວ້ ຍບກັ ເຕຣີ ີທູ່ ມີ ຢີ ູ່ ູໃນນໍາ້ , ເມູ່ ອພວກຍູ່ ອຍສະຫຼາຍບໍລໂິ ພກວດັ ຖຸທູ່ ເີ ປັນທາດອງົ ຄະທາດດູ່ ງັ ກູ່ າວຈນົ ໝດົ ກໍຈະເຮດັ ໃຫນ້ ໍາ້ ສະອາດຂນຶ້ ໄປພອ້ ມໆກບັ ການເພູ່ ມີ ຂນຶ້ ຂອງບກັ ເຕຣີ ,ີ ເມູ່ ອບກັ ເຕຣີ ີຂະຫຍາຍຕວົ ຫຼາຍຂນຶ້ ມນັ 61

ກຈໍ ະບໍລໂິ ພກອກົ ຊແີ ຊນທູ່ ມີ ຢີ ູ່ ູໃນນາໍ້ ອນັ ເຮດັ ໃຫປ້ ະລມິ ານອກົ ຊແີ ຊນໜອ້ ຍລງົ , ເມູ່ ອປະລມິ ານອກົ ຊແີ ຊນຫຸຼດລງົ ຈາໍ ພວກສູ່ ງິ ທູ່ ມີ ຊີ ວີ ດິ ຢູ່ ູໃນນໍາ້ ລວມທງັ ບກັ ເຕຣີ ີ ກຈໍ ະໄດຮ້ ບັ ອກົ ຊແີ ຊນບູ່ ພໍ ຽງພໍ ອນັ ພາໃຫເ້ ກດີ ນໍາ້ ເນູ່ າົ , ສູ່ ງົ ກູ່ ນິ ເໝນັ ແລະ ສາ້ ງທາດມນົ ລະພດິ ທາງອາກາດອອກມາເຊູ່ ນັ ອາຍເມຕານ, ຊຸນຟົວຮໂີ ດຣແຊນ. ນອກນນັ້ ມນົ ລະພດິ ທາງນໍາ້ ຍງັ ສາມາດເກດີ ໃນລະດູຮອ້ ນ ເວລາຫວ້ ຍນໍາ້ ລໍາເຊມປີ ະລມິ ານໜອ້ ຍ ເຊູ່ ງິ ເປັນສາເຫດເຮດັ ໃຫຂ້ າດອກົ ຊແີ ຊນຢູ່ າງ ໄວວາ ສາເຫດຍອ້ ນນາໍ້ ຮອ້ ນຂນຶ້ ຈາໍ ພວກບກັ ເຕຣີ ີທູ່ ເີ ຮດັ ໜາ້ ທູ່ ເີ ປັນຜູ່ ູຍູ່ ອຍສະຫຼາຍຖກຕາຍໄປ. ດູ່ ງັ ນນັ້ , ຈູ່ ງຶ ເວາົ້ ໄດວ້ ູ່ າ ຄວາມສະອາດຂອງນໍາ້ ແມູ່ ນຂນຶ້ ກບັ ປະລມິ ານຂອງອກົ ຊແີ ຊນທູ່ ລີ ະລາຍໃນນໍາ້ , ເຮາົ ສາມາດເພູ່ ມີ ປະລມິ ານອກົ ຊແີ ຊນໃນນາໍ້ ໄດດ້ ວ້ ຍວທິ ກີ ານດູ່ ງັ ນ:ີ້ - ບູ່ ຖໍ ມິ້ ຂເີ້ ຫຍອ້ ໂດຍສະເພາະແມູ່ ນທາດອງົ ຄະທາດລງົ ໃນນໍາ້ - ປູກພດໃນນໍາ້ ເພູ່ ອໃຫພ້ ດໄດສ້ ງັ ເຄາະແສງ (ແຕູ່ ບູ່ ໍຄວນໃຫຫ້ ຼາຍເກນີ ໄປຈນົ ຄຸມໜາ້ ນໍາ້ ທງັ ໝດົ ). - ເຮດັ ໃຫນ້ າໍ້ ມກີ ານເຄູ່ ອນໄຫວ • ວທິ ກີ ານວເິ ຄາະຫາຄູ່ າ DO ອາດໃຊເ້ ຄູ່ ອງມ DO merter ຫຼ Oxygen merter ເຊູ່ ງິ ເປັນເຄູ່ ອງມທູ່ ວີ ດັ ແທກປະລມິ ານກ໊າສອກົ ຊແີ ຊນໃນນໍາ້ ໄດໂ້ ດຍກງົ , ໃນຫວົ ໜູ່ ວຍ mg/l ຫຼ ອາດຈະໃຊວ້ ທິ ກີ ານທາງເຄມ.ີ ວທິ ີທູ່ ີເປັນພນ້ ຖານຄ ວທິ ຂີ ອງ Winkler ຫຼ Iodometic ວິທນີ ສີ້ າມາດນໍາໄປດັດແປງໃຫເ້ ໝາະສມົ ກບັ ນໍາ້ ຈາກແຫູ່ ຼງຕູ່ າງໆ, ການວເິ ຄາະຄູ່ າ DO ດວ້ ຍວທິ ຂີ ອງ Winkler ມຢີ ູ່ ູ 5 ຂນັ້ ຕອນຄ: - ຂັນ້ ຕອນທີ1: ນໍາເອົາທາດລະລາຍ KI ໃນ NaOH ຫຼ KOH ປົນ MnSO4 ໃສູ່ ລົງໄປໃນນໍາ້ ຕວົ ຢູ່ າງທູ່ ມີ ີ ອກົ ຊແີ ຊນລະລາຍຢູ່ ູ 2MnSO4 + 4NaOH 2Mn(OH)2 + 2Na2SO4 (1) - ຂນັ້ ຕອນທ2ີ : ເຮດັ ໃຫ້ Mn(OH)2 ໄປເປັນ MnO2 2Mn(OH)2 + O2 2MnO2 + 2H2O (2) - ຂນັ້ ຕອນທ3ີ : ເຮດັ ໃຫເ້ ກດີ ເປັນອາຊດິ ດວ້ ຍການຕູ່ ມ H2SO4 2MnO2 + 4KI + 4H2SO4 2MnSO4 + 2I2 + 2K2SO4 + 4H2O (3) - ຂນັ້ ຕອນທ4ີ : ຊອກຫາປະລມິ ານ I2 ໂດຍການຕູ່ ມທາດລະລາຍມາດຖານ Na2S2O3 ທູ່ ປີ ົນແປງ້ 2I2 + 4Na2S2O3 4NaI + 2Na2S4O6 (4) - ຂນັ້ ຕອນທ5ີ : ທາດລະລາຍທູ່ ມີ ສີ ຟີ າ້ ໄດປ້ ູ່ ຽນໄປເປັນທາດລະລາຍທູ່ ບີ ູ່ ໍມສີ .ີ ສມົ ຜນົ ທູ່ ເີ ກດີ ຂນຶ້ ຄ: ເອາົ ສມົ ຜນົ (1) + (2) + (3) +(4) 2MnSO4 + 4NaOH 2Mn(OH)2 + 2Na2SO4 (1) 2Mn(OH)2 + O2 2MnO2 + 2H2O (2) 2MnO2 + 4KI + 4H2SO4 2MnSO4 + 2I2 + 2K2SO4 + 4H2O (3) 2I2 + 4Na2S2O3 4NaI + 2Na2S4O6 (4) = 4NaOH + O2 + 4KI + 4H2SO4 + 4Na2S2O3 2Na2SO4 + 2K2SO4 + 6H2O + 4NaI + 2Na2S4O6 = 4Na+ + 4OH- + O2 + 4K+ + 4I- + 8H+ + 4SO42- + 8Na+ + 4S2O32- 4Na+ + 2SO42- + 6H2O + 4K+ + 2SO42- + 4Na+ + 4I- + 4Na+ + 2S4O62- = 4OH- + O2 + 8H+ + 4S2O32- 2S4O62- + 6H2O ຈາກປະຕກິ ລິ ຍິ າດູ່ ງັ ກູ່ າວ ເຮາົ ສາມາດຄດິ ໄລູ່ ຫາປະລມິ ານອກົ ຊແີ ຊນໃນນໍາ້ ຕວົ ຢູ່ າງໃນຫວົ ໜູ່ ວຍ mg/l ໄດດ້ ູ່ ງັ ນ:ີ້ 62

ສມົ ມຸດໃຊທ້ າດລະລາຍ Na2S2O3 ເຂມັ້ ຂຸ ນ້ M mol/l ຈາໍ ນວນ a cm3 ທໍາປະຕກິ ລິ ຍິ າພໍດກີ ບັ ນາໍ້ ຕວົ ຢູ່ າງ b cm3 ເຊູ່ ງິ ຈາໍ ນວນໂມລຂອງ Na2S2O3 = Ma mol ດູ່ ງັ ນນັ້ 1000 4OH- + O2 + 8H+ + 4S2O32- 2S4O62- + 6H2O 4OH- + O2 + 8H+ + 4S2O32- 2S4O62- + 6H2O 1 mol 4mol x Ma mol ⟹ x = n(O2 )= Ma mol 1000 4 1000 ❖ Ma 32 Ma g 8  Ma g b cm3 O2 = mol = 4 1000 = 1000 1000cm3 4 1000 y ⟹ y = DO = 8Ma g / l b DO = 81000Ma mg / l b M = ຄວາມເຂມັ້ ຂຸ ນ້ ຂອງທາດລະລາຍ Na2S2O3 (mol/l) a = ບລໍ ມິ າດຂອງທາດລະລາຍ Na2S2O3 ທູ່ ປີ ະຕກິ ລິ ຍິ າພດໍ ກີ ບັ ນາໍ້ ຕວົ ຢູ່ າງ b = ບໍລມິ າດຂອງທາດລະລາຍຂອງນໍາ້ ຕວົ ຢູ່ າງ ຂ. ຄູ່ າ BOD (Biochemical Oxygen Demand) ໝາຍເຖງິ ປະລມິ ານອກົ ຊແີ ຊນທູ່ ບີ ກັ ເຕຣີ ີຕອ້ ງການໃນການຍູ່ ອຍສະຫາຼ ຍທາດອງົ ຄະທາດ ຫຼ ໝາຍເຖງິ ປະລມິ ານອກົ ຊແີ ຊນທູ່ ທີ າດອງົ ຄະທາດໃຊໝ້ ດົ ໄປໃນນໍາ້ ຕວົ ຢູ່ າງ ເຊູ່ ງິ ເກບັ ໄວໃ້ ນຕູອ້ ບົ 5 ວນັ ທູ່ ອີ ຸນຫະພູມ 20.c, ຖາ້ ຄູ່ າ BOD ມຄີ ູ່ າສູງເທູ່ າົ ໃດ ນາໍ້ ຍູ່ ງິ ເປິເປອ້ ນ ແລະ ເປັນພດິ ຫາຼ ຍເທູ່ າົ ນນັ້ . ວທິ ກີ ານວເິ ຄາຫາຄູ່ າ BOD ການວເິ ຄາະຫາຄູ່ າ BOD ໂດຍທູ່ ົວໄປຈະຫາປະລມິ ານອກົ ຊແີ ຊນທູ່ ທີ າດອງົ ຄະທາດໃຊໝ້ ດົ ໄປໃນນໍາ້ ຕົວຢູ່ າງ ເຊູ່ ິງເກບັ ໃນຕູອ້ ບົ 5 ວນັ ຢູ່ ູອຸນຫະພູມ 20 .c ດວ້ ຍການນໍາເອົານໍາ້ ຕວົ ຢູ່ າງເຮັດໃຫເ້ ປັນກາງແລວ້ ມາປັບ ອຸນຫະພູມໃຫໄ້ ດ້ 20 .c ແລວ້ ຕູ່ ມອາກາດໃຫມ້ ອີ ົກຊແີ ຊນລະລາຍໃນນໍາ້ ຈນົ ອູ່ ີມຕົວ ເຫຍນັ້ ນໍາ້ ຕົວຢູ່ າງໃສູ່ ຂວດ ແກວ້ BOD ຈນົ ເຕມັ ຂວດ 3 ຂວດ ຕູ່ ໍຈາກນນັ້ ຫາຄູ່ າປະລມິ ານອກົ ຊອີ ແຊນທູ່ ລີ ະລາຍໃນນໍາ້ ເຂາົ້ ຕູອ້ ບົ ແລະ ຫຼັງ ຈາກເກບັ ໄວໃ້ ນຕູອ້ ບົ ແລວ້ 5 ວນັ ຄູ່ າ BOD ຈະໄດຈ້ າກຄວາມແຕກຕູ່ າງຂອງປະລມິ ານອກົ ຊແີ ຊນກູ່ ອນ ແລະ ຫຼງັ ໃສູ່ ຕູອ້ ບົ . ຄູ່ າ BOD ມຫີ ວົ ໜູ່ ວຍຄດິ ເປັນ pm=partpermillion ຫຼ mg/l ຕາຕະລາງສະແດງ ຄູ່ າ BOD ຂອງນາໍ້ ຊະນດິ ຕູ່ າງໆ ຊະນດິ ຂອງນໍາ້ BOD (ppm ຫຼ mg/l ) ນາໍ້ ບລໍ ສິ ຸດ 1 ນໍາ້ ສະອາດ 2-4 ນາໍ້ ທູ່ ພີ ວມເປິເປອ້ ນ 5 63

ນາໍ້ ຖມິ້ ຈາກແຫູ່ ຼງຊຸມຊນົ 100-400 ນໍາ້ ຖມິ້ ຈາກໂຮງງານອຸດສາຫະກໍາ 100-20000 ນໍາ້ ຈາກຕວົ ຢູ່ າງທູ່ ມີ ີປະລມິ ານທາດອງົ ຄະທາດລະລາຍຢູ່ ູຫຼາຍ ຄູ່ າ BOD ຈະສູງ ແຕູ່ ກງົ ກນັ ຂາ້ ມ ຄູ່ າ DO ຈະຕູ່ ໍາ, ຖາ້ ນໍາ້ ມີ ຄູ່ າ BOD ຕູ່ ໍາ, ຄູ່ າ DO ຈະສູງ ສະແດງວູ່ າມີທາດອົງຄະທາດໜອ້ ຍ. ໂດຍທູ່ ົວໄປ ຖາ້ ຄູ່ າ BOD ສູງ ກູ່ ວາ 100 mg/l ຖວູ່ າເປັນນໍາ້ ເສຍ, ສູ່ ວນມາດຕະຖານທູ່ ຖີ ີມ້ ຈາກໂຮງງານອຸດສາຫະກໍາທູ່ ກີ ໍານດົ ໄວ້ ບູ່ ໍ ຄວນມຄີ ູ່ າ BOD ເກນີ 60 mg/l ຄ. ຄູ່ າ COD (Chemical Oxygen Demand) ແມູ່ ນຄູ່ າທູ່ ີບອກປະລມິ ານທາດອງົ ຄະທາດ ຫຼ ສູ່ ງິ ທູ່ ີປົນເປ້ອນຢູ່ ູໃນນໍາ້ ທງັ ໝດົ ທູ່ ບີ ກັ ເຕຣີ ີຍູ່ ອຍສະລາຍ ໄດແ້ ລະ ບູ່ ໍສະຫຼາຍໄດ້ ດວ້ ຍການໃຊທ້ າດເຄມທີ ູ່ ເີ ປັນທາດອອກຊໄີ ດຢູ່ າງແຮງ, ຄູ່ າ COD ສະແດງໃຫເ້ ຫນັ ວູ່ າຖາ້ ຄູ່ າ ນສີ້ ູງເທູ່ າົ ໃດນາໍ້ ນນັ້ ຍູ່ ງິ ເປິເປອ້ ນ ແລະ ເປັນພດິ ຫາຼ ຍເທູ່ າົ ນນັ້ . ວທິ ວີ ເິ ຄາະຫາຄູ່ າ COD ວິ ທີ ນີ້ນິຍົ ມ ໃ ຊ້ຄ Dichromate Reflex Method ດ້ວ ຍ ກ ານ ດ ເອົ ານໍ້າຕົ ວ ຢູ່ າ ງໄ ປ ຕົ້ມ ກັ ບ K2CrO7.H2O ທູ່ ມີ ປີ ະລມິ ານຫຼາຍເກນີ ພໍ ເປັນເວລາ 2 ຊູ່ ວົ ໂມງ ແລວ້ ຫາປະລມິ ານ K2CrO7 ທູ່ ເີ ຫຼອດວ້ ຍການໄທ ເທຣດກັບທາດລະລາຍມາດຖານ ferrous ammonium sulfate ດ້ວຍການໃຊ້ Ferroin ເປັນ indicator ແລວ້ ນໍາປະລມິ ານທູ່ ີໃຊ້ ໄປຊອກຫາຄູ່ າ COD ໄດ.້ ຕາມປົກກະຕິ ຄູ່ າ COD ຈະສູງກວູ່ າຄູ່ າ BOD ໃນນໍາ້ ບູ່ ອນ ດຽວກນັ ເພາະທາດເຄມມີ ຄີ ວາມສາມາດໃນການອອກຊໄີ ດທາດອງົ ຄະທາດຫຼາຍກວູ່ າບກັ ເຕຣີ ີ ຍກັ ເວນັ້ ໃນນໍາ້ ທູ່ ມີ ີ ທາດອງົ ຄະທາດປະເພດ Aromatic hydrocarbon ແລະ pyridine ເຊູ່ ງິ ບູ່ ໍຖກອອກຊໄີ ດທາດເຄມ.ີ ງ. ປະລມິ ານຈລຸ ນິ ຊໃີ ນນາໍ້ ໃນນໍາ້ ຈະມຈີ ລຸ ນິ ຊຢີ ູ່ ູທູ່ ວົ ໄປ ສໍາລບັ ຈລຸ ນິ ຊທີ ູ່ ໃີ ຊໃ້ ນການກໍານດົ ຄຸນະພາບຂອງນໍາ້ ແມູ່ ນທາດໂຄລຟີ ອມ ບກັ ເຕຣີ ີ (Coliform Bacteria) ເຊູ່ ງິ ເປັນບັກເຕຣີ ີຢູ່ ູໃນລໍາໄສໃ້ ຫຍູ່ . ດູ່ ັງນນັ້ , ຖາ້ ພບົ ເຫນັ ບກັ ເຕຣີ ີໃນນໍາ້ ບູ່ ອນໃດ ສະແດງວູ່ າມອີ າຈມົ ໃນນາໍ້ ບູ່ ອນນນັ້ , ສູ່ ວນການກາໍ ນດົ ຄຸນນະພາບຂອງນາໍ້ ຈາກໂຄລຟີ ອມບກັ ເຕຣີ ີ ມດີ ູ່ ງັ ນ:ີ້ ຕາຕະລາງສະແດງຈາໍ ນວນຈລຸ ງັ ໂຄລຟີ ອມບກັ ເຕຣີ ໃີ ນນາໍ້ ຊະນດິ ຂອງນໍາ້ ຈາໍ ນວນໂຄລຟີ ອມບກັ ເຕຣີ ີ ທູ່ ກີ ໍານດົ ໃນນໍາ້ 100 cm3 ນໍາ້ ທູ່ ສີ ະອາດຫາຼ ຍ 1 ຫຼ ບູ່ ໍມເີ ລຍີ ນໍາ້ ທູ່ ສີ ະອາດ 1 - 1,22 ນໍາ້ ທູ່ ບີ ູ່ ໍສະອາດ ຫຼາຍກູ່ ວາ 1,22 ນໍາ້ ສໍາລບັ ນໍາ້ ປະປາ ໜອ້ ຍກູ່ ວາ 2,2 ຫຼ ບູ່ ໍມເີ ລຍີ ຈ. ອຸນຫະພູມ 64

ປະລມິ ານອກົ ຊແີ ຊນທູ່ ີລະລາຍໃນນໍາ້ ປູ່ ຽນແປງຕາມອຸນຫະພູມ ແລະ ຄວາມດນັ . ເມູ່ ອອຸນຫະພູມສູງ ປະລິມານອກົ ຊີແຊນຈະຫຸຼດລົງ. ດູ່ ງັ ນນັ້ , ຈູ່ ງຶ ກໍານດົ ອຸນຫະພູມຂອງນໍາ້ ທູ່ ຖີ ິມ້ ຈາກໂຮງງານອຸດສາຫະກໍາບູ່ ໍໃຫເ້ ກີນ 40 .c ເພູ່ ອປອ້ ງກນັ ບູ່ ໍໃຫປ້ ະລມິ ານອກົ ຊແີ ຊນທູ່ ລີ ະລາຍຢູ່ ູໃນນາໍ້ ມຄີ ູ່ າຕູ່ າໍ . ສ. ຄວາມເປັນອາຊດິ -ບາເຊ(ີ pH : power of hydrogen ion) ເປັນຄູ່ າທູ່ ສີ ະແດງເຖິງປະລມິ ານຄວາມເຂັມ້ ຂຸ ນ້ ຂອງຮໂີ ດຣແຊນ (Hydrogen or hydronium ion; H+ or H3O+) ເຊູ່ ງິ ເກດີ ຈາກທາດທູ່ ສີ າມາດແຕກຕວົ ອອີ ງົ ຂອງອາຊດິ (H+) ຫຼ ອອີ ງົ ຂອງບາເຊີ (OH-) ໄດ,້ ຄວາມ ເປັນອາຊິດ-ບາເຊີມຄີ ູ່ າແຕູ່ 0 - 14 ຖາ້ ຕວົ ຢູ່ າງນໍາ້ ມຄີ ວາມເປັນອາຊິດ-ບາເຊຕີ ູ່ ໍາກວູ່ າ 7 (pH<7) ໝາຍເຖິງນໍາ້ ມີ ສະພາບເປັນກດົ , ຖາ້ ຕວົ ຢູ່ າງນາໍ້ ມຄີ ວາມເປັນອາຊດິ -ບາເຊສີ ູງກວູ່ າ 7 (pH>7) ໝາຍເຖງິ ນໍາ້ ມສີ ະພາບເປັນດູ່ ງັ ແລະ ຖາ້ ຕວົ ຢູ່ າງນໍາ້ ມຄີ ວາມເປັນອາຊດິ -ບາເຊເີ ທູ່ າົ ກບັ 7 (pH=7) ໝາຍເຖິງນໍາ້ ມສີ ະພາບເປັນກາງ (ຄູ່ າຄວາມເປັນອາ ຊດິ -ບາເຊີຂອງນໍາ້ ບູ່ ໍໄດບ້ ອກຄວາມເປັນພດິ ຕູ່ ໍຮູ່ າງກາຍ ແຕູ່ ບອກໃຫຮ້ ູເ້ ຖິງປະເພດຂອງສູ່ ິງເຈອປົນໃນນໍາ້ ໃນຮູບ ແບບທາດທູ່ ໃີ ຫອ້ ອີ ງົ ກດົ ຫຼ ດູ່ ງັ ໄດ)້ . ແນວໃດກໍຕາມຄູ່ າຄວາມເປັນອາຊດິ -ບາເຊນີ ຈີ້ ະເປັນດດັ ສະນທີ ູ່ ີມປີ ະໂຫຍດ ໃນການທົດສອບຄຸ ນະພາບຂອງນໍາ້ ໂດຍທູ່ ີພາວະຄວາມເປັນອາຊິດ-ບາເຊີຂອງນໍາ້ ມີຜົນຕູ່ ໍຄຸ ນະພາບຂອງນໍາ້ , ປະຕິກລິ ິຍາເຄມທີ ູ່ ີເກີດຂນຶ້ ແລະ ການຈະເລນີ ເຕີບໂຕຂອງສູ່ ິງທູ່ ມີ ີຊວີ ິດໃນນໍາ້ , ນອກຈາກນນັ້ ຍັງບອກເຖິງຄຸ ນ ລກັ ສະນະໃນການຫຸຼນ້ ຫຽ້ ນຂອງນໍາ້ ດວ້ ຍຄູ່ າມາດຕະຖານຄວາມເປັນອາຊດິ -ບາເຊີຂອງນໍາ້ ຈະຂນຶ້ ຢູ່ ູກບັ ຈດຸ ປະສງົ ຂອງການໃຊນ້ ໍາ້ ແຕູ່ ໂດຍທູ່ ວົ ໄປແລວ້ ນໍາ້ ຄວນຈະມຄີ ວາມເປັນອາຊດິ -ບາເຊປີ ະມານ 6 - 8, ໃນກລໍ ະນແີ ມູ່ ນນໍາ້ ດູ່ ມ ຄວນມຄີ ູ່ າຄວາມເປັນອາຊດິ -ບາເຊຢີ ູ່ ູໃນຊູ່ ວງ 6,8 - 7,33 ແລະ ໃນກໍລະນນີ ໍາ້ ເສຍຈະຕອ້ ງມຄີ ວາມເປັນອາຊດິ -ບາ ເຊໃີ ນຊູ່ ວງ 5 - 9,4 ຄູ່ າຄວາມເປັນອາຊດິ -ບາເຊມີ ຄີ ວາມສໍາຄນັ ດູ່ ງັ ນ:ີ້ 1). ການເຮັດໃຫ້ນໍາ້ ບໍລິສຸ ດສໍາລັບນໍາ້ ດູ່ ມຂຶນ້ ຢູ່ ູກັບການປັບຄວາມເປັບກົດ ແລະ ດູ່ ັງ ຂອງການ ຕກົ ຕະກອນໃນ ລາໍ ດບັ ຕູ່ າງໆໃນລະບບົ ການຈດັ ສນັ ນາໍ້ 2). ຄວາມເປັນດູ່ ງັ ຂອງນໍາ້ ຈະມຄີ ວາມສໍາຄນັ ຫຼາຍໃນການຮກັ ສາສະພາບຂອງທູ່ ໍສູ່ ງົ ນໍາ້ ໃຫຢ້ ູ່ ູສະພາບທູ່ ີ ດ.ີ 3). ໃນການຜະລິດນໍາ້ ຕານ ຖາ້ ມີຄູ່ າຄວາມເປັນກດົ ແລະ ດູ່ ັງບູ່ ໍເໝາະສົມຈະເຮັດໃຫເ້ ກີດກດົ ທູ່ ີບູ່ ໍ ຕອ້ ງການເປັນຈາໍ ນວນຫາຼ ຍ ແລະ ໄດນ້ າໍ້ ຕານພຽງຈາໍ ນວນໜອ້ ຍເທູ່ າົ ນນັ້ . 4). ໃນການບໍາບດັ ນໍາ້ ເສຍ ຕອ້ ງມກີ ານປັບຄູ່ າຄວາມເປັນອາຊດິ -ບາເຊໃີ ຫຢ້ ູ່ ູໃນຊູ່ ວງທູ່ ເີ ໝາະສມົ ເພູ່ ອ ການຈະເລນີ ເຕບີ ໂຕຂອງຈລຸ ນິ ຊໃີ ນນໍາ້ ແລະ ບູ່ ໍເປັນຜນົ ກະທບົ ຕູ່ ໍສດັ ນໍາ້ . 5). ໃນການຜະລດິ ນໍາ້ ນມົ ຖາ້ ມຄີ ູ່ າ pH<6 ຈະເຮດັ ໃຫນ້ ມົ ສມົ້ ດູ່ ງັ ນນັ້ ຈູ່ ງຶ ມຄີ ວາມຈາໍ ເປັນຕອ້ ງຄວບ ຄຸບຄວາມເປັນອາຊດິ -ບາເຊໃີ ຫເ້ ໝາະສມົ . ຊ. ປະລມິ ານທາດອງົ ຄະທາດ ແລະ ທາດອະນງົ ຄະທາດ ຍອ້ ນທາດອົງຄະທາດໃນນໍາ້ ປະກອບດວ້ ຍທາດອາຫານທູ່ ີຫູ່ ໍຼລຽ້ ງສໍາລັບບກັ ເຕຣີ ີ ແລະ ສໍາລັບການ ຂະຫຍາຍຕວົ ຂອງພດຢູ່ ູໃນນໍາ້ . ດູ່ ງັ ນນັ້ , ຖາ້ ມຫີ ຼາຍຈະເຮດັ ໃຫພ້ ດຕບໜາ ພາໃຫຫ້ ວ້ ຍໜອງຄອງບງຶ , ອູ່ າງເກບັ ນໍາ້ ຕນັ ແລະ ຈະພາໃຫນ້ ໍາ້ ເນູ່ າົ ເຊູ່ ງິ ພາໃຫເ້ ກດີ ບກັ ເຕຣີ ຫີ ຼາຍ ແລະ ເປັນອນັ ຕະລາຍຕູ່ ໍການບລໍ ໂິ ພກ, ການປະມງົ , ການ ລຽ້ ງສດັ ແລະ ສູນເສຍຄຸນຄູ່ າທາງສງັ ຄມົ . ຖາ້ ມທີ າດອະນງົ ຄະທາດລະລາຍຢູ່ ູໃນນໍາ້ ຫຼາຍ ຈະພາໃຫນ້ ໍາ້ ມທີ າດພດິ 65

ເຈອປົນ ເຊູ່ ງິ ເປັນອນັ ຕະລາຍຕູ່ ໍມະນດຸ ແລະ ສດັ ນາໍ້ ໄດເ້ ຊູ່ ນັ : ທາດບາຫຼອດ, ມາດ, ອາກເຊນກິ , ອາຊດິ , ເກອ ແລະ ໂລຫະໜກັ , ໃນນນັ້ ນກັ ຊູ່ ຽວຊານຫຼາຍທູ່ ານໄດຢ້ ັ້ງຢນວູ່ າ: ທາດບາຫຼອດ ແລະ ຊນ ເປັນທາດມນົ ລະພດິ ທາງນໍາ້ ທູ່ ີ ເປັນອນັ ຕະລາຍກວູ່ າໝູ່ .ູ ໂລຫະໜກັ ແມູ່ ນທາດທູ່ ບີ ູ່ ເໍ ປັນພດິ ແຕູ່ ສາມາດເປັນອນັ ຕະລາຍໄດ້ ເພາະບູ່ ໍສາມາດລະລາຍ ໃນນໍາ້ ໄດ.້ ດູ່ ງັ ນນັ້ ເມູ່ ອທາດເຫູ່ ຼາົ ນໄີ້ ຫຼລງົ ສູ່ ູແຫູ່ ງຼ ນໍາ້ ພວກມນັ ສາມາດຄງົ ຕວົ ໄດເ້ ປັນເວລາຍາວນານ ຈາກນນັ້ ຈະເຂາົ້ ສູ່ ູ ວງົ ຈອນອາຫານ ໂດຍສະເພາະແມູ່ ນສດັ ນາໍ້ ແລະ ສບຕູ່ ໍເຂາົ້ ສູ່ ູຄນົ ໄດ.້ ❖ ສາເຫດທູ່ ພີ າໃຫເ້ ກດີ ມນົ ລະພດິ ທາງນໍາ້ - ໂຮງານງານອຸດສາຫະກໍາ: ນໍາ້ ເປັນພິດ, ນໍາ້ ຮອ້ ນຈາກຂະບວນການຜະລິດຕູ່ າງໆ ແລະ ການນໍາໃຊນ້ ໍາ້ ໃນ ໂຮງງານອຸດສາຫະກໍາ - ຊຸມຊນົ : ນາໍ້ ທູ່ ຖີ ມິ້ ຈາກອາຄານບາ້ ນເຮອນ, ຈາກວດິ , ໂຮງໝ,ໍ ຮາ້ ນຄາ້ , ໂຮງແຮມ... - ການປູກຝັງ: ທາດເຄມີ ໂດຍສະເພາະແມູ່ ນຝູ່ ຸ ນເຄມ,ີ ຝູ່ ຸ ນໝກັ , ຝູ່ ຸ ນຄອກ, ຢາຂາ້ ແມງໄມ,້ ຢາຂາ້ ຫຍາ້ ຖກ ເຊາະລາ້ ງມາຈາກໜາ້ ດນິ ແລວ້ ລງົ ສູ່ ູແມູ່ ນນາໍ້ - ການລຽ້ ງສດັ : ເສດອາຫານທູ່ ເີ ຫຼອຈາກສດັ ກນິ , ອາຈມົ ຂອງສດັ ຈະຖກເຊາະລາ້ ງລງົ ສູ່ ູແມູ່ ນນໍາ້ ລວມທງັ ສດັ ລງົ ຫນຼິ້ ນໍາ້ , ອາບນໍາ້ ຈະເຮດັ ໃຫນ້ ໍາ້ ເປິເປອ້ ນ - ການຂຸ ດຄນົ້ ບູ່ ໍແຮູ່ : ເປັນກດິ ຈະກໍາທູ່ ພີ າໃຫນ້ ໍາ້ ຂູ່ ຸ ນ ແລະ ມຄີ ວາມເປັນອາຊດິ , ເປັນດູ່ ງັ ຫຼ ເປັນພດິ ຈນົ ເປັນ ອນັ ຕະລາຍຕູ່ ສໍ ດັ ໃນນໍາ້ ແລະ ຕວົ ຂອງມະນດຸ ເອງ - ຂເີ້ ຫຍອ້ ແລະ ສູ່ ງິ ເສດເຫຼອ: ເສດເຈຍ້ , ເສດຜາ້ , ເສດສນິ ຄາ້ , ເສດອາຫານ, ອາຈມົ , ຊາກສດັ ທູ່ ຕີ າຍ ລວມ ທງັ ວດັ ຖຸຕູ່ າງໆທູ່ ເີ ຊາະລາ້ ງຈາກບາ້ ນເຮອນ, ຫນົ ທາງ, ຕະຫຼາດ, ຟາມສດັ ...ສູ່ ງິ ເສດເຫຼອເຫູ່ ຼາົ ນນັ້ ຈະໄຫຼລງົ ສູ່ ູ ແຫູ່ ງຼ ນໍາ້ . ❖ ບນັ ຫາທູ່ ເີ ກດີ ຈາກມນົ ລະພດິ ທາງນາໍ້ ຜນົ ກະທບົ ທູ່ ເີ ກດີ ຈາກມນົ ລະພດິ ທາງນາໍ້ ໄດກ້ ໍໃຫເ້ ກດີ ບນັ ຫາຫຼາຍປະການຄ: - ຕູ່ ກໍ ານກະສກິ ໍາ - ຕູ່ ສໍ ຸຂພາບ - ຕູ່ ໍຂະບວນການຜະລດິ ນໍາ້ ດູ່ ມ - ຕູ່ ໍການປະມງົ - ຕູ່ ໍຄວາມສວຍງາມ - ຕູ່ ກໍ ານພກັ ຜູ່ ອນ ❖ ການຮກັ ສານາໍ້ ໃຫສ້ ະອາດ ນາໍ້ ສະອາດຄສູ່ ງິ ທູ່ ຈີ າໍ ເປັນອນັ ພນ້ ຖານຂອງມວນມະນຸດ ສໍາລບັ ການບໍລໂິ ພກ-ອຸປະໂພກ, ການພກັ ຜູ່ ອນຢູ່ ອນ ໃຈ, ສຸຂະພາບຂອງຄນົ ແລະ ສູ່ ງິ ແວດລອ້ ມຕູ່ າງໆ. ດູ່ ງັ ນນັ້ , ເຮາົ ຕອ້ ງໄດຊ້ ູ່ ວຍກນັ ອະນຸລກັ ຮກັ ສາແຫູ່ ຼງນໍາ້ ໃຫສ້ ະອາດ ໂດຍປະຕບິ ດັ ດູ່ ງັ ນ:ີ້ - ບູ່ ຖໍ ມິ້ ສູ່ ງິ ເສດເຫຼອຕູ່ າງໆລງົ ສູ່ ູແຫູ່ ງຼ ນາໍ້ - ຫຸຼດຜູ່ ອນການໃຊທ້ າດພດິ ຈາກການກະສກິ າໍ - ປັບປຸງວທິ ກີ ານຜະລດິ ທາງກະສກິ ໍາ 66

- ຄວບຄຸມ ແລະ ບໍາບດັ ນໍາ້ ເປ້ອນຈາກໂຮງງານອຸ ດສາຫະກໍາ ແລະ ຊຸມຊນົ ຕູ່ າງໆ ກູ່ ອນຈະປູ່ ອຍລງົ ສູ່ ູແຫູ່ ຼງນໍາ້ ທໍາມະຊາດ - ໂຄສະນາເຜຍີ ແຜູ່ ຜນົ ຮາ້ ຍຂອງການເກດີ ມນົ ລະພດິ ທາງນາໍ້ . ກດິ ຈະກໍາ: ການຊອກຫາປະລມິ ານອກົ ຊແີ ຊນໃນນໍາ້ ເປອ້ ນ (DO) • ຈດຸ ປະສງົ : ເພູ່ ອໃຫນ້ ກັ ສກຶ ສາສາມາດວເິ ຄາະຄຸນະພາບຂອງນໍາ້ ໄດ້ • ອຸປະກອນ: ບກິ ເກ,ີ ຂາຕງັ້ , ບວິ ເຣດ, ປີແປດ, ຂວດວດັ ແທກບໍລມິ າດ 100 ml, ແກວ້ ແອກັ ແລງັ • ທາດເຄມ:ີ - MnSO4 0,1 mol/l - H2SO4 0,1 mol/l - Na2S2O3 0,02 mol/l - KOH 0,1 mol/l - KI 0,1 mol/l - ນໍາ້ ເປອ້ ນ - ນາໍ້ ແປງ້ ສຸກ • ວທິ ດີ ໍາເນນີ ກດິ ຈະກໍາ: - ຖອກນາໍ້ ເປອ້ ນໃສູ່ ຂວດແກວ້ 100 ml ອດັ ໃຫແ້ ຈບບູ່ ໍໃຫມ້ ອີ າກາດ - ຢອດ MnSO4 ແລະ KOH ຢູ່ າງລະ 1 ml ອດັ ໃຫແ້ ຈບໄລູ່ ອາກາດອອກ, ວດັ ແທກໃຫໄ້ ດ້ 100 ml - ຕູ່ ມ H2SO4 + KI ປະມານ 1-5 ml ວດັ ແທກໃຫໄ້ ດ້ 100 ml ບນັ ຈໃຸ ນບກິ ເກີ - ຕູ່ ມນໍາ້ ແປງ້ starch ລງົ ປະມານ 3-5 ຢອດ ເພູ່ ອກວດສອບຫາ I2 - ນາໍ ໄປໄທເຣດກບັ ທາດລະລາຍ Na2S2O3 ສງັ ເກດສຂີ ອງນາໍ້ ເປ້ອນເມູ່ ອມກີ ານປູ່ ຽນແປງໃຫຢ້ ຸດການທດົ ລອງ ແລວ້ ບນັ ທກຶ ບໍລມິ າດຂອງ Na2S2O3 ທູ່ ໃີ ຊໃ້ ນການທດົ ລອງ • ສມົ ຜນົ ການທດົ ລອງ: - Mn2+ + 2OH- + O2→ MnO2 + H2O..........(1) - Mn2+ + 2OH-→ (Mn(OH)2)....................(2) - MnO2 + 2I- + 4H+→ Mn2+ + I2 + 2H2O.....(3) - I2 + starch-I2 + 2Na2S2O3.5H20 -----> Na2S + O6 + 2NaI + 10H2O + ແປງ້ .....(4) • ສູດການຄາໍ ນວນຫາຄູ່ າ DO DO (mg/l) = 1/4× vNa2S2O3 x CNa2S2O3 x 22.4 100 1000 ຫຼ DO = 1 VNa2S2O3  CNa2S2O3  22.4 4 100 1000 67

4 .ມນົ ລະພດິ ທາງດນິ ດນິ ໝາຍເຖງິ ວດັ ຖຸທາງທາໍ ມະຊາດທູ່ ຫີ ຸມ້ ຫູ່ ໍເປອກໂລກດວ້ ຍວວິ ດັ ທະນາການມາຈາກຫນີ , ແຮູ່ ທາດ ແລະ ທາດ ອງົ ຄະທາດທູ່ ສີ ະຫຼາຍຕົວຈາກຂະບວນການທາງທໍາມະຊາດປະສົມກນັ ກາຍເປັນຊນັ້ ໆ, ເປັນວັດຖຸທູ່ ຄີ ໍາ້ ຈນູ ການ ຈະເລນີ ເຕບີ ໂຕ ແລະ ການຊງົ ຕວົ ຂອງພດ, ມກີ ານແບູ່ ງຊນັ້ ຢູ່ ູຕາມແນວຂະໜານກບັ ພນ້ ໂລກ. ອງົ ປະກອບຂອງດນິ ທູ່ ີເໝາະສມົ ຕູ່ ໍການປູກຝັງ ແລະ ການຈະເລນີ ເຕບີ ໂຕຂອງພດຕອ້ ງມອີ ດັ ຕາສູ່ ວນ ແຮູ່ ທາດ 45 %, ອາກາດ 25 %, ນາໍ້ 25 % ແລະ ທາດອງົ ຄະທາດ 5 %. ແຕູ່ ມນົ ລະພດິ ທາງດນິ ແມູ່ ນສະພາວະຂອງດນິ ທູ່ ມີ ີ ການປູ່ ຽນແປງ ຍອ້ ນມທີ າດເຈອປົນເກນີ ມາດຕະຖານຄຸນະພາບຂອງດນິ ທູ່ ກີ ໍານດົ ໄວ້ ເຊູ່ ງິ ເປັນສາເຫດເຮດັ ໃຫເ້ ປັນ ພດິ ແລະ ສູ່ ງົ ຜນົ ສະທອ້ ນອນັ ບູ່ ໍດຕີ ູ່ ໍຊວີ ດິ ຂອງຄນົ , ສດັ , ພດ ແລະ ສູ່ ງິ ແວດລອ້ ມ. ຮູບພາບ: ມນົ ລະພດິ ທາງດນິ 4.1. ສາເຫດຕູ່ າງໆທູ່ ເີ ຮດັ ໃຫເ້ ກດີ ມນົ ລະພດິ ທາງດນິ ກ. ຢາປາບສດັ ຕູພດ ເມູ່ ອໃຊຢ້ າປາບສດັ ຕູພດ ຈະເຮດັ ໃຫທ້ າດພດິ ຕກົ ຄາ້ ງຢູ່ ູໃນດນິ , ນໍາ້ ແລະ ອາກາດ. ທາດເຫູ່ ຼາົ ນສີ້ ະສມົ ໄວໃ້ ນດນິ ຈະເປັນອນັ ຕະລາຍຕູ່ ໍຈລຸ ນິ ຊີ ແລະ ສດັ ນອ້ ຍຢູ່ ູໃນດນິ , ເພາະວູ່ າຈລຸ ນິ ຊີ ແລະ ສດັ ນອ້ ຍເຫູ່ ຼາົ ນເີ້ ຮດັ ໜາ້ ທູ່ ີ ຍູ່ ອຍສະຫຼາຍທາດອງົ ຄະທາດໃນດນິ ເພູ່ ອເປັນອາຫານຂອງພດ, ສະພາບດນິ ປູ່ ຽນໄປຈນົ ອາດບບູ່ ໍເໝາະສມົ ຕູ່ ໍການ ຈະເລນີ ເຕບີ ໃຫຍູ່ ຂອງພດ. ຢາປາບສັດຕູພດ ນອກຈາກເປັນມນົ ລະພດິ ຕູ່ ໍດນິ ແລວ້ ຍງັ ເປັນອນັ ຕະລາຍຕູ່ ໍຜູຊ້ ົມໃຊ,້ ປະຊາຊນົ ທູ່ ີ ບໍລໂິ ພກຜກັ ແລະ ໝາກໄມທ້ ູ່ ມີ ທີ າດພດິ ຕກົ ຄາ້ ງ. ຂ. ຝູ່ ຸນວທິ ະຍາສາດ (ຝູ່ ຸນເຄມ)ີ ໃສູ່ ຝູ່ ຸ ນວທິ ະຍາສາດລງົ ໃນດິນ ຈະເກດີ ການສະສມົ ຂອງທາດເຄມີ ໂດຍສະເພາະແມູ່ ນທາດ N, P, K ທາດເຫູ່ ຼາົ ນຈີ້ ະເກດີ ປະຕກິ ລິ ຍິ າໃນດນິ ແລວ້ ກາຍເປັນສານຕກົ ຄາ້ ງໃນດນິ ທູ່ ພີ າໃຫເ້ ກດີ ມນົ ລະພດິ . ຄ. ນໍາ້ ຊນົ ລະປະທານ ເຮດັ ໃຫດ້ ນິ ເສຍໄດເ້ ພາະໃນນໍາ້ ຈະມພີ ກຶ ຂອງທາດເຄມີ ແລະ ຢາປາບສດັ ຕູພດປະປົນຢູ່ ູນໍາ. ນອກຈາກ ນນີ້ ໍາ້ ທູ່ ີເຂົາ້ ສູ່ ູບໍລິເວນໄຮູ່ , ນາ ທູ່ ີມຊີ ັນ້ ຂອງເກອຢູ່ ູໃຕດ້ ິນຫຼາຍ ນໍາ້ ກໍຈະໄຫຼຊມລົງລູ່ ຸມ ຈະລະລາຍເກອ ແລວ້ ມາ ປະສມົ ກບັ ດນິ ຊນັ້ ເທງິ ເມູ່ ອນໍາ້ ລະເຫຍີ ອາຍຈນົ ແຫງ້ ເກອກໍຈະສະສມົ ເທງິ ໜາ້ ດນິ ເຮດັ ໃຫປ້ ູກຝັງບູ່ ໍໄດ.້ ງ. ຂເີ້ ຫຍອ້ ຂເີ້ ເຫຍອ້ ຈາກບາ້ ນເຮອນ ຫຼ ແຫູ່ ຼງນາໍ້ ຕູ່ າງໆ ເມູ່ ອນໍາໄປກອງບລໍ ເິ ວນໃດກໍຕາມ ຈະກໃໍ ຫເ້ ກດີ ຄວາມເປັນ ພດິ ຂນຶ້ ໃນດນິ ບໍລເິ ວນນນັ້ ແລະ ບໍລເິ ວນໃກຄ້ ຽງ. ນອກຈາກນນັ້ ຂເີ້ ຫຍອ້ ຍງັ ມທີ າດທູ່ ສີ ະຫຼາຍຕວົ ຍາກເຊູ່ ນັ : ວດັ ສະ ດຸທູ່ ເີ ຮດັ ດວ້ ຍຝ້າຍ, ປລາສຕກິ ແລະ ໂລຫະປະສມົ ຢູ່ ູໃນດນິ ເຮດັ ໃຫດ້ ນິ ຂາດການໝນູ ວຽນຂອງອາກາດ. 68

ຈ. ໂຮງງານອຸດສາຫະກາໍ ໂຮງງານອຸ ດສາຫະກໍາເປັນແຫູ່ ຼງທູ່ ີຜະລິດຂອງເສຍທູ່ ີສໍາຄັນເຊູ່ ັນ: ການຖິມ້ ໂລຫະໜັກ ແລະ ຂອງ ເສຍອູ່ ນໆ. 4.2. ການປັບປຸງຄຸນະພາບຂອງດນິ ເຮາົ ຈະໃຊວ້ ທິ ໃີ ດໃນການປັບປຸງຄຸນນະພາບຂອງດນິ ໃຫດ້ ີຂນຶ້ ແມູ່ ນຂນຶ້ ກບັ ສະພາບດນິ ບໍລເິ ວນນນັ້ ໆ - ຖາ້ ດນິ ເປັນພດິ ຈາກທາດເຄມີ ອາດຈະຕູ່ ມທາດບາງຊະນດິ ເພູ່ ອເຮດັ ໃຫປ້ ະຕກິ ລິ ຍິ າກບັ ສູ່ ງິ ເຈອປົນໃນ ດນິ ເຮດັ ໃຫໄ້ ດທ້ າດປະສມົ ໃໝູ່ ທູ່ ມີ ຄີ ຸນລກັ ສະນະທູ່ ບີ ູ່ ໍເປັນພດິ ແກູ່ ສດັ ແລະ ພດ. ໃນການເລອກທາດເຄມໃີ ຫເ້ ໝ າະກບັ ສະພາບຂອງດນິ ໃນບລໍ ເິ ວນນນັ້ ໆ ຄວນຂໍຄໍາແນະນາໍ ຈາາກຜູຊ້ ູ່ ຽວຊານເສຍກູ່ ອນ. - ສູ່ ງົ ເສມີ ໃຫມ້ ກີ ານປູກຕົນ້ ໄມ ້ ແລະ ໃຫຄ້ ວາມຮູແ້ ກູ່ ປະຊາຊນົ ກູ່ ຽວກບັ ຄຸນປະໂຫຍດຂອງປູ່ າໄມ ້ ເພູ່ ອ ໃຫດ້ ນິ ຊູ່ ຸມຕະຫຼອດປີ. - ໃຫຄ້ ວາມຮູແ້ ກູ່ ຊາວກະສກິ ອນ ໃນການນໍາໃຊວ້ ທິ ະຍາການ ການກະສກິ ໍາອນັ ທນັ ສະໄໝ, ໃຫຮ້ ູບ້ ໍາລຸງ ຮກັ ສາດນິ ແລະ ບູ່ ຄໍ ວນທາໍ ລາຍດນິ ດວ້ ຍຄວາມຮູເ້ ທູ່ າົ ບູ່ ໍເຖງິ ການ ດວ້ ຍການເຮດັ ໄຮູ່ ຫຼ ທາໍ ລາຍປູ່ າ. 5. ມນົ ລະພດິ ທາງອາຫານ ອາຫານເປັນສູ່ ິງທູ່ ຈີ ໍາເປັນຢູ່ າງຍູ່ ງິ ຕູ່ ໍການດໍາລົງຊວີ ິດຂອງມະນຸດ. ໃນມໜ້ ູ່ ງຶ ມະນຸດບໍລໂິ ພກອາຫານໃຫພ້ ຽງພໍ ໂດຍສະເລູ່ ຍແລວ້ ປະມານ 1.8 ກກ/ມ.້ ເພູ່ ອເຮດັ ໃຫຮ້ ູ່ າງກາຍມພີ ະລງັ ງານ, ຍອ້ ຍມຄີ ວາມສາໍ ຄນັ ຕູ່ ໍການຈະເລນີ ເຕບີ ໃຫຍູ່ ຂອງຄນົ ເຮາົ , ອາຫານຈໍາເປັນຕອ້ ງສະອາດ, ປາສະຈາກເຊອ້ ພະຍາດຕູ່ າງໆ ແລະ ທາດເຈອປົນທູ່ ີເປັນພດິ ຫຼ ເປັນອັນຕະລາຍ. ພິດທາງອາຫານມຫີ ຼາຍປະເພດດວ້ ຍກນັ ເຊູ່ ນັ : ເຫດັ ເບູ່ ອ, ງວ້ ນ, ສັດປູ່ າບາງຊະນດິ , ຫອຍບາງ ຊະນດິ ... ປັດຈບຸ ນັ ເພູ່ ນິ ໄດນ້ ໍາໃຊທ້ າດຫາຼ ຍຊະນດິ ເຂາົ້ ການປຸງແຕູ່ ງອາຫານ ເພູ່ ອເປັນການເພູ່ ມີ ລດົ ຊາດໃຫແ້ ຊບນວົ ເພູ່ ມີ ສສີ ນັ ໃຫເ້ ປັນໜາ້ ແຊບ, ເພູ່ ອຮກັ ສາໄວກ້ ນິ ດນົ ແລະ ເພູ່ ອຈດຸ ປະສງົ ທາງການຄາ້ ຕູ່ າງໆເຊູ່ ນັ : ການຕາກແຫງ້ , ເຄູ່ ອງ ດອງ, ໃຊທ້ າດກບັ ບູດ, ປຸງແຕູ່ ງອາຫານກະປຸ໋ ອງ... ປະເພດທາດພດິ ໃນອາຫານສາມາດແບູ່ ງອອກດູ່ ງັ ນ:ີ້ ຮູບພາບ: ມນົ ລະພດິ ທາງອາຫານ 5.1. ພດິ ຈາກຈລຸ ນິ ຊໃີ ນອາຫານ ຈລຸ ນິ ຊທີ ູ່ ເີ ຈອປົນໃນອາຫານເກດີ ຈາກຫຼາຍສາເຫດແຕກຕູ່ າງກນັ ແຕູ່ ສູ່ ວນຫຼາຍເກດີ ຈາກຂະບວນການທູ່ ບີ ູ່ ໍ ໄດມ້ າດຖານເຊູ່ ນັ : ອາຫານບູດເນູ່ າົ , ອາຫານຈາກຊີນ້ ສດັ ທູ່ ີຕດິ ເຊອ້ ພະຍາດ ຫຼ ຈາກຫວົ ອາຫານສດັ . ການຮັກສາ ຄວາມສະອາດບູ່ ໍພຽງພໍຈາກຜູແ້ ຕູ່ ງ ຫຼ ຈາກພາຊະນະທູ່ ຮີ ບັ ໃຊຈ້ ະເຮດັ ໃຫເ້ ປັນບູ່ ອນອາໄສຂອງເຊອ້ ບກັ ເຕຣີ ີ. ເຊອ້ ບກັ ເຕຣີ ທີ ູ່ ຢີ ູ່ ູໃນອາຫານສາມາດຂະຫຍາຍຕວົ ໄດ້ ແລະ ກໃໍ ຫເ້ ກດີ ພດິ ຕູ່ າງໆ ເປັນຕນົ້ ແມູ່ ນເກດີ ໂຣກທາງເດນີ ອາຫານ 69

ເຊູ່ ນັ : ທອ້ ງບດິ , ທອ້ ງຂີຮ້ າກ, ຖອກທອ້ ງ ໆລໆ ນອກນນັ້ ຍງັ ກໍໃຫເ້ ກີດພະຍາດທູ່ ີມກີ ານຕດິ ຕູ່ ໍທາງເເດີນອາຫານ ເຊູ່ ນັ : ວນັ ນະໂລກປອດ ແລະ ໂລກຄຕໍ ບີ . 5.2. ພດິ ຈາກພະຍາດແມູ່ ທອ້ ງ ແມູ່ ທອ້ ງເປັນສດັ ທູ່ ີລໍຖາ້ ຍາດອາຫານ ແລະ ລບົ ກວນຮູ່ າງກາຍຂອງຄົນເຮາົ ພວກມນັ ເຮັດໃຫເ້ ກີດການ ອູ່ ອນເພຍ, ໜາ້ ຊດີ , ເຈບັ ທອ້ ງ. ສໍາລດັ ເດກັ ນອ້ ຍ ແມູ່ ນເຮດັ ໃຫທ້ ອ້ ງໃຫຍູ່ , ຮອ້ ງໄຫເ້ ລອ້ ຍໆ. ແມູ່ ທອ້ ງບາງຊະນດິ ຈະໄປທາໍ ລາຍອະໄວຍະວະພາຍໃນເຊູ່ ນັ : ຕບັ , ໄຂູ່ ຫງຼັ , ຫວົ ໃຈ, ປອດ ແລະ ອູ່ ນໆ 5.3. ໂລຫະເປັນພດິ ໃນອາຫານ ຄນົ ເຮົາສູ່ ວນຫຼາຍແມູ່ ນໄດຮ້ ັບທາາດພິດຈາກອາຫານໂດຍທາງກງົ ແລະ ທາງອອ້ ມ, ນອກຈາກນນັ້ ຍງັ ມີ ໂລຫະຕກົ ຄາ້ ງທູ່ ໄີ ໝບ້ ູ່ ໍໝດົ ເຊູ່ ນັ : Pb ອອກມານໍາຄວນັ ລດົ , ໂຮງງານອຸດສາຫະກໍາ ແລະ ຈາກຊຸມຊນົ ຕູ່ າງໆ. ສູ່ ງິ ສໍາ ຄນັ ເວລາໂລຫະຢູ່ ູໃນດນິ ນນັ້ ແມູ່ ນສາມາດປິວໄປຕາມຂຝີ້ ູ່ ຸ ນເຂາົ້ ສູ່ ູອາຫານໂດຍກງົ , ເປັນຕນົ້ ແມູ່ ນອາຫານແຄມຖະ ໜນົ ຫນົ ທາງ ຫຼ ພາຊະນະຮບັ ໃຊ.້ 5.4. ພດິ ຈາກຢາຂາ້ ແມງໄມຢ້ ູ່ ູໃນວງົ ຈອນອາຫານ ໃນໂລກປັດຈບຸ ນັ ເຫນັ ວູ່ າການໃຊຢ້ າຂາ້ ແມງໄມ ້ ຫຼ ຢາປາບສດັ ຕູພດໃນການກະສກິ ໍາ ແລະ ສາທາລະນະ ສຸກ ແມູ່ ນມຄີ ວາມຈໍາເປັນອນັ ໜູ່ ຶງ ແລະ ກໍາລັງແຜູ່ ລາມໄປຢູ່ າງກວ້ າງຂວາງ. ຢາດູ່ ັງກູ່ າວໄດປ້ ະກອບສາ້ ງຂນຶ້ ດວ້ ຍ ທາດ ເຄມທີ ູ່ ມີ ທີ ງັ ທາດທູ່ ລີ ະລາຍງູ່າຍ ແລະ ທາດທູ່ ລີ ະລາຍຍາກໃນທາໍ ມະຊາດ. ຍອ້ ນແນວນນັ້ ເວລາໃຊຈ້ ູ່ ງຶ ມທີ າດຕກົ ຄາ້ ງເປັນຈໍານວນຫຼວງຫຼາຍ ເຊູ່ ງິ ສູ່ ວນໜູ່ ງຶ ຖກດູດລງົ ສູ່ ູພນ້ ດນິ , ສູ່ ວນ ໜູ່ ຶງຖກເຊາະລົງສູ່ ູແມູ່ ນໍາ້ ລໍາເຊ ອກີ ສູ່ ວນໜູ່ ຶງກໍຍງັ ຢາຍຢູ່ ູຕາມໜາ້ ດນິ ອັນເຮດັ ໃຫບ້ ນັ ດາໂຕຍູ່ ອຍສະຫຼາຍທງັ ຫຼາຍ ຖກ ທໍາລາຍ, ໃນທູ່ ີສຸ ດທາດພິດເຫູ່ ຼົານນັ້ ກໍໝູນວຽນເຂົາ້ ສູ່ ູຄົນໂດຍຜູ່ ານທາງວົງຈອນອາາຫານ ເຊູ່ ິງກໍໃຫເ້ ກີດ ອນັ ຕະລາຍເຖງິ ແກູ່ ຄວາມຕາຍໄດ.້ 5.5. ມນົ ລະພດິ ຈາກທາດກໍາມນັ ຕະພາບລງັ ສີ ໃນຍຸກວທິ ະຍາການທູ່ ຈີ ະເລນີ ກາ້ ວໜາ້ ຄນົ ເຮາົ ໄດນ້ ໍາໃຊລ້ ງັ ສຫີ ຼາຍຊະນດິ ເຂາົ້ ໃນການຮກັ ສາອາຫານການ ກນິ ເຊູ່ ນັ ການໃຊລ້ ງັ ສຂີ າ້ ເຊອ້ ຈລຸ ນິ ຊີ ເພູ່ ອບູ່ ໍໃຫອ້ າຫານເນູ່ າົ ໄວ, ເພູ່ ອປ້ອງກນັ ພະຍາດ ແລະ ແມງໄມຕ້ ູ່ າງໆ, ເພູ່ ອ ປະໂຫຍດໃນການຄາ້ ເຊູ່ ງິ ເຮດັ ໃຫອ້ າຫານເຫູ່ ຼາົ ນມີ້ ກີ ານປູ່ ຽນແປງທາງໂຄງສາ້ ງພາຍໃນ, ຮູບຮູ່ າງ ແລະ ລດົ ຊາດ ໃນ ລະດບັ ທູ່ ແີ ຕກຕູ່ າງກນັ ຂນຶ້ ກບັ ຊະນດິ ແລະ ປະລມິ ານຂອງລງັ ສທີ ູ່ ນີ ໍາມາໃສູ່ . ຈາກການຮູ່ ວົ ໄຫຼຂອງທາດກໍາມນັ ຕະພາບລງັ ສສີ ູ່ ູທໍາມະຊາດ ເຊູ່ ງິ ເຮດັ ໃຫທ້ າດກໍາມນັ ຕະພາບລງັ ສມີ ຢີ ູ່ ູທຸກ ບູ່ ອນ ເຊູ່ ງິ ເປັນສາເຫດໜູ່ ງຶ ທູ່ ເີ ຂາົ້ ສູ່ ູຮູ່ າງກາຍຄນົ ເຮາົ ໄດ.້ 5.6. ພດິ ຈາກວດັ ຖຸເຈອປົນຢູ່ ູໃນອາຫານ ໃນປັດຈບຸ ນັ ອາຫານທູ່ ພີ ວກເຮາົ ບໍລໂິ ພກນີ້ ສູ່ ວນຫຼວງຫຼາຍແມູ່ ນໄດນ້ ໍາໃຊວ້ ດັ ຖຸປຸງແຕູ່ ງຫຼາຍຢູ່ າງເປັນສູ່ ວນ ປະສມົ , ຈດຸ ປະສງົ ເພູ່ ອເພູ່ ມີ ລດົ ຊາດ, ເພູ່ ມີ ສສີ ນັ , ຮກັ ສາໄວດ້ ນົ . ທງັ ໝົດນແີ້ ມູ່ ນເພູ່ ອກໍາໄລທາງການຄາ້ ຢູ່ າງດຽວ, ແຕູ່ ເມູ່ ອທາດເຫູ່ ຼາົ ນຫີ້ າກມປີ ະລມິ ານຫາຼ ຍເກນີ ຄວນ ກຈໍ ະພາໃຫເ້ ປັນອນັ ຕະລາຍຫາຼ ຍຢູ່ າງຕູ່ ໍຮູ່ າງກາຍຂອງຄນົ ເຮາົ . 5.7. ການປອ້ ງກນັ ແລະ ການຄວບຄຸມມນົ ລະພດິ ທາງອາຫານ - ກູ່ ອນຈະນາໍ ອາຫານມາປຸງແຕູ່ ງແຕູ່ ລະຄງັ້ ຕອ້ ງລາ້ ງໃຫສ້ ະອາດເສຍກູ່ ອນ ລວມທງັ ຜູແ້ ຕູ່ ງອກີ ດວ້ ຍ. - ຕອ້ ງເລອກເອາົ ອາຫານທູ່ ສີ ດົ ມາປຸງແຕູ່ ງ ແລະ ບູ່ ຄໍ ວນໃຫແ້ ມງວນັ ຕອມ 70

- ຖາ້ ເປັນອາຫານປະເພດກະປຸ໋ ອງ ກູ່ ອນນາໍ ໃຊທ້ ຸກຄງັ້ ຕອ້ ງເບູ່ ງິ ວນັ , ເດອນ, ປີ ໝດົ ອາຍຸເສຍກູ່ ອນ. - ສູ່ ງົ ເສມີ ມວທິ ປີ ົກປັກຮກັ ສາອາຫານທູ່ ດີ .ີ - ໃຫຄ້ ວາມຮູແ້ ກູ່ ຜູຄ້ າ້ ຂາຍອາຫານທູ່ ນີ າໍ ໃຊທ້ າດກນັ ບູດຕູ່ າງໆ ແລະ ຮູເ້ ຖງິ ຜນົ ເສຍທູ່ ຈີ ະຕາມມາ. - ມຂີ ກໍ້ າໍ ນດົ ກູ່ ຽວກບັ ການຄຸມ້ ຄອງຄຸນະພາບອາຫານປະເພດຕູ່ າງໆ. ກດິ ຈະກໍາ: ການທດົ ສອບວດັ ຖຸເຈອປົນໃນອາຫານ (ນໍາ້ ສມົ້ ປອມ ແລະ ແປງ້ ນວົ ປອມ) 1. ຈດຸ ປະສງົ : ເພູ່ ອໃຫນ້ ກັ ສກຶ ສາສາມາດ: - ທດົ ສອບຫາສູ່ ງິ ເຈອປົນໃນອາຫານບາງຊະນດິ ໄດ້ - ທດົ ສອບຄຸນລກັ ສະນະບາງຢູ່ າງຂອງນາ້ ສມົ້ ປອມ ແລະ ແປງ້ ນວົ ປອມໄດ.້ 2. ອຸປະກອນ ແລະ ທາດເຄມີ 1). ອຸປະກອນ: - ຫຼອດທດົ ລອງກາງ 4 ຫອຼ ດ - ຈອກບກິ ເກີ 20 ml 6 ໜູ່ ວຍ - ຮາງໃສູ່ ຫອຼ ດທດົ ລອງ 1 ອນັ - ປີແປັດ 2 ອນັ - ຫອຼ ດຢອດ 1 ອນັ - ເຈຍ້ ລສີ ມສັ - ບູ່ ວງຕກັ ທາດເຄມີ 2 ອນັ - ເຈຍ້ ຂໝີ້ ນິ້ 2). ທາດເຄມ:ີ - ນໍາ້ ສມົ້ ປອມ (ມີ H2SO4 ປົນຢູ່ ູນໍາ) - ນາ້ ສມົ້ ແທ້ - ແປງ້ ນວົ ແທ້ - ແປງ້ ນວົ ປອມ (ມີ Na2B4O7ປົນຢູ່ ູນາໍ ) - ບາລກີ ໍຣຼ ວົ BaCl2 - ນໍາ້ ກູ່ ນັ 3. ວທິ ກີ ານທດົ ລອງ ກ. ທດົ ສອບຫາ H2SO4ໃນນາໍ້ ສມົ້ - ຖອກນາ້ ສມົ້ ແທ້ ແລະ ນໍາ້ ສມົ້ ປອມໃສູ່ ຈອກບກິ ເກຈີ ອກລະປະມານ 10 ml. - ເອາົ ປິແປັດດູດເອາົ ນາ້ ສມົ້ ແທຈ້ າກຈອກບກິ ເກໃີ ສູ່ ຫຼອດທົດລອງທີ 1 ປະມານ 5 ml ແລະ ດູດເອາົ ນໍາ້ ສມົ້ ປອມໃສູ່ ຫອຼ ດທດົ ລອງທີ 2 ປະມານ 5 ml - ຈາກນນັ້ ໃຊຫ້ ຼອດຢອດດູດເອາົ BaCl2 ຢອດລງົ ໃນຫຼອດທົດລອງທັງສອງຫຼອດລະ 3 ຢອດ ແລວ້ ສງັ ເກດ ແລະ ບນັ ທກຶ ຜນົ (ປີແປັດໃຫແ້ ຍກໃຊຕ້ ູ່ ໍກບັ ທາດແຕູ່ ລະຊະນດິ ). ຂ. ທດົ ສອບຫາ Na2B4O7 ໃນແປງ້ ນວົ - ຖອກແປງ້ ນວົ ແທ້ ແລະ ແປງ້ ນວົ ປອມປະມານ ½ ບູ່ ວງແກງ ແລວ້ ລະລາຍໃນນໍາ້ ໃຫໄ້ ດຈ້ ອກລະ 10 ml. - ຖອກແປງ້ ນວົ ແທ້ ແລະ ແປງ້ ນວົ ປອມປະມານ ½ ບູ່ ວງແກງ ໃສູ່ ຈອກບກິ ເກີ (ແຍກກນັ ຄນົ ລະຈອກ) - ຕູ່ ມນາໍ້ ກູ່ ນັ ລງົ ປະມານ 10 ml ແລວ້ ຄນົ ໃຫລ້ ະລາຍ - ຮູ່ າຍໃສູ່ ຫອຼ ດທດົ ລອງ - ຫຼງັ ຈາກນນັ້ ເອາົ ເຈຍ້ ລດິ ມສັ ແລະ ເຈຍ້ ຂໝີ້ ນິ້ ປູ່ ອນລງົ ໃນຫຼອດທົດລອງທັງສອງ ແລະ ສງັ ເກດສຂີ ອງເຈຍ້ ຂໝີ້ ນິ້ ແລວ້ ບນັ ທກຶ ຜນົ . ຄາໍ ຖາມ: 71

1). ຈູ່ ງົ ບອກຄວາມແຕກຕູ່ າງລະຫວູ່ າງນໍາ້ ສມົ້ ແທ້ ກບັ ນາໍ້ ສມົ້ ປອມ ແລະ ແປງ້ ນວົ ແທ້ ກບັ ແປງ້ ນວົ ປອມ? 2). ຈູ່ ງົ ຂຽນສມົ ຜນົ ປະຕກິ ລິ ຍິ າທູ່ ເີ ກດີ ຂນຶ້ ? 6. ການປອ້ ງກນັ ແລະ ການຄວບຄຸມມນົ ລະພດິ 6.1. ການປອ້ ງກນັ ກ. ການປອ້ ງກນັ ສູ່ ງິ ແວດລອ້ ມ ແມູ່ ນກ ານສະກັດກັ້ນທຸ ກ ເຫດກ ານທູ່ ີຈະເກີດຂຶ້ນ ຫຼ ພວມ ເກີດຂຶນ້ ເຊູ່ ິງເປັນສາເຫດເຮັດໃຫ້ ສູ່ ງິ ແວດລອ້ ມສງັ ຄມົ ແລະ ທາໍ ມະຊາດຖກທາໍ ລາຍ ຫຼ ເຊູ່ ມໂຊມລງົ . ການປະເມນີ ຜົນກະທົບຕູ່ ໍສູ່ ງິ ແວດລອ້ ມ ຕອ້ ງມີການເຂົາ້ ຮູ່ ວມຂອງອໍານາດການປົກຄອງທອ້ ງຖູ່ ິນ, ອງົ ການ ຈດັ ຕງັ້ ມະຫາຊນົ ແລະ ປະຊາຊນົ ເຊູ່ ງິ ຈະໄດຮ້ ບັ ຜນົ ກະທບົ ຈາກໂຄງການພດັ ທະນາ ແລະ ກດິ ຈະການໃນ ການຜະລດິ , ການດໍາເນນີ ທຸລະກດິ ຕອ້ ງນໍາໃຊເ້ ທກັ ໂນໂລຊທີ ູ່ ກີ າ້ ວໜາ້ , ແທດເໝາະກບັ ສະພາບຄວາມເປັນຈງິ ທາງ ດາ້ ນເສດຖະກິດ - ສັງຄມົ ເຊູ່ ງິ ມີຜນົ ກະທົບໜອ້ ຍທູ່ ີສຸ ດຕູ່ ໍສູ່ ິງແວດລອ້ ມ ແລະ ປະຕບິ ັດໃຫໄ້ ດຕ້ າມມາດຖານ ເຕກັ ນກິ ທູ່ ຂີ ະແໜງການວາງອອກຢູ່ າງເຂມັ້ ງວດ. ຂ. ການປອ້ ງກນັ ການຂຸ ດຄນົ້ ແລະ ການນໍາໃຊຊ້ ບັ ພະຍາກອນທໍາມະຊາດ ຊບັ ພະຍາກອນທາໍ ມະຊາດ ແມູ່ ນລວມທງັ ສູ່ ງິ ທູ່ ມີ ຊີ ວີ ດິ ແລະ ສູ່ ງິ ທູ່ ບີ ູ່ ໍມຊີ ວີ ດິ ທູ່ ເີ ກດີ ຂນຶ້ ຕາມທໍາມະຊາດ ມີ 2 ປະເພດຄ: ຊັບພະຍາກອນທໍາມະຊາດທູ່ ທີ ົດແທນໄດ້ (ດນິ , ນໍາ້ , ອາກາດ, ປູ່ າໄມ,້ ຊີວະນາໆພນັ ...) ແລະ ຊບັ ພະຍາກອນທາໍ ມະຊາດທູ່ ທີ ດົ ແທນຄນບູ່ ໍໄດ້ (ແຮູ່ ທາດຕູ່ າງໆ). ບຸກຄນົ ແລະ ການຈດັ ຕງັ້ ລວ້ ນແຕູ່ ມພີ ນັ ທະໃນການປົກປັກຮກັ ສາຊບັ ພະຍາກອນທໍາມະຊາດ, ເມູ່ ອ ເຫນັ ເຫດການທູ່ ສີ າ້ ງຄວາມເສຍຫາຍຕູ່ ໍຊບັ ພະຍາກອນທໍາມະຊາດຕອ້ ງລາຍງານອງົ ການທູ່ ກີ ູ່ ຽວຂອ້ ງຮູເ້ ພູ່ ອມວີ ທິ ປີ ອ້ ງ ກນັ ແລະ ແກໄ້ ຂຢູ່ າງທນັ ການ. ບຸກຄນົ ຫຼ ການຈດັ ຕງັ້ ທູ່ ດີ ໍາເນນີ ການກູ່ ໍສາ້ ງ, ການສອ້ ມແປງ ຕະຫອຼ ດຮອດການນໍາ ໃຊຊ້ ບັ ພະຍາກອນທໍາມະຊາດຕອ້ ງປະຕບິ ດັ ຕາມກດົ ໝາຍທູ່ ກີ ູ່ ຽວຂອ້ ງຢູ່ າງເຂມັ້ ງວດ, ອໍານາດການປົກຄອງທອ້ ງຖູ່ ິນ ແລະ ຂະແໜງການທູ່ ກີ ູ່ ຽວຂອ້ ງ ຕອ້ ງຈດັ ສນັ ເຂດອະນຸລກັ ຊວີ ະນາໆພນັ ແລະ ກໍານດົ ປະເພດຫວງຫາ້ ມ ເພູ່ ອປ້ອງ ກນັ , ພດັ ທະນາ ແລະ ຜນັ ຂະຫຍາຍຊບັ ພະຍາກອນທໍາມະຊາດ. ທຸກການນໍາເຂາົ້ - ສູ່ ງົ ອອກ ຊະນດິ ແນວພນັ ຂອງ ພດ, ສດັ , ແມງໄມ ້ ແລະ ຈລຸ ນິ ຊຕີ ູ່ າງໆ ຕອ້ ງປະຕບິ ດັ ຕາມລະບຽບຢູ່ າງເຂມັ້ ງວດ. ຄ. ການປອ້ ງກນັ ແລະ ການຕາ້ ນໄພພບິ ດັ ໄພພິບດັ ແມູ່ ນກດົ ການທາງທໍາມະຊາດ ຫຼ ເຫດການໃດໜູ່ ງຶ ທູ່ ເີ ກດີ ຂນຶ້ ຕາມທໍາມະຊາດ ຫຼ ຈາກການ ກະທໍາຂອງຄົນ ເຊູ່ ິງສາ້ ງຄວາມເສຍຫາຍຢູ່ າງຮາ້ ຍແຮງຕູ່ ໍສຸ ຂະພາບ, ຊີວິດ, ຊັບສິນຂອງປະຊາຊົນ ແລະ ຕູ່ ໍ ສູ່ ງິ ແວດລອ້ ມ. ທຸກຄນົ ແລະ ການຈດັ ຕງັ້ ລວ້ ນແຕູ່ ມພີ ນັ ທະປອ້ ງກນັ ແລະ ຕາ້ ນໄພພບິ ດັ ເມູ່ ອເຫນັ ວູ່ າໄພພບິ ດັ ເກດີ ຂນຶ້ ຫຼ ພວມເກດີ ຂນຶ້ ຕອ້ ງລາຍງານໃຫອ້ ໍານາດການປົກຄອງທອ້ ງຖູ່ ິນ ຫຼ ການຈດັ ຕງັ້ ທູ່ ຢີ ູ່ ູໃກຮ້ ູໂ້ ດຍດູ່ ວນ ເພູ່ ອປອ້ ງ ກນັ ແລະ ຕາ້ ນໄພພບິ ດັ ໃຫທ້ ນັ ການ. ອໍານາດການປົກຄອງທອ້ ງຖູ່ ນິ ແລະ ຂະແໜງການ ຕອ້ ງສາ້ ງແຜນກໍານດົ ມາດ ຕະການກູ່ ຽວກບັ ການປອ້ ງກນັ , ການຕາ້ ນ ແລະ ບູລະນະຟນ້ ຟູບູ່ ອນປະສບົ ໄພ. ພອ້ ມນນັ້ ກໍຕອ້ ງຕດິ ຕາມກວດກາ ຢູ່ າງເປັນປົກກະຕພິ າຍໃນເຂດ ຫຼ ບູ່ ອນທູ່ ອີ າດຈະເກດີ ໄພພບິ ດັ ໃນຕູ່ ໍໜາ້ . 72

6.2. ການຄວບຄຸມມນົ ລະພດິ ເພູ່ ອຄວບຄຸມມນົ ລະພດິ ຕູ່ າງໆທູ່ ກີ ູ່ າວມາໃນບດົ ຮຽນນີ້ ບຸກຄນົ ຫຼ ການຈດັ ຕງັ້ ລວ້ ນແຕູ່ ມພີ ນັ ທະເຂາົ້ ຮູ່ ວມ ໃນການຄວບຄຸມມນົ ລະພດິ , ອງົ ການຄຸມ້ ຄອງ ແລະ ກວດກາສູ່ ງິ ແວດລອ້ ມແຕູ່ ລະຂນັ້ ຕອ້ ງສາ້ ງລະບຽບການ ແລະ ກໍານດົ ມາດຕະຖານຄຸນນະພາບສູ່ ິງແວດລອ້ ມຕາມພາລະບດົ ບາດ ແລະ ໜາ້ ທູ່ ຂີ ອງຕນົ ໂດຍປະສານສມົ ທບົ ກບັ ຂະແໜງການທູ່ ກີ ູ່ ຽວຂອ້ ງ. - ຫາ້ ມຖອກເທ, ລະບາຍນໍາ້ ເປອ້ ນ ລງົ ໃສູ່ ຄອງ, ຮູ່ ອງນາໍ້ , ແຫູ່ ງຼ ນໍາ້ ທາໍ ມະຊາດ ຫຼ ແຫູ່ ງຼ ອູ່ ນໆ - ຫາ້ ມປູ່ ອຍຄວນັ , ອາຍພດິ , ກູ່ ນິ ເນູ່ າົ ເໝນັ , ທາດເຄມີ ແລະ ຝູ່ ຸ ນລະອອງທູ່ ເີ ປັນພດິ ອອກເກນີ ມາດຕະຖານ ຄຸນະພາບທູ່ ກີ າໍ ນດົ ໄວ້ - ການຜະລດິ , ການນໍາເຂາົ້ , ການສູ່ ງົ ອອກ, ການນໍາໃຊ,້ ການເກບັ ຮກັ ສາ ແລະ ການທໍາລາຍທາດເຄມທີ ູ່ ີ ເປັນພດິ ຫຼ ທາດກໍາມນັ ຕະພາບລງັ ສີ ຕອ້ ງປະຕບິ ດັ ຕາມລະບຽບການ ແລະ ມາດຕະຖານຕູ່ າງໆທູ່ ກີ າໍ ນດົ ໄວ້ - ຫາ້ ມຖອກເທສູ່ ງິ ເສດເຫຼອ, ແຍກປະເພດກູ່ ອນນໍາໄປຖິມ້ , ຈດູ , ຝັງ ຫຼ ທໍາລາຍໃນເຂດທູ່ ກີ ໍານດົ ໃຫ.້ ສູ່ ງົ ເສມີ ການນາໍ ໃຊເ້ ຕກັ ໂນໂລຢີກູ່ ຽວກບັ ການບໍາບດັ , ການຜະລດິ ແລະ ການນາໍ ໃຊຄ້ ນໃໝູ່ - ຫາ້ ມສາ້ ງຄວາມສູ່ ນັ ສະເທອນ, ສຽງ, ແສງ, ສີ ແລະ ກູ່ ນິ ເກນີ ມາດຖານຄຸນະພາບທູ່ ກີ ໍານດົ ໄວ.້ - ຫາ້ ມນໍາເຂາົ້ , ສູ່ ງົ ອອກ, ເຄູ່ ອນຍາ້ ຍສູ່ ງິ ເສດເຫຼອທູ່ ເີ ປັນອນັ ຕະລາຍຍຜູ່ ານເຂດນໍາ້ , ດິນແດນ ຫຼ ນູ່ ານຟາ້ ຂອງ ສປປລາວ. ວຽກມອບໝາຍ: ຂຽນບດົ ລາຍງານກູ່ ຽວກບັ ເຄມີ ກບັ ສູ່ ງິ ແວດລອ້ ມ (ເວລາໃນການລາຍງານ 2 ຊູ່ ວົ ໂມງ) - ແບູ່ ງນກັ ສກຶ ສາອອກເປັນ 5 ຫຼ 6 ກູ່ ຸມຕາມຄວາມເໝາະສມົ - ໃຫແ້ ຕູ່ ລະກູ່ ຸມລງົ ສາໍ ຫຼວດຜນົ ກະທບົ ຂອງສະພາບແວດລອ້ ມຢູ່ ູເຂດຊຸມຊນົ ແອອດັ - ໃຫແ້ ຕູ່ ລະກູ່ ຸມຂຽນບດົ ລາຍງານກູ່ ຽວກບັ ຜນົ ກະທບົ ຂອງສະພາບແວດລອ້ ມ - ແຕູ່ ລະກູ່ ຸມຂນຶ້ ລາຍງານ - ຄູສະຫຸຼບຄນ ແລະ ອະທບິ າຍເພູ່ ມີ ເຕມີ ຄາໍ ຖາມທາ້ ຍບດົ 1. ມນົ ລະພດິ ໝາຍເຖງິ ຫຍງັ ? ມຈີ ກັ ສາເຫດ ຄສາເຫດໃດແດູ່ ? 2. ມນົ ລະພດິ ທູ່ ເີ ກດີ ຈາກຂະບວນການທໍາມະຊາດມສີ າເຫດເກດີ ມາຈາກໃສ? 3. ມນົ ລະພດິ ທູ່ ເີ ກດີ ຈາກມະນຸດສາ້ ງຂນຶ້ ມສີ າເຫດເກດີ ມາຈາກໃສ? 4. ມນົ ລະພດິ ທາງອາກາດໝາຍເຖງິ ຫຍງັ ? 5. ມນົ ລະພດິ ທາງອາກາດມສີ າເຫດເກດີ ມາຈາກໃສ? 6. ມນົ ລະພດິ ຈາກ CO ໄດສ້ ູ່ ງົ ຜນົ ກະທບົ ຕູ່ ສໍ ຸຂະພາບຄນົ ເຮາົ ແນວໃດ? 7. ມນົ ລະພດິ ຈາກອກົ ຊດິ ຂອງນໂີ ຕຣແຊນໄດສ້ ູ່ ງົ ຜນົ ກະທບົ ຕູ່ ໍສຸຂະພາບຄນົ ເຮາົ ແນວໃດ? 8. ມນົ ລະພດິ ຈາກ SO2 ໄດສ້ ູ່ ງົ ຜນົ ກະທບົ ຕູ່ ສໍ ຸຂະພາບຄນົ ເຮາົ ແນວໃດ? 9. ມນົ ລະພດິ ຈາກໂລຫະໜກັ ໄດສ້ ູ່ ງົ ຜນົ ກະທບົ ຕູ່ ສໍ ຸຂະພາບຄນົ ເຮາົ ແນວໃດ? 10. ມນົ ລະພດິ ຈາກການໃຊທ້ າດລະລາຍອງົ ຄະທາດ ໄດສ້ ູ່ ງົ ຜນົ ກະທບົ ຕູ່ ໍສຸຂະພາບຄນົ ເຮາົ ແນວໃດ? 73

11.ມນົ ລະພດິ ຈາກທາດກໍາມນັ ຕະພາບລງັ ສີ ໄດສ້ ູ່ ງົ ຜນົ ກະທບົ ຕູ່ ໍສຸຂະພາບຄນົ ເຮາົ ແນວໃດ? 12. ການຄວມຄຸມ ແລະ ການປອ້ ງກນັ ມນົ ລະພດິ ທາງອາກາດ ແມູ່ ນເພູ່ ນິ ເຮດັ ແນວໃດ? 13. ມນົ ລະພດິ ທາງນໍາ້ ໝາຍເຖງິ ຫຍງັ ? - ນາໍ້ ທູ່ ບີ ູ່ ເໍ ປັນພດິ ແມູ່ ນນໍາ້ ແນວໃດ? - ນາໍ້ ທູ່ ເີ ປັນພດິ ແມູ່ ນນໍາ້ ແນວໃດ? 14. ສູ່ ງິ ທູ່ ກີ ໍານດົ ຄຸນະພາບຂອງນາໍ້ ມຫີ ຍງັ ແດູ່ ? 15. ຄູ່ າ DO ແມູ່ ນຄູ່ າແນວໃດ? ມຄີ ູ່ າຈາໍ ແນກລະຫວູ່ າງນາໍ້ ສະອາດ ແລະ ນາໍ້ ເສຍຄແນວໃດ? 16. ເຮາົ ສາມາດເພູ່ ມີ ປະລມິ ານອກົ ຊແີ ຊນໃນນໍາ້ ໄດດ້ ວ້ ຍວທິ ກີ ານໃດ? 17. ວທິ ກີ ານວເິ ຄາະຫາຄູ່ າ DO ແມູ່ ນມຂີ ນັ້ ຕອນຄແນວໃດ? 18. ຄູ່ າ BOD ແມູ່ ນຄູ່ າແນວໃດ? ມຄີ ູ່ າຈາໍ ແນກລະດບັ ຄວາມສະອາດຂອງນໍາ້ ຄແນວໃດ? 19. ຄູ່ າ COD ແມູ່ ນຄູ່ າແນວໃດ? ຖາ້ ຄູ່ າ COD ສູງ ນໍາ້ ຈະເປັນແນວໃດ? 20. ວທິ ວີ ເິ ຄາະຫາຄູ່ າ COD ແມູ່ ນເພູ່ ນິ ເຮດັ ແນວໃດ? 21. ປະລມິ ານຈລຸ ນິ ຊໃີ ນນໍາ້ ກູ່ ຽວຂອ້ ງເຖງິ ຄວາມສະອາດຂອງນາໍ້ ຄແນວໃດ? 22. ຄວາມເປັນອາຊດິ -ບາເຊມີ ຜີ ນົ ກະທບົ ຕູ່ ນໍ ໍາ້ ຄແນວໃດ? 23. ປະລມິ ານທາດອງົ ຄະທາດ ແລະ ທາດອະນງົ ຄະທາດ ມຜີ ນົ ກະທບົ ຕູ່ ນໍ ໍາ້ ຄແນວໃດ? 14. ມນົ ລະພດິ ທາງນາໍ້ ມສີ າເຫດເກດີ ມາຈາກໃສ? 25. ບນັ ຫາທູ່ ເີ ກດີ ຈາກມນົ ລະພດິ ທາງນໍາ້ ມຫີ ຍງັ ແດູ່ ? 26. ເຮາົ ຈະມວີ ທິ ກີ ານຮກັ ສານໍາ້ ໃຫສ້ ະອາດ ຄແນວໃດ? 27. ມນົ ລະພດິ ທາງດນິ ໝາຍເຖງິ ຫຍງັ ? 28. ມນົ ລະພດິ ທາງດນິ ມສີ າເຫດເກດີ ມາຈາກໃສ? 29. ຢາກປັບປຸງຄຸນະພາບຂອງດນິ ແມູ່ ນເຮດັ ແນວໃດ? 30. ມນົ ລະພດິ ທາງອາຫານໝາຍເຖງິ ຫຍງັ ? 31. ມນົ ລະພດິ ທາງອາຫານມສີ າເຫດເກດີ ມາຈາກໃສ? 32. ເຮາົ ຈະມວີ ທິ ກີ ານປອ້ ງກນັ ແລະ ການຄວບຄຸມມນົ ລະພດິ ທາງອາຫານຄແນວໃດ? 33. ເຮາົ ຈະມວີ ທິ ກີ ານປອ້ ງກນັ ມນົ ລະພດິ ຄແນວໃດ? 34. ເຮາົ ຈະມວີ ທິ ກີ ານຄວບຄຸມມນົ ລະພດິ ຄແນວໃດ? 74

ບດົ ທີ 6 ຢາ ແລະ ສູ່ ງິ ເສບຕດິ ເວລາ 8 ຊູ່ ວົ ໂມງ ຈດຸ ປະສງົ : ໃຫນ້ ກັ ສກຶ ສາສາມາດ: - ຮູຄ້ ຸນປະໂຫຍດ ແລະ ຜນົ ກະທບົ ຂອງຢາລະງບັ ອາກາດປວດ ແລະ ແກໄ້ ຂໄ້ ດ້ - ຮູຊ້ ະນດິ ຕູ່ າງໆຂອງຢາແກປ້ ວດທູ່ ເີ ຮດັ ໃຫເ້ ສບຕດິ - ຮູຊ້ ະນດິ ຕູ່ າງໆຂອງສູ່ ງິ ເສບຕດິ ໄດ້ - ຮູເ້ ຖງິ ໂທດຂອງສູ່ ງິ ເສບຕດິ - ຮູວ້ ທິ ກີ ານປອ້ ງກນັ ສູ່ ງິ ເສບຕດິ ໄດ.້ - ຮູວ້ ທິ ກີ ານບາໍ ບດັ ຮກັ ສາສູ່ ງິ ເສບຕດິ ໄດ.້ 1. ຢາລະງບັ ການປວດ ແລະ ແກໄ້ ຂ້ ການນໍາໃຊສ້ ະໝຸນໄພປູ່ ີນປົວໃນສະໄໝກູ່ ອນ ເມູ່ ອເວລາເກດີ ໂລກໄພໄຂເ້ ຈບັ ມກີ ານນໍາໃຊພ້ ດ ແລະ ສດັ ປູ່ ີນ ປົວໃນການຮກັ ສາໂລກນນັ້ ກໍຄ ການນໍາໃຊທ້ າດອງົ ຄະທາດ ທູ່ ມີ ຢີ ູ່ ູໃນສະໝຸນໄພ, ທາດອງົ ຄະທາດແຕູ່ ລະຊະນດິ ຈະ ໃຊຜ້ ນົ ປະໂຫຍດແຕກຕູ່ າງກນັ ເຊູ່ ນັ ບາງຊະນດິ ມຄີ ຸນລກັ ສະນະການປູ່ ີນປົວລະງບັ ຄວາມເຈບັ ປວດ, ບາງຊະນດິ ມີ ການຂາ້ ເຊອ້ ໂລກໄດ.້ ຢູ່ ູໃນສະໝຸນໄພມທີ າດອງົ ຄະທາດຫາຼ ຍຢູ່ າງປົນກນັ ເຊູ່ ງິ ບູ່ ໍສາມາດເປັນທາດບລໍ ສິ ຸດໄດ,້ ທາດທູ່ ີ ເຮາົ ເອາົ ມາໃຊເ້ ປັນຕວົ ຢາ ແມູ່ ນບູ່ ຄໍ ງົ ທູ່ ີ ເຊູ່ ງິ ມນັ ມກີ ານປູ່ ຽນແປງໄປຕາມອາຍຸຂອງພດ ແລະ ສະຖານທູ່ ກີ ໍາເນດີ ຂອງ ພດ ເຖິງຈະເປັນພຶດຊະນດິ ດຽວກັນກໍຕາມ. ການທູ່ ີເອົາທາດນັນ້ ມາໃຊເ້ ປັນປະໂຫຍດດວ້ ຍການວິເຄາະເອົາ (ສະກດັ ) ອອກມານາໃຊນ້ ນັ້ ແມູ່ ນໄດຜ້ ູ່ ານຂະບວນການສກຶ ສາຈນົ ເຂາົ້ ໃຈເຖິງຕວົ ຢາ ແລະ ໂຄງສາ້ ງຂອງທາດນນັ້ ຈູ່ ງຶ ມາ ສະກດັ ຫຼ ສງັ ເຄາະທາດນນັ້ ເພູ່ ອສາ້ ງຕວົ ຢາທູ່ ມີ ປີ ະລມິ ານ ແລະ ຄຸນະພາບດີ ສາມາດນໍາໃຊແ້ ທນສະໝຸນໄພ ເພູ່ ອເປັນຢາປູ່ ິນປົວພະຍາດ. ປາຣາເຊຕາໂມລ ແລະ ອັດສະປີຣິນ. ຢາ 2 ຊະນດິ ນີ້ ເປັນຢາລະງບັ ອາການປວດຫົວຕົວຮອ້ ນ, ຖຄີງໄຂບ້ ູ່ ໍ ສະບາຍ ເຊູ່ ງິ ນໍາໃຊຢ້ ູ່ າງກວງ້ ຂວາງ ແລະ ແຜູ່ ຫຼາຍໃນປັດຈບຸ ນັ , ການອອກລດິ ແມູ່ ນເຮດັ ໃຫບ້ ູ່ ໍມຄີ ວາມຮູສ້ ກຶ ຕູ່ ໍການ ເຈບັ ປວດ, ຫຸຼດໄຂ,້ ຊູ່ ວຍໃຫຄ້ ນົ ໄຂຫ້ າຍຄວາມງູ່ວມເຫງາົ ຫຼ ມນເມາົ ໝດົ ສະຕ.ິ 1.1. ອດັ ສະປີຣນິ (Aspirine) ເປັນຢາແກປ້ ວດຊະນດິ ໜູ່ ຶງ ທູ່ ີນໍາໃຊຢ້ ູ່ າງກວ້ າງຂວາງທູ່ ົວໂລກ ເພາະມນັ ຊູ່ ວຍບັນເທາົ ອາການປວດຫວົ , ເຈບັ ຕນົ ເຈບັ ໂຕ ແລະ ລະງບັ ອາການໄຂໄ້ ດ.້ ຢານເີ້ ພູ່ ນິ ຜະລດິ ມາຈາກຕນົ້ ໄມຊ້ ະນດິ ໜູ່ ງຶ ມຊີ ູ່ ວູ່ າຕນົ້ ຫຼວີ ຄແຫູ່ ຼງທູ່ ມີ າ ຂອງອດັ ສະປີຣນິ , ການນໍາໃຊດ້ ວ້ ຍຮູບການຫຍໍາ້ ຫຼ ຄຽ້ ວກນິ ເຮດັ ໃຫອ້ າການໄຂ້ ຫຼ ອາການປວດຫຸຼດລງົ , ເຮດັ ໃຫ້ ຄນົ ທູ່ ມີ ກີ ານໄຂຜ້ ູ່ ອນຄາຍ ແລະ ມສີ ຸຂະພາບເປັນປົກກະຕ,ິ ຕູ່ ໍມານກັ ວທິ ະຍາສາດໄດສ້ ກຶ ສາເຫນັ ວູ່ າໃນເປອກຫຼວິ ມີ ທາດຊາລຊີ ນິ ມຜີ ນົ ຕູ່ ໍການລະງບັ ປວດ ແລະ ແກໄ້ ຂ,້ ທາດຊາລຊີ ນິ ເປັນແຫູ່ ງຼ ກໍາເນດີ ຂອງອາຊິດຊະນດິ ໜູ່ ງຶ ຊູ່ ວູ່ າ ອາ ຊດິ ຊາລຊີ ລີ ກິ ເຊູ່ ງິ ເປັນທາດເລູ່ ມີ ຕນົ້ ການປຸງຢາແກປ້ ວດ. ອດັ ສະປີຣິນແມູ່ ນຜະລດິ ຕະພນັ ຂອງອາຊດິ ຊາລຊີ ລີ ກິ ກບັ ອາຊດິ ອາເຊຕກິ ດູ່ ງັ ສມົ ຜນົ : 75

+ HOOC – CH3 + H2O salicylic acid Aspirine (acetyl salicylic acid) (ASA) ຮູບພາບ: ຢາອດັ ສະປີຣນິ ອດັ ສະປີຣິນ ເປັນທາດປະສົມອງົ ຄະທາດ 2 ຊະນດິ ຄ: ອາຊິດຊາລຊີ ລີ ກິ ກບັ ອາຊດິ ອາເຊຕິກ ເມູ່ ອຖກ ທາໍ ລາຍພວກມນັ ກຈໍ ະກາຍເປັນອາຊດິ ດູ່ ງັ ນນັ້ , ຈູ່ ງຶ ບູ່ ໍແທດເໝາະທູ່ ຈີ ະນາໍ ມາບໍລໂິ ພກ. ຜູ່ ານການນາໍ ໃຊອ້ ດັ ສະປີຣນິ ເປັນຢາແກປ້ ວດລດົ ໄຂໄ້ ດດ້ ປີ ານໃດກໍຕາມ ທາງການແພດກໍໄດພ້ ບົ ເຫນັ ບນັ ຫາ ທູ່ ເີ ກດີ ຈາກ ອັດສະປີຣິນເຊູ່ ນັ ຄນົ ທູ່ ເີ ປັນໂລກກະເພາະຫາ້ ມໃຊຢ້ ານມີ້ າປູ່ ີນປົວ ເພາະວູ່ າມນັ ກດັ ກະເພາະອາຫານ ຍອ້ ນອັດສະປີຣິນນີ້ ເມູ່ ອສະຫຼາຍຕົວຈະກາຍເປັນອາຊິດ ແລະ ເຮັດໃຫອ້ າຊິດເພູ່ ິມຂຶນ້ ໃນກະເພາະ. ສະນນັ້ , ນອກຈາກຫຼກີ ລູ່ ຽງບູ່ ໍໃຫກ້ ນິ ອດັ ສະປີຣິນແລວ້ ເມູ່ ອຈາໍ ເປັນຕອ້ ງກນິ ກໍບູ່ ຄໍ ວນກນິ ໃນຂະນະທູ່ ທີ ອ້ ງຫວູ່ າງ, ຕອ້ ງກນິ ຫງຼັ ອາຫານ ແລະ ໃຫດ້ ູ່ ມນາໍ້ ຫຼາຍໆ, ອດັ ສະປີຣິນເປັນທາດຊະນດິ ໜູ່ ງຶ ທູ່ ມີ ພີ ດຶ ຕກິ ໍາກູ່ ໍໃຫເ້ ລອດແຂງຕວົ ຊາ້ ຈູ່ ງຶ ຫາ້ ມ ບູ່ ໃໍ ຫຄ້ ນົ ໄຂເ້ ລອດອອກກນິ . ນອກນຍີ້ ງັ ໄດພ້ ບົ ເຫນັ ອນັ ຕະລາຍຫຼາຍຢູ່ າງອກີ ແພດຈໍາເປັນຕອ້ ງຫາ້ ມຢານີ້ ບູ່ ໍໃຫໃ້ ຊ້ ກບັ ເດກັ ນອ້ ຍ ແລະ ຄນົ ທູ່ ເີ ປັນໄຂຫ້ ວດັ ໃຫຍູ່ ອກີ . ເມູ່ ອພບົ ເຫນັ ບນັ ຫາແນວນຈີ້ ູ່ ງຶ ຫາວທິ ທີ າງຜະລດິ ຢາຊະນດິ ໃໝູ່ ຂນຶ້ ມາທດົ ແທນອດັ ສະປີຣນິ ເພູ່ ອໃຫແ້ ທດເໝາະກບັ ການນາໍ ໃຊຢ້ າລະະງບັ ອາການປວດ ແລະ ແກໄ້ ຂໄ້ ດ.້ 1.2. ປາຣາເຊຕາໂມລ (paracetamol) ປາຣາເຊຕາໂມລ ແມູ່ ນຕວົ ຢາຊະນດິ ໜູ່ ງຶ ທູ່ ນີ ໍາໃຊເ້ ຂາົ້ ໃນການປູ່ ິນປົວອາການປວດ ແລະ ໄຂ.້ ສາເຫດທູ່ ມີ ີ ການຜະລດິ ຕວົ ຢານຂີ້ ຶນ້ ມາ ຍອ້ ນວູ່ າການນໍາໃຊຢ້ າອດັ ສະປີຣິນມບີ ນັ ຫາຫຼາຍຢູ່ າງຕູ່ ໍກບັ ການປູ່ ິນປົວ. ສະນນັ້ , ຈູ່ ງຶ ມີ ການຜະລດິ ຢາປາຣາ ເຊຕາໂມລນອີ້ ອກມານໍາໃຊ້ ຕູ່ ໍມາຈູ່ ງຶ ເຂາົ້ ໃຈວູ່ າປາຣາເຊຕາໂມລ ເປັນທາດປະສມົ ປະເພດເຫຼົາ້ ຈູ່ ງຶ ເຮດັ ໃຫເ້ ກດີ ມອີ ນັ ຕະລາຍຕູ່ ຕໍ ບັ ໄດ.້ ປາຣາເຊຕາໂມລ ເປັນທາດປະສົມອງົ ຄະທາດ 2 ຊະນິດຄ: ປາຣາອາມໂີ ນລ ຫຼ 4 - ອາມໂີ ນເຟໂນລ ແລະ ອາຊດິ ອາເຊຕິກປະກອບສາ້ ງເປັນຢານີ້ ເມູ່ ອຖກສະຫຼາຍຕວົ ກໍເຫນັ ວູ່ າມອີ ຸນຫະພູມກໍານດົ ຂອງເຫຼົາ້ - OH ສາ້ ງພນັ ທະກບັ ຮໂີ ດຣກາກບວົ ເຮດັ ໃຫມ້ ລີ ກັ ສະນະຂອງເຫຼົາ້ ຂນຶ້ ມາ ເຊູ່ ງິ ແຕກຕູ່ າງກບັ ອັດສະປີຣິນ. ໃນປັດຈບຸ ນັ ເພູ່ ນິ ໄດນ້ ໍາໃຊຢ້ ານີບ້ ນັ ເທົາໄຂ,້ ຫຸຼດໄຂ້ ເຊູ່ ິງນໍາໃຊໄ້ ດທ້ ັງເດກັ ນອ້ ຍ ແລະ ຜູໃ້ ຫຍູ່ ຢູ່ າງແຜູ່ ລາມທູ່ ວົ ໂລກ ເພາະວູ່ າ 76

ສບັ ພະຄຸນຂອງຕວົ ຢາແຕກຕູ່ າງກບັ ອດັ ສະປີຣນິ . ບນັ ຫາຂອງຢາປາຣາເຊຕາໂມລ ແມູ່ ນກູ່ ຽວກບັ ຕບັ , ທາງການແພດ ເພູ່ ນິ ໄດມ້ ຂີ ໍຫ້ າ້ ມຄກນັ ວູ່ າ ຖາ້ ກໍລະນຄີ ນົ ເປັນໂລກຕບັ ຈະບູ່ ໍໃຫໃ້ ຊຢ້ ານີ້ ເພາະມນັ ຈະພາໃຫຕ້ ບັ ແຂງ ຍອ້ ນປາຣາເຊ ຕາໂມລເປັນທາດປະສມົ ປະເພດເຫຼາົ້ . + HOOC – CH3 + H2O p-amino phenol Paracetamol ( 4-acetamidophenol ຫຼ acetamidophen ) ສູດໂມເລກຸນ C8H9NO2 ຮູບພາບ: ຢາປາຣາເຊຕາໂມລ 2. ຢາແກປ້ ວດທູ່ ເີ ຮດັ ໃຫເ້ ກດີ ການເສບຕດິ ໃນການໃຊຢ້ າລະງບັ ອາການປວດ 2 ຊະນດິ ຄ: ອັດສະປີຣິນ ແລະ ປາຣາເຊຕາໂມລ ແມູ່ ນບູ່ ໍສາມາດບນັ ທົາໄດ້ ຖາ້ ຄນົ ໄຂມ້ ອີ າການເຈບັ ປວດຢູ່ າງຮຸນແຮງ, ແພດຈາໍ ເປັນໃຊຢ້ າລະງບັ ອາການປວດທູ່ ແີ ຮງກວູ່ າເກູ່ າົ ທາດອງົ ຄະທາດ ທູ່ ີນໍາມາໃຊເ້ ປັນຢາລະງບັ ອາການປວດນີຈ້ ດັ ເປັນປະເພດອາລຄາລອຍ ທູ່ ີເກີດໃນພດຫຼາຍຊະນິດ ເຊູ່ ິງມີຄຸ ນ ລກັ ສະນະເປັນບາເຊ,ີ ຢາປະເພດນມີ້ ຜີ ົນບູ່ ໍຫຼາຍປານໃດ ແຕູ່ ອອກລດິ ທາງຈດິ ປະສາດເປັນສູ່ ວນຫຼາຍ ໄດແ້ ກູ່ ນໂີ ກ ຕນີ (nicotine) ຫຼ 3-(1-methyl-2 pyrolidy) pyridine ສູດໂມເລກຸນ C10H14N2 ເຊູ່ ງິ ມໃີ ນໃບຢາສູບ. ບາງ ຊະນດິ ໃຫຜ້ ົນແຮງຫຼາຍຈນົ ເຖິງແກູ່ ຊວີ ິດໄດ້ ໂດຍສະເພາະແມູ່ ນຈໍາພວກສະຕຣິກນນີ ເຊູ່ ງິ ຢູ່ ູໃນພດບາງຊະນດິ ທູ່ ີ ຊາວບາ້ ນມກັ ໃຊເ້ ປັນຢາເບູ່ ອສດັ ສູດໂມເລກູນແມູ່ ນ (C21H22N2O2) ທູ່ ແີ ພດມກັ ໃຊປ້ ັນຢາແກປ້ ວດທູ່ ຮີ ຸ ນແຮງທູ່ ີ ສຸດທງັ ໄດຮ້ ບັ ຜນົ ດີ ໄດແ້ ກູ່ ມອກຟິນ ເຊູ່ ງິ ເປັນທາດທູ່ ສີ ະກດັ ມາຈາກຝູ່ ິນ, ຝູ່ ິນເປັນພດຊະນດິ ໜູ່ ງຶ ທູ່ ໃີ ຊເ້ ປັນຢາລະງບັ ອາການປວດທູ່ ີຮຸ ນແຮງໄດ,້ ແຕູ່ ຝູ່ ິນກໍເປັນພດຊະນດິ ໜູ່ ຶງທູ່ ີພາໃຫເ້ ສບຕິດໄດງ້ ູ່າຍ. ດູ່ ງັ ນນັ້ , ເມູ່ ອພວກເຮາົ ສະກດັ ມອກຟິນຈາກຝູ່ ິນມາໃຊເ້ ປັນຢາລະງບັ ອາການປວດໄດດ້ ກີ ໍຕາມ ຫຼ ເປັນປະໂຫຍດຫຼວງຫຼາຍທາງການແພດ ແຕູ່ ວູ່ າ ໄດມ້ ກີ ານນໍາໃຊໄ້ ປໃນທາງທູ່ ີຜດິ ເປັນທາດເສບຕດິ ຈູ່ ງຶ ເຮດັ ໃຫກ້ ານໃຊຢ້ າປະເພດນຕີ້ ອ້ ງຢູ່ ູພາຍໃຕກ້ ານຄວບຄຸມ ຂອງແພດເທູ່ າົ ນນັ້ . ຝູ່ ິນທູ່ ນີ ໍາມາຈາກຕນົ້ ຝູ່ ິນປະເພດເປັນຢາງ ທູ່ ໄີ ດມ້ າຈາກໝາກຂອງຕນົ້ ຝູ່ ິນ ເຊູ່ ງິ ເປັນພດຕະກຸນດຽວກບັ ດອກປອບ ປີ,້ ພດທູ່ ໃີ ຫຝ້ ູ່ ິນຊູ່ ວູ່ າ ໂອປຽ້ ມປອບປີ້ ເປັນພດທູ່ ເີ ກດີ ຂນຶ້ ຢູ່ ູເຂດອາກາດຂອ້ ນຂາ້ ງໜາວ, ມດີ ອກຂະໜາດໃຫຍູ່ ມສີ ີ ຕູ່ າງກນັ ຫຼາຍສີ ເຊູ່ ງິ ຈະກາຍເປັນໝາກຝູ່ ິນຕູ່ ໍໄປ ເມູ່ ອຂດີ ໝາກຝູ່ ິນທູ່ ແີ ກູ່ ພໍປະມານ ຈະມຢີ າງໜຽວໄຫຼຂຸ ນ້ ອອກມາ ນາໍ ໄປຕາກໃຫແ້ ຫງ້ ຈະໄດຝ້ ູ່ ິນດບິ , ໃນຝູ່ ິນດບິ ຈະມອີ າລຄາລອຍປະມານ 20 ຊະນດິ ເຊູ່ ງິ ແຕູ່ ລະຊະນດິ ມຫີ ຼາຍທູ່ ສີ ຸດ 77

ຄ: ມອກຟິນ ເມູ່ ອນາໍ ມາສະກດັ ຈະແຍກໄດມ້ ອກຟິນທູ່ ມີ ລີ ກັ ສະນະສຂີ າວໝູ່ ນົ ຫຼ ສນີ ໍາ້ ຕານອູ່ ອນ ເຊູ່ ງິ ເຮາົ ເອນີ້ ວູ່ າ: ເຮໂຣອນິ . ນາໂກຕິກ ເປັນຢາແກປ້ ວດປະເພດໜູ່ ຶງ ແລະ ຊູ່ ວຍໃຫນ້ ອນຫຼັບໄດດ້ ີ ຕວົ ຢູ່ າງ: ຢານາໂກຕກິ ທູ່ ີໄດມ້ າຈາກ ມອກຟິນຈາໍ ພວກ Codecine, meperidine ແລະ methadone ທາດທງັ 3 ສູ່ ວນຫຼາຍເປັນທາດເຮເຕໂຣ ຊກີ ລກິ ອາມນິ (heterocyclic amine) ໃນໂຄງສາ້ ງຂອງທາດເຫູ່ ຼົານຈີ້ ະມສີ ູ່ ວນໜູ່ ຶງທູ່ ີເປັນວງົ ແຫວນແມູ່ ນມີ ນໂີ ຕຣ ແຊນອາໂຕມໃນວງົ ແຫວນ. Codecine methadone ທາດເຫູ່ ຼາົ ນແີ້ ມູ່ ນຄກບັ ຢາທູ່ ວົ ໆໄປ ຖາ້ ເລອກໃຊໃ້ ນທາງທູ່ ຖີ ກຕອ້ ງດວ້ ຍຄວາມຈາໍ ເປັນ ແລະ ໃຊພ້ ໍປະມານແມູ່ ນ ມປີ ະໂຫຍດ, ຖາ້ ນໍາໄປໃຊໃ້ ນທາງທູ່ ຜີ ດິ ກໍອາດຈະມບີ ນັ ຫາຢູ່ າງຮາ້ ຍແຮງ ເພາະວູ່ າທາງການແພດກໍຈໍາເປັນໃຊທ້ າດ ເຫູ່ ຼົານີເ້ ຊູ່ ັນກັນ ເຊູ່ ັນ ການສະຫງບົ ສະຕິກັບຜູຕ້ ູ່ ນເຕັນ້ ຫຼ ແຕກຕູ່ ນເກີນເຫດ, ໃຊຮ້ ັກສາໂລກຈດິ , ໃຊລ້ ະງບັ ຄວາມເຈບັ ປວດ ແລະ ຊູ່ ວຍໃຫຄ້ ນົ ໄຂນ້ ອນຫຼບັ , ແຕູ່ ຍງັ ມຜີ ູນ້ ໍາຢາເຫູ່ ຼາົ ນໄີ້ ປໃຊໃ້ ນທາງທູ່ ຜີ ດິ ກໍໃຫເ້ ກດີ ບນັ ຫາທາງ ສງັ ຄມົ ຢູ່ າງຫຼວງຫຼາຍ. ສູ່ ວນທູ່ ຮີ າ້ ຍແຮງໄດແ້ ກູ່ ເຮໂຣອນິ (heroine) ເຊູ່ ງິ ອອກລດິ ເຖິງສາມເທູ່ າົ ຂອງມອກຟິນ, ເຮໂຣອນິ ເປັນອານຸພນັ ຂອງມອກຟິນ ໂດຍຜະລດິ ຈາກມອກຟິນ ໂດຍປູ່ ຽນຈຸ – OH ໃນມອກຟິນກາຍເປັນຈຸ – OOC – CH3 ດວ້ ຍອາ ເຊຕກິ ອາລຮດີ ຣດິ ຫຼ ອາເຊຕລີ ກລໍຣວົ ດູ່ ງັ ນ:ີ້ O + 2 CH3 – C – Cl Morphine Diacetyl morphine Morphine (heroine) 78

ເຖງິ ວູ່ ານກັ ເຄມພີ ະຍາຍາມສະແຫວງຫາທາດເຄມທີ ູ່ ສີ າມາດລະງບັ ຄວາມເຈບັ ປວດຢູ່ າງຮຸນແຮງໄດ້ ແລະ ບູ່ ໍເຮດັ ໃຫມ້ ກີ ານເສບຕດິ , ແຕູ່ ກໍຍງັ ບູ່ ໄໍ ດຮ້ ບັ ຜນົ ສໍາເລດັ ຈູ່ ງຶ ໄດມ້ ກີ ານສງັ ເຄາະເຮໂຣອນິ ຂນຶ້ ໂດຍໃຊມ້ ອກຟິນປະຕກິ ລິ ຍິ າ ກບັ ກໍຼລວົ ອາເຊຕອນ ໂດຍຫວງັ ວູ່ າເຮໂຣອນິ ຈະລະງບັ ປວດໄດໂ້ ດຍບູ່ ເໍ ສບຕດິ ແຕູ່ ຜນົ ກງົ ກນັ ຂາ້ ມເຮໂຣອນິ ເປັນທາດ ເສບຕດິ ງູ່າຍກວູ່ າ ແລະ ມຜີ ນົ ອນັ ຕະລາຍຕູ່ ໍຮູ່ າງກາຍງູ່າຍກວູ່ າມອກຟິນ. ໃນປະຈບຸ ນັ ໄດມ້ ກີ ານນາໍ ໃຊທ້ າດເຫູ່ ຼາົ ນຫີ້ າຼ ຍ ຂນຶ້ ໃນທາງທູ່ ີຜດິ . ສະນນັ້ , ຈູ່ ງຶ ໄດອ້ ອກກດົ ໝາຍຫາ້ ມມະນຸດນໍາທາດເຫູ່ ຼົານນັ້ ມາໃຊເ້ ຊູ່ ງິ ໄດກ້ າຍເປັນສູ່ ງິ ຕອ້ ງຫາ້ ມ (ຫາ້ ມຜະລດິ , ຫາ້ ມຊ,້ ຫາ້ ມຂາຍ ແລະ ຫາ້ ມນາໍ ໃຊທ້ ູ່ ວົ ໄປ). 3. ຊະນດິ ຂອງສູ່ ງິ ເສບຕດິ ບນັ ດາທາດອງົ ຄະທາດຫຼາຍຊະນດິ ທູ່ ຜີ ະລດິ ຈາກພດ ຫຼ ສູ່ ງິ ທູ່ ມີ ຊີ ວີ ດິ ອູ່ ນໆທູ່ ມີ ລີ ດິ ເຮດັ ໃຫເ້ ສບຕດິ ບາງຊະນດິ ມີ ຜົນຕູ່ ໍສຸ ຂະພາບບູ່ ໍຮຸ ນແຮງ, ບາງຊະນິດມຜີ ົນຢູ່ າງຮຸ ນແຮງ ຈນົ ມີການສະແດງອາການອອກມາຕວົ ຈງິ . ເຊູ່ ິງເພູ່ ິນ ສາມາດຈາໍ ແນກສູ່ ງິ ເສບຕດິ ອອກ ຕາມລກັ ສະນະຂອງ ການຜະລດິ ໄດ້ 2 ຊະນດິ ຄ: 1). ສູ່ ງິ ເສບຕິດທູ່ ີເກດີ ຂນຶ້ ເອງຕາມທໍາມະຊາດ ໄດແ້ ກູ່ ຢາເສບຕດິ ທູ່ ີໄດມ້ າຈາກພດເຊູ່ ນັ : ຝູ່ ິນ, ຊາ, ກະທູ່ ອມ, ຢາສູບ, ກາເຟ... 2). ສູ່ ງິ ເສບຕດິ ທູ່ ຜີ ະລດິ ດວ້ ຍກໍາມະວທິ ທີ າງເຄມີ (ການສງັ ເຄາະຂນຶ້ ) ເຊູ່ ນັ : ມອກຟີນ, ເຮໂຣອນິ , ໂຄເຄນ, ຢາ ບາ້ , ຢາອ,ີ ສານລະເຫຍີ ... ຈາກຜນົ ຂອງຜະລດິ ຕະພນັ ທູ່ ໄີ ດຮ້ ບັ ສູ່ ງິ ເສບຕດິ ຈາກທໍາມະຊາດ ແລະ ກໍາມະວທິ ທີ າງເຄມີ ເພູ່ ນິ ສາມາດຈດັ ແບູ່ ງ ສູ່ ງິ ເສບຕດິ ອອກຕາມລກັ ສະນະ ການອອກລດິ ຕາມລະບບົ ປະສາດ ໄດ້ 4 ປະເພດຄ: 1). ປະເພດອອກລດິ ກດົ ຫຼ ລະງບັ ປະສາດ ໄດແ້ ກູ່ : ຝູ່ ິນ, ມອກຟີນ, ເຮໂຣອິນ, ສານລະເຫຍີ , ຢານອນຫຼບັ , ຢາລະງບັ ປະສາດ, ຈໍາພວກບາບທີ ວີ ລດັ , ເຟໂນລບາບທີ ວີ ລດັ , ເຊໂກລບຕີ າລ ຫຼ ເຊໂກລມາລ, ເຄູ່ ອງດູ່ ມມນເມາົ ທຸກຊະນດິ ລວມທງັ ທາດລະລາຍ ທນິ ເນີ ແລະ ກາວ ເປັນຕນົ້ . 2). ປະເພດອອກລດິ ກະຕຸນ້ ປະສາດ ໄດແ້ ກູ່ : ຢາບາ້ ຫຼ ຢາມາ້ , ໂຄເຄນ, ຢາອີ 3). ປະເພດອອກລດິ ຫອຼ ນປະສາດ ໄດແ້ ກູ່ : LST, ເຫຼາົ້ ແຫງ້ , ເຫດັ ຂຄີ້ ວາຍ, ໂຄເຄນທູ່ ຜີ ະລດິ ຈາກໝາກໂກໂກ.້ ໃນສະໄໝກູ່ ອນຜູ່ ູຜະລດິ ນໍາ້ ອດັ ລມົ ປະສມົ ໂຄເຄນລງົ ເຮດັ ໃຫຜ້ ູ່ ູດູ່ ມມຄີ ວາມເລູ່ ນີ ເລງີ , ມລີ ມົ ດີ ແລະ ມກັ ເວາົ້ ຫຼາຍ ເພູ່ ອແຂູ່ ງຂນັ ກບັ ເຫຼາົ້ ຊະນດິ ໜູ່ ງຶ ຄ ອາຊດິ ລເີ ຊກີ ກິ ດເີ ອຕລີ ອາລາມດິ ຫຼ LST ທູ່ ຜີ ະລດິ ຈາກອາຊດິ ລແີ ຊກັ ຊກິ . 4). ປະເພດອອກລດິ ປະສມົ ປະສານຫຼາຍຢູ່ າງ ໄດແ້ ກູ່ : ຊາ. ທາດເສບຕດິ ໃນຊາໄດແ້ ກູ່ tetrahydrocannabinol (C21H29O2) ຊູ່ ຫຍແໍ້ ມູ່ ນ: THC ປະລມິ ານຂອງ THC ໃນຊາທູ່ ປີ ູກແຕລ້ ະບູ່ ອນບູ່ ໍເທູ່ າົ ກນັ , ໝາຍຄວາມວູ່ າຊາທູ່ ປີ ູກຢູ່ ູອາເມລກິ າໃຕ້ ແລະ ຕາເວນັ ຈະມຫີ ຼາຍກວູ່ າຊາທູ່ ປີ ູກຢູ່ ູໃນປະເທດຕາເວນັ ຕກົ . ຈາກຜນົ ຂອງການອອກລດິ ຕາມລະບບົ ປະສາດ ເພູ່ ນິ ສາມາດຈດັ ແບູ່ ງສູ່ ງິ ເສບຕດິ ອອກຕາມລກັ ສະນະ ການ ຈໍາ ໜູ່ າຍ ໄດ້ 2 ປະເພດຄ: 1). ສູ່ ງິ ເສບຕດິ ຜດິ ກດົ ໝາຍ ໄດແ້ ກູ່ : ຝູ່ ິນ, ມອກຟີນ, ເຮໂຣອນິ , ຢາບາ້ , ຢາອ,ີ ໂຄເຄນ... 2). ສູ່ ງິ ເສບຕດິ ຖກກດົ ໝາຍ ໄດແ້ ກູ່ : ຢາສູບ, ຊາ, ກາເຟ, ສານລະເຫຍີ , ເຫາຼົ້ , ຢານອນຫບຼັ ... 79

• ສູ່ ງິ ເສບຕດິ ຊະນດິ ຕູ່ າງໆ 3.1. ຝູ່ ິນ (Opium) ທາດທູ່ ເີ ຮດັ ໃຫຝ້ ູ່ ິນເປັນສູ່ ງິ ເສບຕດິ ກໍຄ ອາລກາໂລອດິ Alkaloid ທູ່ ມີ ມີ ອກຟີນລວມຢູ່ ູກບັ ຊະນດິ ອູ່ ນຶ ໆອກິ ຫາຼ ຍຊະນດິ . ຝູ່ ິນຈະມກີ ດົ ລດິ ປະສາດ ເມູ່ ອເສບເຂາົ້ ໄປໂດຍສູບ ຫຼ ກນິ ຈະຄວບຄຸມສູນກາງການຫາຍໃຈ ເຮດັ ໃຫ້ ຫາຍໃຈຊາ້ ລົງ, ຕາຫູ່ ຼີ, ບູ່ ໍຮູສ້ ຶກຫວີ , ສຸ ຂະພາບເລູ່ ີມຊຸດໂຊມ ນອກນນັ້ ຍງັ ມີຜນົ ສະທອ້ ນຕູ່ ໍລະດັບຮອກໂມນໃນ ຮູ່ າງກາຍ, ເຮດັ ໃຫກ້ ານເປັນປະຈາໍ ເດອນຂອງແມູ່ ຍງິ ຜດິ ປົກກະຕິ ແລະ ສະມດັ ຕະພາບທາງເພດຂອງຜູຊ້ າຍເຊູ່ ອມ ລງົ ເຊູ່ ງິ ລວມໄປເຖິງສາເຫດ ທູ່ ີກູ່ ໍໃຫເ້ ກີດການອາດຊະຍາກໍາອກີ . ໃນປັດຈຸບນັ ມຜີ ູເ້ ສບຝູ່ ິນໜອ້ ຍລົງ ແລະ ມສີ ູ່ ິງ ເສບຕດິ ຊະນດິ ອູ່ ນທູ່ ີໃຫໂ້ ທດ ແລະ ຫາໄດງ້ ູ່າຍຂຶນ້ ມາທົດແທນຫຼາຍຊະນດິ , ເມູ່ ອຂາດສູ່ ິງເສບຕິດຈະເຮັດໃຫ້ ຊບີ ພະຈອນເຕັນ້ ໄວຂຶນ້ , ມູ່ ານຕາກວາ້ ງອອກ, ຫາວນອນ, ຄວາມດັນເລອດສູງ, ປວດເມູ່ ອຍຕາມກະດູກ ແລະ ກາ້ ມເນອ້ , ຖາ້ ເລອດອອກເປັນລງົ ແດງ. Alkaloid ຊະນດິ ຕູ່ າງໆໃນຝູ່ ິນ ຮູບພາບ: ຕນົ້ ຝູ່ ິນ 80

3.2. ມອກຟີນ (Morphine) ມອກຟີນເປັນອາລກາໂລອດິ Alkaloid ແທທ້ ູ່ ສີ ະກດັ ມາຈາກຝູ່ ິນ, ມລີ ກັ ສະນະເປັນຜງົ ສຂີ າວ ຫຼ ສເີ ທາົ , ມລີ ດົ ຂມົ ບູ່ ມໍ ກີ ູ່ ນິ ລະລາຍໃນນໍາ້ ໄດງ້ ູ່າຍ. ມອກຟີນທູ່ ລີ ກັ ລອບຊຂ້ າຍຈູ່ ງິ ຈະມທີ ງັ ຮູບແບບເປັນເມດັ , ເປັນນໍາ້ , ເປັນຜງົ ໃນແຄບັ ຊູນ ຫຼ ອດັ ເປັນແທູ່ ງມກີ າປະທັບຕູ່ າງໆເຊູ່ ັນ: 999, ກາຊາ້ ງ, ກາຫົວໄກູ່ , ກາດອກໄມ ້ ຫຼ ກາ ok. ທາດ ດູ່ ງັ ກູ່ າວນີມ້ ລີ ດິ ແຮງກວູ່ າຝູ່ ິນຫຼາຍເທູ່ ົາ, ເມູ່ ອຊດິ ຫຼ ກນິ ເຂາົ້ ໄປໃນຮູ່ າງກາຍ ຈະອອກລດິ ກດົ ປະສາດເຊູ່ ນັ ດຽວກນັ ກບັ ຝູ່ ິນຄອອກລດິ ຕູ່ ໍສະໝອງບາງສູ່ ວນທໍາໃຫສ້ ູນກາງປະສາດມຄີ ວາມຮູສ້ ມຶ ນຊາ, ການຫາຍໃຈຊາ້ ລງົ ຫຼ ອາດຢຸດ ການຫາຍໃຈ, ເຖິງແກູ່ ຄວາມຕາຍໄດ.້ ນອກນນັ້ ຍງັ ມລີ ດິ ຕູ່ ໍລະບບົ ຂບັ ຖູ່ າຍ ເຮດັ ໃຫຖ້ ູ່ າຍເບາົ ຍາກບູ່ ໍສະດວກ, ບາງ ຄງັ້ ແພດກໍໄດໃ້ ຊມ້ ອກຟີນສດີ ຄນົ ໄຂເ້ ພູ່ ອລະງບັ ອາການເຈບັ ປວດຢູ່ າງຮຸ ນແຮງເຊູ່ ນັ : ປະເພດມະເຮງັ ແຕູ່ ເມູ່ ອໃຊ້ ໄປດນົ ໆພາໃຫຄ້ ນົ ໄຂຕ້ ດິ ມອກຟີນໄດ.້ ຮູບພາບ: ມອກຟິນ Morphine (C17H19NO3) ( 7,8-didehydro-4,5-epoxy-17-methylmorphinan-3,6-diol ) 3.3. ເຮໂຣອນິ (heroine) ທາດເຮໂຣອນິ ເປັນຕວົ ສງັ ເຄາະທູ່ ຜີ ະລດິ ມາຈາກມອກຟີນ, ຜູເ້ ສບໃຊເ້ ສບພຽງເທູ່ ອດຽວກໍອາດເຮດັ ໃຫຕ້ ດິ ໄດ້ ເຊູ່ ິງມວີ ິທເີ ສບຢູ່ ູ 2 ວທິ ຄີ : ຊດິ ເຂາົ້ ໃນເສນັ້ ເເລອຶ ດດາ ແລະ ສູບດມົ ຄວນັ ມຊີ ູ່ ເອນີ້ ຕູ່ າງກນັ ເຊູ່ ນັ : ຜງົ ຂາວ ແລະ ອາຍລະເຫຍີ . ເຮໂຣອນິ ທູ່ ແີ ຜູ່ ຫາຼ ຍມີ 2 ຊະນດິ ເຊູ່ ນັ : - ເຮໂຣອິນບໍລສິ ຸດ (pure heroin) ເອນີ້ ວູ່ າ ເບີ 4 ຫຼ ຜົງຂາວ, ມຄີ ວາມເຂັມ້ ຂຸ ນ້ ຫຼ ເນອ້ ເຮໂຣອິນເຖິງ 80% ເຊູ່ ງິ ມລີ ກັ ສະນະເປັນຜງັ ລະອຽດ, ຂມົ ແຮງ, ມສີ ຂີ າວ, ບູູ່່ ໍມກີ ູ່ ນິ , ເຂາົ້ ສູ່ ູຮູ່ າງກາຍໂດຍການຊດິ ເຂາົ້ ກາ້ ມເນອ້ ຫຼ ເສນັ້ ເລອຶ ດ ບາງຄງັ້ ກກໍໃຊກ້ ນິ ຫຼ ປະສມົ ກບັ ຢາສູບເພູ່ ອໃຊສ້ ູບ. - ເຮໂຣອນິ ປະສມົ (Mixed heroin) ເອນີ້ ວູ່ າ ເບີ 3 ຫຼ ອາຍລະເຫຍີ , ເປັນເຮໂຣອນິ ປະສມົ ທາດອູ່ ນລງົ ໃນ ເຮໂຣອນິ ບໍລິສຸດ ເຊູ່ ັນ: ທາດໝູ່ ູຄິວນນິ , ສະຕິກນນິ , ຢານອນຫຼັບ... ເຮັດໃຫມ້ ສີ ຕີ ູ່ າງກນັ ມລີ ກັ ສະນະສີມູ່ ວງ, ສເີ ຫຼອງ. ສຊີ ມົ ພູ, ສນີ າໍ້ ຕານ ລກັ ສະນະເປັນກດົ ລດົ ຂມົ , ບູ່ ໍມກີ ູ່ ນິ , ມເີ ຮໂຣອນິ ປົນຢູ່ ູນໍາ 10% ບນັ ຈໃຸ ນຖງົ ປລາສຕກິ ຫຼ ແຄບັ ຊູນ ເສບເຂາົ້ ໃນຮູ່ າງກາຍໂດຍວທິ ສີ ູບອາຍລະເຫຍີ ເຂາົ້ ໄປຢູ່ າງງູ່າຍໆ. ເຮໂຣອນິ ຊະນດິ ນເີ້ ມູ່ ອເສບເຂາົ້ ໄປມີ ອາການທາ້ ທາຍບູ່ ໍຢ້ານກວົ , ມຄີ ວາມຕອ້ ງການເພູ່ ມີ ປະລມິ ານຂນຶ້ ເລອ້ ຍໆ, ເຮດັ ໃຫສ້ ຸຂະພາບຊຸດໂຊມ, ລະບບົ ການ ຍູ່ ອຍອາຫານເຊູ່ ອ, ກດິ ກນັ້ ການເຮດັ ວຽກຂອງປະສາດສູນກາງ, ຖາ້ ຂາດເສບຈະມອີ າການລງົ ແດງ, ມລີ ັກສະນະ ງດຸ ງດິ , ເຫູ່ ອອອກ, ຂມີ້ ູກໄຫຼ, ນາໍ້ ຕາຍອ້ ຍ, ທງັ ຂທີ້ ງັ ຮາກ. 81

ຮູບພາບ: ເຮໂຣອນິ Diacetyl morphine (heroine) 3.4. ຢາບາ້ (Amphetamine) ຢາບາ້ ເປັນທາດເສບຕດິ ປະເພດທາດສັງເຄາະ ປະກອບດວ້ ຍ Amphetamine ປະສົມກບັ Caffein ມີ ຊູ່ ອູ່ ນໆເອີນ້ ວູ່ າ: ຢາມາ້ , ຢາຂະຫຍັນ, ຢາແກເ້ ຫງາົ ນອນ, ຢາໂດ໊ບ, ຢາຕູ່ ນຕົວ, ຢາເພູ່ ີມພະລັງ...ໃນປີ 1887 ນກັ ວທິ ະຍາສາດຊາວຢຍລະມນັ ຊູ່ Edeleno ໄດສ້ ັງເຄາະຢາບາ້ ຂນຶ້ ໃນຮູບແບບ Amphetamine sulfate, ຕູ່ ໍມາ ໃນປີ 18 88 ນັກ ວິທະຍາສາດຊາວຍູ່ ີປູ່ ຸ ນກໍສາມ າດສັງເຄາະອະນຸພັນ Amphetamine ໄດ້ອີກ ຕົວໜູ່ ຶ ງຄ Mathamphetamine ເຊູ່ ງິ ມຜີ ນົ ຕູ່ ໍລະບບົ ປະສາດສູ່ ວນກາງໄດຮ້ ຸ ນແຮງກວູ່ າ Amphe-tamine. ຢາບາ້ ເປັນຢາເສບ ຕດິ ທູ່ ແີ ຜູ່ ລະບາດຫາຼ ຍທູ່ ສີ ຸດ ການເສບມີ 3 ວທິ ຄີ : ກນິ , ສກັ ເຂາົ້ ເສນັ້ ເລອຶ ດດາ ແລະ ຈດູ ດມົ , ເສບດວ້ ຍການດມົ ຈະ ອອກລດິ ໄວຫາຼ ຍ ແລະ ເປັນອນັ ຕະລາຍຫາຼ ຍກວູ່ າວທິ ອີ ູ່ ນ. ຢານເີິ້ ມູ່ ອເສບເຂາົ້ ໄປມນັ ອອກລດິ ກະຕຸນ້ ປະສາດສູນກາງ, ຫວົ ໃຈເຕນັ້ ໄວ, ຄວາມດນັ ເລອດສູງ, ໃຈສູ່ ນັ , ປະສາດຕງຶ ຄຽດ, ໃນໄລຍະທໍາອດິ ມອີ າການສດົ ຊູ່ ນ, ມກີ ໍາລງັ ວງັ ຊາ, ເຮດັ ວຽກໄດດ້ ນົ , ບູ່ ເໍ ຫງາົ ນອນ, ແຕູ່ ເມູ່ ອໝົດ ລດິ ຈະຮູສ້ ກຶ ອູ່ ອນເພຍ, ປະສາດອູ່ ອນລາ້ , ເມູ່ ອເສບຕດິ ຕູ່ ໍກນັ ດນົ ໆຈະເຮດັ ໃຫເ້ ກີດອາການລງ້ ຢາ ຕອ້ ງມກີ ານເພູ່ ີມ ປະລມິ ານໃຊຢ້ າຂນຶ້ ເລອ້ ຍໆຈນົ ເຖງິ ຂດີ ອນັ ຕະລາຍ, ປະສາດເຊູ່ ອມ, ເກດີ ອາການປະສາດຫຼອນ, ເສຍສະຕ,ິ ເປັນບາ້ ອາດທໍາລາຍຕນົ ເອງ ແລະ ຜູອ້ ູ່ ນ, ບູ່ ສໍ າມາດຄວບຄຸມຕນົ ເອງບູ່ ໄໍ ດເ້ ຊູ່ ນັ : ເກດີ ອາການເຊອບຫຼບັ ໃນຍາມຂບັ ລດົ ເຊູ່ ງິ ອາດເຮດັ ໃຫເ້ ກດີ ອຸບດັ ຕເິ ຫດໄດ.້ ຮູບພາບ: ຢາບາ້ Amphetamine β-amino propyl benzene ( C9H13N ) 3.5. ຢາອີ (Ice drug) ເປັນອກີ ຮູບແບບໜູ່ ງຶ ຂອງຢາບາ້ (Methamphetamine) ຈູ່ ງຶ ມຊີ ູ່ ເອນີ້ ຂານວູ່ າ “ຫວົ ຢາບາ້ ” ເນູ່ ອງຈາກຢາອີ ມຄີ ວາມບໍລິສຸດເກອບ 100% ຈູ່ ງຶ ອອກລດິ ແຮງກວູ່ າຢາບາ້ , ທາດທູ່ ີນໍາມາຜະລິດຢາອີ ແລະ ຢາບາ້ ສູ່ ວນໃຫຍູ່ ແມູ່ ນ: ອພີ ດີ ຣິນ, ຊູໂດອຟີ ຣີດນີ ແລະ ອູ່ ນໆ. ຢາອີ ນຍິ ມົ ກນັ ເສບແບບນໍາເອາົ ເມດັ ມາລນົ ໄຟໃຫລ້ ະເຫດີ ແລວ້ ສູບ ດມົ ເອາົ , ການສູບດົມອາຍຢາອີຈະໄດສ້ ະເພາະແຕູ່ Methamphetamine ຫຼ Amphetamine ເທູ່ າົ ນນັ້ ເຊູ່ ິງຕູ່ າງ 82

ຈາກການສູບດົມຢາບາ້ ເພາະການສູບດົມຢາບາ້ ຈະໄດທ້ າດຫຼາຍຢູ່ າງທູ່ ີເປັນອນັ ຕະລາຍສຸຂະພາບຫຼາຍກວູ່ າ, ເປັນ ຢາເມດັ ທູ່ ມີ ຂີ ະໜາດໃຫຍູ່ ກວູ່ າຢາບາ້ ມຫີ ຼາຍສເີ ຊູ່ ນັ : ສຂີ າວ, ສເີ ຫຼອງ, ສກີ ຸຫຼາບ, ສຂີ ຽວ, ສຟີ າ້ ສນັ ຍາລກັ ເທງິ ເມດັ ຢາມຫີ ຼາຍແບບຄ: ເປັນຮູບໝາ, ກະຕູ່ າຍ, ຫງົ , ກະທງິ ຫຼ ບູ່ ໍມສີ ນັ ຍາລກັ ເລຍີ (ປັດຈບຸ ນັ ມທີ ງັ ຊະນດິ ທູ່ ເີ ປັນຜງົ ແລະ ເປັນເມດັ ). ເມູ່ ອເສບເຂາົ້ ໃນຮູ່ າງກາຍຈະອອກລດິ ທໍາລາຍສະໝອງ, ຫຼອນປະສາດ, ລະບົບປະສາດສູ່ ວນກາງຖກກະ ຕຸນ້ ຢູ່ າງຮຸ ນແຮງ ເຮດັ ໃຫຮ້ ູສ້ ກຶ ຕູ່ ນຕົວ, ຫວົ ໃຈເຕນັ້ ໄວ, ຄວາມດນັ ເລອດສູງ, ປິດບງັ ຄວາມຮູສ້ ກຶ ທູ່ ີເມູ່ ອຍລາ້ , ມີ ອາການລູ່ າເລງີ ມູ່ ວນຊູ່ ນຊູ່ ວົ ຄາວ, ບູ່ ໍມຄີ ວາມລະອາຍ, , ມຜີ ນົ ຕູ່ ໍຈດິ ໃຈ, ອາລມົ ແລະ ພຶດຕິກາ, ເມູ່ ອຢາໝດົ ລດິ ແມູ່ ນມອີ າການຊມເສາົ້ ຢູ່ າງຮຸ ນແຮງອາດຈະເຮດັ ໃຫຂ້ າ້ ຕວົ ຕາຍໄດ,້ ຖາ້ ເສບດນົ ໄປຈະເຮດັ ໃຫເ້ ກດີ ພາວະໂຣກຈດິ , ຄນົ ທູ່ ເີ ສບຢາອຈີ ະເບູ່ ງິ ບູ່ ໍອອກ ເພາະໜາ້ ຕາຈະເບກີ ບານ ບູ່ ຄໍ ກບັ ຄນົ ເສບຢາເສບຕດິ ຊະນດິ ອູ່ ນ, ຢາອຈີ ະບູ່ ໍມແີ ຜູ່ ຫຼາຍ ເນູ່ ອງຈາກຫາຍາກ ແລະ ລາຄາແພງ. ຮູບພາບ: ຢາອີ Methamphetamine N-methyl-1-phenyl propan-2-amine 3.6. ສານລະເຫຍີ (Volatile) ສານລະເຫີຍສູ່ ວນຫຼາຍເປັນທາດເຄມທີ ູ່ ໃີ ຊດ້ ົມເຊູ່ ັນ: ກາວນໍາ້ , ກາວຊີມັງສາລັບຕິດເຄູ່ ອງເຫຼັກທີນເນີ, ນາໍ້ ມນັ ແບນຊນີ , ແລກັ ເກີ ຫຼ ນໍາ້ ມນັ ປະສມົ ສ,ີ ເຫຼາົ້ , ເອແຕ, ນາ້ ມນັ ຂດັ ເງາົ , ນາ້ ຢາຊກັ ແຫງ້ ແລະ ອູ່ ນໆ ເຊູ່ ງິ ເປັນສູ່ ງິ ເສບຕດິ ທູ່ ກີ ໍາລງັ ເລູ່ ມີ ໃຊ,້ ມກັ ພບົ ໃນກູ່ ຸມໄວຫຸຼນ້ ນບັ ວູ່ າເປັນອນັ ຕະລາຍຫຼາຍທູ່ ສີ ຸດເພາະມປີ ັດໃຈບອກວູ່ າບຸກຄນົ ທູ່ ີ ເສບຕດິ ທາດລະເຫຍີ ເຫູ່ ຼາົ ນອີ້ າດຈະໃຊສ້ ູ່ ງິ ເສບຕດິ ຊະນດິ ອູ່ ນໆໄດຢ້ ູ່ າງສະບາຍ. ສານເສບຕິດນີສ້ າມາດທໍາລາຍປອດ ແລະ ລະບົບຫາຍໃຈ, ສະໝອງເຊູ່ ອມຢູ່ າງຖາວອນ ມີອາການ ເພດີ ເພນີ ຄກບັ ເມາົ ເຫຼາົ້ , ປະສາດຫຼອນ, ຫູອງຶ້ , ເຮດັ ໃຫມ້ ສູ່ ນັ , ຍູ່ າງໂຊເຊ, ກາ້ ມເນອ້ ແຂນຂາລບີ ມພີ ດຶ ຕກິ າໍ ກາ້ ວລາ້ ວ (ຮາ້ ຍ), ຮຸນແຮງ, ກໍໃຫເ້ ກດີ ການຜດິ ຖຽງກບັ ຜູອ້ ູ່ ນໄດ.້ ຮູບພາບ: ສານລະເຫຍີ ຊະນດິ ຕູ່ າງໆ 83

3.7. ແອລແອສັ ດີ L.S.D (Lysergic Acid Diethylamide) ເປັນທາດສງັ ເຄາະຈາກເຊອ້ ຣາ ທູ່ ເີ ກດີ ຂນຶ້ ກບັ ເຂາົ້ ຊະນດິ ໜູ່ ງຶ ທູ່ ເີ ປັນຜງົ ສຂີ າວບູ່ ມໍ ກີ ູ່ ນິ , ບູ່ ໍມລີ ດົ ຜະລດິ ເປັນ ຮູບເມດັ ສຂີ າວ, ສຟີ ້າ, ສຂີ ຽວອູ່ ອນ ຈດັ ເປັນຢາມລີ ດິ ຮາ້ ຍແຮງໃນການຫຼອນປະສາດ, ລັກສະນະເປັນແຜູ່ ນບາງໆ ຄາ້ ຍຄສະແຕມັ . ຢານອີ້ ອກລດິ ໃນການຫຼອນປະສາດຢູ່ າງຮຸ ນແຮງ, ເຮດັ ໃຫອ້ າລມົ ປູ່ ຽນໄປໃນບຶດໜູ່ ຶງ, ຫົວບດຶ ໜູ່ ງຶ ແລວ້ ຫອ້ ງໄຫ,້ ມພີ ດຶ ຕກິ ໍາຮາ້ ຍ, ມຄີ ວາມກາ້ ບາ້ ບູ່ ນິ , ເຟີ້ຝັນໃນສູ່ ງິ ທູ່ ເີ ປັນໄປບູ່ ໍໄດເ້ ຊູ່ ນັ : ຄດິ ວູ່ າຕນົ ເອງສາມາດເຫາະເຫນີ ເດນີ ອາກາດໄດ,້ ເກດີ ອາລມົ ຢາກຂາ້ ຕວົ ຕາຍ. Lysergic Acid Diethylamide ຮູບພາບ: ຢາ LSD 3.8. ໂຄເຄນ (Cocaine) ໂຄເຄນ ເປັນສູ່ ງິ ເສບຕດິ ທູ່ ສີ ະກດັ ໄດຈ້ າກສູ່ ວນໃບຂອງຕນົ້ ໂຄເຄນ ມລີ ກັ ສະນະເປັນຜົງລະອຽດ, ສຂີ າວ, ມລີ ດົ ສມົ້ , ບູ່ ມໍ ກີ ູ່ ນິ ມກັ ນຍິ ມົ ເສບໂດຍວທິ ສີ ູບ, ສກັ ຫຼ ພູ່ ນົ ຄວນັ ເຂາົ້ ໄປທາງດງັ . ທາດນີເ້ ຮດັ ໃຫເ້ ກີດຄວາມເຂົາ້ ໃຈຜິດເຊູ່ ນັ : ຄິດໄປເອງວູ່ າ ມຄີ ນົ ຄູ່ ອຍປອງຮາ້ ຍ, ເຫັນພາບຫຼອນ ແລະ ຮູສ້ ກຶ ມແີ ມງໄມຕ້ ອມຕາມຕນົ ຕວົ , ຊມຶ ເສາົ້ , ເບູ່ ອຶ ຊວີ ດິ , ຢາກຂາ້ ຕວົ ຕາຍ, ມພີ ດຶ ຕກິ າໍ ຮຸ ນແຮງເຖງິ ຂນັ້ ທໍາຮາ້ ຍຜູອ້ ູ່ ນ, ຖາ້ ເສບຫາຼ ຍເກນີ ໄປຈະເຮດັ ໃຫຫ້ າຍໃຈບູ່ ອໍ ອກ ແລະ ຕາຍໄດ.້ ຮູບພາບ: ໂຄເຄນ methyl (1R,2R,3S,5S)-3-(benzoyloxy)-8-methyl-8-azabicyclo[3.2.1] octane-2- carboxylate 84

3.9. ກນັ ຊາ (Marihuanna) ຊາ: Marihuanna ຊູ່ ວທິ ະຍາສາດ: Cannabis indica ຫຼ Cannabis sativa forma indica ເປັນພຶດ ລມົ້ ລຸກ ທູ່ ຮີ ູຈ້ ກັ ມາດນົ ກູ່ ວາ 4-5 ພນັ ປີມາແລວ້ ມຢີ ູ່ ູທູ່ ວົ ໄປໃນເຂດຮອ້ ນເຊູ່ ນັ ປະເທດແມກັ ຊໂິ ກ, ຕາເວນັ ອອກກາງ, ປະເທດອິນເດຍ, ປະເທດໄທ ແລະ ພາກເໜອປະເທດຂອງລາວ ເປັນຕົນ້ . ຊາປະກອບມີທາດ tetrahydro cannabinol (C21H30O2) ເປັນທາດທູ່ ອີ ອກລິດທາງຈດິ ແລະ ປະສາດ, ມລີ ດິ ປະສມົ ຜະສານຫຼາຍຢູ່ າງ. ທາດທູ່ ີ ເຮດັ ໃຫເ້ ສບຕດິ ຄ: ຢາເຣຊນີ (Resin ) ຂອງດອກຊາ ແລະ ຢາງທູ່ ອີ ອກຈາກດອກຊາ, ຕນົ້ ກນັ ຊາເປັນພດທູ່ ອີ ອກ ລດິ ຕູ່ ໍລະບບົ ປະສາດ. ດູ່ ງັ ນນັ້ , ຈູ່ ງຶ ມກີ ານໃຊດ້ ອກ, ໃບ, ກາ້ ນມາກູ່ ນັ ເປັນຝອຍ ຫຼ ເປັນຜງົ ໃສູ່ ໃນຢາສູບ, ອາຫານ ແລະ ເຄູ່ ອງດູ່ ມຕູ່ າງໆ, ຖາ້ ເສບໃນໄລຍະທໍາອິດຈະເກດີ ອາການຕູ່ ນຕວົ , ບູ່ ໍຢູ່ ູຊູ່ ໆ, ເສບໃນປະລິມານຫຼາຍຂນຶ້ ຈະ ເລູ່ ມີ ມອີ າການຊມຶ ເສາົ້ , ປະສາດຫຼອນ, ຫວົ ໃຈເຕນັ້ ໄວ, ປາກແຫງ້ , ຄໍແຫງ້ , ໜກັ ຮມີ ຕາ, ຫວິ ນາໍ້ , ວນິ ຫວົ , ມນຕາບູ່ ໍ ໄດດ້ ,ີ ຢາ້ ນກວົ , ຍມິ້ ຕະຫອຼ ດ, ຖາ້ ເສບຕດິ ຕູ່ ກໍ ນັ ດນົ ໆຈະເກດີ ມອີ າການອກັ ເສບ ແລະ ໄອຕະຫອຼ ດ. tetrahydrocannabinol (THC) ຮູບພາບ: ຕນົ້ ຊາ 3.10. ກະທູ່ ອມ (Mitragyna speciosa) ຕນົ້ ກະທູ່ ອມ ເປັນໄມຢ້ ນຕນົ້ ຂະໜາດກາງ ມແີ ກູ່ ນ ແລະ ເນອ້ ແຂງ, ໃບມລີ ກັ ສະນະໜາທບຶ ຄາ້ ຍຄໃບ ກະດນັ ງາ, ກາ້ ນເສນັ້ ໃບມີ 2 ຊະນດິ ຄ: ສແີ ດງຫູ່ ຼາ ແລະ ສຂີ ຽວ. ທາດສໍາຄນັ ທູ່ ພີ ບົ ໃນຕນົ້ ກະທູ່ ອມຄ ມຕີ ຣາກີນນິ (Mitragynine) ຕນົ້ ກະທູ່ ອມປູກໄດງ້ ູ່າຍໃນລະດູຝົນ ຫຼ ບູ່ ອນທູ່ ມີ ຝີ ົນຕກົ ໜກັ ເຊູ່ ງິ ພບົ ເຫັນໃນປະເທດອນິ ເດຍ ແລະ ໄທ, ສໍາລບັ ປະເທດໄທ ພບົ ເຫນັ ຫຼາຍແມູ່ ນທາງພາກໃຕ,້ ບາງຄນົ ນໍາເອາົ ໃບກະທູ່ ອມມາຫຍໍາ້ ດບິ , ບາງຄນົ ນໍາ ມາຕາກແຫງ້ ແລວ້ ປົນກບັ ນໍາ້ ດູ່ ມ. ການກນິ ໃບກະທູ່ ອມຈະເຮດັ ໃຫມ້ ຊີ ວີ ດິ ຊວີ າ, ເຮດັ ວຽກຕາກແດດໄດດ້ ີ ແຕູ່ ຢາ້ ນ ຝົນ ແລະ ເລູ່ ມີ ຢ້ານແຕູ່ ເຫນັ ຂເີ້ ຝ້ອຝົນ, ໃນເວລາຝົນຕກົ ຈະຮູສ້ ກຶ ໜາວສູ່ ນັ , ຖາ້ ກນິ ຕດິ ຕູ່ ໍກນັ ເປັນເວລາດນົ ນານຈະ ເຮດັ ໃຫເ້ ປັນສດີ າໍ ກູ່ າໍ ໂດຍສະເພາະແມູ່ ນແກມ້ , ເມູ່ ອເສບຈນົ ຕດິ ແມູ່ ນຈະຕອ້ ງເພູ່ ມີ ປະລມິ ານໃຫຫ້ ຼາຍຂນຶ້ ເລອ້ ຍໆ, ມອີ າການທອ້ ງຜຸ , ອາຈມົ ຂຽວ ແລະ ແຂງ ບາງຄນົ ມອີ າການປະສາດຫຼອນ, ຖາ້ ບູ່ ໍໄດເ້ ສບຈະມອີ າການງດຸ ງດິ ແລະ ປວດເມູ່ ອຍຕາມກາ້ ມເນອ້ . ຮູບພາບ: ຕນົ້ ກະທູ່ ອມ Mitragynine 85

3.11. ຢານອນຫຼບັ ຫຼ ຢາລະງບັ ປະສາດ (sedative and speeping pill) ຢາປະເພດນເີ້ ປັນຢາເສບຕິດປະເພດຫາໄດງ້ ູ່າຍຕາມຮາ້ ນຂາຍຢາທູ່ ວົ ໄປ ຢານອນຫຼັບທູ່ ີແຜູ່ ຫຼາຍໄດແ້ ກູ່ ເຫຼາົ້ ແຫງ້ ຫຼ ເອນີ້ ວູ່ າ ຜສີ າດແດງມລີ ກັ ສະນະເປັນແຄບັ ຊູນອ້ ຍໆເປັນຕນົ້ . ຢານອີ້ ອກລດິ ລະງບັ ປະສາດໃຫຫ້ ບຼັ , ຖາ້ ໃຊປ້ ະລມິ ານຫຼາຍຈະເຮດັ ໃຫສ້ ະຫຼບົ ແລະ ອາດຕາຍໄດ,້ ເມູ່ ອ ຢຸດໃຊຢ້ າມກັ ມອີ າການຊກັ ກະຕຸກ, ເສຍສະຕ,ິ ສະຕເິ ລູ່ ອຍລອຍ, ມກັ ທໍາຮາ້ ຍຕວົ ເອງ, ຖາ້ ກນິ ຢານນອນຫຼບັ ປະສມົ ກບັ ເຫຼາົ້ ຈະເພູ່ ມີ ລດິ ຂນ້ ອາດຈະເຮດັ ໃຫຕ້ າຍໄດ.້ ຮູບພາບ: ຢາລະງບັ ປະສາດຊະນດິ ຕູ່ າງໆ 3.12. ຢາສູບ (cigarettes) ຢາສູບ ເປັນຢາເສບຕດິ ທູ່ ມີ ທີ າດນໂິ ກຕນິ (nicotine) ສະກດັ ໄດຈ້ າກໃບຢາສູບມລີ ກັ ສະເປັນມອນສານ, ຜູເ້ ສບຈະດດູ ຄວນັ ເຂາົ້ ໄປຮູ່ າງກາຍ ແລວ້ ພູ່ ນົ ຄວນັ ອອກມາ. ຢານເີ້ ມູ່ ອເສບຕດິ ຈະເຮດັ ໃຫເ້ ປັນໂລກມະເຮງັ ຕາມອະໄວຍະວະຕູ່ າງໆເຊູ່ ນັ ປອດ, ຫຼອດສຽງ, ຫອຼ ດລມົ ແລະ ໄຂູ່ ຫລງັ , ເປັນໂລກຖງົ ລມົ ໃຄູ່ ພອງ. ໂລກຫອຼ ດລມົ ອກັ ເສບຊມຶ ເຊອ້ , ໂລກຫວົ ໃຈ ແລະ ເສນັ້ ເລອດ, ໂລກແຜ ໃນກະເພາະອາຫານ ແລະ ລາໍ ໄສ້ ເປັນຕນົ້ . 86

(nicotine) 3-(1-methyl-2 pyrolidy) pyridine (C10H14N2 ) 3.13. ເຫຼາົ້ (alcohol) ເຫາຼົ້ ເປັນເຄູ່ ອງດູ່ ມທູ່ ມີ ີ alcohol ເປັນສູ່ ວນປະສມົ ຫກຼັ , ມຫີ ຼາຍປະເພດເຊູ່ ນັ ເຫາຼົ້ , ເບຍ, ວາຍ, ຈູ່ ອນນູ່ .ີ . ດູ່ ມແລວ້ ເກີດອາການມນເມາົ ຄວບຄຸມຕນົ ເອງບູ່ ໍໄດ,້ ຖາ້ ດູ່ ມເປັນເວລາດນົ ຈະເກດີ ເປັນໂລກອກັ ເສບຕບັ , ຕບັ ແຂງ ແລະ ເປັນອນັ ຕະລາຍເຖິງຊວີ ດິ ໄດ,້ ເຮດັ ໃຫສ້ ະໝອງເຊູ່ ອມ, ປາກບູ່ ຊໍ ດັ ເຈນ, ສູນເສຍການຊງົ ຕວົ , ມພີ ດຶ ຕກິ າໍ ແຂງ ກາ້ ວ, ທາໍ ຮາ້ ຍຜູອ້ ູ່ ນ ຫຼ ທໍາລາຍສູ່ ງິ ຂອງ ແລະ ສຸຂະພາບຮູ່ າງກາຍຊຸດໂຊມ. 87

ຮູບພາບ: ເຫຼາົ້ ແລະ ເບຍ 3.14. ເຫດັ ເມາົ (Magic mushroom) ເຫດັ ຂຄີ້ ວາຍ (ຊູ່ ວທິ ະຍາສາດ: Psilocybe cubensis) ຈດັ ເປັນ 1 ໃນ 7 ກູ່ ຸມຂອງເຫດັ ທູ່ ມີ ພີ ດິ ທູ່ ຫີ າ້ ມ ບໍລິໂພກ ແລະ ຍງັ ຈດັ ເປັນພິດຊະນດິ ທູ່ ີເປັນສານເສບຕິດທູ່ ໃີ ຫໂ້ ທດອກີ ດວ້ ຍ, ມກັ ເກດີ ຢູ່ ູບໍລິເວນຂຄີ້ ວາຍແຫງ້ ແລະ ທູ່ ວົ ທຸກໆບູ່ ອນຂອງຂງົ ເຂດອບົ ອູ່ ຸນ, ສຂີ ອງເຫດັ ຈະມສີ ເີ ຫຼອງຈາງຄາ້ ຍຄເຟອງແຫງ້ , ຢູ່ ູຈອມເຫດັ ຈະເປັນສນີ ໍາ້ ຕານເຂມັ້ ຈນົ ເກອບດໍາ, ບໍລເິ ວນກາ້ ນໃກຈ້ ອມກຸບຈະມເີ ນອ້ ເຫຍູ່ ອໆບາງໆ ສຂີ າວເປັນແຜູ່ ນອອ້ ມຮອບກາ້ ນຄາ້ ຍຄ ວງົ ແຫວນ, ຜູທ້ ູ່ ຮີ ບັ ປະທານເຫດັ ນເີ້ ຂາົ້ ໄປ ຈະມອີ າການມນເມາົ , ປະສາດຫຼອນ, ບູ່ ໍສາມາດຊງົ ຕວົ ໄດ,້ ມພີ າບຫຼອນ ຕາ, ເຮັດໃຫອ້ າລົມປູ່ ຽນແປງໄວ, ມີອາການວິຕົກກັງວົນ ແລະ ກະວົນກະວາຍ, ຫົວໃຈເຕັນ້ ໄວ, ມີໄຂ້ ແລະ ຄວາມດນັ ເລອດສູງ ແລະ ຖາ້ ຮບັ ປະທານຫຼາຍອາດເຖງິ ຂນັ້ ເສຍຊວີ ດິ ໄດ.້ ຢູ່ ູຕູ່ າງປະເທດຈະມດີ ໍາລດັ ຫາ້ ມກນິ , ຫາ້ ມ ຊ,້ ຫາ້ ມຂາຍ ແລະ ຫາ້ ມສູ່ ງົ ອອກ, ຖາ້ ລູ່ ວງລະເມດີ ຊ້ - ຂາຍຈະຖກຕດິ ຄຸກປະມານ 2-15 ປີ ແລະ ຜູເ້ ສບຈະຕດິ ຄຸກບູ່ ເໍ ກນີ 1 ປີ. ສາເຫດທູ່ ເີ ຮດັ ໃຫເ້ ຫດັ ຂຄີ້ ວາຍຈດັ ເປັນທາດເສບຕດິ ກໍເພາະວູ່ າໃນເຫດັ ຂຄີ້ ວາຍຈະມທີ າດພດິ 2 ຊະນດິ ຄ: ຊໂີ ລຊບີ ິນ (Psilocybin) ແລະ ຊໂີ ລຊນິ (Psilocin) ເຊູ່ ິງອອກລິດຕູ່ ໍລະບບົ ປະສາດຢູ່ າງຮຸ ນແຮງ, ເຮດັ ເກດີ ອາການປວດທອ້ ງ, ຖອກທອ້ ງ, ປວດຮາກ, ປະສາດຫຼອນ, ແນວຄດິ ສບັ ສນົ , ເກດີ ພາບລວງຕາ...ຖາ້ ນໍາເອາົ ເຫດັ ຂີ້ ຄວາຍມາດອງເຫຼາົ້ ຈະເຮດັ ໃຫເ້ ພູ່ ມີ ປະລມິ ານຂອງສານພດິ ຫຼາຍຂນຶ້ ເນູ່ ອງຈາກແອລກຮໍ ໍເປັນຕວົ ພາລະລາຍໃຫພ້ ດິ ອອກລດິ ໄວ ແລະ ຮຸນແຮງຫາຼ ຍຂນຶ້ . Psilocin (C12H16N2O) 4-hydroxy-N,N-dimethyltryptamine Psilocybin (C12H17N2O4P) [3-(2-Dimethylaminoethyl)-1H-indol-4-yl] dihydrogen phosphate 88

ຮູບພາບ: ເຫດັ ຂຄີ້ ວາຍ 3.15. ກາເຟ ຫຼ ກາເຟອນິ (Caffeine) ກາເຟເປັນເຄູ່ ອງດູ່ ມທູ່ ີມຂີ າຍຕາມຮາ້ ນຄາ້ ທູ່ ວົ ໄປ ສູ່ ວນປະກອບຂອງກາເຟມທີ າດທູ່ ເີ ອນີ້ ວູ່ າ ກາເຟອິນ ປະສມົ ຢູ່ ູ. ກາເຟອິນຈະກະຕຸນ້ ປະສາດສູ່ ວນກາງ ແລະ ຂະບວນການເມຕາໂບລສີ ຊມຶ ຫຼ ຂະບວນການເຜົາຜານ ທາດອາຫານໃນຮູ່ າງກາຍ ເພູ່ ອຫຸຼດຜູ່ ອນການເຫງາົ ນອນ, ຄວາມອດິ ເມູ່ ອຍ ແລະ ຈະສູ່ ງົ ຜນົ ກະຕຸນ້ ປະສາດ ໂດຍມີ ການປູ່ ອຍກາລອີ ອມ ແລະ ການຊອີ ອມເຂາົ້ ສູ່ ູຈລຸ ັງປະສາດ, ເພູ່ ມີ ຄວາມຕູ່ ນຕວົ ຂອງຮູ່ າງກາຍ ໃຫສ້ ະໝອງຄດິ ໄວ ແລະ ມສີ ະມາທຫິ ຼາຍຂນຶ້ . ກາເຟອນິ ຈະຖກດູດຊມຶ ທູ່ ກີ ະເພາະອາຫານ ແລະ ລໍາໄສນ້ ອ້ ຍພາຍໃນ 45 ນາທີ ພາຍຫຼງັ ທູ່ ບີ ລໍ ໂິ ພກ, ຫຼງັ ຈາກນນັ້ ຈະເຂົາ້ ໄປກະແສເລອດ ແລະ ລໍາລຽງໄປທູ່ ວົ ຮູ່ າງກາຍ. ຈາກນນັ້ ກໍແປສະພາບໂດຍອງັ ຊມໃນຕບັ ຈະໄດ້ ອະນຸພນັ ຂອງກາເຟອນິ 3 ຊະນດິ ຄ: ປາຣາຊານຕນິ (84%), ເທໂອໂບຣມມນິ (12%) ແລະ ເທໂອຟີແລນ (4%). - ປາຣາຊານຕນິ (Paraxanthine: ມຜີ ນົ ໃນການສະຫຼາຍໄຂມນັ , ເພູ່ ມີ ປະລມິ ານຂອງກລເີ ຊໂຣນ ແລະ ອາຊດິ ໄຂມນັ ໃນກະແສເລອດ 89

- ເທໂອໂບຣມມິນ (Theobromine): ມີຜົນໃນການຂະຫຍາຍຫຼອດເລອດ ແລະ ເພູ່ ີມປະລິມານ ຂອງນໍາ້ ປັດສະວະ - ເທໂອຟີແລນ (Theophylline): ມຜີ ນົ ເຮດັ ໃຫກ້ າ້ ມເນອ້ ທູ່ ຢີ ູ່ ູອອ້ ມຮອບຫຼອດລມົ ປອດລຽບນຽນ, ຫອຼ ດລມົ ປອດຄາຍຕວົ ແລະ ຂະຫຍາຍຕວົ ໃຫຍູ່ ຂນຶ້ (ອະນຸພນັ ທງັ 3 ຊະນດິ ນຈີ້ ະຖກແປສະພາບຕູ່ ໍໄປ ແລະ ໃນທູ່ ີ ສຸດກໍຈະຄບັ ອອກທາງປັດສະວະ). ແນວໃດກໍຕາມຮູ່ າງກາຍມີຂະບວນການຕູ່ າງໆໃນການແປຮູ ບກາເຟອິນທູ່ ີໄດຮ້ ັບມາເປັນອະນຸພັນ ຊະນດິ ອູ່ ນໆທູ່ ອີ ອກລດິ ຕູ່ າງໆຄ: ກະຕຸນ້ ສະໝອງ, ໃຫນ້ ອນບູ່ ຫໍ ຼບັ , ຈດິ ໃຈກະວນົ ກະວາຍ, ກາ້ ມເນອ້ ຫດົ ຕວົ , ເກດີ ບາດແຜໃນກະເພາະອາຫານ, ລໍາໄສນ້ ອ້ ຍອກັ ເສບ, ມອີ າການສູ່ ນັ ທາງປະສາດ, ຕກົ ໃຈງູ່າຍ, ວນິ ວຽນ, ຖາ້ ດູ່ ມຫາຼ ຍໆ ຈະເປັນສານຕກົ ຄາ້ ງໃນຮູ່ າງກາຍ, ຖາ້ ດູ່ ມເປັນເວລາດນົ ໆຈະເຮດັ ໃຫຕ້ ດິ ໄດ,້ ລະບບົ ປະສາດສູ່ ວນກາງຖກກະຕຸນ້ ຫຼາຍເກນີ ໄປ ເຊູ່ ງິ ຈະເຮດັ ໃຫເ້ ກກີ ານສບັ ສນົ ທາງສະໝອງ, ຄວາມຄດິ ແລະ ການເວາົ້ ຈາສບັ ສນົ , ຫວົ ໃຈເຕນັ້ ແຮງ ແລະ ໄວ ໃນທູ່ ສີ ຸດຈະເຮດັ ໃຫເ້ ກດີ ໂຣກຫວົ ໃຈວາຍໄດ,້ ຜູທ້ ູ່ ຕີ ດິ ກາເຟ ຖາ້ ບູ່ ໍໄດດ້ ູ່ ມຈະມອີ າການຫງູ່ວມເຫງາົ ແລະ ງດຸ ງດິ . (Caffeine) 1,3,7-trimethyl- 1N-purine- 2,6(3N,7N)-dione ຮູບພາບ: ກາເຟ 4. ທາດເສບຕດິ ໃຫໂ້ ທດ ສູ່ ງິ ເສບຕດິ ເປັນສູ່ ງິ ທູ່ ີເຮັດໃຫລ້ ະບບົ ປະສາດ ແລະ ອະໄວຍະວະຕູ່ າງໆເຮັດວຽກຜດິ ປົກກະຕລິ ວມທງັ ຈດິ ໃຈ ຂອງຜູເ້ ສບກໍຈະມກີ ານປູ່ ຽນແປງໄປຄກນັ . ດູ່ ງັ ນນັ້ , ຜູຕ້ ດິ ຈູ່ ງຶ ມຮີ ູ່ າງກາຍທູ່ ີຊຸດໂຊມ ແລະ ຈດິ ໃຈບູ່ ໍປົກກະຕິ, ມີ ອາການສະແດງອອກໃຫເ້ ຫນັ ຫຼາຍປະການເຊູ່ ນັ : ຕາແດງ, ຕາມວົ , ທໍາລາຍສະໝອງ, ຮີມສບົ ຂຽວຊາ້ , ຫົວໃຈບູ່ ໍ ປົກກະຕ,ິ ເກດີ ມະເຮງັ ປອດ, ຕບັ ແຂງ, ລາໍ ໄສອ້ ກັ ເສບ, ກະເພາະອກັ ເສບ ແລະ ນໍາ້ ປັດສະວະຜດິ ປົກກະຕ,ິ ທໍາລາຍ ເລອດ, ກາ້ ມເນອ້ ອູ່ ອນເພຍ ແລະ ຜວິ ໜງັ ຫູ່ ຽວແຫງ້ . ບນັ ດາສູ່ ງິ ເສບຕດິ ທຸກປະເພດລວ້ ນແຕູ່ ເກດີ ພດິ ໄພ ແລະ ເປັນ ອນັ ຕະລາຍຮາ້ ຍແຮງເຊູ່ ງິ ສາມາດສະຫຸຼບໄດດ້ ູ່ ງັ ນ:ີ້ 4.1. ການໃຫໂ້ ທດຕູ່ ໍຜູເ້ ສບຕດິ - ເຮດັ ໃຫສ້ ຸຂະພາບຊຸດໂຊມ, ອູ່ ອນເພຍ, ລະບບົ ປະສາດ ແລະ ສະໝອງຖກທໍາລາຍ. - ພູມຕາ້ ນທານຂອງຮູ່ າງກາຍຕູ່ ໍພະຍາດໜອ້ ຍລົງ, ເກດີ ພະຍາດຕູ່ າງໆແຊກຊອ້ ນໄດງ້ ູ່າຍຄ: ວນັ ນະໂລກ ປອດ ແລະ ໂລກຜວິ ໜງັ ເປັນຕນົ້ . - ອາລມົ ແລະ ຈດິ ໃຈບູ່ ປໍ ົກກະຕ,ິ ຂາດຄວາມຮູສ້ ກຶ , ຂາດຄວາມຮບັ ຜດິ ຊອບ, ຂາດການຄນົ້ ຄດິ , ເກດີ ການ ອາລະວາດ, ທາໍ ຮາ້ ຍຕນົ ເອງ ຫຼ ຜູອ້ ູ່ ນ ໃນທູ່ ສີ ຸດກໍກາຍເປັນຄນົ ເສຍຈດິ ໄດ.້ 90

- ພດຶ ຕກິ າການເຄູ່ ອນໄຫວວຽກງານມກີ ານປູ່ ຽນແປງ, ຂຄີ້ າ້ ນ, ເຢັນຊາ, ຢຸດວຽກເລອ້ ຍໆ ແລະ ບູ່ ມໍ ຄີ ວາມ ຮບັ ຜດິ ຊອບ. - ມໂີ ອກາດຮບັ ແລະ ແຜູ່ ເຊອ້ ໂຣກເອດໄດງ້ ູ່າຍ ຫາກກູ່ ຸມຂອງຜູເ້ ສບຢາເສບຕດິ ໃຊເ້ ຂມັ ສັກຢາ ແລະ ຊີ ແລງັ ສກັ ຢາຮູ່ ວມກນັ ຫຼ ມກີ ານມວົ້ ສຸມທາງເພດ. - ເຮດັ ໃຫເ້ ປັນຄນົ ພກິ ານ, ເສຍອະໄວຍະວະບາງພາກສູ່ ວນຂອງຮູ່ າງກາຍ ຫຼ ອາດຈະເສຍຊວີ ດິ ຈາກອຸບດັ ຕິ ເຫດ ອນັ ເນູ່ ອງມາຈາກການເສບຢາເສບຕດິ ຈະກະຕຸ ນ້ ປະສາດໃນການເຮັດວຽກນໍາໂຮງຈກັ , ໂຮງງານ, ຂັບລົດ ບນັ ທຸກ ຫຼ ໂດຍສານ. - ເຮດັ ໃຫສ້ ຸຂະພາບຊຸດໂຊມອູ່ ອນເພຍ, ລະບບົ ປະສາດ ແລະ ສະໝອງຖກທາລາຍຢູ່ າງຮາ້ ຍແຮງ. - ເກດີ ການຫວູ່ າງງານ ອນັ ເນູ່ ອງມາຈາກຖກລງົ ໂທດ ຫຼ ໄລູ່ ອອກຕາມລະບຽບການຂອງສະຖານທູ່ ຕີ ນົ ເຮດັ ວຽກເມູ່ ອຖກຈບັ ໄດວ້ ູ່ າເສບຢາເສບຕດິ . - ສູນເສຍຊັບສິນ, ເງນິ ຄາໃນການຊຂ້ າຍຢາເສບຕິດມາເສບຢູ່ າງຕູ່ ໍເນູ່ ອງ ເຊູ່ ິງຄິດໄລູ່ ມີມູນຄູ່ າເປັນເງນິ ຈາໍ ນວນຢູ່ າງຫຼວງຫາຼ ຍ. 4.2. ການໃຫໂ້ ທດຕູ່ ໍຄອບຄວົ - ມກີ ານທາລາຍຄວາມສຸກໃນຄອບຄວົ ຈນົ ເຮດັ ໃຫຄ້ ອບຄວົ ມກີ ານແຕກແຍກກນັ ເພາະຜູນ້ າຄອບຄວົ ຫຼ ສະມາຊກິ ໃນຄອບຄວົ ຜູໃ້ ດຜູໜ້ ູ່ ຶງຫາກຕດິ ຢາກໍຈະພາໃຫເ້ ກດີ ບນັ ຫາ, ເກດີ ມຄີ ວາມວຸນ້ ວາຍຂນຶ້ ໃນຄອບຄວົ ແລະ ບນັ ຫາຕູ່ າງໆກໍຈະເກດີ ຫຼາຍຂນຶ້ ຈນົ ເຮດັ ໃຫຄ້ ອບຄວົ ແຕກແຍກກນັ ໄດ.້ - ຖານະທາງດາ້ ນເສດຖະກດິ ຂອງຄອບຄວົ ຕກົ ຕູ່ າ ເນູ່ ອງຈາກມກີ ານຈູ່ າຍເພູ່ ມີ ຂນຶ້ ຈາກການຊຢ້ າເສບຕດິ ມາ ເສບ ຫຼ ໃຊຈ້ ູ່ າຍໃນການບາໍ ບດັ ຮກັ ສາ ຫຼ ເພູ່ ອຕູ່ ສໍ ູຄ້ ະດເີ ມູ່ ອຖກຈບັ . - ໃນກລໍ ະນພີ ູ່ ໍແມູ່ ຕດິ ຢາເສບຕດິ , ລູກຫຼານຂາດການດູແລ ພາໃຫເ້ ກດີ ພດຶ ຕກິ ໍາບູ່ ດໍ ຫີ າຼ ຍໆຢູ່ າງໃນທາງທູ່ ຜີ ດິ ແລະ ຂາດໂອກາດທູ່ ຈີ ະໄດຮ້ ບັ ການສກຶ ສາທູ່ ດີ ຈີ າກຄອບຄວົ ແລະ ສງັ ຄມົ . - ໃນກໍລະນທີ ູ່ ລີ ູກຫຼານຕດິ ຢາເສບຕິດ ພູ່ ໍແມູ່ ຫຼ ຜູປ້ ົກຄອງຂາດທູ່ ີເພູ່ ິງໃນຍາມເຈບັ ປູ່ ວຍ ແລະ ສະລາ, ເນູ່ ອງຈາກວູ່ າລູກຫຼານທູ່ ເີ ປັນຄວາມຫວງັ ຂອງຄອບຄວົ ກາຍເປັນບຸກຄນົ ທູ່ ຂີ າດຄວາມຮບັ ຜດິ ຊອບເປັນທງັ ການດູແລ ຮກັ ສາຂອງຜູເ້ ປັນພູ່ ໍແມູ່ ຫຼ ຜູປ້ ົກຄອງ. 4.3. ການໃຫໂ້ ທດຕູ່ ໍສງັ ຄມົ - ເກດີ ບນັ ຫາອາດສະຍາກາຕູ່ າງໆໃນໝູ່ ູມະຫາຊນົ ເຊູ່ ນັ : ປຸນ້ ຈ,ີ້ ຂາ້ ເຈາົ້ ເອາົ ຂອງ, ຊງິ ຊບັ , ລກັ ເລກັ ຂະໂມຍ ນອ້ ຍ ຂາ້ ຂູ່ ມົ ຂນ ເປັນຕນົ້ . - ຊບັ ສນິ ໃນສງັ ຄົນເສຍຫາຍ, ເນູ່ ອງຈາກພດຶ ຕກິ າທາງຈດິ ຕະສາດ ຊູ່ ງຶ ມຜີ ນົ ອນັ ເນູ່ ອງມາຈາກການເສບຢາ ເສບຕດິ ມາເປັນເວລາຍາວນານ. - ເປັນບູ່ ເໍ ກດີ ເຮດັ ໃຫສ້ ູ່ ງິ ແວດລອ້ ມຂອງສງັ ຄມົ ເຊູ່ ອມໂຊມ ແລະ ຖກທາລາຍ. - ທາລາຍເຍາົ ວະຊນົ ທູ່ ີເປັນໜູ່ ໍແໜງຂອງຊາດ, ສງັ ຄົມເກດີ ມບີ ຸກຄນົ ທູ່ ີອູ່ ອນແອທາງດາ້ ນຮູ່ າງກາຍ ແລະ ສະຕປິ ັນຍາສຸດທາ້ ຍເປັນບນັ ຫາຂອງສງັ ຄມົ ຕອ້ ງຮບັ ຜດິ ຊອບໃນຕູ່ ໄໍ ປ. - ສູນເສຍກາລງັ ແຮງງານໃນການປະຕບິ ດັ ໜາ້ ວຽກງານຕູ່ າງໆ ໃຫບ້ າ້ ນເມອງຂາດລາຍໄດ້ ກໃໍ ຫເ້ ກດີ ບນັ ຫາ ທາງດາ້ ນເສດຖະກດິ ແລະ ຄວາມທຸກຍາກຕາມມາ. 91

- ການພດັ ທະນາບາ້ ນເມອງຂອງສງັ ຄົມໃນດາ້ ນຕູ່ າງໆເປັນໄປແບບລາ້ ຊາ້ ເພາະສະມາຊກິ ໃນສງັ ຄົມຂາດ ສະມດັ ຕະພາບ ອນັ ເນູ່ ອງມາຈາກຕດິ ຢາເສບຕດິ . 4.4. ການໃຫໂ້ ທດຕູ່ ໍປະເທດຊາດ ຜູຕ້ ດິ ຢາເສບຕດິ ກາຍເປັນຜູທ້ ໍາລາຍເສດຖະກດິ , ຄວາມໝນັ້ ຄງົ ຂອງຊາດ ແລະ ຄວາມສະຫງບົ ສຸກຂອງ ປະເທດຊາດ ເຮດັ ໃຫປ້ ະເທດຊາດຕອ້ ງໄດເ້ ສຍກໍາລງັ ຄນົ ແລະ ງບົ ປະມານຂອງລດັ ເພູ່ ອໃຊຈ້ ູ່ າຍໃນການປ້ອງກນັ , ປາບປາມ ແລະ ບາໍ ບດັ ຮກັ ສາຜູຕ້ ດິ ຢາ, ຖາ້ ຜູຕ້ ດິ ຢາເປັນເດກັ ແລະ ເຍາົ ວະຊນົ ທາໍ ໃຫເ້ ສຍອານາຄດົ ໄປຢູ່ າງເສຍດາຍ. 5. ການປອ້ ງກນັ ແລະ ການບໍາບດັ ຮກັ ສາ 5.1. ການປອ້ ງກນັ ກ. ການປອ້ ງກນັ ຕນົ ເອງ ວທິ ກີ ານປອ້ ງກນັ ດວ້ ຍຕນົ ເອງໃຫປ້ າສະຈາກການຕດິ ຢາເສບຕດິ ຄວນປະຕບິ ດັ ດູ່ ງັ ນ:ີ້ - ສກຶ ສາຫາຄວາມຮູກ້ ູ່ ຽວກບັ ໂທດຂອງຢາເສບຕດິ ທູ່ ເີ ປັນໄພໃກຕ້ ວົ , ບາງຄນົ ອາດຈະເບູ່ ງິ ຂາ້ ມໄປ, ຖາ້ ເຮາົ ບູ່ ໍມຄີ ວາມຮບັ ຮູກ້ ູ່ ຽວກບັ ຜນົ ຮາ້ ຍຂອງຢາເສບຕດິ ເຮາົ ອາດຖກຕມົ້ ຕວົ ະ. ດູ່ ງັ ນນັ້ , ເຮາົ ຄວນສກຶ ສາຫາຄວາມຮູ ້ ກູ່ ຽວກບັ ໂທດຂອງສູ່ ງິ ເສບຕດິ ໃຫຫ້ ຼາຍໆ ເພາະຈະທໍາໃຫເ້ ຮາົ ຮູ ້ ແລະ ຢ້ານກວົ ຄວາມອັນຕະລາຍຂອງຢາເສບຕດິ ເຊູ່ ງິ ເປັນກໍາແພງປອ້ ງຕວົ ເຮາົ ບູ່ ໍໃຫເ້ ຂາົ້ ໃກຢ້ າເສບຕດິ ໄດ້ ຖາ້ ຫາກມຄີ ນົ ມາຊກັ ຊວນເຮາົ ກໍຈະສາມາດປະຕເິ ສດດວ້ ຍ ການອາ້ ງເຖງິ ໂທດຕູ່ າງໆທູ່ ເີ ຮາົ ເຄຍີ ສກຶ ສາມາ. - ບູ່ ໍທດົ ລອງໃຊຢ້ າເສບຕດິ ເພາະຢາເສບຕດິ ເປັນຕວົ ອນັ ຕະລາຍ ລອງພຽງຄງັ້ ດຽວກໍຕດິ ໄດສ້ ູ່ ວນຫຼາຍຜູ້ ທດົ ລອງມກັ ຄດິ ວູ່ າ ຄງົ ຈະບູ່ ໍຕດິ ງູ່າຍໆ, ແຕູ່ ໃນທູ່ ສີ ຸດກໍຕດັ ສນິ ໃຈລອງເສບ ເຊູ່ ງິ ພາໃຫຕ້ ກົ ເປັນທາດຂອງຢາເສບຕດິ . ດູ່ ງັ ນນັ້ , ການປອ້ ງກນັ ດວ້ ຍວທິ ບີ ູ່ ໍທດົ ລອງຈະດກີ ວູ່ າການແກໄ້ ຂເມູ່ ອເສບ ແລະ ຕດິ ແລວ້ . - ເຮາົ ຄວນໃຊເ້ ວລາໃຫເ້ ປັນປະໂຫຍດເຊູ່ ນັ : ການຫຼນິ້ ກລິ າ, ການອອກກາລງັ ກາຍ, ການຫນຼິ້ ດນົ ຕີ ແລະ ອູ່ ນໆ... ແຕູ່ ກງົ ກນັ ຂາ້ ມຖາ້ ເຮາົ ໃຊເ້ ວລາດູ່ ງັ ກູ່ າວນນັ້ ໄປໃນທາງທຜີ ດິ ເຊູ່ ນັ : ເລາະທູ່ ອງທູ່ ຽວສະຖານທູ່ ບີ ນັ ເທງີ , ສາ້ ງ ກູ່ ຸມແກງ້ ເພູ່ ອກູ່ ໍກວນອາລະວາດ, ສາ້ ງຂະບວນການ ແລະ ພາບພດົ ທູ່ ບີ ູ່ ດໍ ໃີ ຫແ້ ກູ່ ສງັ ຄມົ , ໃນທູ່ ສີ ຸດສງັ ຄມົ , ຄອບຄວົ ກໍຈະປະນາມ ແລະ ລງັ ກຽດ. ຂ. ການປອ້ ງກນັ ຂອງຄອບຄວົ ຄອບຄວົ ຄວນມກີ ານປ້ອງກນັ ບູ່ ໍໃຫເ້ ດກັ ຕດິ ຢາ ເພູ່ ອໃຫສ້ ະມາຊກິ ທຸກຄນົ ໃນຄອບຄວົ ຫູ່ າງໄກຈາກສູ່ ງິ ເສບຕດິ ເຊູ່ ງິ ສາມາດປະຕບິ ດັ ດວ້ ຍຫາຼ ຍວທິ ຄີ : 1). ສາ້ ງຄວາມສາພນັ ອນັ ດລີ ະຫວູ່ າງສະມາຊກິ ດວ້ ຍກນັ ພາຍໃນຄອບຄວົ ເພາະຄອບຄວົ ເປັນຫວົ ໜູ່ ວຍ ພນ້ ຖານທູ່ ມີ ຄີ ວາມສໍາຄັນຫຼາຍໃນການຢູ່ ູຮູ່ ວມກນັ ໂດຍສັນຕ,ິ ມນັ ແມູ່ ນຄວາມປາດຖະໜາສຸດຍອດຂອງຄນົ ພາຍ ໃນຄອບຄວົ ໃນກລໍ ະນເີ ຮາົ ເປັນລູກກຄໍ ວນເຊູ່ ອຟັງພູ່ ໍແມູ່ , ພະຍາຍາມທໍາກດິ ຈະກາໍ ຮູ່ ວມກບັ ພູ່ ໍແມູ່ ຕາມຄວາມສາມາດ ໃຫຫ້ ຼາຍເທູ່ າົ ທູ່ ຈີ ະຫາຼ ຍໄດ.້ 2). ຮູຈ້ ກັ ບດົ ບາດ ແລະ ໜາ້ ທູ່ ຂີ ອງຕນົ ໃນການເປັນສະມາຊກິ ພາຍໃນຄອບຄວົ , ທຸກຄນົ ມບີ ດົ ບາດຕູ່ າງ ກນັ ໃນຖານະທູ່ ເີ ຮາົ ເປັນລູກ ແລະ ເປັນເດກັ . ເຮາົ ກໍຄວນເຊູ່ ອຟັງຄໍາສູ່ ງັ ສອນຂອງພູ່ ແໍ ມູ່ , ເປັນລູກທູ່ ດີ ,ີ ເມູ່ ອມເີ ວລາ ຫວູ່ າງກໍພະຍາຍາມຊູ່ ວຍພູ່ ໍແມູ່ ເຮດັ ວຽກບາ້ ນ, ວຽກຄອບຄວົ ເທູ່ າົ ທູ່ ຈີ ະເຮດັ ໄດ້ ແລະ ຮກັ ສາບດົ ບາດຂອງລູກທູ່ ີດີ ເຊູ່ ນັ : ບູ່ ໍຫຼງົ ຜດິ ໄປເຮດັ ແນວທູ່ ບີ ູ່ ຖໍ ກຕອ້ ງເຊູ່ ງິ ພູ່ ແໍ ມູ່ ບູ່ ເໍ ພູ່ ງິ ປາດຖະໜາ. 92

3). ປະພດຶ ຕນົ ເປັນຜູນ້ າ ແລະ ເປັນຜູຕ້ ດິ ຕາມທູ່ ດີ ,ີ ຮູຈ້ ກັ ຈໍາແນກຊູ່ ວົ ດ,ີ ຖກຜດິ ເຊູ່ ນັ : ເມູ່ ອພູ່ ໍແມູ່ ອອກ ແຮງງານປູກຜກັ ລູກໆກໍເປັນຜູຕ້ ດິ ຕາມໄປຊູ່ ວຍກນັ ປູກ ຫຼ ແຕູ່ ຖາ້ ພູ່ ໍແມູ່ ສູບຢາໃຫລ້ ູກເຫນັ ລກູ ກໍບູ່ ໍຄວນເຮດັ ຕາມ ເພາະມນັ ເປັນແບບຢູ່ າງທູ່ ບີ ູ່ ໍດີ ຫຼ ບູ່ ດໍ ູ່ ງັ ນນັ້ ລກູ ກໍເຮດັ ໜາ້ ທູ່ ເີ ປັນຜູເ້ ຕອນພູ່ ໂໍ ດຍຍກົ ເຫດມາຊແີ້ ຈງ. ຄ. ການປອ້ ງກນັ ຂອງສງັ ຄມົ ການສາ້ ງສງັ ຄມົ ໃຫເ້ ຂມັ້ ແຂງ ເປັນການສາ້ ງສງັ ຄມົ ໃຫມ້ ອີ າຊບີ ທູ່ ດີ ີ ແລະ ເຮດັ ຫຼາຍວທິ ຄີ : - ຄນົ ໃນສງັ ຄມົ ຕອ້ ງໄດສ້ ກຶ ສາຫາຄວາມຮູກ້ ູ່ ຽວກບັ ສູ່ ງິ ເສບຕດິ , ເຊູ່ ງິ ເປັນສູ່ ງິ ທູ່ ບີ ູ່ ໍດ,ີ ເຮດັ ໃຫສ້ ງັ ຄມົ ເກດີ ຄວາມວຸນ້ ວາຍ, ຖາ້ ເຮາົ ມຄີ ວາມຮູກ້ ູ່ ຽວກບັ ຢາເສບຕດິ ເຮາົ ກໍສາມາດຮູວ້ ທິ ກີ ານຫຼກີ ລຽງໃຫຫ້ ູ່ າງໄກຈາກຢາເສບຕດິ ນນັ້ ໄດ.້ - ເຂາົ້ ຮູ່ ວມກດິ ຈະກາໍ ຂອງສງັ ຄມົ , ການຈດັ ກດິ ຈະກາໍ ຂນຶ້ ພາຍໃນໝູ່ ບູ າ້ ນເປັນສູ່ ງິ ທູ່ ດີ ີ ເພາະເປັນການສາ້ ງ ຄວາມສໍາພນັ , ຄວາມຮກັ , ຄວາມສາມກັ ຄີ ເຊູ່ ງິ ເຮັດໃຫຄ້ ົນໃນໝູ່ ູບາ້ ນນນັ້ ມຄີ ວາມຮູ່ ວມໄມຮ້ ູ່ ວມມກນັ ຫຼາຍຂນ້ , ເມູ່ ອເກດີ ບນັ ຫາຕູ່ າງໆກໍຈະຈບັ ມກນັ ແກໄ້ ຂບ້ ນັ ຫາໄປດວ້ ຍດ,ີ ຖາ້ ບາ້ ນເຂມັ້ ແຂງ ສງັ ຄມົ ເຂມັ້ ແຂງ ສູ່ ງິ ເສບຕດິ ກໍບູ່ ໍສາ ມາດເຂາົ້ ແຊກແຊງໄດ.້ - ໃຫຄ້ ວາມຮູ່ ວມມກບັ ອໍານາດການປົກຄອງທອ້ ງຖູ່ ິນ, ເມູ່ ອມບີ ນັ ຫາທູ່ ບີ ູ່ ໍດເີ ກດີ ຂນຶ້ ໃນສງັ ຄມົ ຂອງໝູ່ ູ ບາ້ ນນນັ້ ໆເຮາົ ຄວນແຈງ້ ໃຫອ້ ໍານາດການປົກຄອງ ຫຼ ອງົ ການທູ່ ກີ ູ່ ຽວຂອ້ ງຮບັ ຊາບນໍາເພູ່ ອຊູ່ ວຍເຫອຼ ກນັ ປອ້ ງກນັ ແລະ ແກໄ້ ຂບ້ ນັ ຫາດູ່ ງັ ກູ່ າວໃຫທ້ ນັ ເວລາ. 5.2. ການບໍາບດັ ຮກັ ສາຜູຕ້ ດິ ຢາເສບຕດິ ສູ່ ງິ ເສບຕດິ ເປັນຕວົ ອນັ ຕະລາຍຕູ່ ໍສຸຂະພາບຂອງຜູເ້ ສບ ຖາ້ ນາໍ ໃຊເ້ ສບເປັນເວລາດນົ ນານ ກໍຍູ່ ງິ ຕດິ ແໜນ້ ເຂາົ້ ທູ່ ສີ ຸດ, ສຸດທາ້ ຍກໍເຮດັ ໃຫເ້ ຮາົ ເສຍສະຕ,ິ ເປັນບາ້ ຫຼ ເຮດັ ໃຫເ້ ສຍຊວີ ດິ ໄດ.້ ສະນນັ້ , ໃຜກໍຕາມທູ່ ຫີ ຼງົ ທາງຜດິ ໄປ ຕດິ ແລວ້ ຄວນຈະໄດຮ້ ບັ ການດແູ ລເບູ່ ງິ ແຍງ ແລະ ຮກັ ສາສຸຂະພາບຈາກສູນຟນ້ ຟູສູ່ ງິ ເສບຕດິ ໃນທອ້ ງຖູ່ ນິ ນນັ້ . ເລູ່ ີມຕົນ້ ໃນການດໍາລົງຊີວິດໃໝູ່ ແລະ ໃຫສ້ າມາດຢູ່ ູກັບໝູ່ ູເພູ່ ອນໃນສັງຄົມເຊູ່ ັນດຽວກັບຄົນທູ່ ົວໄປ, ຫາຼ ຍໆຄນົ ທູ່ ວີ ຕິ ກົ ກງັ ວນົ ຕູ່ ໍການທູ່ ເີ ຂາົ້ ບາໍ ບດັ ຮກັ ສາດວ້ ຍສາຍເຫດຫຼາຍຢູ່ າງເຊູ່ ນັ : ຢາ້ ນຄນົ ອູ່ ນຮູວ້ ູ່ າຕນົ ເອງຕດິ ຢາເສບ ຕດິ , ຢ້ານຄນົ ອູ່ ນກຽດຊງັ , ຢາ້ ນທນົ ຕູ່ ກໍ ານບາໍ ບດັ ຮກັ ສາບູ່ ໍໄດ,້ ຢາ້ ນວທິ ກີ ານຮກັ ສາ ແລະ ອູ່ ນໆອກີ ຫຼາຍຢູ່ າງ. ດູ່ ງັ ນນັ້ , ເພູ່ ອໃຫກ້ ານເຂາົ້ ບໍາບດັ ຮກັ ສາເປັນໄປດວ້ ຍດີ ແລະ ດາໍ ເນນີ ໄປຢູ່ າງຕູ່ ໍເນູ່ ອງຈນົ ຄບົ ທຸກຂນັ້ ຕອນ ແລະ ສບົ ຜນົ ສໍາເລດັ ເຮາົ ສາມາດແກໄ້ ຂບ້ ນັ ຫາດູ່ ງັ ກູ່ າວໄດ້ ໂດຍມວີ ທິ ກີ ານຮກັ ສາດູ່ ງັ ລູ່ ຸມນ:ີ້ 1). ຄດິ ເຖງິ ພູ່ ໍແມູ່ ບຸກຄນົ ທໍາອດິ ທູ່ ີເຮົາຄວນຄໍານງຶ ເຖິງກໍຄພູ່ ໍແມູ່ , ພູ່ ໍແມູ່ ເປັນຕວົ ຫຼກັ ທູ່ ສີ ໍາຄນັ ໃນການລຽ້ ງດູເຮາົ ມາດວ້ ຍ ຄວາມທຸກຍາກລໍາບາກ, ດວ້ ຍຄວາມອດິ ເມູ່ ອຍ, ອດົ ທນົ ເຮດັ ວຽກ ເພູ່ ອຫາເງນິ ມາລຽ້ ງໃຫເ້ ຮົາໃຫຍູ່ ຂຶນ້ ມາເຊູ່ ງິ ບູ່ ໍ ແມູ່ ນເລູ່ ອງງູ່າຍ ບຸນຄຸນຂອງພູ່ ໍແມູ່ ບູ່ ໍສາມາດປູ່ ຽນແທນກບັ ສູ່ ງິ ໃດໃນໂລກນໄີ້ ດ,້ ເວລາໃດເພູ່ ິນກູ່ ໍໄດເ້ ອາົ ໃຈໃສູ່ ເບູ່ ງິ ແຍງ ແລະ ຍອມສະຫະຼ ໄດທ້ ງັ ຊວີ ດິ ເພູ່ ອລກູ . ດູ່ ງັ ນນັ້ , ຜູທ້ ູ່ ເີ ປັນລູກສມົ ຄວນແລວ້ ບູ່ ໍ ທູ່ ຈີ ະຕອບແທນເພູ່ ນິ ດວ້ ຍການເສບຢາເສບຕິດ, ການທູ່ ລີ ູກຕິດ ຢາເສບຕດິ ຄຄວາມທຸກທໍລະມານ ແລະ ຄວາມເສຍໃຈຂອງຜູເ້ ປັນພູ່ ,ໍ ເປັນແມູ່ ຢູ່ າງໃຫຍູ່ ຫຼວງ. 93

2). ຄດິ ສະເໝວີ ູ່ າຕວົ ເຮາົ ມຊີ ວີ ດິ ຢູ່ ູຢູ່ າງມຄີ ຸນຄູ່ າ ການທູ່ ໄີ ດເ້ ກດີ ມາເປັນຄນົ ນນັ້ ນບັ ວູ່ າເປັນສູ່ ງິ ທູ່ ປີ ະເສດີ ແລະ ຊວີ ດິ ເປັນສູ່ ງິ ທູ່ ມີ ຄີ ຸນຄູ່ າມະຫາສານ, ເຮາົ ຄວນຈະຮກັ ສາໃຫໄ້ ກຈາກໂທດໄພທງັ ປວງ, ເຮາົ ຄວນຮກັ ແລະ ພໍໃຈໃນຕນົ ເອງ, ຢູ່ າເອາົ ຕວົ ເອງໄປປຽບທຽບກບັ ຄນົ ອູ່ ນທູ່ ບີ ູ່ ໍດ.ີ ເພາະມນັ ຈະເຮດັ ໃຫເ້ ຮາົ ຮູສ້ ກຶ ເປັນຄນົ ດວ້ ຍໂອກາດບູ່ ໍມຄີ ູ່ າໃນສງັ ຄມົ ແລະ ເຮາົ ສາມາດໃຫເ້ ຮາົ ເອງມີ ຄູ່ າດວ້ ຍການປະພຶດຕົວເປັນຄນົ ດຂີ ອງສັງຄົມ ແລະ ເປັນລູກທູ່ ດີ ີຂອງພູ່ ໍແມູ່ ຂອງວົງສາຄະນະຍາດ, ຄູບາອາຈານ, ເປັນເພູ່ ອນທູ່ ີເຊູ່ ອຖຂອງໝູ່ ູຄູ່ ູ ແລະ ເປັນຜູດ້ ຸໝູ່ ນັ ຂະຫຍນັ ພຽນໃນການເຮດັ ວຽກຕູ່ າງໆ. ເມູ່ ອຄນົ ອູ່ ນເຂາົ ເບູ່ ິງເຮາົ ແລະ ຍອມຮບັ ຄຸນຄູ່ າຂອງເຮາົ ກໍຕູ່ ໍເມູ່ ອເຮາົ ເອງນນັ້ ດາໍ ລງົ ຊວີ ດິ ຢູ່ າງມຄີ ຸນຄູ່ າໂດຍການສາ້ ງຄວາມດມີ ປີ ະໂຫຍດແກູ່ ສງັ ຄມົ . 3). ຕອ້ ງສາ້ ງຄວາມໝນັ້ ໃຈໃຫຕ້ ນົ ເອງ ຜູຕ້ ດິ ຢາຕອ້ ງມຄີ ວາມຕງັ້ ໃຈວູ່ າ ຈະເຊາົ ເສບຢາໃຫໄ້ ດ,້ ພະຍາຍາມຮກັ ສາຕວົ ເອງໂດຍການເຮດັ ກດິ ຈະ ກໍາອູ່ ນໆທູ່ ມີ ປີ ະໂຫຍດ ບູ່ ໍໃຫກ້ ບັ ໄປເສບຢາອກີ , ເຊູ່ ອວູ່ າການຕດິ ຢາເສບຕດິ ສາມາດເຊາົ ໄດ້ ແລະ ຜູຕ້ ດິ ຢາທຸກຄົນ ລວມທງັ ເຮາົ ເອງກໍສາມາດເຊາົ ໄດຖ້ າ້ ມຄີ ວາມຕງັ້ ໃຈ ດວ້ ຍວທິ ບີ ູ່ ໍສນົ ໃຈນໍາຢາ ຫຼ ວທິ ເີ ຂາົ້ ສູນບໍາບດັ ຮູ່ າງກາຍທາງແພດ ຂພໍ ຽງໃຫເ້ ຮາົ ເປັນຄນົ ທູ່ ມີ ຄີ ວາມໝນັ້ ໃຈ ແລະ ມກີ າໍ ລງັ ໃຈທູ່ ຈີ ະເຂາົ້ ບາໍ ບດັ ຮກັ ສາ. 4). ຊອກຫາແບບຢູ່ າງທູ່ ດີ ໃີ ນການຮກັ ສາ ເພູ່ ອຊູ່ ວຍໃຫເ້ ຮາົ ມກີ ໍາລງັ ໃຈໃນການຮກັ ສາຕວົ ໃຫໄ້ ກຈາກຢາເສບຕດິ ເຮາົ ຄວນເລອກໃຜຜູໜ້ ູ່ ງຶ ທູ່ ເີ ຮາົ ຊູ່ ນຊມົ ໃນຄວາມສາມາດ ຫຼ ຄວາມສາໍ ເລດັ ແລະ ວທິ ກີ ານດໍາລງົ ຊວີ ດິ ທູ່ ດີ ເີ ປັນແບບຢູ່ າງ, ເພູ່ ອເປັນການກະຕຸກຊຸກຍູ ້ ຈດິ ໃຈ ແລະ ເປັນແບບຢູ່ າງທູ່ ສີ າມາດຫຼຽວເຫນັ ໄດຊ້ ດັ ເຈນ, ເປັນແນວທາງໃນການປະພດຶ ປະຕບິ ດັ ຕນົ ໃຫພ້ ນົ້ ຈາກ ຢາເສບຕດິ . 5). ເປັນຄນົ ເບູ່ ງິ ໂລກໃນແງູ່ດີ ການເປັນຄນົ ເບູ່ ງິ ໂລກໃນແງູ່ດີ ເຮດັ ໃຫເ້ ຮາົ ມຄີ ວາມຫວງັ ມກີ ໍາລງັ ໃຈ, ມຄີ ວາມເຊູ່ ອໝນັ້ , ມຄີ ວາມຈງິ ໃຈຕູ່ ໍຄວາມປາດຖະໜາດຂີ ອງຄນົ ທູ່ ີອອ້ ມຂາ້ ງ, ການຊູ່ ວຍເຫຼອຂອງຄນົ ທູ່ ມີ ຄີ ວາມຊໍານານຈະຊູ່ ວຍໃຫເ້ ຮາົ ຫຸຼດພນົ້ ອອກຈາກສະຖານະການອນັ ຊູ່ ວົ ຮາ້ ຍ, ຈາກການຕດິ ຢາເສບຕດິ ແລະ ສາມາດກບັ ມາສາ້ ງຕນົ ໃຫເ້ ປັນຄນົ ດ,ີ ມຊີ ວີ ດິ ປອດໃສຂາວສະອາດ, ສາມາດຜູ່ ານຜູ່ າອຸປະສກັ ຕູ່ າງໆ ແລະ ສາມາດປະສບົ ຜນົ ສາໍ ເລດັ ໄດ.້ ກດິ ຈະກໍາ 1: ສກຶ ສາກູ່ ຽວກບັ ພດສະໝນູ ໄພທໍາມະຊາດທູ່ ເີ ຄຍີ ໃຊບ້ ນັ ເທາົ ຫຼ ແກໄ້ ຂ້ (1 ຊູ່ ວົ ໂມງ) • ວທິ ດີ ໍາເນນີ ກດິ ຈະກໍາ - ຈດັ ກູ່ ຸມ 4-5 ຄນົ - ເລອກຫວົ ຂກໍ້ ູ່ ຽວກບັ ພດສະໝນູ ໄພທູ່ ສີ າມາດໃຊບ້ ນັ ເທາົ ຫຼ ແກໄ້ ຂໄ້ ດ້ (ກູ່ ຸມລະ 5 ຊະນດິ ໂດຍບໍໃຫຊ້ ໍາ້ ກນັ ) - ໃຫແ້ ຕູ່ ລະກູ່ ຸມລງົ ພນ້ ທູ່ ສີ ວນພກຶ ສາສາດ ຫຼ ຕາມຊຸມຊນົ ທູ່ ສີ າມາດຊອກພດສະໝນູ ໄພໄດ້ - ສກຶ ສາຂໍມ້ ູນສບັ ພະຄຸນສະໝນູ ໄພຈາກຈາກຄອູ າຈານ, ພູ່ ແໍ ມູ່ ປະຊາຊນົ ແລະ ອນິ ເຕເີ ນດັ ຕູ່ າງໆ - ຂຽນເປັນບດົ ລາຍານ ເພູ່ ອກຽມລາຍງານພາຍໃນຫອ້ ງ - ຕາງໜາ້ ກູ່ ຸມຂນຶ້ ລາຍງານຜນົ ຂອງການສນົ ທະນາ ຫຼ ການຄນົ້ ຄວ້ າ - ຄູ ແລະ ນກັ ສກຶ ສາພອ້ ມກນັ ສະຫຸບຼ ເພູ່ ມີ ເຕມີ . - ສາ້ ງຄາໍ ຖາມເພູ່ ອເຈາະເລກິ ເຖງິ ບນັ ຫາທູ່ ຕີ ອ້ ງການຂະຫຍາຍຕູ່ ມ: 94

ກດິ ຈະກໍາ 2: ສໍາມະນາກູ່ ຽວກບັ ທາດເສບຕດິ ທູ່ ໃີ ຫໂ້ ທດ ຫຼ ໂທດຂອງຢາເສບຕດິ (2 ຊູ່ ວົ ໂມງ) • ວທິ ດີ ໍາເນນີ ກດິ ຈະກໍາ - ຈດັ ກູ່ ຸມ 4-5 ຄນົ - ເລອກຫວົ ຂໍກ້ ູ່ ຽວກບັ ໂທດຂອງຢາເສບຕດິ (ກູ່ ຸມລະ 1 ຊະນດິ ) - ສົນທະນາຊອກຂໍມ້ ູນມາອາ້ ງອງີ ພອ້ ມບນັ ທກຶ (ໃນການບນັ ທກຶ ໂທດຂອງສູ່ ິງເສບຕິດ ຕອ້ ງມທີ ັງວິທີການ ປອ້ ງກນັ ແລະ ຮກັ ສາບໍາບດັ ) - ບນັ ທກຶ ຂມໍ້ ນູ ທງັ ໝດົ ເພູ່ ອກຽມລາຍງານພາຍໃນຫອ້ ງ - ຕາງໜາ້ ກູ່ ຸມຂນຶ້ ລາຍງານຜນົ ຂອງການສນົ ທະນາ ຫຼ ການຄນົ້ ຄວ້ າ - ສາ້ ງຄໍາຖາມເພູ່ ອເຈາະເລກິ ເຖງິ ບນັ ຫາທູ່ ຕີ ອ້ ງການຂະຫຍາຍຕູ່ ມ: ຄາໍ ຖາມ: 1. ຢາເສບຕດິ ມໂີ ທດຕູ່ ຄໍ ນົ ເຮາົ ແນວໃດ? 2. ເຫຼາົ້ ແມູ່ ນເຄູ່ ອງດູ່ ມສູ່ ງິ ມນເມາົ ທູ່ ພີ ວກເຮາົ ໃຊດ້ ູ່ ມໃນງານຕູ່ າງໆຢູ່ າງຫຼວງຫຼາຍ ຈະເຮດັ ແນວໃດເພູ່ ອບູ່ ໍໃຫຕ້ ກົ ເປັນທາດຂອງສູ່ ງິ ມນເມາົ ນ?ີ້ 3. ຢາສູບເປັນສນິ ຄາ້ ຈາໍ ໜູ່ າຍທູ່ ວົ ໄປ ຈະຫາວທິ ປີ ອ້ ງກນັ ແນວໃດ ເພູ່ ອຫຸດຼ ພນົ້ ອອກຈາກການສູບຢາ? ຄໍາຖາມທາ້ ຍບດົ 1. ຢາລະງບັ ການປວດ ແລະ ແກໄ້ ຂ້ ມຕີ ນົ້ ກໍາເນດີ ມາຈາກໃສ? 2. ອດັ ສະປີຣນິ ສະກດັ ມາຈາກທາດຫຍງັ ? 3. ອດັ ສະປີຣນິ ມຜີ ນົ ດີ ແລະ ຜນົ ເສຍຄແນວໃດ? 4. ປາຣາເຊຕາໂມລສະກດັ ມາຈາກທາດຫຍງັ ? 5. ປາຣາເຊຕາໂມລມຜີ ນົ ດີ ແລະ ຜນົ ເສຍຄແນວໃດ? 6. ຢາແກປ້ ວດທູ່ ເີ ຮດັ ໃຫເ້ ສບຕດິ ມຊີ ະນດິ ໃດແດູ່ ? 7. ຢາແກປ້ ວດທູ່ ເີ ຮດັ ໃຫເ້ ກດີ ການເສບຕດິ ມທີ າດຫຍງັ ເຈອປົນຢູ່ ູ? 8. ເປັນຫຍງັ ເພູ່ ນິ ຈູ່ ງຶ ອອກກດົ ໝາຍຫາ້ ມຜະລດິ , ຫາ້ ມຊ,້ ຫາ້ ມຂາຍ ແລະ ຫາ້ ມນໍາໃຊຢ້ າແກປ້ ວດປະເພດຝູ່ ິນ, ມອກຟີນ ແລະ ເຮໂຣອນິ ? 9. ເຮໂຣອນິ ມຂີ ະບວນການສງັ ເຄາະຄແນວໃດ? ການອອກລດິ ເປັນແນວໃດ? 10. ຖາ້ ອງີ ຕາມການຜະລດິ ຢາເສບຕດິ ມຈີ ກັ ຊະນດິ ? ຄຊະນດິ ໃດແດູ່ ? 11. ຖາ້ ອງີ ຕາມການອອກລກິ ກະຕຸນ້ ປະສາດ ຢາເສບຕດິ ມຈີ ກັ ປະເພດ? ຄປະເພດໃດແດູ່ ? 12. ຖາ້ ອງີ ຕາມການຈາໍ ໜູ່ າຍ ຢາເສບຕດິ ມຈີ ກັ ປະເພດ? ຄປະເພດໃດແດູ່ ? 13. ຝູ່ ິນ, ມອກຟີນ ແລະ ເຮໂຣອນິ ມຄີ ວາມສໍາພນັ ກນັ ຄແນວໃດ? ທາດໃດເປັນອນັ ຕະລາຍຫາຼ ຍກວູ່ າກນັ ? ຍອ້ ນຫຍງັ ? 14. ເຮໂຣອນິ ບລໍ ສິ ຸດ ແລະ ເຮໂຣອນິ ປະສມົ ແຕກຕູ່ າງກນັ ຄແນວໃດ? 15. ຢາບາ້ ປະກອບມທີ າດຫຍງັ ແດູ່ ? ໃຜເປັນຜູສ້ ງັ ເຄາະຂນຶ້ ທາໍ ອດິ ແລະ ສງັ ເຄາະຂນຶ້ ໃນປີໃດ? 16. ຢາບາ້ ແລະ ຢາອີ ມຄີ ວາມສໍາພນັ ກນັ ຄແນວໃດ? ທາດໃດເປັນອນັ ຕະລາຍຫາຼ ຍກວູ່ າກນັ ຍອ້ ນຫຍງັ ? 95

17. ສານລະເຫຍີ ປະກອບມທີ າດໃດແດູ່ ? 18. ສານລະເຫຍີ ມຜີ ນົ ກະທບົ ຄແນວໃດ? 19. ແອລແອສັ ດີ L.S.D ຫຍໍມ້ າຈາກຫຍງັ ? ມຜີ ນົ ຮາ້ ຍຄແນວໃດ? 20. ໂຄເຄນ ມຜີ ນົ ຮາ້ ຍຄແນວໃດ? 21. ຊາ ປະກອບມທີ າດຫຍງັ ເປັນຕນົ້ ຕ?ໍ ຈູ່ ງົ ຂຽນສູດໂລເລກຸນ ແລະ ສູດໂຄງສາ້ ງ? 22. ຢາສູບປະກອບມທີ າດຫຍງັ ? ຈູ່ ງົ ຂຽນສູດໂລເລກຸນ ແລະ ສູດໂຄງສາ້ ງ? 23. ກະທູ່ ອມ ມສີ ູ່ ວນປະກອບຂອງທາດຫຍງັ ເປັນຫຼກັ ? ອາການຂອງຄນົ ທູ່ ເີ ສບກະທູ່ ອມເປັນແນວໃດ? 24. ຢານອນຫບຼັ ຫຼ ຢາລະງບັ ປະສາດ ມຜີ ນົ ກະທບົ ຄແນວໃດ? 25. ອາການຂອງຄນົ ທູ່ ຕີ ດິ ເຫາຼົ້ ຈະມລີ ກັ ສະນະແນວໃດ? 26. ເປັນຫຍງັ ເຫດັ ເມາົ ຈູ່ ງຶ ຈດັ ຢູ່ ູໃນປະເພດຂອງສູ່ ງິ ເສບຕດິ ? 27. ອະນພຸ ນັ ຂອງກາເຟອນິ ມຈີ ກັ ຊະນດິ ? ຄຊະນດິ ໃດູ່ ແດູ່ ? 28. Caffeine ມຊີ ູ່ ທາງການ (ຊູ່ ສາກນົ ) ວູ່ າແນວໃດ? 29. ລກັ ສະນະຂອງຜູທ້ ູ່ ຕີ ດິ ສູ່ ງິ ເສບຕດິ ຈະເປັນແນວໃດ? 30. ສູ່ ງິ ເສບຕດິ ໃຫໂ້ ທດແກູ່ ພາກສູ່ ວນໃດແດູ່ ?ຈູ່ ງົ ອະທບິ າຍ? 31. ເຮາົ ຈະມວີ ທິ ປີ ອ້ ງກນັ ຕວົ ເອງແນວໃດ ເພູ່ ອບູ່ ໃໍ ຫຕ້ ກົ ເປັນທາດຂອງສູ່ ງິ ເສບຕດິ ? 32. ຖາ້ ຕດິ ສູ່ ງິ ເສບຕດິ ເຮາົ ຈະມວີ ທິ ບີ ໍາບດັ ຮກັ ສາຄແນວໃດ? 96