Class_X_Life Science

iõlò¯ C©ecìkK _âùgûÜ ©e (2 marks) Q 8. ^\\úa§ ù~ûR^ûùe KûjKó ò RkKê @Z¥ê y RkbŠûeùe @UKûA eLû~ûG? Q 1. ùiøe Pêfûe \\êAUò C_KûeòZû ùfLö Ans. Rke CyZû @]ôK ùjùf Gjûe iòÚZòR gqò aé¡ò _ûGö Ans. ùZYê Rk ù~ùZùaùk Dyeê ZkKê _ùWÿ Gjûe MZòR gqò c¤ @]ôK jêG I Gjû UeaûA^Kê @]ôK ùaMùe (i) ùeûùhA icdùe _eòùag _â\\ìhY jêG^ûjóö NìeûA [ûG I @]ôK aò\\êýZ gqò Cš^Ü ùjûA[ûGö (ii) Lû\\ýe ù_øÁòKZû aRûd ejò[ûGö Q 2. ^ûbòKúd gqò aò^òù~ûMe \\êAUò _âZòa§K ùfLö Q 9. ùKCñ iaê _âYûkú \\ßûeû ùR÷a _\\û[ðeê ùR÷agqò Cšû\\^ Keû~ûG? Ans. Ans. ùRa÷ _\\û[eð ê ·ùeûUò C_ûdùe gqò ckò [ò ûGö Zûjû ùjCQò (i) aýajéZ _ecûYêe iõelY I _eò·k^ûö \\j^, Zû_ @_NU^ I MýûiúKeY I ZekúKeYö (ii) ^ûbòKúd gqò ùK¦â _âZòÂûùe @Zý]ôK LPðö Q 3. Rúaûgà A§^e \\êAUò C_KûeòZû ùfLö ùMûUòG aûK¥ùe C©e \\ò@ö (1 mark) Ans. Q 1. _òU¨ùe _âûd ùKùZ _eòcûY Kûað^þ ejò[ûG? Q 2. ùKûKþ ùKCñ Kû~ðý _ûAñ aýajéZ jêG? (i) ùKûAfû aýajûe Keò Zû_R aò\\êýZ ùK¦âùe aò\\êýZ Q 3. ùKCñ _âKâòdûùe @ùgû]ôZ ùZ÷keê ù_ùUâûfòdc¨e Cšû\\^ Keû~ûGö C_û\\û^MêWòÿKê @fMû Keû~ûG? (ii) ù_ùUâûfòdce C_û\\û^MêWÿòK ~û^aûj^e RûùkYò eìù_ Q 4. ùKCñMêWÿòK Rúaûgà A§^ ùgâYúbêq? aýajéZ jêGö Q 5. ^ûbòKúd gqò Kò_eò còkò[ûG? Q 6. ùiøe _âaûje _eòcûY ùKùZ? Q 4. ùiøegqò Rúaûgà A§^ @ù_lû @]ôK C_ù~ûMú Q 7. @ûf¨ùaùWÿû KûjûKê Kêjû~ûG? KûjóKò? Q 8. @ûùfûK-ùbûfUúd _âbûa KûjûKê Kêjû~ûG? Q 9. bì-Zû_R gqò KûjûKê Kêjû~ûG? Ans. Rúaûgà A§^ ^aúKeY @ù~ûMý _âûKéZòK iµ\\ @ùUö Q10. ùiøe Pêfûe ùKCñ @õg Pêfû c¤ùe iaRê ùKûVeò _bâ ûa Gjû _é[ôaúeê \\òù^ ùgh ùjûA~òaö cûZâ ùiøegqò ^aúKeY ù~ûMý _âûKéZòK iµ\\ö G[ô_ûAñ ùKøYiò cìfý iéÁò Kùe? ù\\aûKê _ùWÿ^ûjó I Gjû c¤ ieò~aò ^ûjóö Ans. Q 5. ùiøe gqò aûdê _âaûj _ûAñ K_ò eò \\ûdú aSê û@? Ans. i~ì ýð Keò Y _âbûaùe aû~êcŠk iaê iûÚ ^ùe icû^ bûùa 1. _òU¨ùe _âûd 44% eê 71% Kûað^þ ejò[ûGö 2. ùKûKþ ]ûZê ^òÃûi^ I Áòf Zò@ûeò _ûAñ aýajéZ jêGö C©¯ ùjûA ^ [ûGö aûdcê Ške Zû_ùe _û[Kð ý aûdcê Škùe 3. @ûõgòK_ûZ^ _âKòâdûùe @ùgû]ôZ ùZ÷keê ù_ùUâûfòdc¨e ·_ùe _û[Kð ý iéÁò Kùeö ·_ùe icû^Zû @ûYòaû _ûAñ aûdê ùMûUòG iÚû^eê @^ý GK iûÚ ^Kê _âaûjòZ jêGö C_û\\û^MêWÿòKê @fMû Keû~ûGö Q 6. Rúaûgà gqòe @_KûeòZû MêWòK K’Y? 4. ùKûAfû, ù_ùUâûfòdc, _âûKéZòK Mýûi AZýû\\ò Rúaûgà Ans. Rúaûgà gqò @[ðûZ ùKûAfû I ù_ùUâûfòdc Rkò aûdê _â\\ìhY Keò[ûGö GMêWÿòKe \\j^ @cæ aéÁòe GK KûeY A§^ ùgâYúbêq @ùUö @ùUö GMWê ÿKò ^aúKeY @ù~ûMý gqò ùjûA[aô ûeê Gjûe 5. dêeû^òdc, ù[ûeòdc aû _äùUû^òdc _eò Mêeê _ecûYêe _ê^bðeY Keû~ûA _ûùe^ûjóö Q 7. ùiøe Pêfûùe _âZò`kKe Kû~ðý K’Y? ^ûbòK aòbûR^ `kùe ^ûbKò úd gqò còkò[ûGö Ans. iì~ð¥ue @aiÚû^ \\ò^ùe iaê icdùe icû^ ^[ûGö 6. ùiøe _âaûje _eòcûY ùjCQò GK cò^òUùe _âZò aMð GYê i~ì ýð egúà Kê ùK¦úâ bZì Keò @û]ûe _ûZâ c¤Kê _KûAaû Kûc _âZò`kK Keò[ûGö Gjû `kùe _ûZâùe ùeûùhA ùi.cò. _âZò 2 Kýûùfûeò (2 Kýûùfûeò/cò^Uò /ùi.cò.2)ö _ûAñ C_~êq Zû_cûZâû aRûd eùjö 7. _é[ôaúeê cjûKûgKê _âZò`kòZ I aòKòeòZ ùjûA ù`eò ~ûC[ôaû ùiøegqòKê @ûfùaùWÿû Kêjû~ûGö // 92 //

8. ùiøeùifù¨ e ùiøe@ûùfûK a^ò ùò ~ûM Keò a\\ò ýê Z abò ûaû«e Ans. iéÁò Keòaû _¡ZòKê @ûùfûK-ùbûfUúd _âbûa Kêjû~ûGö 1. ^aúKeY ù~ûMý 2. ^aúKeY @ù~ûMý 9. _[é ôaú @bý«eùe [aô û Zû_gqKò ê b-ì Zû_R gqò Kjê û~ûGö 3. còù[^¨ 4. Rcûð ^ú 10. ùiøe PêfûKê @ûaé© Keò[ôaû KûP `kK iaêR ùKûVeò 5. @û^ÚâûiûAUþ 6. cùò [^¨ 7. MZRò 8. @aZk _âbûa iéÁò Kùeö 9. eì_û«eY _ûIßûe_æû< 10. Chà _âiâaY 11. cûMàû 12. AùfKU^â -ùbûfÖ aû ev ùMûUGò g±ùe C©e \\ò@ö (1 mark) 13. GK-ZéZúdûõg 14. cò[ûù^ûùR^ 15. aRò ûeK 16. _âûKéZòK Mýûi Q 1. ùiøe gqò ùKCñ _âKûe gqòe C\\ûjeY? 17. WûAùRÁe Kì_ 18. còù[^ Q 2. _âûKéZòK Mýûiþ ùKCñ _âKûe gqòe C\\ûjeY? 19. cò[ûù^ûùR^¨ Q 3. ùMûae Mýûiùe ùKCñ Mýûiþ @]ôK _eòcûYùe [ûG? Q 4. ùKCñ ù\\gùe _a^ Kk @]ôK aýajûe Keû~ûG ? gì^ýiÚû^ _ìeY Keö (1 mark) Q 5. ùKCñ _âKûe ùKûAfû iaêVûeê C}éÁ ? Q 6. _âûKéZòK Mýûie cêLý C_û\\û^ K’Y? Q 1. GK ùiøe Rk C©û_K ~ªùe \\ò^MêWÿòKùe Q 7. ùXCe ùKCñ gqòKê eì_û«eY Keò aò\\ýêZ gqò Cš^Ü _ûYò Mec Keû~ûA _ûeòa^ûjóö Keùò ja? Q 2. ùMûae Mýûiþ GK _âKûe gqòe @«bðêqö Q 8. ùiøe Pêfûe _âZò`kKUò ùKCñ _âKûe \\_ðY @ùU? Q 3. Rê@ûe gqò GK _âKûe gqeò C›ö Q 9. icê\\â Rkeê aò\\êýZ Cšû\\^ _ûAñ ùKCñ _æû< iûÚ _^ Q 4. ùKûAfû GK gqòe C›ö Keû~ûG? Q10. bìMbðiÚ C©¯ Rk `ûU ù\\A aûjûeKê ·fò @ûiòaûKê Q 5. ùMûae Mýûiùþ e cLê ýZü Mýûiþ @]ôK _eòcûYùe [ûGö K’Y Kêjû~ûG? Q11. bìc¤iÚ Zek gòkûKê K’Y Kêjû~ûG? Q 6. @ûùfûKùgähY _¡Zòùe ùiøegqò gqòùe Q12. ^ûbòKúd aòmû^ùe gqòe GKK K’Y? _eòYZ jêGö Q13. WûAùRÁ¨e Kì_e ùKùZ @õg C_eKê [ûG? Q14. ùMûae Mýûi¨ _äû<ùe ùKCñ aýûùoeò@û ùMûae I _ûYòe Q 7. ù_ùUâûfòdce abò ò^Ü Cšû\\ _¡Zùò e còkò[ûGö cògâYeê Mýûi¨ Cš^Ü Kùe? Q 8. _é[ôaú C_ùe e cû¤ûKhðY _âbûa ù~ûMêñ Q15. Áòf Zò@ûeò ùaùk ùKûK¨ K’Y Kûc Kùe? icê\\âùe Rê@ûe iéÁò jêGö Q16. ù_ùUûâ fdò c Cù©ûk^ ùaùk ùKCñ Mýûi¨ ù_ùUâûfòdc Q 9. _é[ôaúùe ù~ùZ _âKûe gqò còùk ùi iaêe cìk C› ij cògò @ûiò[ûG? ö Q17. ùMûae Mýûi¨ _æû<e ùKCñ @õgùe ùMûae I _ûYò Q10. ifò òK^¨ ÇUKò ùe cgò ûA N-_Kâ ûe iòfKò ^ Zò@ûeò Rcû jêG? Keû~ûGö Q18. ùR÷a Mýûi¨e cêLý C_\\û^Uò K’Y? Q19. @cæRû^e @^ê_iÚòZòùe KYò ß^ NUûA ùKCñ aýûùoeò@û Q11. ùiøe Pêfûe _âZò`kKùe ]ûZê aýajéZ jêGö ùMûae Mýûi _âÉZê Kùe? Q12. ù_ùUûâ fdò c¨Kê _¡Zòùe aòùgû]^ Keû~ûGö Q13. @]ôK Pû_ @aùgûhY _ûAñ ùiøe Pfê ûùe @û]ûe _ûZùâ e ewe _âùf_ \\ò@û ~ûA[ûGö Q14. _a^ Kkùe ùRù^ùeUeKê NêeûAaû _ûAñ L¬û ~ûA[ûGö Q15. bûeZe ajé ©c _a^ gqò ùlZâ Vûùe @aiòÚZö // 93 //

Ans. _[â c \\êAUò g±e iµKðKê ù\\Lô ZéZúd ij iµKòZð g±Uò K’Y ùja ùfL û (1 mark) 1. ahðû 2. ùRa÷ 3. ^aúKeY ù~ûMý 4. ^aúKeY @ù~ûMý Q 1. ùiøe gqò : ^aúKeY ù~ûMý :: ùKûAfû : 5. còù[^¨ 6. ùR÷a eûiûd^òK gqò Q 2. ^Kò éÁ cû^ ùKûAfû : _Uò þ :: iùaûð }Áé ùKûAfû : 7. @ûõgòK _ûZ^ 8. P¦â Q 3. @ùgû]ôZ ùZ÷ke @ûõgòK _ûZ^ : ù_ùUâûfòdcþ :: ùKûAfûe @«]ìðc _ûZ^ : 9. iì~ðý 10. @ûùið^Kò ¨ 11. @ûfêcò^òdc¨ 12. @ûõgòK _ûZ^ Q 4. iòfòK^¨ : PZêü-iõù~ûRú :: ùaûe^¨ : 13. Kkû 14. _âù_fe Q 5. c¤_âù\\g : bìZû_úd gqò :: ^ùeûeû : 15. K^ýûKêcûeú Q 6. ùiøe gqeò ê Zû_ gqò : ùiøe Pêfû :: ùiøe gqeò ê aò\\êýZ gqò : aûKýùe PòjÜòZ ùeLûuòZ g± / g±_ê¬Kê a\\kûA VòKþ aûKý ùfL û (1 mark) Q 7. @û^ÚâûiûAU¨ : 94% eê 98% :: aUò êcò^i¨ : Q 8. KêŠû : ùR÷a @aùgh :: ùMûae : Q 1. _òUþ iùaðû}éÁ cû^e ùKûAfû @ùUö Q 2. ùiøegqòKê a\\ò êýZ¨ gqùò e _eòYZ Keòaû _ûAñ _a^ Ans. Kk aýajûe Keû~ûGö 1. ^aúKeY @ù~ûMý 2. @ö^âÚûiûAUþ Q 3. ù~Cñ C_KeY \\ßûeû ùiøe Zû_ùe ùeûùhA KeòjêG 3. ùKûKþ 4. Zâò-iõù~ûRú ZûKê WûAùRÁeþ Kêjû~ûGö 5. ^ûbòKúd gqò 6. ùiûfûe ùif¨ 7. 79% eê 93% 8. ùR÷a @ûaRð^û Q 4. @cæRû^ @^ê_iÚòZòùe ùR÷a_\\û[ðe aòNU^ \\ßûeû ^Mò ðZ Mýûie cògâYKê _âûKéZòK Mýûiþ Kêjû~ûGö Q 5. bì-@bý«eùe [ôaû Zû_gqòKê ^ûbòKúd gqò Kêjû~ûGö CqòMWê òÿK _Xÿò VòK¨ Kò´û bêf¨ iìPû@ö (1 mark) Q 6. _âûKéZòK Mýûie _âcêL C_û\\û^ Kûað^ WûA@KiûAWö Q 1. iaêVûeê C}éÁ ]eYe ùKûAfû ùjCQò _òU¨ö Q 2. Zû_R aò\\ê¥Z¨ ùK¦âùe ùKûAfûeê gqò C_ô^Ü jêGö Q 7. ùW^cûKðùe bìZû_R gqòe ajêk aýajûe ùjûA[ûGö Q 3. ùKûAfûKê @ûõgKò _ûZ^ \\ûß eû ùKûKù¨ e _eYò Z Keû~ûGö Q 4. ù_ùUâûfòdc¨Kê @ûõgòK _ûZ^ _âKâòdû \\ßûeû aòùgû]^ Q 8. Kéhò RûZ ùR÷a @ûaRð^ûeê ^ûbòKúd gqò còùkö Keû~ûGö Q 9. ùMûae Mýûi _æû<ùe ùMûae I _ûYòKê 5:4 @^ê_ûZùe cgò û~ûGö Q10. P - _âKûe iòfòK^ù¨ e @ûùið^òK¨ Lû\\ cògû ~ûA[ûGö Ans. 1. bêf 2. VòK¨ 3. bfê 4. VòK¨ Ans. 1. ^cò Ü 2. ùiøe ùif¨ *** 3. ùiøee§K aû ùiøePfê û 4. ùR÷a Mýûiþ 5. bZì û_R 6. cùò [^¨ 7. _a^ 8. ùR÷a gqò 9. 4 : 5 10. ùaûe^¨ // 94 //

^ac @¤ûd @ûc _eùò ag (OUR ENVIRONMENT) @ûc _é[ôaú G_eò GK Mâj ù~CñVò Rúacûù^ aûi Ke«òö Gjû ùKak i¸a ùjûAQò _é[ôaúùe [ôaû cûUò _ûYò I _a^e @_ìað icûùag Z[û ic^ßd ù~ûMêñö RkcŠk : _é[ôaú_éÂùe [aô û icÉ _âKûe Rke C›Kê _eiò õiÚûe MûV^òK C_û\\û^ RkcŠk Kêjû~ûGö ù~_eò icê\\â, jòc_âaûj, ^\\ú, _êÃeòYú I 1. @ùR÷aòK C_û\\û^ : _eòùagùe [ôaû @ùR÷aòK SeYû ij bìZk Rkö C_û\\û^MêWÿòKê 3 bûMùe aòbq Keû~ûAQòö ùiMêWÿòK ùjfû Rk, aûdê I GjûKê ^òdªY Keê[ôaû KûeK, Rúa- aûdêcŠk : bì_éÂeê _âûd 640 Kò.cò. C_eKê a¥û_ò[ôaû bìZ©ß-eûiûd^òK PKâ iéÁò Keê[aô û _\\û[ð Z[û ùRa÷ òK I @ùR÷aòK C_û\\û^ c¤ùe iõù~ûM iéÁò Keê[ôaû _\\û[ðö @*kKê aûdêcŠk Kjê û~ûGö GVûùe ~alûeRû^ 78.62%, @cæRû^ 20.84%, CO2 0.3% I @agÁò Rkúdaû¿ I @^¥û^¥ 2. C_ûô \\K : _eùò agùe [aô û @Yê Cn\\ò (_aæ Cnò\\) Vûeê M¥ûi¨ ejò[ûGö @ûe¸ Keò ajé Z¨ alé _~¥ð « icÉ iaRê Cn\\ò ù~Cñcûù^ iì~ð¥ûùfûKe C_iòZÚ òùe ùKûä e`òf¨ \\ûß eû ^Rò e Lû\\¥ _âÉZê _âÉecŠk : GjûKê @gà cŠk ùaûfò c¤ Kêjû~ûGö Ke«ò ùicûù^ C_ûô \\K @U«öò Gcûù^ ÊùbûRú @U«òö _é[ôaú_éÂùe [ôaû cûUò, _[e, _ûjûWÿ, _aðZKê ù^A MVòZö 3. blK : Gcûù^ _âZ¥l aû _ùeûl bûùa Lû\\¥ _ûAñ C_ôû\\K C_ùe ^òbðegúkö Gcûù^ _eùbûRúö RúacŠk : RkcŠk, aûdêcŠk I @gà cŠke _ûeÆeòK Lû\\¥ûb¥ûi @^êiûùe _âû[còK blKcûù^ ZéYùbûRú ùjûA[ôfû ùaùk \\ßòZúdK, ZéZúdK Kò´û gúhð blK Kâòdû ù~ûMêñ iéÁ Rúa^ ]ûeY _ûAñ @^êKìk _eòùagKê Rúa iû]ûeYZü cûõiûgú @U«öò ùaùkùaùk iaûðjûeú @U«öò cŠk Kjê û~ûGö RúaRMZ Z[û G[ô ij iõgÁòæ _eùò agKê aSê ûGö 4. @_NUK : Gcûù^ @_NU^ Kòâdû \\ßûeû cZé Rúaeê Lû\\¥ PòZâ 10.1 - _[é ôaúe PûeòùMûUò cŠk [ôaû iµKð iõMâj Ke«òö ùZYê Gcû^uê céùZû_Rúaú Kêjû~ûGö aúRûYê, KaK I ùKùZK @û\\ò_âûYú Gjûe C\\ûjeYö _eòiõiÚû : _eòiõiÚû _âKéZòe GK MûV^òK I KâòdûcôK GKK _eiò õiÚûe KâòdûcôK \\òM ù~Cñ[ôùe _ûeÆeòK Kâòdû cû¤cùe Rúaicìj _eÆe C_ùe Gaõ _eòùag C_ùe ^òbðegúkö Cbùd Cbdu \\ûß eû _âbûaZò _âùZ¥K _eòiõiÚûùe KòQò ^Ÿò òÁð Kû~ð¥Kûeú _âYûkú ejòQòö c¤ö `kùe Rúa Rúa c¤ùe Z[û Rúa I _eòùag c¤ùe GK ^òaòWÿ iµKð MXÿò CVòQò I _eòiõiÚûùe GK iìlà, ic^ßòZ PòZâ 10.2 - ZYé bìcò _eòiõiÚûùe Lû\\¥gvé k i«êk^ i¸a ùjûAQòö Gjò ic^ßòZ @aiÚûKê _eùò ag i«êk^ Kêjû~ûGö _eòiõiÚû aû Ecosystem g±UòKê G. Rò. Uû^¨i¨ùf (A. G. Tansley) _âPk^ Keò[ôùfö // 95 //

 Lû\\¥ gévk : ùMûUòG _eòiõiÚûùe iaêR Cnò\\Vûeê PòZâ 10.4 - _eòiõiÚûùe gqò I ù_ûhK PòZâe _âaûj aòbò^Ü @^Kê âcùe ZéYùbûRú I cûõiûgú aûU ù\\A Lû\\¥  Zû_MZò amò û^e _[â c ^dò c : Gjò ^dò cû^~ê ûdú gqeò I Lû\\¥iòÚZ gqeò _âaûjKê Lû\\¥ gévk Kêjû~ûGö Lû\\¥ gévk iaê icdùe ùMûUòG iekùeLûùe MZò Kùeö iéÁò ^ûjó Kò aòfd ^ûjóö Kò«ê gqò ùMûUòG eì_eê @^¥ eì_Kê e_ì û«eòZ ùjûA[ûGö ù~_eò ùiøe gqò eûiûd^Kò  Lû\\¥ Ée : gqòùe eì_û«eòZ jêGö _â[c Lû\\¥ Ée - C_ôû\\K aû iaêR Cnò\\ _â[c Lû\\¥ Éeeö  Zû_MZò aòmû^e \\ßòZúd ^òdc : Gjò ^òdcû^ê~ûdú ù~ \\ßòZúd Lû\\¥ Ée - ZéYùbûRú _âûYúcûù^ (Cnò\\Kê ùKøYiò ùlZâùe gqòe eì_û«eY aû iÚû^û«eY iµì‰ð Lû\\¥bûùa Mjâ Y Keê[ôaû Rúa) \\ßòZúd Lû\\¥ Éeeö bûùa ùjûA ^ [ûGö KòQò gqò Zû_ @ûKûeùe @_iûeòZ ZéZúd Lû\\¥ Ée - cûõiûgú _âûYúcûù^ Gjò Éeeö ùjûA~ûA[ûGö Lû\\¥ gévkùe @Zò ùagúùe 5 Uò Lû\\¥ Ée [ûG ùaûfò Pûfði¨ GfU^¨ cZ \\ò@«òö  10% ^dò c : @ûe¨. Gf.¨ fòùŠcû^ abò ^ò Ü ù_ûhK Éeùe còkê[ôaû gqòe _eòcûYKê @¤d^ Keò \\gðûA[ôùf ù~,  Lû\\¥Rûfò : _eòùagùe ùMûUòG Rúa aòbò^Ü _âKûee gqò ùMûUòG Éeeê @^¥ ÉeKê Mfûùaùk 10% jûeùe Lû\\¥ LûA aù* I ùijò _âûYúKê @^¥ _âûYúcûù^ ùcûPòZ ùjûA[ûG Gaõ ùgh Éeùe iaêVûeê Kc¨ gqò Lû\\¥ bûùa a¥ajûe Ke«öò iêZeûõ _âûYúcû^u c¤ùe còk[ò ûGö Lû\\¥ iµKð ùMûUòG iekùeLû _eò ^ ùjûA GK MQe gûLû_âgûLû _eò Q¦ò ùjûA ejò[ûGö GjûKê  AùKûùfûRòKûf _òeûcòWÿ : Pûfði GfU^¨ 1927 Lû\\¥Rûfò Kêjû~ûGö ciòjûùe \\gðûA[ôùf ù~ _eòiõiÚûùe C_ôû\\K Ée Vûeê gúhð blK _~𥫠Rúacû^ue iõL¥û KâcûMZ bûùa Kcò Kcò ~ûGö GMêWòÿKê iRûA eLôùf Gjû GK _òeûcòWÿ _eò ù\\Lû~ûGö Gjò _òeûcòWÿ 3 _âKûeeö (a) iõL¥û _òeûcòWÿ, (b) ùR÷a aÉêZß _òecòWÿ I (c) gqò _òeûcòWÿö ùKak gqò _òeûcòWÿ ikL ùjûA[ôaû iÚùk @^¥ \\êAUò _eò ûcWò ÿ ~[û iõL¥û I ùR÷aòK aÉZê Kß ê ù^A MVZò _eò ûcWò ÿ Cbd ikL I IfU ùjûA_ûùeö PòZâ 10.3 - ZéYbìcò _eòiõiÚûùe Lû\\¥Rûfò PòZâ 10.5 - iõL¥û _òeûcWò ÿ¨  _eiò õiÚûùe gqòe _âaûj : _eòiõiÚûùe gqòe _âaûj iì~ð¥uVûeê @ûe¸ ùjûA gúhð blK Vûùe Lû\\¥ Re@ò ûùe _j*ô[ûGö gqòe _âaûj @YPKâûKûe aû GKZe`ûö // 96 //

 ù_ûhK PKâ : Rúa a*ôaû I aé¡ò _ûAñ aòbò^Ü _âKûe @wûeK PKâ ùcøkòK C_û\\û^ @ûag¥Kö  ù~Cñ C_û\\û^ ~[û @wûeK, ~alûeRû^, @cRæ û^,  aûdêcŠkùe @wûeK cêL¥Zü @wûeKûcæ aû¿ @ûKûeùe C\\Rû^, _Uûiòdc¨, K¥ûf¨idò c¨, c¥ûùMÜiòdc¨, ej[ò ûGö if`e, `i`ei¨ _eò ùcøkòK @]ôK @ûag¥K ùjC[ôaûeê GjûKê iÚíkù_ûhK Kêjû~ûGö  cé©òKûùe @wûeK @¡ð @_NUòZ ùR÷a @wûeK bûùa  ùij_ò eò K_e, cûwû^Rò ,¨ Ruò ,¨ ùaûe^,¨ ùKûaûf,Ö ejò[ûGö ùiûWÿòdc¨, ùføj @û\\ò ùcøkòK Kc¨ @ûag¥K ùjC[ôaûeê GMêWÿòKê iìlàù_ûhK Kêjû~ûGö  _ûâ Yú I Cn\\ò cû^u geúe MV^ùe @wûeK cLê ¥ bìcòKû  _eiõiûÚ ùe ù_ûhKe _aâ ûj PKûâ Kûeö Rúa geúe MâjY Keò[ûGö I _eòùag c¤ùe ù_ûhKe ^òeazò^Ü PKâûKûe _âaûjKê ù_ûhK PKâ Kêjû~ûGö  bìMbðùe LYòRùZ÷k, ùKûAfû, Mâû`ûAU¨ I júeû bûùa  ù_ûhK PKâKê ùR÷a-bì-eûiûd^òK PKâ c¤ @wûeK ajêk bûùa MzòZö Kêjû~ûGö  RkcŠkùe c¤ @wûeKûcæ \\âaúbZì ùjûA ejQò òö icê\\â @cæRû^ PKâ PUûYùe @wûeK Kûùaðûù^U¨ @ûKûeùe Rcò ejòQòö  @cæRû^ aûdêcŠkùe cêq bûaùe I Rkùe \\âaúbìZ  iaêR Cnò\\ aûdêcŠkeê CO2 MâjY Keò @ûùfûKùgæhY bûùa ejò[ûGö _âKâòdûùe Lû\\¥ _âÉZê Kùeö Lû\\¥ Ée ù\\A, Cnò\\ _âÉêZ Lû\\¥ abò ò^Ü Rúa geúeùe _âùag Keò[ûGö gßi^  aòbò^Ü ]ûZê ij cògò @KèûAW¨ @ûKûùe [ûGö _âKòâdûùe \\j^ ùjûA aûdêcŠkKê ù`eò@ûùiö  ~alûeRû^ ij cògò ^ûAùUâU¨ I ^ûAUûâ AU¨ bûùa cé©òKûùe [ûGö  gßi^ _âKâòdûùe @cæRû^ RúaRMZKê @ûiò CO2 bûùa aûdêcŠkKê ù`eò[ûGö  iaêR Cnò\\ aûdêcŠkeê CO2 MâjY Keò @ûùfûKùgæhY _âKòdâ ûùe @cRæ û^ aûdcê ŠkKê QûWò[ÿ ûGö Gjbò kò @cæRû^ PKâ iµì‰ð ùjûA[ûGö PòZâ 10.6 - @cæRû^ PKâ PòZâ 10.7 - @wûeK PKâ ~alûeRû^ PKâ  ~alûeRû^ aûdêcŠkùe iaêVê @]ôK cûZâûùe ej[ò ûGö  @ûc geúee aòbò^Ü ùR÷a@Yêùe Gjû cêL¥ C_û\\û^ bûùa [ûGö  aûdêcŠkùe GùZ _eòcûYùe [ôùf c¤ ùKøYiò Cnò\\ aû _âûYú GjûKê iò]ûikL bûùa a¥ajûe Keò_ûe«ò ^ûjóö  ùKùZK a¥ûùKÖe@ò û aûdêcŠkúd ~alûeRû^Kê aòa§^ Keò cûUòùe cògûA \\ò@«òö C\\ûjeY - eûAùRûaòdc¨ö // 97 //

_eòùag ici¥û PòZâ 10.8 - ~alûeRû^ PKâ  LYò L^^, eûÉû Zò@ûeò, KkKûeLû^û _âZòÂû, ^\\úa§ ù~ûR^û \\ßûeû _é[ôaúe Rwf iµ\\ jâûi _ûAaû ijòZ  @ûC ùKùZK a¥ûùKÖeò@û ~alûeRû^Kê @ûùcû^ò@ûùe ùR÷aaòaò]Zû C_ùe _âbûa _WÿêQöò _eòYZ Keò[û«òö Gjò @ûùcû^ò@ûKê @^¥ ùKùZK a¥ûùKÖeò@û ^ûAùUâU¨ I ^ûAUâûAU¨ùe _eòYZ Keò[û«òö  Rwf I cé©òKû ld\\ßûeû _ZòZRcò iéÁò ùjaû ijòZ ceê_âiûe NUêQòö  Cnò\\ GjûKê (^ûAùUâU¨ I ^ûAUâûAU¨)Kê cé©òKûeê MâjY Keò ^òRe _êÁò iû]^ Kùe I Lû\\¥gévk cû¤cùe  ùKäûùeûù`äûùeûKûað^ IùRû^¨ Éeùe Qò\\â iéÁò KfûYòö Rúacû^u c¤ùe _âùag Kùeö `kùe iì~ð¥uVûeê @ûiê[ôaû @ZòaûAMYò egàò Gùa _é[ôaú_éÂùe _Wÿò c^êh¥uVûùe Pcð KKðU ùeûM I  Zû’QWÿû aòRêkò ù~ûMêñ Cy Zû_cûZâûùe aûdêcŠkúd @ûLôùe _ek ùeûM ù\\Lû~ûCQòö ~alûeRû^ ahðûRk ij cògò cé©òKûKê @ûiò Cnò\\ C_ù~ûMú eiûd^ùe _eòYZ jêGö  aûdêcŠkùe CO2 I @^¥ iaêR ùKûVeú M¥ûi¨e aé¡ò ù~ûMêñ _é[ôaú GK iaêR ùKûVeúùe _eòYZ ùjfûYòö  Rúacû^ue céZ¥ê _ùe @_NU^ \\ûß eû ~alûeRû^ aòbò^Ü `kùe aûdêcŠke Zû_cûZâû ]ôùe ]ôùe aXÿò Gjû aògß a¥ûùKÖeò@û \\ßûeû @_NUòZ ùjûA M¥ûiúd @Yê bûùa Zû_^e KûeY ùjûAQòö aûdêcŠkKê ù`eò[ûGö  KkKûeLû^ûeê ^òMðZ SO2 I NO2 aûdêcŠkKê ~ûA ùR÷a _eòa¡ð^ Rkúdaû¿ ij cògò H2SO4 I HNO3 ùe _eòYZ ùjaû `kùe @cæahðû ùjCQòö `kùe gi¥ùlZâùe C_ôû\\^  ùKùZK aòhûq _\\û[ð geúeeê ijRùe ^òÃûiòZ lcZû jâûi _ûCQòö ùjûA_ûùe ^ûjóö Lû\\¥ gévk cû¤cùe GMêWÿòK gúhð blK Vûùe KâcûMZ aé¡ò _ûGö _ûâ Yúe ij^gqòe  aWÿ aWÿ ijeeê aûjûeê[ôaû _äûÁòK ^òcòðZ _\\û[ð, _ûe\\ aûjûeKê Gjò aòhûq _\\û[ð PûfòMùf _âûYú geúeùe I @^¥ eûiûd^òK _\\û[ð, ]ûZê ^òcðòZ _\\û[ð @û\\ò aòbò^Ü _âKûee ùeûM iéÁò jêGö geúeùe aòhûq _\\û[ðe ùR÷a-@a^còZ @lc _\\û[ðö GMêWÿòK @YêRúa \\ßûeû KâcûMZ aé¡òKê ùR÷a _eòa¡ð^ Kêjû~ûGö @_NUòZ jêG^ûjóö _eòùaghe Rcû ùjûA _eòùag ici¥û iÁò Kùeö iciÚZò ò @ûùc K’Y Keò_ûeòaû  Rúa ^òR geúe c¤ùe [ôaû ^òŸòðÁ ^òdªY _âKâòdû \\ßûeû geúe bòZùe _eòùage iciÚòZò elû Kùeö ù~_eò _é[ôaúe iaê ù\\g I iû]ûeY a¥qò _eòùag iêelû I @]ôK Mec ùjùf @ûc geúeeê Sûk aûjûeò @ûc ù\\jKê _eùò age C^ZÜ ò _ûAñ R^ iùPZ^Zû Kû~¥ð Kâc Kû~¥ð Kûeò Keaò ûö gúZk Kùeö G \\òMùe ùKùZK ùÊzûùiaú iõMV^e Kû~ð¥ ^òcÜùe _â\\û^ Keû~ûCQòö  _eòiõiûÚ ùe iciÚòZò elû _ûAñ Zjóùe [ôaû C_û\\û^cûù^  iaêR akd iéÁò _ûAñ 1979 eê ‘KÌaél’ ^ûcK _eÆe c¤ùe i«êk^ elû Keò Kû~ð¥ Ke«öò _eiò õiÚûe i`k Kû~ð¥KûeòZû _ûAñ iciÚòZò GKû« @ûag¥Kö iõiÚûe Kû~¥ð  ‘ùKek gûÈ iûjòZ¥ _eòh\\’ \\ßûeû ùMûae M¥ûi¨ I ]ìcjú^ ùKûAfû a¥ajûe  1800 ciòjûùe _âZòÂZò ‘aù´ ^ûPêeûf jòÁâò ùiûiûAUò’ \\ßûeû a^¥Rúa iõelY I iêelû *** // 98 //

_âgûÜ akú \\úNð C©ecìkK _âùgûÜ ©e (4 marks)  Lû\\¥gévkKê @^ê¤û^ Kùf @ûùc ùMûUòG _eòiõiÚûe _âûYúcû^u c¤ùe [ôaû Lû\\¥ I Lû\\K aòhdùe Q 1. ù_ûhK K’Y? _eùò agùe ù_ûhKe MZò_[ Kò_eò RûYò_ûeòaûö Gjû Lû\\¥ C_û\\û^ I _âaûj C_ùe ^òbðe ùjûA[ûG ùfLö Keò _eòiõiÚûe aòbò^Ü Rúa bòZùe MXÿò CVò[ôaû iµKðe iìP^û \\òGö Ans.  Gjû \\ßûeû ùMûUòG _eòiõiÚûùe NUê[ôaû gqò _âaûj  _âùZ¥K Rúa a*ôaû I aé¡ò ^òcù« ùKùZK ùcøkòK aòhdùe RYû_ùWÿö C_û\\û^ @ûag¥Kö GMêWÿòKê ù_ûhK Kêjû~ûGö  ùMûUòG _eòiõiÚûùe aòhûq _\\û[ðMêWÿòKe Pk^ ahò dùe  geúe ^òcù« @]ôK @ûag¥K _\\û[ð ~[û - Kûað^, RYû_ùWÿ I ahò ûq _\\û[eð ùRa÷ _eaò ¡^ð R^òZ ici¥ûe ^ûAùUâûùR^¨, @KèòùR^¨, K¥ûfiòdc¨, `i`ei @û\\òKê icû]û^ i¸a jêGö iÚík ù_ûhK Kêjû~ûGö iõlò¯ C©ecìkK _âùgÜû©e (3 marks)  geúe ^cò ù« Kc¨ @ûag¥K ùjC[ôaû _\\û[ð ~[û K_e, cûwû^òR, Ròu¨, ùaûe^,¨ ùKûaûfÖ I ùføj AZ¥û\\òKê Q 1. @_NUK _eòiõiÚûùe Kò Kû~ð¥ Keò[ûG? iìlàù_ûhK Kêjû~ûGö Ans.  _eùò ag I Rúa geúe c¤ùe Gjò ù_ûhKe MZò PKâûKûe ùjûA[ôaûeê GjûKê ù_ûhK PKâ Kêjû~ûGö Gjò ù_ûhK  Gjò Rúacûù^, C_ôû\\K I blKcû^u céZê¥ _ùe PKâ ù~ûMêñ _eòùagùe ù_ûhKKêŠ i\\ûiað\\û _eò_ì‰ð ùicû^u céZ geúeKê @_NU^ Keò cûUòùe cògûA ej[ò ûGö ù\\C[ôaûeê Gcû^uê @_NUK Kêjû~ûGö Q 2. _eòiõiÚûe MûV^òK C_û\\û^MêWÿòK K’Y? G[ôeê  @_NUKcû^u ù~ûMêñ ù_ûhK _\\û[Mð êWÿòK _eòùageê @ùRa÷ òK C_û\\û^MWê ÿòK iµKðùe @ûùfûP^û Keö cêq ùjûA Cnò\\cû^u \\ßûeû I ùicû^u Reò@ûùe @^¥ Rúacû^u \\ßûeû a¥ajéZ ùjûA[ûGö Ans. Q 2. _eùò ag i«êk^ KûjûKê Kêjû~ûG ?  _eòiõiÚûe MûV^òK C_û\\û^MêWÿòK ùjfû - @ùR÷aòK C_û\\û^, C_ôû\\K, blK I @_NUKö Ans.  _eùò agùe [aô û cûUò, _ûY,ò _a^ I @^¥ ùcøkKò _\\û[,ð  _eiò õiûÚ _Kâ Zé eò GK MûV^Kò I Kdâò ûcKô GKK, ù~C[ñ ùô e ù~øMòK _\\û[ð _eò icÉ ^òRðúa _\\û[ðKê ù^A MVòZö _ûeÆeòK Kâòdû cû¤cùe Rúaicìj _eÆe C_ùe I _eòùag C_ùe ^òbðegúk I _âbûaòZ ùjûA[û@û«òö  Rúa-bZì ©ß eûiûd^Kò PKùâ e bûM ù^C[aô û, Rk, @wûeK, ~alûeRû^, M§K, `i`ei¨ _eò @ùRa÷ Kò _\\û[öð  Rúa I Rúa bòZùe Z[û Rúa I _eòùag c¤ùe GK ^òaòWÿ iµKð MXÿò CVòQò Gaõ _eòiõiÚûùe GK iìlà I  _êÁòiûe, ùiÜjiûe I ùgZß iûe _eò ùR÷aòK _\\û[ð ~ûjû ic^ßòZ i«êk^ i¸a ùjûAQòö Rúae geúe MV^ @û\\òùe iûjû~¥ Keòaû ij ùRa÷ òK I @ùR÷aòK C_û\\û^cû^u c¤ùe iõù~ûM iéÁò Ke«òö  Gjò ic^ßòZ @aiÚûKê _eòùag i«êk^ aû _âûKéZòK bûeiûc¥ Kêjû~ûGö Q 3. Lû\\¥gévk I Gjûe cj©ß @ûùfûP^û Keö Ans.  ùMûUòG _eòiõiÚûùe iaêR Cnò\\ (C_ôû\\K)Vûeê aòbò^Ü @^Kê âcùe ZéYùbûRú I cûõiûgú _âûYúcû^u aûU ù\\A Lû\\¥ I Lû\\¥iòÚZ gqòe _âaûjKê Lû\\¥gévk Kêjû~ûGö Gjû iaê icdùe GK iekùeLûùe MZò Kùeö // 99 //

Q 3. _eòiõiÚûùe gqò I ù_ûhK _âaûje GK iek Q 6. ~alûeRû^ PKâe GK ^ûcûuòZ PòZâ _â\\û^ Keö ^ûcûuòZ ^K¨iûe PòZâ _â\\û^ Keö Ans. Ans. _eòiõiÚûùe gqò I ù_ûhK PòZâe _âaûj ~alûeRû^ PKâ Q 4. @cæRû^ PKâe GK ^ûcûuòZ PZò â _\\â û^ Keö iõlò¯ C©eckì K _âùgÜû©e (2 marks) Ans. Q 1. Zû_MZò aòmû^e ^òdc \\ßd ùfLö @cæRû^ PKâ Q 5. @wûeK PKâe GK ^ûcûuòZ PòZâ _\\â û^ Keö Ans. Ans.  Zû_MZò aòmû^e _â[c ^òdc ùjfû gqò ùMûUòG eì_eê @^¥ eì_Kê eì_û«eòZ ùjûA[ûGö Kò«ê Gjûe aòfd @wûeK PKâ NùU^ûjó Kò iéÁò ùjûA_ûùe ^ûjóö  \\Zòß úd ^òdc ùjfû, ù~ ùKøYiò ùlZùâ e gqeò e_ì û«eY aû iÚû^û«eY iµì‰ð bûùa ùjûA ^ [ûGö KòQò gqò Zû_ eìù_ @_iûeòZ ùjûA~ûA[ûGö Q 2. @cæahðû K’Y? Gjûe _âbûaMêWÿòK ùfLö Ans.  KkKûeLû^û I ùcûUe~û^eê ^òMðZ if`e WûA@KèûAW¨ I ^ûAùUâûùR^¨ @KèûAW¨ aûdêcŠkKê ~ûA Rkúdaû¿ ij cgò ò if`¥ê eòK¨ GiWò ¨ I ^ûAUKòâ ¨ @cæùe _eòYZ jGê ö  ahðûRk ij cògò Gjò @cæ _é[ôaú_éÂKê @ûùiö  Gjûe _bâ ûaùe Rwf, Nûi_Wò@ÿ û I gi¥ ùlZeâ C_ûô \\^ lcZû jâûi _ûAfûYòö Q 3. iciÚòZò KûjûKê Kêjû~ûG? C\\ûjeY ij aSê û@ö Ans.  ùMûUòG _eòiõiÚûùe iciÚòZò elû ^òcù« Zjóùe [ôaû C_û\\û^cûù^ _eÆe c¤ùe i«êk^ elûKeò Kû~ð¥ Ke«öò iciZòÚ ò \\aê kð ùjùf aû a¥ûNûZ R^ùàò f _eiò õiûÚ e bûeiûc¥ iµì‰ð ^Á ùjûA~ûGö // 100 //

 GK Nûi _Wÿò@ûe C\\ûjeY ù^ùf @ûùc ù\\Lôaû ù~ ùMûUGò g±ùe C©e \\ò@ö (1 mark) Nûi_Wÿò@ûe Nûi ^Á ùjûAMùf Nûi C_ùe ^òbðe Keê[ôaû Sò<òKû Cq iÚû^ QûWÿò Pûf~ò òùaö `kùe Sò<òKû Q 1. aûdêcŠk bì_éÂeê ùKùZ Kò.cò. C_eKê _eòa¥û¯ ? ^ ejòùf ùawcûù^ Lû\\¥ @bûaeê ceò~òùa I ùaw @bûaùe iû_ aõg lZòMâiÚ ùjaö `kùe _eòiõiÚûe Q 2. @ùR÷aòK C_û\\û^eê ^òR _ûAñ ^òùR Lû\\¥ Zò@ûeò Keòaûe iciÚòZò \\êaðk ùjaû iùw iùw _eòiõiÚû lZòMiâ Ú ùjaö lcZû ùKCñcû^ue ^ûjó? ùMûUòG aûK¥ùe C©e \\ò@ö (1 mark) Q 3. gqò ùMûUòG Éeeê @^¥ ÉeKê iÚû^û«eY ùaùk KòQò _eòcûYe gqò ùKCñ eì_ùe aûZûaeYKê Pûfò~ûG? Q 1. RúacŠk KûjûKê Kjê û~ûG? Q 2. RúacŠke cêL¥ C_û\\û^MêWÿòK K’Y? Q 4. Rúa geúeùe @ûag¥K ùjC[ôaû ùaûe^¨ ùKCñ Q 3. _é[ôaúùe Kò Kò _eòiõiÚû ejòQò? ù_ûhKe @«MðZ? Q 4. gúhðblK ùKCñcû^uê Kêjû~ûG? Q 5. Lû\\¥Rûfò K’Y? Q 5. _eòiõiÚûùe iaêR Cnò\\Kê K’Y Kêjû~ûG? Q 6. _eòiõiÚû Kjòùf K’Y aêS? Q 7. _eòùag i«êk^ Kjòùf K’Y aêS? Q 6. ùMûUòG Lû\\¥gévkùe iaðû]ôK ùKùZûUò Lû\\¥Ée [ûG? Ans. Q 7. _é[ôaú_éÂùe [ôaû icÉ _âKûe cûUò, _[e, _ûjûWÿ, _aðZ AZ¥û\\òKê ù^A ùKCñcŠk MVòZ? 1. RkcŠk, aûdêcŠk I @gàcŠke icÁòùe Z[û _eÆe c¤ùe ic^ßd ù~ûMêñ Rúa iéÁò Z[û aòKûg I Rúa^ Q 8. _eòiõiÚûùe ù_ûhKe _âaûj Kò_eò ùjûA[ûG? ]ûeY i¸a _ûAñ @^êKìk aûZûaeY [ôaû @*kKê RúacŠk Kêjû~ûGö Ans. 2. RúacŠke cLê ¥ C_û\\û^MWê òÿK ùjfû icÉ Rúacû^ue 1. 640 Kò.cò. 2. _eùbûRú icÁò, aûdêcŠk, RkcŠk, @gàcŠk, Rúacû^uVûeê RûZ _\\û[ð Z[û ùR÷aòK PKâ iéÁò Keê[ôaû iaê _\\û[ðö 3. C©û_ 4. iìlàù_ûhK 3. _é[ôaúùe jâ\\, ù_ûLeú, ^\\ú, icê\\â, ZéYbìcò, Rwf, 5. C_ôû\\K 6. _ûù*ûUò ceêbìcò AZ¥û\\ò aòbò^Ü _âKûee _eòiõiÚû ejòQòö 7. @gàcŠk/_âÉecŠk 8. PKûâ Kûe 4. Lû\\¥gévke ùgh Éeùe [ôaû _âûYúcû^uê gúhðblK Kjê û~ûGö gì^ýiÚû^ _eì Y Keö (1 mark) 5. _âûYúcû^u c¤ùe Lû\\¥ iµKð ùMûUòG iekùeLû _eò Q 1. _eòiõiÚû g±e a¥ajûe _â[ùc Keò[ôùfö ^ ùjûA GK MQe gûLû_âgûLû _eò Q¦ò ùjûA Lû\\¥Rûfò iéÁò Keò[û«òö GjûKê Lû\\¥Rûfò Kêjû~ûGö Q 2. cûwû^òR¨ GK ù_ûhKö 6. _eòiõiÚû _âKZé òe GK MûV^Kò I Kdâò ûcôK GKK ù~C[ñ ùô e Q 3. Lû\\¥gvé ke _[â c Éeùe [aô û _âûYúuê Kêjû~ûGö _ûeÆeòK Kòâdû cû¤cùe Rúaicìj _eÆe C_ùe I _eòùag C_ùe ^bò eð gúk I Cbùd Cbdu \\ßûeû Q 4. @_NUK ù~ûMêñ _eòiõiÚûe _eò_ì‰ð eùjö _âbûaòZ c¤ö Q 5. _eòiõiÚûùe _æa Cnò\\ GK ö 7. Rúa Rúa bòZùe Z[û Rúa _eùò ag bZò ùe ^aò òWÿ iµKð ù~ûMêñ MXÿò CVò[ôaû _eòiõiÚûe iìlà, ic^òßZ i«êk^Kê Q 6. gúZkúKeY ~ªùe a¥ajéZ M¥ûi¨ IùRû^¨ _eòùag i«êk^ Kêjû~ûGö e§â iéÁò Kùeö Q 7. Lû\\¥gvé ke ùgh Éeùe [ôaû _âûYúuê Kjê û~ûGö Q 8. KòQò KúU^ûgKe ùRa÷ _eòa¡ð^ ùjZê PùXÿAcû^ue Zò@ûeò aû]û_âû¯ ùjfûYòö Ans. 1. G. Rò. Uû^¨i¨ùf 2. iìlà 3. _âû[còK blK 4. ù_ûhKKêŠ 5. C_ôû\\K 6. CFC 7. gúhðblK 8. @Šû ùLûk_û // 101 //

aûKýùe Pjò ÜòZ ùeLûuòZ g± / g±_¬ê Kê ^ a\\kûA 6. i~ì ¥ð ue @ZòaûAMYú egàò _é[ôaú_éÂùe iò]ûikL _Waòÿ û VòKþ aûKý ùfL û (1 mark) ù~ûMêñ Gjûe _bâ ûaùe c^êh¥cû^ue ù\\jùe PcðKKUð I @ûLôùe _ek ùeûM ù\\Lûù\\CQòö Q 1. bì_éÂe 640 Kò.cò. C_eKê a¥û_ò[aô û @*Kkê @gàcŠk Kjê û~ûGö 7. Rúa geúe _ûAñ @ûag¥K ~alûeRû^ _eò ùcøkòK C_û\\û^ iÚíkù_ûhKe @«bêðqö Q 2. Cnò\\ùe [aô û `ûAùUûùKûâ c¨ ^ûcK GK iaRê KYû iì~¥ð e @ûùfûKgqKò ê eûiûd^òK gqùò e eì_û«eòZ Ke«òö _[â c \\êAUò g±e iµKðKê ù\\Lô ZéZúd ij iµKòðZ g±Uò K’Y ùja ùfL û (1 mark) Q 3. ùMûUòG Rwfùe ùVKê@û \\ßòZúdK blKö Q 4. _^ò_eòaû, `kcìk, _Zâ, KûMR, KûV AZ¥û\\ò ùR÷a Q 1. @YêRúa : @_NUK :: cûõiûgú : @a^còZ @lc _\\û[ðö Q 2. @ûe.Gf¨. fòùŠc¥û^¨ : \\g _âZògZ ^òdc :: Q 5. Pûfði GfU^¨ \\g _âZògZ ^òdc _âYd^ Keò[ôùfö Pûfði¨ Gf¨U^¨ : Q 6. iì~ð¥ue @Zò aûAMYò egàò _[é aú_éÂùe iò]ûikL _Wòÿaû Q 3. @]ôK Mec : Sûk aûjûùe :: @]ôK gúZ : ù~ûMñê Gjûe _bâ ûaùe cYhò cû^ue gûßi ùeûM ù\\Lûù\\CQöò Q 7. Rúa geúe _ûAñ @ûag¥K ~alûeRû^ _eò ùcøkòK Q 4. _eòaû ùPû_û : ùR÷a@a^còZlc :: _äûÁòK¨ : C_û\\û^ iìlàù_ûhKe @«bêðqö Q 5. ùaw : \\ßòZúdK blK :: Sò<òKû : Ans. Q 6. Lû\\¥gévk : ikL :: Lû\\¥Rûfò : 1. b_ì Âé eê 640 K.ò c.ò a¥û_ò[aô û @*kKê aûdêcŠk Kjê û~ûGö Q 7. ù_ûhK _âaûj : PKâûKûe :: gqòe _âaûj : 2. Cnò\\ùe [ôaû ùKäûùeû`òf¨ ^ûcK GK _âKûe iaêRKYû Q 8. _âû[còK blK : ZéYùbûRú :: \\ßòZúdK blK : i~ì ¥ð e @ûùfûKgqKò ê eûiûd^Kò gqùò e e_ì û«eòZ Kùeö 3. ùMûUòG Nûi _Wÿò@ûùe aûN ùjCQò \\ßòZúdK blKö Q 9. iì~ð¥ : ùiøegqò :: Cnò\\ : 4. _äûÁòK¨ _\\û[,ð _ûe\\ I @^¥ eûiûd^òK _\\û[ð, ]ûZê Ans. 2. Lû\\¥gévk ^òcòðZ _\\û[ð @û\\ò ùR÷a-@a^còZ @lc _\\û[öð 4. ùR÷a@a^còZ @lc 5. @ûe.Gf.¨ fùò Šc¥û^,¨ \\g _âZgò Z ^dò c _Yâ d^ Ke[ò ùô fö 1. blK 6. Q¦ûQ¦ò 3. ùfûc Uûuêeò CùV 8. cûõiûgú 5. _âû[còK blK 7. GKZe`û 9. eûiûd^òK gqò *** // 102 //

\\gc @¤ûd _âûKéZòK iµ\\e iõelY (CONSERVATION OF NATURAL RESOURCES) @ûce icÉ ùcøkòK @ûag¥KZû _ìeY ^òcù« aûdê, Rk, cûUò, @ûùfûK, RúaR«ê I Cnò\\RMZKê @ûc _ûAñ _âKéZò ù\\AQòö cûZâ @û]ê^òK cYòh icûR ^òRe Êû[ðiû]^ _ûAñ Gjò _âûKéZòK iµ\\Kê ]ßõi KeòPûfòQò; `kùe ùiMêWÿòKe \\îZ @ald NUêQòö RúaRMZ ^Á ùjaû @ûMeê Gjûe iõelY @ûag¥Kö _âûKéZòK iµ\\ (iii) _ê^üa¥ajûe (Reuse) : ùKùZK iµ\\Kê aû Rò^òhKê ^Á ùjaû _ìaðeê @ù^K [e a¥ajûe Keòaû CPòZ¨ö _âûKéZòK C_ûdùe C_ô©òfûb Keò[ôaû Gaõ _é[ôaúùe aûi Keê[ôaû icÉ Cnò\\ I _âûYúu\\ßûeû a¥ajéZ, _é[ôaúùe (iv) _ê^üC_ù~ûM (Repurpose) : ùKøYiò R^ò òhKê Zû’e a\\ò ¥cû^ iûcjê òK C›Kê _ûâ KéZKò iµ\\ Kêjû~ûGö _ûâ KZé Kò iµ\\Kê _âKéZ aû cìk a¥ajûe _ûAñ @^ê_ù~ûMú ùjfû _ùe 2 bûMùe aòbq Keû~ûA_ûùeö ~[û : (i) ^aúKeYù~ûM¥ @^¥ ùKøYiò Kû~¥ð ùe a¥ajûe Keòaû CPòZ¨ö _âûKéZòK iµ\\ I (ii) ^aúKeY@ù~ûM¥ _âûKéZòK iµ\\ö (v) _ê^½KâY (Recycle) : aRð¥aÉêKê K*ûcûf¨ @ûKûeùe ^aúKeYù~ûM¥ _âûKéZòK iµ\\ ù^A KûeLû^ûùe @^¥ ^Zì ^ Rò^hò Z@ò ûeò Keò a¥ajûe Keaò û CPZò ö¨ ùRa÷ @ûaR^ð ûKê KùµûÁ @ûKûeùe a¥ajûe cé©òKû, Rk I aûdê _eò _âûKéZòK iµ\\e _eòcûY jâûi Keòaû @ûag¥Kö _ûG^ûjó I PKâûKûeùe @ûa©ð^ Keò[û«òö _âûKéZòK iµ\\e Meê êZß I iê_eòPûk^û ^aúKeY@ù~ûM¥ _âûKéZòK iµ\\ _é[ôaúe cé©òKû i´keê, Ne, eûÉû, Cnò\\ i´keê Lû\\¥, ùKûAfû, ù_ùUâûf¨ I a^¥Ra _eò _âûKéZòK iµ\\e aÈ, aûiMéj I ^òZ¥ a¥ajû~ð¥ C_KeY ij Jh] AZ¥û\\ò _eòcûY iúcòZö a¥ajûe _ùe ù`eò _ûAaû _ûAñ jRûe jRûe còkê[ôaû ùaùk aY¥_âûYú i´k _âûKéZòK bûeiûc¥ aû _eòùag ahð fûMòaö i«êk^ùe MêeêZß_ì‰ð bìcòKû ^òaûð j Ke«òö aY¥Rúacûù^ R^ò úd bŠûe ùjûA[ôaûeê Gùa C^ÜZ Rúacû^ue iéÁò aòmû^ \\ßûeû _âûKéZòK iµ\\e iõelY i¸a ùjûAQòö _âûKéZòK iµ\\e @Z¥]ôK a¥ajûe \\ßûeû ld, _â\\ìhY _é[ôaúe R^iõL¥û aé¡ò ij cYòhe @^òdªòZ a¥ajûe _eò @ù^K ici¥û ù\\Lûù\\CQòö G[ôeê elû _ûAaû _ûAñ ù~ûMêñ @ù^K iúcòZ i´k ùgh ùjaû ij @iúcòZ i´kMêWÿòK ùiMêWÿòKe iõelY, iêelû I iê_eòPûk^û @ûag¥Kö _â\\ìhòZ ùjCQòö baòh¥Z _òXÿòe iêelû I _eòù_ûhYúd aòKûg ^òcù« _âûKéZòK iµ\\MWê òÿKe iõelY I iê_eòPûk^û @ûag¥Kö _âûKéZòK iµ\\e iõelYe ùKøgk _eùò _ûhYúd aKò ûg iõelY ^òcù« _û* - R (5R) ^úZòKê GK cû¤c eìù_ MâjY Keû~ûAQòö (i) _âûKéZòK iµ\\e ica<^, iêaò^ùò ~ûM ij aRð¥aÉêe (i) _âZ¥ûL¥û^ (Refuse) : ùMûUòG [e a¥aje ù~ûM¥ iê_eòPûk^û ùjaû @ûag¥Kö _äûÁòK¨ a¥ûM¨ _eò @^ûag¥K Rò^hò Kê ùKjò ù\\C[ôùf (ii) iµ\\e iêaò^òù~ûM aû a¥ajûe _ùe aûjûeê[ôaû aRð¥e ZûKê _âZ¥ûL¥û^ Keòaû CPòZ¨ö iêaò^òù~ûM Keòaûö ù~_eòKò Zû_R aò\\ê¥Z¨ ùK¦âe (ii) i´eY (Reduce) : @ûag¥KZû Vûeê @]ôK cûZâûùe ùKûAfû _ûCñg aû CW«ÿ û _ûCñgeê AUû Zò@ûeò Keû~ûCQòö ùKøYiò iµ\\Kê NeKê @ûYòaû aû a¥ajûe Keòaû CPòZ¨ ^êùjñö (iii) cYòhe @ûag¥KZûKê KcûAaûKê _Wÿòaö // 103 //

(iv) icÉ _ûâ Yúu @ûaûiiÚkú, _eòiõiûÚ I ùRa÷ cŠk iõelY Rwf I a^¥Rúa lde KûeY @ûag¥Kö cêL¥ KûeYMêWÿòK c^êh¥KéZö ~[û : (v) @ûMûcú _òXÿòe cYòh _ûAñ iê¦e _âûKéZòK _eòùag eLôaû (i) aòKûg : KkKûeLû^û ^òcðûY, eûR_[ I Méj AZ¥û\\ò ahò d @ûcKê bûaaò ûKê _Waÿò , ù~CñVò ùicûù^ iiê Ú Rúa^ aòZûAùaö ^òcðûY _ûAñ Rwf ^Á ij a^¥Rúacûù^ iuUû_^Ü ùjûA aûijeû ùjCQ«òö ùZYê cYòh ij ùicû^ue Rwf I a^¥Rúa iõelY fùXÿA ùjCQòö aòb^ò Ü RûZeò aY¥Rúa GKZâZò ùjûA ù~Cñ @*kùe Azû (ii) R^aiZò aé¡ò : R^aiZòe \\îZ aé¡ò ù~ûMêñ I Mjé ^òcðûY cêZûaK aXÿ«ò I icÉ Rúa^ _âKâòdû Ke«ò ùijò @*kKê Rwf _ûAñ Rwf iµ\\ C_ùe Pû_ _WÿêQòö Kêjû~ûGö ùZYê Rwf ùjCQò ‘aûiiÚkú’ I a^¥Rúa ùjCQ«ò ‘a^^òaûiú’ö ùR÷a aòaò]Zûe cìk @û]ûe ùjCQò Rwfö (iii) Rwf ^ò@ûñ : aòRkê ò cûeaò û ù~ûMêñ aû \\ûdZò jß ú^Zû ù~ûMêñ a^¥Rúacûù^ _eòùage @ùR÷a _\\û[ð a¥ajûe Keò a*«òö Rwfùe [ùe ^ò@ûñ fûMòùf @ù^K \\ò^ ]eò Rkò iaê cYòh Z[û @^¥ Rúacûù^ _âùZ¥l aû _ùeûl bûaùe Rwfe ]ßõi ùjCQòö icÉ ùR÷a I @ùR÷a _\\û[ð C_ùe ^òbðe Ke«òö Rwf ùR÷aaòaò]Zûe cìk @û]ûe @ùUö (iv) a^¥Rúa gòKûe : 1972 ciòjû a^¥_âûYú iõelY @ûA^ _âYd^ ùjaû ùakKê @aû] gòKûe `kùe Rwf I a^¥Rúau aò^òù~ûMKûeú a^¥_âûYú iõL¥û ~ù[Á KcòQòö icùÉ Rwf C_ùe ^òbeð Ke«ò ùaûfò _aì ðeê KêjûMfûö (v) Rwf @]ôaûiúu @û[ôðK @aiÚû : Rwf ]ßõi I gâújú^ ùZYê Rwf I a^¥Rúau iõelY ahò d Pò«û Keòaû _ìaðeê ùjaûeê ùiVûe ckì @]ôaûiúcûù^ aû¤ ùjûA ù_ûWÿêPûh Gjûe aò^ùò ~ûMKûeúu aòhdùe @ûKk^ Keaò û CPZò ¨ö ùicû^uê \\ßûeû Rwfeê @]ôK cûZâûùe i´k a^ò òù~ûM KeêQ«òö 4 Uò ùgâYúùe bûM Keû~ûA_ûùeö ~[û : ùicû^ue @û[ôðK @aiûÚ Kcâ gü Leû_ ùjaûùe fûMòQòö (i) Rwf C_ùe iµì‰ð ^òbðegúk RwfiÚ @]ôaûiúö (ii) Rwf I aY¥Rúa iµ\\Kê ^òdªY Keê[ôaû ieKûeu Rwf iµ\\ @ald I aY¥Rúa Rwf aòbûM KcðPûeúö @aû] gúKûe I aûiiÚkú ^ÁKê ùeûKòaû _ûAñ “_âKéZò I (iii) Rwf iµ\\Kê K*ûcûf¨ eùì _ a¥ajûe Ke[ê aô û KûeLû^ûe _âûKéZòK iµ\\e iõelY _ûAñ MVòZ @û«RðûZKò iõN” IUCN MV^ ùjûAQò, ~ûjûe ijûdZûùe aò_^Ü _âûYúcû^uê icúlû Keò gòÌ_Zòö ‘ùeW¨ WûUû aKê ¨’ ^ûcK GK _êÉK _âKûg _ûAQòö (iv) _ûâ KéZòK ùiø¦~ð¥ C_ùbûM Keê[ôaû _eòùagaòZ¨ I ùeW¨ WûUû aêK¨ : G[ôùe aòfê¯, fê¯_âûd, @iêelòZ I aY¥Rúa ù_âcúö \\êfäðb RûZòe Rúacû^u aòhdùe ùfLû~ûAQòö Gjûe ùMûfû_ò _éÂûùe fê¯_âûd Rúau aòhdùe I iaêR _éÂûùe _ê^eê¡ûe gòÌaò_aæ ù~ûMêñ gÌò _Zò I @iû]ê a¥aiûdúu KûV KûUòaû Keû~ûA[ôaû I aò_^Ücêq [aô û @ZúZe fê¯_âûd RûZòu aòhdùe ù~ûMêñ Rwf I a^¥RúaMêWÿòK I ùiMêWÿòKe ùRa÷ aòaò]Zû iµì‰ð f_ò òa¡ ùjûAQöò Kò«ê iaêR _Âé û Zêk^ûùe ùMûfû_ú _Âé e iõL¥û ]ßõi ùjfûö Kò«ê _eòùagaòZ¨ I a^¥_âûYú ù_âcúu ij aòù¾ûA aXÿò PûfòQòö iµâ\\ûd _eò ùKùZK iµâ\\ûde @]ôaûiúcûù^ Giaêe iõelY Rwf I aY¥Rúa iõelY _¡Zò _ûAñ ^òRe Rúa^Kê C›Mð KeêQ«òö Rwf iõelY _¡Zò : _êeêYû Rwfe _ê^eê¡ûe ij aòù¾ûA iµâ\\ûd I a^¥_âûYú iêelû ^ìZ^ Rwf iÁé ò _ûAñ ^òcÜ _\\ùl_MêWÿòK ^òZû« @ûag¥Kö (i) ^ì@û Rwf iéÁò : _eòùag C_ù~ûMú MQ fMûAaûö bûeZe eûRiÚû^, jeò@û^û, _¬ûa I C©e_âù\\gùe (ii) iûcûRòK a^ _âKÌ : eûÉû_Wÿ, ^Ba§, @^êÂû^ jZû aûi Keê[ôaû aòù¾ûA iµâ\\ûde ùfûKcûù^ MQ KûU«ò ^ûjó Kò´û aY¥_âûYúuê cûe«ò ^ûjóö ~\\ò @^¥ ùKjò G_eò Ke«ò, AZ¥û\\òùe Rwf iéÁò Keòaûö ùicûù^ còkòZ bûaùe Zûue \\éXÿ _âZòùeû] Ke«òö @câòZû ù\\aú aòù¾ûdú G[ô_ûAñ akò\\û^ ù\\A[ôaûeê, Zûu ^ûcùe ‘a^¥_âûYú iõelY RûZúd _êeÄûe’ _â\\û^ Keû~ûAQòö // 104 //

(iii) ~Mê à Rwf _ePò ûk^û ù~ûR^û : Mûâ caûiúcû^uê ^Kò UiÚ (b) @bdûeY¥ : gKò ûe iµ‰ì ð ^hò ¡ò ö \\aâ ¥ iõMâj I Mjé _ûkZò Rwf I RwfRûZ iûcMâúe @õgú\\ûe Keòaûö _gêPûeY ^òhò¡ ^êùjñö aY¥_âûYúuê ùKøYiò lZò NUòa ^ûjöó IWòÿgûe Pfò òKûe ^kaY _lú @bdûeY¥, P¦Kûe (iv) ^ìZ^ _âùdûMûcKô a¥aiÚû : @û]ê^òK mû^ ùKøgk jûZú @bdûeY¥ Gjûe C\\ûjeYö a¥ajûe Keò Rwf iõelY Keû~ûA_ûùeö ~[û : (c) ùR÷acŠk iõelòZ @*k : _é[aô úùe @ù^K ù\\gùe (a) iìP^û a¥aiÚû : KéZòâc C_Mâje PòZâeê Rwf ahò dùe 1973 ciòjûeê aY¥_âûYúu ijZò iµì‰ð Rwf _eiò õiÚûe iùuZ _ûAaûö iõelY _ûAñ dêù^ùÄû (UNESCO) \\ßûeû ùKùZK ùR÷acŠk iõelZò @*k PòjÜU Kû~ûAQòö G @*ke (b) KúUùeûM \\c^ : @ûKûgcûMðeê KúU^ûgK I KaKcûeú @û\\òc @]ôaûiúcû^uê G[ôùe iûcòf Keû~ûAQòö Jh] _KûA RwfKê ùeûMù_ûK \\ûCeê elû Keòaûö bûeZùe, IWÿògûe gòcòkò_ûk iùcZ 18 Uò @*k ejòQòö (c) @MòÜ ^òaðû_K a¥aiÚû : Rwfùe ^ò@ñûKê @ûd© KeòaûKê (d) _âûYú _âKÌ : gòcòkò_ûke ‘a¥ûNâ _âKÌ’, iûZùKûgò@ûe @ûKûgeê RkKcûY _âùdûM Kò´û Zûfòc¨_âû¯ a¥qòuê ‘NWò@ÿ ûk K¸ê úe’ _âKÌ _eò f¯ê _âûd _ûâ Yúcû^ue iêelû ^òùdûR^ Keòaûö _ûAñ Gjû ^òcðûY Keû~ûAQòö a_ò ^Ü a^¥Rúa iõelY _¡Zò iõelY _ûAñ @ûA^ a¥aiÚû _eòùagaòZ¨cûù^ @û]ê^òK ~êMùe \\êA _âKûe ùKøgk 1927 ciòjû - Rwf @ûA^ @af´^ Keò[û«ò : ~[û - (i) aûj¥iÚûù^ iõelY I (ii) ÊiÚûù^ iõelYö 1972 ciòjû - aY¥_âûYú iêelû @ûA^ (i) aûj¥iÚûù^ iõelY (a) PòWÿò@ûLû^û : GMêWÿòK ‘ùK¦âúd PòWÿò@ûLû^û iõiÚû’ \\ßûeû 1988 ciòjû - RûZúd Rwf ^úZò ^òdªòZö ‘PòWÿò@ûLû^û’ I ‘_âûYú C\\¥û^’ _eò ÊZª 2004 ciòjû - RûZúd ùR÷aaòa]ò Zû @ûA^ _ê^ü[A[û^ ùK¦âMêWÿòKùe @ûa¡ eLô lZòMÉâ , fê¯_ûâ d RûZòe _âûYúcû^ue Lû\\¥, _eòùag, ùeûM I _âR^^ Rwf I a^¥RûZ \\âa¥ iõelYùe R^iû]ûeYu C_ùe MùahYû Keò iõelY Keû~ûCQòö bcì òKû (b) Cnò\\ C\\¥û^ : bêaù^gßee ‘GKûcâ Kû^^ Cnò\\ C\\¥û^’ I ‘^¦^ Kû^^ Cnò\\ C\\¥û^’ùe @û]^ê òK ùRa÷ aòù¾ûA iµâ\\ûd _eò jòcûkd _û\\ù\\gùe C©eûLŠ _â~êqòaò\\¥û _âùdûM Keò aò_\\MâÉ Cnò\\MêWÿòKe eûR¥ùe cjkò û I iû]ûeY Khé Kcû^u \\ßûeû ‘P®ò ùKû’ @ûù¦ûk^ ù_gúù_ûhY I @YêaõgaòÉûe _âKâòdûùe aé¡ò Keû~ûCQòö Reò@ûùe Rwfe iõelY Keû~ûA[ôfûö ùicû^ue Ròù^ûc¨Kê Rò^¨ a¥ûu¨ùe I Rò^¨ fûAùaâeúùe MzòZ Keû~ûAQòö fê¯_âûd MQe ~^ô ^ò@û~ûCQòö Pò®ùKû @ûù¦ûk^ : ‘P®ò ùKû’ g±e @[ð K‹ê ûA ]eòaûö (ii) ÊiÚûù^ iõelY : Gjò a¥aiÚûùe Cbd _âûYú I 1973 ciòjû ùakKê Khé Kcû^u a\\kùe aùò \\gú Kµû^úcûù^ Cnò\\MêWKÿò ê ^òRÊ _âûKéZòK _eùò agùe eLô iêelû ù\\aû @^cê Zò _ûA jòcûkd _û\\ù\\gùe @ù^K MQ KûUòù^ùfö ij ~^ô ^ò@û~ûCQòö ^òcÜùe Gjò a¥aiÚûMêWÿòK a‰ðòZö `kùe a^¥û I cé©òKû ld _eò ici¥û ù\\Lûù\\fûö ùi[_ô ûAñ (a) RûZúd C\\¥û^ : ù\\gùe ùKùZK eûR¥ùe bûeZ _eòùagaòZ¨ gâú~qê PŠú PeY b… R^Zû I KéhKuê ù^A ieKûeu \\ßûeû aY¥ RúaR«uê ê ieê lû ù\\aû_ûAñ ùKùZK ‘\\ûùgûkò MâûcÊeûR¥ cŠk’ ^ûcK GK iwV^ MXÿòùfö cŠk RwfKê ‘RûZúd C\\¥û^’e cû^¥Zû ù\\AQ«òö Gjûe Mâûceê @ûe¸ ùjfû @ûù¦ûk^ö ùicûù^ _âùZ¥K MQKê Kê‹ûA @«üikÚ ùe ùKøYiò R^aiZò ejòa ^ûjó I ùKøYiò @aû] MQKUûKê aûeY Keò Rwf iõelY Keò[ôùfö Kû~ð¥ I _gêPûeY Keû~ûA _ûeòa ^ûjó ùaûfò @ûA^ ùjûAQöò ‘gòckò ò_ûk’ IWòÿgûùe [aô û GK RûZúd C\\¥û^ö Gjûe i`kZû _ùe @^¥ RùY _eòùagaòZ¨ gâú~êq iê¦efûf¨ ajêMêYû ‘eû^ò’ Mâûcùe Gjò @ûù¦ûk^ @ûe¸ Kùfö ùMøeú ù\\aú ^ûcK cjkò û @^¥ cjkò ûcû^uê ù^A ùijò C_ûdùe MQKUûkúuê aòùeû] Keò i`k ùjùfö Gjû gêYò 150 Mâûce // 105 //

ùfûK Gjò @ûù¦ûk^ùe iûcòf¨ ùjùfö gâú~êq ajêMêYû 5000 (i) aò\\ê¥Z¨ gqò C_ô^Ü _ûAñ Zû_R aò\\ê¥Z¨ ùK¦âùe cêL¥Zü Kò.cò. _\\~ûZâû Keò 8 ahð ]eò Gjò ‘Pò®ùKû’ @ûù¦ûk^ @]ôK ùKûAfû @ûag¥Kö Kc¨ IßûU¨ iµ^Ü KµûKÖ PfûA[ôùfö ùghùe _â]û^cªú 15 ahð _~𥫠ùiVûùe MQ ù`ûä ùeûùiŠ f¥ûµ¨ (CFL), _vû AZ¥û\\ò a¥ajûe Keaò û ^ KûUòaû _ûAñ @ûA^ Kùfö Zû’_ùe ù\\giûeû ùfûKcûù^ ij @ûag¥K ^ [aô û icdùe aRò êkò C_KeYMêWÿòK a¦ C›ûjòZ ùjûA aòbò^Ü @ûù¦ûk^ Keò _eòùag iêelû Kùfö eLôùf Kc¨ aò\\ê¥Z¨ Lyð jêGö `kùe Kc¨ ùKûAfû _½òcawe @ûeûaeò @*kùe ‘gûk Rwf a*ûAaû’ _ûAñ a¥ajûe jêG I @]ôK ùKûAfû aù*ö @ûù¦ûk^, ùKeke ‘iûAùf< b¥ûfò a*û@’ @ûù¦ûk^ ùMûUòG ùMûUòG C\\ûjeYö (ii) _âùZ¥K ^òRÊ ~û^ a¥ajûe Keaò û _eòaù©ð ù~ùZ\\ìe i¸a ai¨ I ùekMûWÿòe a¥ajûe Kùf, ù_ùUâûfòdc¨e _âûKéZòK iµ\\ iõelYùe @«RðûZúd PòZâ_… Lyð Kcòaö Gjò Kû~ð¥ùe [ôaû @«RðûZúd iõiÚûMêWÿòK ùjCQ«ò, (iii) iì~ð¥Pìfû, ùiøe C©û_K I NeKê @ûùfûKòZ Keòaû _ûAñ (i) @ûA.d.ê i.ò G^.¨ (IUCN) I (ii) agò ß a^¥Rúa _ûŒò (WWF)ö C©c SeKû a¥ajûe \\ßûeû M¥ûi¨ I \\ò^ùe ùjC[ôaû (i) @ûA.dê.iò.G^¨ (IUCN - International Union for aò\\ê¥Z¨ LyðKê KcûA _ûeòaûö Conservation of Nature and Natural Resources): (iv) _êeêYû I @^ê_~êq ~û^aûj^ a\\kùe, ^ìZ^ I ~êùMû_ù~ûMú ~û^ aûj^ a¥ajûe Kùf Kc¨ A§^ Lyð Gjû _é[ôaúe iaêVûeê aWÿ _eòùag i´§úd iõiÚûö Gjû ùjaö _eòùag, ùR÷a aòaò]Zû, _âûKéZòK iµ\\e iõelY I a¥ajûeö aò_^Ü RûZòe Rúacû^u Z[¥ bŠûe (v) ùKûAfû I ù_ùUûâ fòdc¨ C_ùe ^bò eð gúkZû KcûA aKò Ì (Data base) _âÉêZò AZ¥û\\ò _ûAñ Kû~ð¥ KeêQòö ùeW¨ gqò C› aû iaêR gqò C› (Green Energy Source) WûUû aêK¨ _ûAñ Gjû Z[¥ ù~ûMûGö C_ùe ^òbðe KeòaûKê _Wÿòaö (ii) aògß aY¥Rúa _ûŒò (WWF - World Wildlife Fund): _âKéZò I _âûKéZKò iµ\\ ij ùR÷aaòaò]Zûe iõelY I Rk iµ\\ iõelY C›MêWÿòKe _eòù_ûhYúd a¥ajûe _ûAñ Gjò iõiÚû Kû~ð¥ KeêQòö Lû\\¥, Rkaûdê, aY¥Rúa, Rwf, c]êeRk I  Rúa^ ]ûeY _ûAñ Rk ^òZû« @ûag¥Kö geúe Z[û icê\\â bkò 6 Uò cêL¥ aòhdKê _âû]û^¥ ù\\AQòö RúaùKûhe icÉ gûeúeòK I ùRa÷ eûiûd^Kò _âKòdâ û _ûAñ G[iô jòZ Mâú^_òi¨, @û[ð ùW (Earth Day) I dêù^i¨ùKû Rk GKû« @ûag¥K ùjûA[ôaûeê ùKûhùe gZKWÿû 70- (UNESCO) _eò iõiÚûcûù^ c¤ Gjò Kû~ð¥ùe RWÿòZö 90 bûM Rk ejò[ûGö ùKûAfû I ù_ùUâûfòdc¨ iõelY  _é[aô úùe [ôaû 2.5% c]êe Rkeê cûZâ 0.3% Rk Zek @aiÚûùe [ûA ùKûUò ùKûUò ahð ]eò @ûce @ûag¥KZû ùKûAfû I ù_ùUâûfdò c¨ _eò ^aúKeY @ù~ûM¥ _âûKZé Kò ùc<ûCQòö ùKak iùPZ^Zû I iµéqò jó GjûKê elû iµ\\MêWÿòK cêL¥ gqò iµ\\ @ûKûeùe @]ôKeê @]ôK a¥ajûe Keò_ûeòaö ùjC[aô ûeê ]ôùe ]ôùe gqò iõKU ù\\Lûù\\fûYòö GMWê ÿòKê Rúaûgà A§^ c¤ Kjê û~ûGö @]ôK cûZâûùe GMêWÿòK LYòeê Cù©ûk^  eûÁâe Khé ò, gòÌ I Mc^ûMc^ C_ùe Gjûe C^ZÜ ò ^bò ðe ùjC[ôaûeê @ûi«û 50 ahð c¤ùe ù_ùUâûfòdc¨ I 100 ahð Keê[ôaûeê bì_é Rkiµ\\ G[ô_ûAñ iûjû~¥ Kùeö ùZYê c¤ùe ùKûAfû ùgh ùjûA~òa ùaûfò @ûKk^ Keû~ûCQòö ùicûù^ Gjûe iõelY I iê_eòPûk^û Keò@ûiêQ«òö Meaò eûÁùâ e C}U Rkûbûa Gjûe icé¡eò aû]K iûRQò öò ùKûAfû I ù_ùUâûfòdc¨e @Z¥]ôK \\j^ `kùe @wûeKûcæ, ]ì@ûñ AZ¥û\\ò aXÿò aûdê _â\\ìhY ùjaûeê @ûùc ^òRKê  aÁé _ò ûZ, bì_Âé Rke _ecò ûY, Rwfe @ûdZ^, ^\\úa§ I ùR÷aaòaò]ZûKê elû Keòaû aòhdùe Pò«û KeòaûKê _Wÿòaö ù~ûR^û Rkûbûa \\ìe Kùe I eûÁâKê icé¡ Kùeö ùi[_ô ûAñ @]ôK ^aúKeY ù~ûM¥ gqò C›e a¥ajûeKê _âû]û^¥ ù\\aû \\eKûeö ù^A[ôaû _\\l_MêWÿòK ùjfû :  @ûc ù\\gùe ùcøiêcú aûdêe _âbûaùe 85 bûM aéÁò_ûZ ùjC[ôùf c¤ ù~ûR^ûa¡ bûaùe Zû’e ùjûA iõelY _ûeê^[aô ûeê MâúhàEZùê e Rk iuU ù\\Lû~ûGö // 106 //

 Kéhò I _û^úd Rk ^òcù« ^kKì_ I CVû RkùiP^ G icÉ @iêaò]û \\ìe Keòaû _ûAñ @ù^K ùQûU \\ûß eû @]Kô eê @]Kô bZì k Rk @]Kô ld ùjaûùe fûMQò òö ^\\úa§cû^ Z@ò ûeò ùjûAQöò @ûc eûR¥ùe LWLÿ ûA (cdeê b¬), Rwf ld \\ßûeû bìZk Rk Ée ZkKê LiêQòö ^eûR (KUK), cŠê kê ò (@ûVMW)ÿ , ùWeûi (bêaù^geß ) I iûk@ò û (aûY_êe) @û\\ò ^òcðûY ùjûAQòö G[ô_ûAñ IWòÿgû ieKûeu ‘ùcû ùZYê Rk iµ\\e iõelY I iê_eòPûk^û _ûAñ @ûag¥K ù_ûLeú’ _âKÌ Gjò \\òMùe GK C©c _ù\\l_ö _\\ùl_ ù^aû \\eKûeö (ii) RkQûdû _eòPûk^û : _ûjûWeÿ MWûÿ Y@ò û @*kKê RkQûdû Rk iµ\\e aòKûg _ûAñ @ûag¥K _\\ùl_ Kêjû~ûGö _ûjûWÿe C_ecêŠùe ahðû ùjùf, ahðû_ûYò lú_â MZòùe ZkKê @ûiòaû \\ßûeû cé©òKû ld ùjaû bìZk (i) ^\\úa§ ù~ûR^û, (ii) RkQûdû _eòPûk^û, Rk Kùcö ùi[_ô ûAñ MWÿûYò@û @*kùe Rwf iÁé ò Keò, (iii) aéÁòRk iõelY I (iv) Rke _ê^½KâYö Rke _eòcûYKê aXÿûAaû _âKâòdûKê RkQûdû _eòPûk^û Kêjû~ûGö G[ô_ûAñ ^ò@û~ûC[ôaû _\\ùl_ ^òcÜùe (i) ^\\úa§ ù~ûR^û : KéhòKû~¥ð ^òcù« aòbò^Ü icdùe \\ò@ûMfû : RkùiP^e @ûag¥KZûKê ù^A ieKûe @ù^K aéjZ¨ (a) MWÿûYò@û @*kùe Rwfld ùeûKòaû I aélùeû_Y Keò ^\\úa§ ù~ûR^û Reò@ûùe RkbŠûecû^ ^òcûð Y KeQò «öò ^ìZ^ Rwf iéÁòö Gjû ij ùK^ûf¨ \\ßûeû \\ìeùe [aô û RkûbûaMâÉ @*kKê (b) iÚûù^ iÚûù^ ùQûU _[e a§ ^òcðûY \\ßûeû ahðûRk ]ôùe RkùiP^ I _û^úd Rk C_f² ùjûA_ûeêQòö C\\ûjeY ]ôùe MZò Kùe I bìZkKê _~ð¥û¯ bûaùe MZò Kùeö - A¦òeûMû§ú ùK^ûf¨ ù~ûR^ûö Gjû \\ßûeû eûRiÚû^e (c) RkQûdû @*kùe Kéhò Kû~ð¥Kê Zßeû^ßòZ Keòaûö ceê @*kKê c¤ Rk ù~ûMûAaû i¸a ùjCQòö (iii) aéÁòRk iõelY : aéÁòRkKê MWòÿ@û, ù_ûLeú AZ¥û\\ò cû¤cùe iõelY KeûA bìZk Rke _eòcûYKê aé¡ò iûeYú 10.1 - bûeZe aògûk ^\\úa§ ù~ûR^û Keû~ûGö Gjû\\ßûeû _òAaû _ûYò, cûUòe @û\\ðâZû I `if _ûAñ Rk ijRùe C_f² jêGö @ûRòKûfò G[ô_ûAñ cûUò eûR¥ ^\\úa§ ù~ûR^û ^\\ú Kò´û KõKâòU¨ ^òcðòZ ‘@UK a§’ aû ‘@ûWÿò a§’ (Check Dam) ^cò ðûY Keò ù~ ùKøYiò icdùe _ûYò _ûA_ûeêQöê IWÿògû júeûKê\\, c¦eò û I ùewûkò a§ cjû^\\ú ijeû*kùe ‘KõKâòU¨ Rwf’ iéÁò ùjC[ôaûeê K‰ðûUK aòùgßgßeûdû a§ Kûùaeú ahûð Rk bZì kKê ~ûA_ûeê ^ûjöó QûZùe ahûð RkKê iõelZò Keò cé©òKû c¤Kê ùKøYiò KéZâòc aûfòg~¥û cû¤cùe MêRêeûU iŸðûe iùeûae ^\\úa§ ^cð\\û bìZkKê _VûA _ûeòaûö C©eûLŠ ùZjeò ^\\úa§ bûMòe[ú PòZâ-10.1 - RkQûdû \\ßûeû ahðû Rk iõelY jòcûPk _âù\\g bûKâû^wf ^\\úa§ iêZùfR¨ ùZfwû^û ^ûMûRêð^ iûMe ^\\úa§ K¾é û ajé Z¨ ^\\úa§ ù~ûR^û ùjûA[ôùf c¤ ZîU_ò ì‰ð Rka<^, Kê_eòPûk^û, ùK^ûf¨ a§ùe NûA Kò´û a§ KûUaû \\ßûeû a^¥ûiÚòZòe iéÁò AZ¥û\\ò \\ßûeû ù~ûR^ûe iê`k ic_eòcûYùe icÉuê còkê^ûjóö ^\\úa§ ù~ûMêñ Rkû‰ða ùjC[ôaû @*ke @]ôaûiúu aòiÚû_^ I [A[û^ ici¥û ù~ûMêñ icûRùe GK @_âúZòKe _eòiÚòZò iéÁò ùjûAQòö Gjûe C\\ûjeY ùjfû :  júeûKê\\ ^\\úa§ ù~ûR^ûùe aòiÚû_òZ ùfûKcû^ue [A[û^ _ûAñ @ûRò _~𥫠ici¥û fûMòQòö  iŸðûe iùeûae ù~ûR^û _ûAñ CyZû ^ aXÿûAaû _ûAñ ùc]û _ûU¨Ke¨u ^cð\\û a*û@ Gùa aò Rûeò ejòQòö  @ù^K Rwf Rcò Rkû‰að ùjûA Rwf, ùR÷aaaò ò]Zû I _eòùag ld ùjCQòö // 107 //

PòZâ-10.2 - icZk @*kùe ahðû Rk iõelY (iv) Rke _ê^½KâY : Kéhò I _òAaû _ûAñ Rke _eòcûYVûeê @]ôK _eòcûYùe Rk gÌò iõiÚûcûù^ a¥ajûe Ke«òö K«ò ê a¥ajûe _ùe _\\â hì òZ RkKê ùicûù^ ^\\úKê QûWaòÿ û \\ßûeû Rk \\hì òZ jêGö ùZYê ùijò _â\\hì òZ RkKê aòùgû]^ Keò _ê^ü a¥ajûe Keò _ûeòùf aògê¡ Rk C_ùe Pû_ _Wÿòa ^ûjó I Rk iõelòZ ùjûA_ûeòa I _â\\ìhY ici¥û \\eì ùjaö ùicûù^ ^Rò e ahûð Rk iõelY a¥aiûÚ Keaò û @ûag¥Kö *** _gâ ûÜ akú \\úNð C©ecìkK _âùgÜû©e (4 marks) Q 2. Rwf ^Á ùjaûe KûeYMêWÿòK a‰ð^û Keö Ans. Rwf ^Á ùjaûe KûeYMêWÿòK ùjfû : Q 1. 5R ^úZò K’Y? Gjû\\ßûeû @ûce _âûKéZòK  aKò ûg - aKò ûg ^ûñ ùe LYRò iµ\\ Cù©ûk^, KkKûeLû^û iµ\\cû^ue Kò_eò iêelû ùjûA_ûeòa \\gðû@ö _âZòÂû, eûÉûNûU, ùek_[ I CWÿûRûjûR _Wÿò@û Zò@ûeò Ans. _eòùag Z[û _âûKéZòK iµ\\e iõelY _ûAñ 5R ^úZòKê _ûAñ @aòPûeòZ bûùa Rwf KUû~ûCQòö Gjû\\ßûeû Rwf GK cû¤c bûùa MâjY Keû~ûAQòö GMêWÿòK ùjfû ijòZ a^¥Rúau _eòiÚû^ aò ^Á ùjCQòö _âZ¥ûL¥û^, i´eY, _ê^üa¥ajûe, _ê^üC_ù~ûM I  R^aiZò aé¡ò - R^iõL¥û a¡é ò _ûAaû ùjZê Ne Zò@ûeò, _^ê ü½KâYö RûùkYú iõMâj I Pûh Rcò Zò@ûeò _ûAñ Rwf KûUòaûKê ùjCQöò (i) _âZ¥ûL¥û^ : ùKøYiò @^ûag¥K Rò^òh, ^òR _eòùage  Rwf ^@ò ûñ - aRò kê ò cûeòaû, Leû\\ùò ^ Rwfùe @Z¥]ôK @^Áò Keê[aô û Rò^òhKê ù^aû _ûAñ c^û Keòaû ù~_eòKò Zû_ iéÁò ùjaû I ùfûKu \\ûdòZßjú^Zû _ûAñ Rwfùe [ùecûZâ a¥ajûeù~ûM¥ _æûÁòK¨ö ^ò@ûñ fûMò Rwf ld ùjCQòö  a^¥Rúa gKò ûe - a^¥_ûâ Yúu Vûeê \\û«, ^L, gxò I (ii) i´eY : ^òRe @ûag¥K cêZûaK Rò^òhe a¥ajûe, PcWûÿ _ûAaû _ûAñ c^hê ¥ a^¥Rúa gKò ûe KeQê öò a^¥Rúa ù~_eKò ò @ûag¥KZû Vûeê @]ôK Lû\\¥ @ûYaò û CPZò ^ùê jñö iõL¥û jâûi _ûAaû ij Rwf iµ\\ c¤ jâûi _ûCQòö  Rwf @]ôaûiúu @û[ôðK @aiûÚ - Rwf @]aô ûiúcûù^ (iii) _ê^üa¥ajûe : a¥ajûe ieòMùf _êYò ùKøYiò Rò^òhKê ^òRe i´k @ûC ù~ûMûWÿ Keò _ûeê^ûjñû«ò I @û[ôðK @fMû _âKûùe a¥ajûe Keòaû ù~_eòKò _êeêYû WaûKê @^ûU^e gòKûe ùjCQ«òö _eòaûe ù_ûhòaû _ûAñ _êYò a¥ajûe Keòaûö ù_ûWÿêPûh AZ¥û\\ò Keò Rwf @ûjêeò ^Á Keòù\\CQ«òö Q 3. Rwf iµ\\e @õgú\\ûecûù^ KòG? Rwf iêelûùe (iv) _^ê üC_ù~ûM : a¥ajûe @ù~ûM¥ _\\û[Kð ê _Yê ò ùKøYiò Gcû^u bìcòKû K’Y? aòKÌ Kû~ð¥ _ûAñ a¥ajûe Keòaû ù~_eòKò bwû _äûÁòK¨ aûf¨Uòùe cûUò _ìeûA ùi[ôùe MQ fMûAaûö Ans. (v) _ê^üPKâY : @^ûag¥K aû aRð¥aÉKê ê K*ûcûf bûùa  iõelòZ Rwf ^òKUùe ejê[ôaû Mâûcaûiúcû^uê Rwf a¥ajûe Keòaû ù~_eòKò _êeêYû LaeKûMR aû bwû iµ\\e @õgú\\ûe ùaûfò aòùaP^û Keû~ûGö KûPeê _êYò KûMR aû KûP _âÉêZ Keòaûö Gjò_eò 5R ^úZòKê MâjY Kùf @ûce _âûKéZòK  ùicû^uê Rwf iµ\\e elYûùalY I _eòPûk^ûùe iûcòf Keû~ûGö iµ\\cû^ue iêelû ùjûA_ûeòaö // 108 //

 G[ô_ûAñ ~êMà Rwf _eòPûk^û ù~ûR^û Kû~ð¥Kûeú  Rwf bòZùe I Rwf ^òKUùe [ôaû Mûâ ccû^ue C^ÜZò ùjCQòö _ûAñ Rwfeê còkê[ôaû fûb eûgòKê Lyð Keòaûö  Gjò Mâûcaûiúcûù^ RwfKê iêelû \\ò@«ò I RwfRûZ  jâûi _ûC[ôaû Rwfe _ê^eê¡ûe Keòaûö _\\û[ð iõMâj _ûAñ @^êcZò _û@û«òö  aò_^Ü a^¥Rúau iõelY _ûAñ @û]ê^òK mû^ ùKøgke  Gjû a¥ZúZ ieKûeu Ze`eê Rwfeê còkê[ôaû ijûdZû ù^aûö fûbeûgòeê Mâûcaûiúuê ù_âû›ûj^ eûgò c¤ còkò[ûGö  Rwf iõelY _ûAñ @ûA^ a¥aiÚû Keòaûö  Rwf iõelY _ûAñ R^iùPZ^Zû iéÁò Keòaûö Q 4. Rwf ùjCQò ùR÷aaòaò]Zûe C› - Gjò Cqòe Q 6. bìZk RkÉe Kcòaûe KûeYMWê ÿòK K’Y? GjûKê ~[û[ðZû _âZò_û\\^ Keö Kò_eò icé¡ Keû~ûA_ûeòa? Ans. Ans.  _eòùag amò û^ùe ùR÷aaaò ]ò Zû Kjòùf ùMûUòG iûÚ ^ùe bûeiûc¥ elûKeò aûi Keê[ôaû icÉ Cnò\\, _âûYú I  Kéhò I gÌò iõiûÚ _ûAñ \\ò^Kê \\ò^ @]ôK Rke @ûag¥KZû @YêRúauê aêSûGö _WQêÿ ò, ùZYê bì_é Rke a¥ajûe ijòZ ùiVûùe bZì k Rke a¥ajûe aXÿêQòö  ùijò icÉ Rúa a*ô ejòaû _ûAñ _eòùagùe còkê[ôaû cûUò, _ûYò, _a^, iì~ð¥ûùfûK AZ¥û\\ò @ùR÷a C_û\\û^  @Z¥]Kô iõL¥ûùe ^kKì_ I CVûRkùiP^ \\ßûeû bìZk C_ùe ^òbðe Keò[û«òö Rk _âPêe _eòcûYùe Cù©ûkòZ ùjCQòö  Rwfùe bò^Ü bò^Ü RûZòe Rúa GKZâòZ ùjûA ùMûUòG  Rwf ld ùjaû `kùe bZì kKê Rk ùgûhò ùjûA~aò û KcQê öò iÚû^ùe [û@û«òö bìZk RkÉeKê icé¡ KeòaûKê ^òcÜ _\\ùl_ @ûag¥Kö G[ùô e aòbò^Ü _âKûe Cnò\\, _âûYú I @YêRúa @«bêðqö RkQûdû _eòPûk^û : ùicûù^ _eÆe ij bûeiûc¥ elû Keò[û@û«òö  Gjò ù~ûR^û @^êiûùe _ûjûWeÿ MWÿûYò@û @*kùe Rwf  @[ðûZ¨ Rwf ùjCQò GK ‘aûiiÚkú’ Gaõ a^¥Rúa iÁé ò Keò _[e a§ ù\\A Rk_aâ ûje ùaMKê KcûA \\@ò û~ûG, ùjCQ«ò ‘a^ ^òaûiú’ö Rke MZò jûâi _ûAaû ij bìZkKê Gjûe _ùâ ag a¡é ò _ûGö  _ûjûWÿe MWÿûYò@û @*kùe ùQûU ùQûU a§ Keò _ûYò  ùZYê Rwf ùjCQò ‘ùa÷a aòaò]Zûe C›’ö @UKûAùf ahðû Rke ùaM Kc ùjûA[ûG I Gjû Zk Q 5. Rwf iµ\\ _ePò ûk^û _ûAñ @ûag¥K _\\ùl_ a‰ð^û @õgKê ~òaûKê @]ôK icd ^òGö `kùe bìZkKê Rk _âùag Keò[ûGö Keö aéÁòRk iõelY : Ans. Rwf iµ\\ _eòPûk^û _ûAñ ^òcÜ _\\ùl_MêWÿòK MâjY  aéÁòRkKê MWÿò@û, ù_ûLeúùe i*d Keòaû \\ßûeû Zûjû ]úùe ]úùe bìZkKê _âùag Kùeö Keû~òaû \\eKûeö  icZk @*kùe @ûWaòÿ § \\ûßeû ahûð RkKê @UKû ~ûA_ûùeö  ~êMà Rwf _eòPûk^û ù~ûR^û \\ßûeû iõelòZ Rwf  ijeû*kùe QûZ C_ùe _W[ê ôaû ahðû RkKê _ûA_ \\ßûeû bìMbðKê QûWòÿùf Gjû ùgûhòZ ùjûA bìZk RkÉe aé¡ò ^Kò Uùe ej[ê ôaû Mâûcaûiúcû^uê Rwf iµ\\e @õgú\\ûe Keò[ûGö ùaûfò MâjY Keòaû I ùicû^uê Rwf iµ\\e elYûùalYû I _eòPûk^ûùe iûcòf Keòaûö  iûcûRòK a^ _âKÌ \\ßûeû ieKûeú I _ZZò iÚû^ùe aélùeû_Y Keòaû I ^ì@û Rwf iéÁò Keòaûö  @û\\òaûiú I Rwf ^òKUùe [ôaû @]ôaûiúuê RwfRûZ _\\û[ð iõMâjùe @^êcZò ù\\aûö // 109 //

Q 7. ùKûAfû I ù_ùUâûfòdc¨e a¥ajûeKê ^òdªY Keòaû Q 2. aéjZ ^\\úa§ ù~ûR^û \\ßûeû @ûcKê ùKCñ _Kâ ûee _ûAñ ùKCñ _\\ùl_ @ûag¥K? iêaò]û còkò_ûeòQò? Ans. @ûc ù\\gùe ùKûAfûKê Zû_R aò\\ê¥Z¨ ùK¦âùe ajêk Ans. aéjZ ^\\úa§ ù~ûR^û \\aûeû aWÿ RkbŠûe ^òcðûY a¥ajûe Keò aò\\ê¥Z¨ C_ôû\\^ Keû~ûGö ùZYê aò\\ê¥Z¨ Keû~ûGö G[ôeê còkê[ôaû iêaò]ûMêWÿòK ùjfû - a¥ajûeKê ^òdªY Kùf @ûùc ùKûAfû iõelY Ke_ò ûeòaûö ùijò_eò ù_ùUâûfdò c¨Kê @ûùc ~û^aûj^ùe  ùK^ûf iûjû~¥ùe RkùiP^ Keû~ûA[ûGö A§^ bûùa ùagò a¥ajûe Keò[ûCö ùKûAfû I  _û^úd Rk ù~ûMûY ùjûA[ûGö ù_ùUûâ fòdce¨ a¥ajûeKê ^òdªY Keòaû _ûAñ @ûùc ^òcÜ  aò\\ê¥Z¨ gqò C_ôû\\^ jêGö _\\ùl_MWê ÿòK ù^aû ^jò ûZò @ûag¥K @ùUö  ^\\úùe a^¥û ^dò ªY Keû~ûA[ûGö  RkbŠûeùe cûQ Pûh ùjûA[ûGö  aòKÌ I ^aúKeYù~ûM¥ gqò C›e a¥ajûeKê Zßeû^òßZ Keòaûö Q 3. ^\\úa§ ù~ûR^û \\ûß eû Kò Kò @iaê ]ò ûcû^ iÁé ò ùjCQ?ò Ans. aéjZ ^\\úa§ ù~ûR^û \\ßûeû ùKùZK @iêa]ò û c¤ iéÁò  Kc¨ IßûU¨ I KµûKÖ ù`äûùeûùi< f¥ûµ¨ a¥ajûe Keòaû - Gjû\\ßûeû aò\\ê¥Z¨ LyðKê KcûA _ûeòaûö jêGö ùiMêWÿòK ùjfû -  ZîUò_ì‰ð Rk a<^ I Kê_eòPûk^û ù~ûMêñ ùK^ûf a§ùe  @ûag¥K ^ [ôaû ùaùk aòbò^Ü aò\\ê¥Z¨ C_KeYKê a¦ eLôaûö NûA ùjûA ajê _eòcûYùe Rk ^Á ùjCQòö ùaùk ùaùk a^¥û _eòiÚòZò c¤ iéÁò ùjCQòö  ^òRÊ ~û^ a\\kùe iaið û]ûeY a¥ajûe ù~ûM¥ ai¨  Rk ^ò@< ùjùf ùfûùK ùK^ûf a§ KûUò ù\\CQ«òö aû ùUâ^¨ùe ~ûZûdûZ Keòaûö  RkbŠûe iÁé ò ùjaû\\ßûeû ù~Cñiaê Mûñ I R^icê\\ûd ^òRe Rcò I RúaòKû jeûCQ«ò, ùiVûùe aòiÚû_^ I  ùeûùhA _ûAñ ùiøePêfû, _ûYò Mec _ûAñ ùiøe C©û_K [A[û^ R^òZ ici¥û iéÁò ùjCQòö a¥ajûe Keòaûö  CPòZ lZò_ìeY ^ còkòaû \\ßûeû @[ðù^÷ZòK I iûcûRòK ici¥û iéÁò ùjCQòö  Ne @ûùfûKZò Keaò û _ûAñ Nùe aWÿ SeKû a¥aiûÚ Keaò û  ùZYê aéjZ ^\\úa§ ù~ûR^û _eòaù©ð lê\\â ^\\úa§ - Gjû\\ßûeû aò\\ê¥Z¨ ^òbðegúkZû Kc¨ Keû~ûA_ûeòaö ù~ûR^û, ù_ûLeú I jâ\\ iéÁò Keò Rk i*d Keòaû \\ßûeû C_ùeûq @iêaò]û \\ìe Keû~ûA_ûeòaö  _êeêYû I @^ê_~êq ~û^aûj^ a¥ajûe ^ Keò ~êùùMû_ù~ûMú A¬ò^¨ [aô û ~û^aûj^ a¥ajûe Keòaû - Q 4. ùKCñiaê @û]ê^òK mû^ ùKøgk \\ßûeû @ûùc Rwf Gjû\\ßûeû A§^e iµì‰ð RûeY ùja I @ûùc Kc¨ Lyðùe iõelY Keò_ûeòaû? @]ôK \\ìeZû @ZKò âc Keò_ûeòaûö Ans. iìP^û a¥aiÚû, KúU ùeûM \\c^ a¥aiÚû I @MÜò ^òaðû_K iõlò¯ C©eckì K _âùgÜû©e (3 marks) a¥aiÚû \\ßûeû @ûùc Rwf iõelY Keò_ûeòaûö Q 1. aéÁòRk iõelYe C_ûdMWê ÿòK a‰ð^û Keö  iìP^û a¥aiÚû : KZé âòc C_Mâj \\ßûeû GK ^òŸòðÁ @*ke Rwfe iÚòZ,ò Gjûe ùR÷aaòaò]Zû @^ê¤û^ Keò_ûeòaûö Ans.  KúU ùeûM \\c^ a¥aiÚû : Rwfùe ejò[aô û Cnò\\  Mñû cêŠùe ù_ûLeú ùLûkò ahðû RkKê i*d Keû~ûA ùaùkùaùk KúU, KaK, bZì ûYê I ^òcûùUûW¨ \\ßûeû _ûeòaö @ûKûâ « jê@«öò ùeûM ù\\Lû~ûC[aô û @*kùe @ûKûg cûMeð ê KúU^ûgK aû KaKcûeú bkò Jh] iò*^ Keò GjûKê  icZk @*kùe ùQûU ùQûU iòùc< KõKâòU¨ @ûWÿòa§ ^òdªY Keû~ûA_ûeòaö \\ßûeû ahðû RkKê @UKû ~ûA_ûeòaö  @MÜò ^òaðû_K a¥aiÚû : Rwf ^ò@ûñKê @ûd© Keòaû  ijeû*kùe QûZ C_ùe _W[ê ôaû ahûð RkKê _ûA_ \\ßûeû KÁKeö ùi[ô_ûAñ ÊZª Zûfòc _âû¯ a¥quò iûjû~¥ bMì bðKê QûWÿòùf Gjû bìZk RkÉe ij cògò bìZk Rke ù^aû, @ûag¥K iÚùk ùjfòK_Öe iûjû~¥ùe RkKcûY _eòcûY aé¡ò Keòaö a¥ajûe Keò GjûKê ^dò ªY Keû~ûA_ûeòaö  Gjû a¥ZúZ Lûfê@û @*kùe aéÁò Rk ahðiûeû i*ôZ ùjûA eùj I @ûag¥K @^êiûùe Leû\\òù^ Gjû Pûh Kû~ð¥ùe a¥ajûe Keû~ûA _ûeòaö // 110 //

Q 5. aûj¥iÚûù^ iõelY I ÊiÚûù^ iõelY c¤ùe \\êAUò _û[ðK¥ ùfLö Ans. aûj¥iÚûù^ iõelY ÊiÚûù^ iõelY i) Gjò _âKûe iõelY a¥aiÚûùe búhY bûùa lZâòMâÉ I i) Gjò _âKûe iõelY a¥aiÚûùe Cbd _âûYú I Cnò\\uê fê¯_ûâ d RûZòe Rúacû^u _ûAñ ÊZª _ê^ü [A[û^ ùK¦â ùicû^u ^òRÊ _ûâ KéZòK _eùò agùe eLô ieê lû \\ò@û~ûG _âZòÂû Keû~ûAQòö I ~^ô c¤ ^ò@û~ûGö ii) Gjò ùK¦ùâ e búhY bûùa lZMò âÉ I fê¯_ûâ d RúaRûZòu ii) GVûùe lZMò âÉ I fê¯_ûâ d RûZeò Rúacû^uê ùicû^u Lû\\¥, @ûPeY, _eòùag, _âR^^ I ùeûM aòhdùe ^òRÊ aûiiÚkúùe eLô MùahYû Keû~ûGö MùahYû Keû~ûCQòö C\\ûjeY : RûZúd C\\¥û^, ùRa÷ cŠk iõelòZ @*kö C\\ûjeY : ùKùZK ÊZª PòWÿò@ûLû^û, Cnò\\ C\\¥û^ö Q 6. RûZúd C\\¥û^ I @bdûeY¥ c¤ùe _û[ðK¥ ùfLö Ans. RûZúd C\\¥û^ @bdûeY¥ i) Gjû ùK¦â aû eûR¥ @ûA^ _Yâ d^ \\ûß eû _Zâ òÂû ùjûA[ûGö i) GjûKê eûR¥ ieKûe _âZòÂû Keò[û«òö ii) Gjûe cû^¥Zû ùK¦â ieKûe ù\\A[û«ò cûZâ _eòPûk^û ii) eûR¥ ieKûe _eòPûk^û I elYûùalY c¤ Ke«òö iii) GVûùe RwfRûZ \\âa¥ iõMjâ , _gê PûeY ^hò ¡ò ^êùjñö I elYûùalYû ^òŸòðÁ eûR¥ ieKûe Keò[û«òö iv) a^¥_âûYúuê lZò ^ NUûA GVûùe ùaieKûeú cûfKò û^û iii) MQ KûUòaû, _gê PûeY, gòKûe, a§êK ù^A C\\¥û^ùe c¤ ejò_ûeòaö _âùag GVûùe ^òhò¡ [ûGö v) C\\ûjeY : PòfòKûe ^kaYö iv) Gjûe @«üiÚkùe cYòh aiZò ^hò ò¡ö v) C\\ûjeY : bòZeK^òKû iõlò¯ C©eckì K _âùgÜû©e (2 marks)  a<^ R^òZ ld I @iêaò]û \\ìe ùjaö  ùR÷aaòaò]Zû ^Á ùja^ûjóö Q 1. RkQûdû _eòPûk^û K’Y?  aòiÚû_^ R^òZ [A[û^e ici¥û ejòa ^ûjóö Q 3. icZk @*kùe Kò_eò Rk iõelY Keû~ûG? Ans. Ans.  Gjò ù~ûR^û @^êiûùe _ûjûWeÿ MWÿûYò@û @*kùe Rwf iéÁò Keò, _[e a§ ù\\A Rk_âaûje ùaMKê KcûA  icZk @*kùe ùQûU ùQûU iòùc< aû KõKâòU @ûWÿòa§ \\@ò û~ûG, Rke MZò jûâ i _ûAaû ij bìZkKê Gjûe _ùâ ag \\ßûeû ahðû RkKê @UKû ~ûA_ûeòaö aé¡ò _ûGö  Lûf@ê û @*kùe aéÁò Rk ahðiûeû i*ôZ ùjûA eùj I  _ûjûWÿe MWÿûYò@û @*kùe ùQûU ùQûU a§ Keò _ûYò @ûag¥K @^iê ûùe Leû\\ùò ^ Gjû Pûh Kû~ð¥ùe a¥ajûe @UKûAùf ahðû Rke ùaM Kc ùjûA[ûG I Gjû Zk Keû~ûA _ûeòaö @õgKê ~òaûKê @]ôK icd ^òGö `kùe bZì kKê Rk _âùag Keò[ûGö Q 4. aéjZ ^\\úa§ ù~ûR^ûùe Kò Kò @iêaò]û ejòQò? Q 2. lê\\â ^\\úa§ ù~ûR^û K_ò eò C_ù~ûMú? Ans. Ans.  ZîUò_ì‰ð Rk a<^ I Kê_eòPûk^û ù~ûMêñ ùK^ûf a§ùe NûA ùjûA _eòcûYùe Rk ^Á ùjCQòö ùaùk ùaùk  ^\\úùe @ù^K iÚû^ùe Rk i*d ùjûA_ûeòaö a^¥û _eòiÚòZò c¤ iÁé ò ùjCQòö  Rk iaê iÚû^ùe ic_eòcûYùe C_f² ùjaö // 111 //

 Rk ^ò@< ùjùf ùfûùK ùK^ûf a§ KûUò ù\\CQ«òö Q 8. IUCN K’Y?  RkbŠûe iéÁò ùjaû\\ßûeû ù~Cñ iaê Mñû I R^icê\\ûd Ans. IUCN e _ìeû ^ûc International Union for ^òRe Rcò I RúaòKû jeûCQ«ò, ùiVûùe aòiÚû_^ I [A[û^ R^òZ ici¥û iéÁò ùjCQòö Conservation of Nature and Natural  CPòZ lZò_ìeY ^ còkòaû \\ßûeû @[ðù^÷ZòK I iûcûRòK ici¥û iéÁò ùjCQòö Resourcesö Gjû _âKéZò I _âûKéZòK iµ\\e iõelY Q 5. ùKûAfû I ù_ùUûâ fòdc R^òZ _\\â ìhY ahò dùe GK _ûAñ Kû~ð¥ Keò[ûGö Gjû _[é aô úe iaVê ûeê aWÿ _eòùag Uò®Yú \\ò@ö i´§úd iõiÚûö Gjû aò_^Ü Rúacû^uê ù^A ùeW¨ aêK¨ WûUû _âÉêZ Keò[ûGö Ans. Q 9. Rwf iêelûùe R^iùPZ^Zûe bìcòKû ùfLö  ùKûAfû I ù_ùUâûfòdc \\j^eê aûdêcŠk _â\\ìhZò jêGö aûdêùe @wûeKûcæe _eòcûY aùXÿ I iaêR ùKûVeú Ans. _âbûa @^êbZì jêGö  1973 ùakKê jòcûkd _û\\ù\\geê ajê iõL¥ûùe MQ  aûdì _â\\ìhY ùR÷aaòaò]ZûKê ^Á Kùeö KUû~òaû \\ßûeû Rk ici¥û I cé©òKû ld NUòfûö GYê Q 6. _ê^að¥ajûe K’Y? gâú~êq PŠú PeY b…u ù^ZéZßùe iû]ûeY R^Zû Gjò @ûù¦ûk^ \\ßûeû MQKê Kê‹ûA MQ KUûkòuê ùi[ôeê ^òaé© Ans. Ke[ò ôùfö  Gjò _âKâòdûùe gqò @ûag¥K ùjûA ^ [ûGö  gâú~êq iê¦efûf ajêMêYûu ù^ZéZßùe eû^ú ^ûcK  ùMûUòG _\\û[ðKê aûe´ûe a¥ajûe Keû~ûGö iÚû^ùe c¤ Gjò @ûù¦ûk^ Pûfò[ôfûö C\\ûjeY : _êeêYû WaûKê _êYò a¥ajûe Keòaûö  _½òcawe @ûeaûeò @*kùe gûk Rwf iõelY I Q 7. _âûKéZòK iµ\\ iõelYùe _Kâ éZùò _âcúcû^ue bcì òKû ùKeke iûAùf< b¥ûfò a*û@ @ûù¦ûk^ R^iùPZ^Zû ù~ûMêñ i`k ùjûA[ôfûö ùfLö Q10. Pò_¨ùKû @ûù¦ûk^ ùfLö Ans. Ans. Pò_¨ùKû g±e @[ð Kê‹ûA ]eòaûö 1973 ùakKê jòcûkd  Pò_¨ùKû @ûù¦ûk^ - 1973 ùakKê jòcûkd _û\\ù\\geê _û\\ù\\geê ajê iõL¥ûùe MQ KUû~òaû \\ßûeû Rk ici¥û ajê iõL¥ûùe MQ KUû~òaû \\ßûeû Rk ici¥û I cé©òKû I cé©òKû ld NUòfûö GYê gâú~êq PŠú PeY b…u ld NUòfûö GYê gâú~êq PŠú PeY b…u ù^ZéZßùe ù^ZéZßùe iû]ûeY R^Zû Gjò @ûù¦ûk^ \\ßûeû MQKê iû]ûeY R^Zû Gjò @ûù¦ûk^ \\ßûeû MQKê Kê‹ûA MQ Kê‹ûA MQ KUûkòuê ùi[ôeê ^òaé© Keò[ôùfö KUûkòuê ùi[ôeê ^òaé© Keò[ôùfö Q11. aòù¾ûA iµ\\â ûd C_ùe Uò®Yú \\ò@ö  gúâ ~êq iê¦efûf ajêMêYûu ù^ZZé ßùe @^¥ iÚû^ùe c¤ Ans. bûeZe aòù¾ûA iµâ\\ûd GK _âKéZòù_âcú R^RûZòö Gjò Gjò @ûù¦ûk^ Pûfò[ôfûö iµâ\\ûde ùfûKcûù^ eûRiûÚ ^, jeòdûYû, _¬ûa @û\\ò  _½cò awe @ûeaûeò @*kùe gûk Rwf iõelY Gj_ò eò eûR¥ùe aûi Ke«òö Gcûù^ Zûu ]cðMêeêu C_ù\\g GK @ûù¦ûk^ö @^iê ûùe ùKjò Rúa« MQ KûUòùf \\kMZ bûùa Zûe aòùeû] Keò[û«òö  ùKeke iûAùf< b¥ûfò a*û@ @ûù¦ûk^ c¤ _âKZé òKê iêelòZ KeòaûKê CŸòÁ [fô ûö Q12. Rwf I a^¥R«ê iõelY _ûAñ @ûc ù\\gùe Kû~ð¥Kûeú ùjC[ôaû \\êAUò @ûA^e ^ñû ùfLö Ans. (i) 1972 ciòjûe a^¥_âûYú @ûA^ö (ii) 2004 ciòjûe RûZúd ùR÷aaòaò]Zû @ûA^ö // 112 //

ùMûUòG aûK¥ùe C©e \\ò@ö (1 mark) 9. iìP^û a¥aiÚû Reò@ûùe @ûùc KéZâòc C_Mâje PZò âKê @^¤ê û^ Keò Rwfe iZÚò ò RûY_ò ûeòaû I @ûag¥K _\\ùl_ Q 1. @UK a§ aû @ûWòa§ K’Y ? MâjY Keò_ûeòaûö Q 2. RkQûdû @*k KûjûKê Kêjû~ûG ? Q 3. aògß a^ýRúa _ûY×òe cìk flý K’Y ? 10. IWÿògûùe jûZú _ûAñ P¦Kû-Wc_Wÿû @bdûeY¥ _âiò¡ö Q 4. ùeWÿþ WûUû aêKþùe ùKCñ ùKCñ ewe _éÂû ejòQò ? 11. 2004 ciòjûùe bûeZ ieKûeu \\ßûeû ùR÷a aòaò]Zû Q 5. ~êMà Rwf _eòPûk^û ù~ûR^û K’Y ? Q 6. i´eYe @[ð K’Y? iõelY _ûAñ ùR÷a aòaò]Zû @ûA^ (National Q 7. a^¥Rúa KûjûKê Kêjû~ûG? Biodiversity Act) _âYd^ ùjûA[ôfûö Q 8. Rwf ^ò@ûñ \\ßûeû Kò lZò ùjûA[ûG? 12. Mâú^¨ _òi¨ I @û[ð ùW aòbò^Ü ù\\gùe _eòùag iêelû I Q 9. Rwf iõelY _ûAñ iìP^û a¥aiÚû Kò_eò Kû~ð¥ Kùe? _eòùagúd ici¥ûe icû]û^ C_ùe Kû~ð¥ KeêQ«òö Q10. IWÿògûùe jûZú _ûAñ ùKCñ @bdûeY¥ Kû~ð¥ KeêQò? 13. Rk iµ\\e aòKûg ^òcù« ^\\úa§ ù~ûR^û, RkQûdû Q11. 2004 ciòjûùe ùKCñ @ûA^ _âYd^ ùjûA[ôfû? _ePò ûk^û, aéÁRò k iõelY I Rke _^ê ½KYâ _eò aòb^ò Ü Q12. Mâú^¨ _òi¨ I @û[ð ùW Kûjû C_ùe Kû~¥ð KeêQ«ò? @ûag¥K _\\ùl_ ^ò@û~ûAQòö Q13. Rk iµ\\e aKò ûg ^cò ù« Kò Kò _\\ùl_cû^ ^@ò û~ûAQ?ò 14. MWÿûYò@û RûMûùe ùQûUùQûU _[e a§ I icZk Q14. MWÿûYò@û RûMûùe ùKCñ a§ I icZk @*kùe ùKCñ @*kùe @UK a§ aû @ûWÿò a§ \\ßûeû ahðûRk iõelY I _eòPûk^û Keû~ûGö a§ \\ßûeû ahðûRk iõelY I _eòPûk^û Keû~ûG? ùMûUòG g±ùe C©e \\ò@ö (1 mark) Ans. Q 1. Cnò\\ C\\ýû^ ùKCñ _âKûe iõelYe C\\ûjeY? 1. icZk @*kùe ahðûRk iõelY _ûAñ KõKâòU¨ ^òcðòZ Q 2. RûZúd C\\ýû^ ùKCñ _âKûe iõelYe C\\ûjeY? ùQûU @UK a§ aû @ûWÿòa§ ^òcðûY Keû~ûGö Q 3. iê¦efûf ajêMêYû ùKCñ _eòùag @ûù¦ûk^e iìZâ]e? Q 4. ùKûAfû ùKCñ _âKûe _âûKéZòK iµ\\e C\\ûjeY ? 2. _ûjûWÿe MWÿûYò@û @*kKê RkQûdû @*k Kjê û~ûGö Q 5. iŸûð e iùeûae ^\\úa§ bûeZe ùKCñ eûRýùe @aiZÚò ? 3. aògß a^¥Rúa _ûŒòe cìk fl¥ ùjCQò, aògß ùR÷a Q 6. ù~Cñ iµ\\MêWÿKò e _eòcûY, a¥ajûe iù©ß _eòùagùe aòaò]Zûe iõelY Gaõ _âûKéZòK iµ\\e icû^ I jâûi _ûG^ûjó, ZûjûKê Kò _âûKéZòK iµ\\ Kêjû~ûG? _eòù_ûhYKûeú a¥ajûe ^ò½òZ Keòaûö Q 7. _âûKéZòK iµ\\e iõelY _ûAñ ùKCñ ^úZò GK cû¤c 4. ùeW¨ WûUû aêK¨ùe ùMûfû_ò I iaêR ewe _é ejòQòö 5. iõelòZ Rwf ^òKUùe ejò[ôaû Mâûcaûiúcû^uê bûùa MéjúZ ? ieKûeu \\ûß eû @õgú\\ûe bûùa iûcòf¨ Keò elYûùalY, Q 8. je¨fòK¨i ùaûZfeê Lû\\¥ ieò~òaû _ùe ùeûùhA Nùe @ûd I _eòPûk^û _ûAñ \\ûdòZß ù\\aûö 6. i´eYe @[,ð @ûag¥KZûKê \\éÁòùe eLô iµ\\ a¥ajûe ùKøYiò iûcMúâ eLaô û _ûAñ a¥ajûe Keaò û ùKCñ iõelY Keòaûö ùKøgke @«bêðqö 7. Rwfùe aûi Keê[ôaû Cnò\\icìj, icÉ @YêRúa I Q 9. ùRa÷ @ûaR^ð ûKê KùµûÁùe _eYò Z Keaò û ùKCñ iõelY _âûYúicìj _eò a^^òaûiúcû^uê a^¥Rúa Kêjû~ûGö ùKøgk @ùUö 8. Rwf ^ò@ûñ\\ßûeû jRûe jRûe GKe Rwf ù_ûWÿò~òaûeê Q10. Zû_R aò\\ê¥Z¨ ùK¦âe ùKûAfû _ûCñgeê K’Y Zò@ûeò Cnò\\ I a^¥_âûYú iµ\\ ^Á ùjûA[ûGö Keû~ûCQòö Q11. ùR÷a aòaò]Zûe cìk @û]ûe KòG? Q12. eûRiÚû^e ùKCñ iµâ\\ûde @]ôaûiúcûù^ a^¥_âûYú iõelYùe L¥ûZò _ûAQ«ò? // 113 //

Q13. 1972 cijò ûùe ùKCñ iõelY @ûA^ _Yâ d^ ùjûA[fô û? gì^ýiÚû^ _ìeY Keö (1 mark) Q14. a_ò ^Ü a^¥_âûYúu _ûAñ ‘ùeW¨ WûUû aKê ¨’ ùKCñ @«Rûð ZòK Q 1. IUCN aò_^Ü RûZò a^ý_âûYúu icúlû Keò iõMV^ _âKûg KeòQ«ò? ^ûcK GK _êÉK _âKûg Keò[ùô fö Q15. @^êÂû^ jZûùe MQ fMûA Rwf iéÁò Keòaû Kò _âKûe Q 2. Rwf ^ò@ûñKê @ûd© Keòaû _ûAñ @ûKûgcûMðeê ùjfòK_Öe a^ _âKÌ? iûjû~ýùe aýajûe Keû~ûGö Q16. @ûKûg cûMðeê ùjfòK_Öe¨ iûjû~¥ùe K’Y a¥ajûe Keò Q 3. @ûc ù\\gùe ejò[ôaû icÉ PWò ÿò@ûLû^û \\ßûeû Rwf ^ò@ûñKê @ûd© Keòùja? ^òdªòZö Q17. RûZúd C\\¥û^ _âZòÂû Kò _âKûee a^¥Rúa iõelY Q 4. Zû_R aò\\êýZþ ùK¦âeê aûjûeê[ôaû Kê aýajûe _¡Zò? Keò AUû Zò@ûeò Keû~ûCQòö Q18. NWÿò@ûk Kê¸úe _âKÌ iÚû^Uòe ^ûc ùfLö Q19. MQKê Kê‹ûA ]eò Kò @ûù¦ûk^ Reò@ûùe Rwf iõelY Q 5. @ûc Nùe iéÁò ùjC[ôaû KûP ùaûZf, ]ûZê I Reò _eò @ûaRð^ûKê K*ûcûf bûaùe aýajûe Keò ùi[eô ê _^ê aûeð Keû~ûA[fô û ? cìk aÉê C_ôû\\^ Keòaû _âKòâdûKê Kêjû~ûGö Q20. agò ß a^¥Rúa _ûŒò ùKùZûUò cLê ¥ ahò dKê _ûâ]û^¥ ù\\AQò ? Q21. ^òRÊ ~û^ _eòaù©ð ai¨ Kò´û ùekMûWÿò a¥ajûe Kùf Q 6. ùKûAfû, ù_ùUûâ f¨ _eò iúcZò iµ\\Kê Kjê û~ûGö Kûjûe LyðKê KcûA _ûeòaû? Q 7. _eòùagKê Leû_ Keê[ôaû Rò^òhKê ^ KòYòaûKê Q22. Meòa eûÁâùe gòÌ icé¡ò _ûAñ KòG _âZòa§K? Kêjû~ûGö Q23. ùc]û _ûUK¨ e ùKCñ ^\\úKê a*ûAaû _ûAñ @ûù¦ûk^ KeQê «?ò Q24. _ûjûWÿe MWÿûYò@û @*kKê Kò @*k ùaûfò Kjê û~ûG? Q 8. `Uû _äûÁòK¨ ùaûZfùe cûUò _êeûA MQ fMûAaû Q25. ùKCñ @*kùe ahðûRke iõelY _ûAñ @ûWÿòa§ ^cò ðûY _âKûe iõelY ùKøgkö Keû~ûG? Q9. iõmûeê RYû_ùWÿ ù~, Rwf ùjCQò GK I Q26. KûeLû^ûe _â\\ìhZò RkKê aògê¡ Keò @ûC [ùe a¥ajûe a^¥Rúa ùjCQ«ò ö _¡ZòKê K’Y Kêjû~ûG? Q10. a^¥Rúacûù^ ùjûA[aô ûeê aòmû^\\ßûeû ^Zì ^ Ans. 2. ÊiÚûù^ C^ÜZ Rúa iéÁò ùjûA_ûeêQ«òö 4. ^aúKeY@ù~ûM¥ 1. aûj¥iÚûù^ 6. ^aúKeYù~ûM¥ Q11. aòù¾ûA iµâ\\ûde gâúcZú u ^ûcùe a^¥_âûYú 3. P_ò ¨ùKû 8. _ê^üa¥ajûe iõelY RûZúd _eê Äûe bûeZ ieKûeu Ze`eê _â\\û^ 5. MêRêeûU 10. AUû Keû~ûAQòö 7. 5R (_û*-R) 12. aùò ¾ûA 9. _^ê ü½KâY Q12. Rwf I a^¥_âûYúu aò^òù~ûMKûeúuê @ûùc Uò 11. Rwf 14. IUCN ùgâYúùe aòbq Keò_ûeòaûö 13. a^¥_âûYú 15. iûcûRòK 16. RkKcûY Q13. 1972 ciòjû ùakKê ùcûU aûN iõL¥û [ôfûö 17. ÊiÚûù^ 18. iûZùKûgò@û 19. P®ò ùKû 20. 6 Uò (Q@Uò) Q14. \\êüLe aòhd ù~, _âZòahð ùeW¨ WûUû aêK¨e 21. ù_ùUâûfdò c¨ 22. Rkûbûa _éÂûe iõL¥û aXêQòö 23. ^cð\\û 24. RkQûdû Q15. ~Mê à Rwf _ePò ûk^û ù~ûR^ûùe ^Kò UiÚ cûù^ 25. icZk 26. _^ê ü½KâY @õgú\\ûe @Q«òö Q16. ùKùZK fê¯ _âûd RûZòe _âûYúcû^u _ûAñ _ê^ü [A[û^ùe @õgú\\ûe @Q«òö // 114 //

Q17. IWgÿò ûe @bdûeY¥ aùò \\gú _lúcû^u _ûAñ _iâ ¡ò ò aûKýùe PòjÜòZ ùeLûuòZ g± / g±_ê¬Kê a\\kûA fûb KeòQòö VòKþ aûKý ùfL û (1 mark) Q18. gâú~êq PŠò PeY b… R^Zû I KéhKuê ù^A Q 1. U¥û_¨ ùLûfûeLô \\û« Nhaò û _âûKéZòK iõelYe _âZ¥ûL¥û^ ^ûcK GK iõMV^ MXÿò[ôùfö ùKøgkö Q19. 1988 ciòjûùe _âYd^ Keû~ûAQòö Q 2. @ûc Jh] @ûag¥KZûe _âûd 80 bûM @ûùc Rwfeê _ûCùQö Q20. aò\\ê¥Z¨ gqò iõelY ^òcù« f¥ûµ¨ a¥ajûe Keòaû CPòZö¨ Q 3. _eòùagaòZc¨ ûù^ _âûKéZòK ùiø¦~ð¥Kê ^Á Keò @û^¦ fûb Ke«òö Q21. iê¦efûf¨ ajêMêYû Mâûcùe Pò®ùKû @ûù¦ûk^ @ûe¸ Kùfö Q 4. WWF a^¥_ûYúu icúlû Kùe ‘ùeW¨ WûUû aKê ’¨ _Kâ ûg KeòQ«öò Q22. Rk iµ\\e C^ZÜ ò, i\\¨ a¥ajûe I iõelY _ûAñ I @ûag¥Kö Q 5. ùeW¨ WûUû aKê ¨ GK iùò fA ùjûA[ôaû ]kû I ^úk ewe _éÂû [ôaû ajòö Q23. eûRiÚû^e ceê @*kKê ù~ûR^û \\ßûeû Rk ù~ûMûAaû i¸a ùjûAQòö Q 6. KúU ùeûM \\c^ _ûAñ Rwfe MQcû^u C_ùe @ûKûg cûMðeê RkKcûY iò*^ Keò ~^ô ù^aû CPòZ¨ö Q24. _ûjûWeÿ iûÚ ù^ iÚûù^ ^òcðûY Kùf ahðûRk @ûùÉ @ûùÉ MZò Keòaö Q 7. a^¥Rúacû^ue ^ûc `kKKê ù^A Rò^¨ a¥ûuù¨ e MzZò eLû~ûAQòö Q25. gòÌ iõiûÚ cûù^ a¥ajûe Keê[ôaû RkKê aòùgû]ôZ Keò Keò_ûeòùf Rk _â\\ìhY ici¥û \\ìe ùjaö Q 8. @bdûeY¥ùe Méj_ûkòZ _gêPûeY ^hò ò¡ö Ans. Q 9. IWÿògûe gòcòkò_ûk GK RûZúd C\\¥û^ö 1. ùeW¨ WûUû aêK¨ 2. RkKcûY Q10. @ûKk^eê RYû~ûG ù~, @ûi«û _âûd 60 ahð c¤ùe ùKûAfû I 100 ahð c¤ùe ù_ùUâûfòdc¨ iµ\\ ùgh 3. ùK¦úâ d PWò @òÿ ûLû^û iõiûÚ 4. ùKûAfû _ûCñg ùjûA~aò ö 5. _ê^½KâY 6. ^aúKeY@ù~ûM¥ Q11. i~ì ¥ð Pêfû iûjû~¥ùe NeKê @ûùfûKZò Keòaû \\ûß eû aò\\ê¥Z¨ Lyð Kùcö 7. _âZ¥ûL¥û^ 8. _ê^üC_ù~ûM Q12. K‰ðûUKe ^cð\\û ^\\ú C_ùe cjû^\\ú a§ ^òcðûY 9. aûiiÚkú, a^^òaûiú 10. Rò^úd bŠûe Keû~ûAQòö 11. @câòZû ù\\aú aòù¾ûA 12. 4 (Pûeò) Q13. Rk iµ\\e aòKûg _ûAñ IWÿògû ieKûeu ‘ùcû Wwû’ ù~ûR^û GK C©c _\\ùl_ö 13. 1827 14. ùMûfû_ò Q14. Mâûcû*kùe iaê@ûùWÿ KõKâòU¨ Rwf iéÁò ùjûA bZì k 15. Mâûcaûiú 16. PòWÿKò ûLû^û Rk Ée KcòfûYòö 17. PòfòKûe ^kaY 18. \\ûùgûkò Mûâ c ÊeûR¥ cŠk 19. RûZúd Rwf ^úZò 29. KµûKÖ ù`äûùeûùi< f¥ûµ 21. eû^ò 22. R^ ùPZ^û I cû^a iõ_qé ò 23. A¦eò û Mû§ú ùK^ûf¨ 24. ùQûU ùQûU _[e a§ 25. _ê^½KâY // 115 //

Ans. Q 3. : aûiiÚkú :: a^¥Rúa : a^^òaûiú 1. i´eY Q 4. a^¥Rúa : Rò^úd bŠûe :: : Rò^¨ fûAùaâeú 2. 40 bûM Q 5. ^¦^ Kû^^ : aûj¥iûÚ ù^ iõelY :: gcò kò ò_ûk : 3. ùiø¦~ð¥e iõelY Q 6. iûZùKûgò@û : :: ^ka^ : aòù\\gú _lú 4. IUCN Q 7. iê¦efûf¨ ajêMêYû : Pò®ùKû @ûù¦ûk^ :: 5. iòùfA ùjûA ^ [ôaû ùMûfû_ò I iaêR ùc]û _ûU¨Ke : 6. KúU ^ûgK I KaKcûeú Jh] Q 8. iì~ð¥Pêfû : ùeûùhA :: iì~ð¥ C©û_K : 7. Rùò ^ûc¨ Q 9. gâú PŠò PeY b… : cŠk Mâûc :: : eû^ò Mâûc 8. RûZúd C\\¥û^ùe Q10. IWÿògû : júeûKê\\ :: : iŸðûe iùeûae 9. ùR÷acŠk iõelòZ @*k Q11. cêŠêkò : @ûVMWÿ :: LWÿLûA : 10. 50 ahðùe ù_ùUâûfdò c¨ I 100 ahðùe ùKûAfû Q12. : icZk @*k :: 11. ùeûùhA ùQûU _[e a§ : MWÿûYò@û @*k 12. Kòâ¾û ^\\ú C_ùe aùò gßgßeûdû Ans. 13. ùcû ù_ûLeú 1. ^aúKeYù~ûM¥ 2. _âZ¥ûL¥û^ 14. ijeû*k 3. Rwf 4. Ròù^ûc¨ ùMûUGò g±ù~ûWKòÿ ê ù\\Lô @^¥ g±ù~ûWùòÿ e gì^¥iûÚ ^ 5. ÊiÚûù^ iõelY 6. NWÿò@ûk Kê¸úe _ìeY Ke (1 mark) 7. ^cð\\û a*û@ @ûù¦ûk^ 8. _ûYò Mec Q 1. ùKûAfû : ^aúKeY@ù~ûM¥ :: aûdê : 9. gâú iê¦efûf¨ ajêMêYû 10. MêRêeûU Q 2. _äûÁòK¨ a¥ûM¨ : :: e\\ò Rò^òh : _ê^ü½KâY 11. cdêeb¬ 12. @UK a§ / @ûWÿòa§ *** // 116 //

2020 AHSC QUESTION PAPERS WITH ANSWERS SET - A Q 1. icaòbû^ùe ^ýÁò aòbûR^e PûùeûUò @aiÚû a‰ð^û Kò´û Ke (PòZâ @^ûagýK) [4] Ans. ùKû÷Yiò _âûYúKê PòjÜòaûKê ùjùf _â[ùc Zûjûe flY I K´ò û MV^Kê aòPûeKê ^ò@û~ûGö aòbò^Ü _âûYúcû^u flY aòa©ð^ iµKòðZ MV^bò©òK _âcûYe aýûLýû Ke @^¤ê û^eê RYû~ûG, ùicû^u c¤ùe @ù^K iûc¬iý (PòZâ @^ûagýK) [4] ejòQò, ù~_eò - (K) icRûZ @w, (L) @^êeì_ú @w I (M) @aùghûwö Ans. RúaùKûhùe icaòbûR^ \\êAUò _~ýð ûdùe jêG û _â[ùc ^ýÁò aòbûR^ I _ea©ðú @aiûÚ ùe ùKûhRúaKe abò ûR^ (K) icRûZ @w : aû\\êWÿòe ùWYû, _lúe ùWYû, Zòcòe jêGö ^ýÁò aòbûR^ PûùeûUò @aiÚûùe icû_òZ jêGö _l, ùNûWûÿ e ùMûW,ÿ cYòhe jûZ @û\\ò @wMWê òÿKe MV^, ùiMêWÿòK ùjfû - (K) @û\\ýûaiÚû, (L) c¤ûaiÚû, (M) C_ô©ò, jûWÿe aò^ýûi _âûd GKû_eòö Gjò @wMêWÿòKe C©eûaiÚû I (N) @«òcûaiÚûö Kû~ýð b^ò Ü b^ò Üö Gjò_eò @wMêWÿKò ê icRûZ @w Kêjû~ûGö (K) @û\\ýûaiÚû : (L) @^êeì_ú @w : @wMêWÿòKe Kû~ðý GK _âKûe cûZâ ùiMWê Kÿò e MV^ ùg÷kú, iìlà MV^, bYï aKò ûge C_©ô ùò e  Gjò @aiÚûùe ùKâûcûUò^þ RûfòKû iêÆÁ I iÚíkeì_ ]ûeY Z[û aòKûgùe @ù^K _û[ðKý ejòQòö C\\ûjeY - cgûe Keò ^òŸòðÁ iõLýK MêYiìZâ eìù_ ù\\Lû~û«òö ùWYû, _ûeûe ùWYû aû aû\\êWÿòe ùWYûö  MêYiìZâMêWÿòK @^êf´bûùa \\êAUò GKK MêYiìZâùe aòbûRòZ ùjûA MêYiìZe ùK¦â ijòZ fûMò ejò[û«òö  ^ò^ýÁò I ^ýÁò Sòfäò @\\égý ùjûA~ûGö (M) @aùghûw : _âûYúu geúeùe G_eò KòQò @w @Qò ~ûjûe KQò ò aýajûe ùjC^ûjöó ùijò @wMêWÿòK @ZúZùe  ùiù<âûùRûcþ \\êA bûMùe aòbq ùjûA \\êA a_ò eúZ Kû~ýð lc [ôfû _ùe Gjûe @ûagýKZû ^_Wÿòaûeê @Kûcú ùceêKê MZò Ke«òö ùjûA~ûAQòö ùijò @wMêWÿòKê @aùghûw Kêjû~ûGö C\\ûjeY - cYòhe aéj\\ª ij [ôaû @ûù_^þWòKèö  ùKûhe \\Aê ùceê @*kùe ZKZêð «ê MV^ _Kâ dòâ û @ûe¸ jGê ö (L) c¤ûaiÚû : Q 2. RkQûdû _ePò ûk^û I RkQûdû @*k K'Y? RkQûdû  MêYiìZâMêWÿòK ùKûhe c¤icZk bûMKê Pûfò@ûi«òö _eòPûk^û _ûAñ ùKCñ _\\ùl_cû^ ^ò@û~ûG?  ùceêiÚòZ ZKêðZ«ê Kâcgü a¡òðZ ùjûA _âùZýK MêYiìZâ (PòZâ @^ûagýK) [4] ùK¦âij iõ~êq jê@«òö Kò´û (M) C©eûaiÚû : _eòùagùe C\\ûjeYMWê ÿòK ij iciÚòZ aêSû@ö[4]  C©eûaiÚûùe _âùZýK MêYiìZ ùK¦â aòbûRòZ jêGö Ans. Rwf ld \\ßûeû _ûjûWÿò@û @*kùe aéÁòRk bìZkKê  ZKðêZ«ê iuêPòZ jêGö MZò ^ Keò lò_â MZòùe bì_éÂùe ajòaû `kùe cé©òKû ld ùjaû iùw iùw bìZk Rke _eòcûY \\ò^Kê \\ò^  GKK iìZâ \\êA a_ò eúZ ùceê@ûWÿKê MZò Keòaû icdùe jâûi _ûAaûùe fûMòQòö ùi[ô_ûAñ _ûjûWÿe MWÿûYò@û ùKûYûKûe aû @ûKûe ]ûeY Ke«òö @*kùe lò_âZûKê KcûAaû I Rke bìZkKê _âùage cûZâû aé¡ò Keòaû \\ßûeû ahðûRk bìZk Rk bûaùe (N) @«òcûaiÚû : iõelòZ ùjûA_ûeòaö Gjò _âKâòdûKê RkQûdû _eòPûk^û Kêjû~ûG I _ûjûWÿe MWÿûYò@û @*kKê RkQûdû @*k  MêYiìZâMêWÿòK ùKûhe \\êA ùceêùe Rcû jê@«òö Kêjû~ûGö  _âùZýK MêYiìZ_â ê¬e PZêŸðòMùe ^ýÁò Sòfäò iéÁò jêGö  MêYiìZâMêWòK iìlà @ÆÁ ùjaû @ûe¸ ùjaû ij ^ò^ýÁò c¤ iÁé ò jêGö // 117 //

RkQûdû _eòPûk^û _ûAñ ^òùcÜûq _\\ùl_ ^ò@û~ûGö Q3(i) cYhò iÜûdê ùKûhe GK ^ûcûuòZ PòZâ _â\\û^ Keö (a‰ð^û @^ûagýK)  _ûjûWÿe MWÿûYò@û @*kùe RwfldKê ùeûKòaû I [3] aélùeû_Y Keò ^ìZ^ Rwf iéÁò Keòaûö K´ò û  _ûjûWÿe gòLeeê _û\\ù\\g _~ðý« iÚûù^ iÚûù^ ùQûU cYòh Wò´ûYêe GK ^ûcûuòZ PòZâ _â\\û^ Ke ùQûU _[e a§ ^òcðûY Kùf ahðûRk @ûùÉ @ûùÉ (a‰ð^û @^ûagýK) _ûjûWÿZkKê MZò Keòaû \\ßûeû _~ðýû¯ _eòcûYe Rk [3] bìZkKê MZò Keò_ûeòaö Ans.  RkQûdû @*kùe KéhòKû~ðýKê Zßeû^ßòZ Kùf iÚû^úd @]ôaûiúcûù^ Rwf KûUòaûeê ^aò é© ejòùaö ùicûù^ ^Rò _ùâ PÁûùe ^Zì ^ Rwf iéÁò Keaò ûKê @ûMâjú ùjùaö Kò´û iÜûdê ùKûhe PòZâ K´ò û Ans. _eòùage aòbò^Ü KûeKe _âbûa ù~ûMñê Gjûe @aiÚû iaê icdùe icû^ ^[ûG ù~_eòKò EZê _eòa©ð^ I \\òaûeûZâ @û\\òö _eòa©ð^gúk aûjý _eòùagùe i`k bûùa a*ôejòaû _ûAñ Rúacûù^ ^òR geúee @«ü_eùò agKê iÚòe eLaô ûKê ùPÁû Ke«òö GjûKê iciòÚZò Kêjû~ûGö C\\ûjeY Êeì_ - É^ý_ûdú _âûYúcû^u geúee Zû_cûZûâ _ûâ d ieòÚ eùj, ~\\Iò aûjûe _eòùage Zû_cûZâûùe _eòa©ð^ NùUö @]ôK Mec ùjùf @ûc ùj\\eê Sûk aûjûeò geúeKê [Šû Kùeö ùijò_eò ùMûUòG _eòiõiÚûùe iciÚòZò elû_ûAñ Zjóùe cYòh Wò´ûYêe PòZâ [aô û C_û\\û^cûù^ _eÆe c¤ùe i«kê ^ elû Keò Kû~ðý Ke«öò ~\\ò ùKûY÷ iò KûeYeê iciÚòZò \\êakð jêG aû G[ôùe (ii) ùiû÷e ùife aýajûeMêWÿòK ùfLö [3] aýûNûZ iéÁò jêG, ùZùa _eòiõiûÚ e bûeiûcý iµì‰ð ^Á ùjûA~ûGö C\\ûjeY Êeì_ ~\\ò ùKû÷Yiò Nûi _Wÿò@ûeê K´ò û Lû\\ý gévke cj©ßMêWÿòK ùfLö @Zý]Kô PûeY ù~ûMêñ, @MÜò iõù~ûM ù~ûMêñ Kò´û cé©òKû [3] _â\\ìhY ù~ûMñê iaê Nûi ^Á jêG, ùZùa Gjûe _âbûa aòbò^Ü _âKûeùe _âKûg _ûG, ~[û- Nûi _Wÿò@ûùe Ans. ùiû÷egqòKê aò\\ýêZ gqòùe _eòYZ Keòaû _ûAñ aýajéZ aûi Keê[ôaû Sò<òKûcûù^ Lû\\ý (Nûi) @bûaeê Cq C_KeYKê ùiû÷e ùif Kêjû~ûGö Gjûe aýajûeMêWÿòK _eòiõiÚûKê QûWÿò Pûfò~òùa, Sò<òKûe @^ê_iÚòZòùe ùaw ^òcÜùe _â\\û^ KeûMfûö Lû\\ýûbûa ù~ûMêñ ceò~òùaö ùawe _âbûa iû_ C_ùe  ~û^aûjû^ PkûAaûùe Gaõ ùeWÿòI I ùUfòbòR^e _Wÿòaö Gjò_eò iµì‰ð _eòiõiÚû lZòMâiÚ ùjaö ùZYê ~ª_ûZòùe Gjò ùiû÷e ùif aýajûe Keû~ûGö _eòiõiÚûe i`k Kû~ðýKûeòZû _ûAñ iciÚòZò GKû« @ûagýKö  \\êMðc ae`ûaéZ _ûaðZýû*kùe I cjûKûg C_Mâjùe ~ª_ûZò PkûAaû _ûAñ ùiûfûe ùif cû¤cùe ùiûe÷ gqeò aýajûe Keû~ûCQò û  ùiû÷eZû_ùe Rk Mec Keò ùi[ôeê iéÁ Rkúdaû¿ iûjû~ýùe UeaûA^þ Neì ûA aò\\ýêZþ C_ôû\\^ KeòùjCQòö // 118 //

Kò´û K´ò û Ans. Lû\\ýgévKê @^ê¤û^ Kùf @ûùc ùMûUòG _eòiõiÚûùe Ans. Cnò\\e RúaùKûh @[aû UòiêMêWòÿKê ÊZªeìù_ iõMVòZ _âûYúcû^u c¤ùe [aô û Lû\\ý I Lû\\K iµKð aòhdùe ù_ûhK cû¤c \\ßûeû aXûA ùMûUòG RúaùKûheê @ù^K RûYò_ûeòaû ûGjû Lû\\ý C_ôû\\^ I _âaûj C_ùe ^òbðe RúaùKûh iÁé ò Keòaû ij ùi[ôeê ùMûUòG ùMûUòG ^ìZ^ Keò _eòiõiÚûe abò ò^Ü Rúa bòZùe MXÿòCVò[aô û iµKeð Cn\\ò e iéÁKê Uòiê ù_ûhY Kjê û~ûGö Gjò _¡Zùò e C_^ô Ü iìP^û \\òGö _ûâ e¸òK Uiò ê icjì Kê iûcMòâK bûùa Kûfiþ Kjê û~ûGö Gjû\\ûß eû ùMûUGò _eiò õiûÚ ùe NU[ê aô û gqò _aâ ûj aòhdùe (ii) i´eYe @[ð K’Yö ùMûUòG C\\ûjeY \\ò@ö [2] RûY_ò ûeòaûö K´ò û ùKCñ iaê _âYûkú \\ßûeû ùR÷a _\\û[ðeê ùR÷agqò ùMûUGò _eòiõiÚûùe aòhûq _\\û[ð MWê òKe Pk^ ahò dùe C_ôû\\^ Keû~ûG ? c¤ RûYò_ûeaò û Gaõ ahò ûq _\\û[eð ùRa÷ _eaò ¡ð^ R^Zò [2] iciýûe icû]û^ Keò_ûeòaûö Ans. i´eY @[ð @ûagýKZûKê \\éÁùò e eLô Kcþ iµ\\ aýajûe (iii) jeòZþ faKe MV^ \\ò@ö (PòZâ @^ûagýK) [3] Keòaûö @ù^K icdùe @ûùc @ûagýKZûVûeê @]ôK K´ò û [3] iµ\\ aýajûe Keò[ûC I ^Á c¤ Keò[ûCö ~[û - ^òùR LûA_ûeòaû _eòcûYeê @]ôK Lû\\ý ù^aû, cYhò jéZþ_òŠe aûjý MV^ \\ò@ û Uýû_þ ùLûfûeLô \\û« Nhòaûö (PòZâ @^ûagýK) K´ò û Ans. iaRê _Zùâ e [ôaû jeòZþ faK c¤ùe @ù^KMWê ÿGò ùQûU Ans. KûV, ùMûae, _eòaûùPû_û, @ûaR^ð û I ùKùZK Khé òRûZ ùQûU I ùP_Uû Uuû @ûKZé eò [ûAfûKGW¨ _eÆe C_ùe ùR÷a @ûaRð^ûeê gqò còkò_ûùeö Gjò gqòKê ùR÷agqò [ûK [ûK ùjûA ejò[û«òö Gjò [ûAfûKGWþ [ûKMWê ÿòKê Kêjû~ûGö \\j^, Zû_ @_NU^, MýûiúKeY I Mûâ ^û Kjê û~ûGö [ûKMWê Kòÿ c¤ _eÆe ijZò ieê ùKûhSfò äò ZekúKeY _âYûkúùe ùR÷a _\\û[ðeê ùR÷agqò C_ôû\\^ bkò _\\û[ð \\ßûeû ù~ûWòùjûA ejò[û«òö jeòZfaK Keû~ûGö (ùKäûùeû_äûÁ)ùe [aô û GK ùcûUû Zek ei _eò \\âaKê ùÁâûcû Kêjû~ûGö (iii) GP¨.@ûA.bò.e MV^ \\ò@ û [2] K´ò û Kò´û [2] Ans. RùY adü_âû¯ aýqeò jéZ_òŠe f´ _âûd 15 ùi.cò., Cù›\\ß ^ ùiâûZ K’Y? Iiûe _âûd 10 ùi.cò. I IR^ _âûd 130 eê 140 Mâûcþö Gjûe ew cûU@ò û fûfö jZé _Šò ùe ejQò ò PûùeûUò _ùâ KûÂö Ans. GW¨i bìZûYêe ^ûc ùjCQò GP¨.@ûA.bò.ö @^ý bìZûYê C_e \\Aê _ùâ KûÂKê GUdòâ c aû @k¦ò I Zk \\Aê _ùâ KûÂKê _eò Gjûe geúe MV^ @Zò iekö cêLýZü _êÁòiûeùe ùb<Kòâ fò aû ^kò d Kjê û~ûGö \\lYò @k¦ò ij D¡cðß jûgeò û MVòZ ùLûk_û c¤ùe bìZûYêe @û^êaõgòK _\\û[ð [ûGö I ^òcÜ cjûgòeû ^ûcK \\êAUò aéjZþ eq aûjò^ú Gaõ Gjò @û^êaõgòK _\\û[ð ùjCQò @ûe.G^þ.G.ö \\lYò ^òkd ijòZ `iê ¨`êi¨ ]c^ú iõ~qê ö aûc @kò¦ K´ò û ij `êi¨`êi¨ gòeû I aûc ^òkd ij cjû]c^ú iõ~êqö Ans. KûŠùe [aô û RûAùfcùe Rke ]ûeû @lê‰ eLôaû _ûAñ Q4(i) cûõiù_gúùe aûKêfû KûjóKò ùjûA[ûG? [2] Rk cìkeê ùgûhòZ ùjûA KûŠ _~ðý« @ûùi @[ûð Zþ _Zâ Kò´û [2] _éÂùe Cù›ß\\^ R^òZ @ûKhðY ù~ûMêñ cìkeê _Zâ _~ðý« Rke GK ^òeazò^Ü ]ûeû _âaûjòZ jêGö GjûKê Cù›ß\\^ Kûfiþ Kjòùf K’Y aêSû~ûG? ùiâûZ Kêjû~ûGö (iv) geúee @«ü _eùò age i«kê ^Kê K_ò eò aKé K¨ aRûd eùL ? Ans. ùaùkùaùk @ûc ù_gúùKûhùe @cæRû^e @bûaùe [2] _ûAeêùbUþ @YêUò bûwò fûK¨UòK¨ @cæùe _eòYZ jêGö GjûKê fûKU¨ Kò ¨ @cæ KòYß^ Kêjû~ûGö G[ùô e ù_gú jVûZþ K´ò û gq ùjûA~òaû ij aûKêfû aû Kûâ µ ùjûA[ûGö @ûùfûKùghæ Y gqò KY ? Gjû ùKCñ @YMê êWKò ê MVZò ùjûA[ûG ? [2] // 119 //

Ans. _eiâaY, _ê^üùgûhY, leY Gaõ ^òÃûi^ - Gjò (M) icûd^ Kjòùf K'Y aSê û~ûG ? PûùeûUò Kâòdû cû¤cùe aéKK geúee @«ü_eòùage Ans. _êõ~êMàK I Èú ~êMàKe còk^Kê icûd^ Kêjû~ûGö i«êk^ aRûd eùLö Kò´û (N) aõgMZò K'Y? Ans. \\égýeì_ú aû flY_âeì_ú MêY _òXÿò _ùe _òXÿò _âKUòZ Ans. @ûùfûKùgähY _âKâòdûe @ûùfûK_âKâòdûùe Gjò gqò iéÁò ùjûA @§Kûe _âKâòdûùe aýajéZ jêGö Gjò gqò ATP ùjaûKê aõgMZò Kjê û~ûGö @Yê I NADPH @Yê cògò MVòZ ùjûA[ûGö (O) Pò_¨ùKû @ûù¦ûk^ùe iê¦efûf ajêMêYûu bìcòKû Q 5. gì^ýiÚû^ _ìeY Keö [1 x 5] K'Y [ôfû? (K) Kûað^, C\\þRû^ I Kê ù^A MäëùKûRþ @Yê MVòZö Ans. i¦ê efûfþ ajMê Yê û P_ò ù¨ Kû @ûù¦ûk^e ù^ZZé ß ù^A[ùô fö (L) cYhò jéZ_þ Šò e PûùeûUò _ùâ Kû c¤eê @]Kô \\lö Q 8. ‘K' ɸùe \\ò@û~ûC[ôaû g± _êõRe iµKðKê flý Keò ‘L' ɸùe C_~êq g±\\ßûeû gì^ýiÚû^ _ìeY Keû (M) AÁe @fwò úR^^ iû]ûeYZü _Kâ dòâ ûùe ùjûA[ûGö [1 x 5] (N) ùcùŠfuê aòmû^e R^K Kêjû~ûGö ‘K’ ɸ ‘L’ ɸ (O) _eòiõiÚûùe ù_ûhKe _âaûj ö (K) ùRûK : Pcð :: @ie_û : Ans. (K) @cæRû^ (L) aûc ^òkd (L) NâûY_ûkò : @Mcâ Éòà :: _âZòùl_Kâòdû (M) KkòK^ aû ùKûeùKû\\þMc (M) KìU_û\\ : Gcòaû :: KhòðKû : (N) @^êaõg aòmû^ (O) PKâûKûe (N) _âKU KûeK : TT :: @_âKU KûeK : Q 6. ùKak ùMûUòG g±ùe C©e ùfLö [1 x 5] (O) bûeZúd PòZûaûN:aòfê¯RûZò :: KcŠk MQ : (K) fûkùe cêLýZü ùKCñ i«ßeK [ûG? Ans. (K) gûß ie§â (L) iêhêcÜûKûŠ (L) Cnò\\e ùKCñ ù_gú \\ßûeû Rk _eòaj^ ùjûA [ûG? (M) jûAWâû (N) tt (M) @ûùfûK, cû¤ûKhðY bkò aûjý CŸú_^û ù~ûMêñ _âbûaòZ (O) fê¯_âûd RûZò ùjûA Cnò\\ùe jeùcû^ \\ßûeû ^òdªY ùjC[ôaû aòbò^Ü Pk^Kê K'Y Kêjû~ûG? Q 9. Cqò MWê òKê _Xÿò ‘VòK'þ Kò´û ‘bêf' iìPû@ö [1 x 5] (N) bìc¤iÚ Zek gòkûKê K'Y Kêjû~ûG? (K) ùKûhRúaKùe MäûAùKûfiò òi icûjòZ jêGö (O) iaê _âKûe _âû[còK blKuê K'Y Kêjû~ûG? (L) ùceê\\Šúue aéKKùe dêeò@û _âÉêZ jêGö Ans. (K) Uûdûfò^þ (L) RûAùfcþ (M) Wò´ûgdeê ù_âûRÁò òe^þ leòZ jêGö (M) @^êa©ð^ aû @^êa©ð^úd Pk^ (N) iaêVûeê CKôéÁ ]eYe ùKûAfû ùjCQò _òUþö (N) cûMþcû O) ZéYùbûRú (O) gêKâûYê ùjWe @Mâ_òŠK _QKê cûAùUûKŠòâ@û [ûGö Q 7. ùKak ùMûUòG aûKýùe C©e ùfL û [1 x 5] Ans. (K) VKò þ (L) bfê (K) _eRúaú K'Y ? (M) VKò þ (N) bfê Ans. ù~Cñ Rúacûù^ @^ý Rúa« Cnò\\ aû _âûYúu geúe (O) bêf bòZùe aû aûjûùe ejò Lû\\ý iõMâj Keò ^òRe _êÁò iû]^ Ke«ò ùicû^uê _eRúaú Kjê û~ûGö *** (L) Cnò\\e ùKCñ @wùe ù`äûeòùR^þ Zò@ûeò jêG I Zûjû Kò Kû~ðý Keò[ûG? Ans. Cnò\\e _Zâùe ù`äûeòùR^þ jeùcû^þ Zò@ûeò jêG û Gjû Cnò\\e @MâbûMKê _eòaûjòZ ùjûA ùiVûùe `êf ]eòaû Kû~ýð Keò[ûGö // 120 //