Class_X_Life Science

R¥û^êa©ð^ : cû¤ûKhðY ak aÉêKê _é[ôaúe ùK¦â@ûWÿKê 1. ùK¦úâ d iûÜ dêZª -Gjû cÉÃò I iêhcê ûÜ KûŠKê ù^A MVZò ö @ûKhðY Keò[ûGö Gjû\\ßûeû Cnò\\e ùPe cûUò ZkKê MZò Kùeö cÉòà - Gjû cYòhe iaêVûeê MêeêZß_ì‰ð @wö Gjò cÉÃò GjûKê @^êKìk R¥û^êa©ð^ Kêjû~ûGö Kò«ê Cnò\\e KûŠ Zûjûe aò_eúZ \\òMKê MZò Kùeö GjûKê _âZòKìk R¥û^êa©ð^ Kjê û~ûGö C_ùe GK aûjý @ûaeY [ûG ZûjûKê ùc^ùò ¬iþ Kêjû~ûGö cÉòÃe Pûeò_ùU I Gjûe ^òkd c¤ùe GK Zek _\\û[ð ejòQò ZûjûKê cÉòÃùceê ei aû ùieòùaâûÆûA^ûf¨ \\âa Kêjû~ûGö Gjû cÉòÃKê aûdêcŠk Pû_eê elû Kùeö ùMûUòG ^aRûZ gògêe cÉòÃe IR^ _âûd 400 Mâûc ùjûA[ôaû ùaùk RùY adü_âû¯ aýqeò cÉÃe IR^ _âûd 1500 Mûâ c @ùUö _âZò cò^òUþùe cÉòà c¤Kê 750 còfò fòUe eq _âaûjòZ jêG û PòZâ 5.3 - R¥û^êa©ð^ C\\ûjeY - Kâca¡òð¾ê GK Cnò\\Kê bìcò ijòZ icû«eûk PòZâ 5.5 - ùK¦âúd iÜûdZê ª bûùa KòQò \\ò^ eLôaû ùZùa Zûe KûŠ @ûùfûK @ûWÿKê I ùPe cÉÃò e abò ^ò Ü @õg I Kû~ýð - cYhò e cÉÃò Zò^ò bûMùe bìc¤ @ûWÿKê MZò Keò[ûGö aòbq ~[û - (K) @Mâ cÉòÃ, (L) c¤ cÉòà I (M) _½ cÉòÃö @«Kêð*^ MZò : ùMûUòG fûRKêkú fZûKê QêAñ ù\\ùf (K) @Mâ cÉòà - Gjû NâûY_ûkò, _âcÉòà I _½ @Mâ cÉòÃKê Zûe _ZâMêWÿòK iõKPê òZ ùjûA SûCñkò _ùWÿö Gjûe Gjò _âKûe ù^A MVòZö _âcÉòà cÉòÃe iaêVûeê aWÿ @õgö Gjûe MZòKê @«Kêð*^ MZò Kêjû~ûGö icû^ bûaùe WûjûY _ûkò I aûc _ûkò @Qòö @ûce iàeY gqò Gjû C_ùe [ôaû bûw C_ùe ^òbðe Kùeö PòZâ 5.4 - @«Kêð*^ MZò _½ cÉòÃe C_eò bûMùe _ò^ò@ûfþ Mâ^Úò ejòQòö Gjûe ^òcÜ bûMùe jûAù_û[ûfûci¨ geúee Zû_cûZâû, cYòhùe ^òdªY I ic^ßd jéZƦ^, eqPû_, ^ò\\âû, bd, eûM, @û^¦ AZýû\\ò ^òdªY Kùeö @ûc PZêü_ûgßðùe NUê[ôaû NUYû RûYòaû _ûAñ @ûce iÜûdê I iù´\\K @w iûjû~ý Keò[ûGö Gjò iÜûdê I iù´\\K @wKê PòZâ 5.6 - cÉòÃe aòbò^Ü @õg ù^A @ûc iÜûdêZª MVòZ ùjûA[ûG û cû^a iÜûdêZª GjûKê Z^ò ò bûMùe abò q Keû~ûAQöò (1) ùK¦úâ d iûÜ dêZª (2) _âû«úd iÜûdêZª I (3) ÊdõKâòd iÜûdêZª // 42 //

(L) c¤cÉòà - Gjû \\êAù~ûWÿû (4 ùMûUò) a©êðk ^ò\\û_òŠKê iÜûdêùKûh - iÜûdêùKûhKê iÜûdêZªe MûV^òK I KòâdûcôK ù^A MVZò ö Gjû \\Áé ò i´§úd _âZùò l_ Z[û gaâ Y i´§úd GKK Kêjû~ûGö iÜûdêùKûhe ùifaWòùe ^ýÁò I ùKûhRúaK _âZòùl_Kê ^òdªY Kùeö GjûKê _òŠPZêà Kêjû~ûGö ejQò öò Gjò ùifaWeòÿ ê @ù^K MêWòGÿ l\\ê â gûLûdòZ Z«ê aûjûe[ò ûG ùiMWê ÿKò ê ùW^Wþ âûAUþ Kêjû~ûGö ùifaWòe aò_eúZ _ûgßðùe GK (M) _½ cÉòà - Gjûe @ûM @õgùe ejòQò @^êcÉòÃö Gjû f´û @ûKþi^þ [ûG û cÉòÃe \\ßòZúd ajé ©c bûMö Gjû geúee i«êk^ I bûeiûcý elû Kùeö @^êcÉÃò e _QKê iêhêcÜûgúhðK ùMûUòG iûÜ dêùKûhùe [ôaû @ûK¨i^¨e gûLû~êq ùghbûM ejQò öò Gjû geúee gûßi ùK¦â I jZé ùK¦öâ eqPû_, Quò , @^ý iûÜ dêùKûhe ùW^Wûâ AUeþ iõù~ûM iûÚ ^Kê i^ò û_iþ Kêjû~ûGö Kûg, aû«ò I Lû\\ý Mkò òaû _eò Kû~ýð Kê Gjû ^òdªY Kùeö iêhêcÜûKûŠ - iêhêcÜûgúhðK Kâcgü ieê ùjûA L_êeúe cjûe§â aûU ù\\A aûjûeò iêhêcÜûKûŠùe _eòYZ ùjûAQò û Gjûe f´ _âûd 45 ùi.cò.ö Gjû geúee aòbò^Ü bûMeê iõMéjúZ aû©ðû cÉòÃKê ù~ûMûGö Gjû @ù^K Reêeú _âZòùl_ Kû~ðý iµû\\^ Kùeö PòZâ 5.7 - _âû«úd iÜûdZê ª PòZâ 5.8 - GK iÜûdùê Kûh _âû«úd iÜûdêZª - KùeûUò iûÜ d,ê ihê cê ûÜ iûÜ dê I ùicû^ue PòZâ 5.9 - iò^û_i¨ gûLû, _gâ ûLûKê ù^A Gjû MVòZö cYòhVûùe 12 ù~ûWû KùeûUò iÜûdê I 31 ù~ûWû iêhcê ûÜ iÜûdê ejQò òö ù~Cñ iûÜ dê geúee Mâûjú @õM (^ûK, Kû^, @ûLô AZýû\\)ò eê @ûùaM MâjY Keò cÉÃò ùe _j*ûG ZûjûKê iõmûaj aû ùi^iþ eú iûÜ dê Kêjû~ûGö @_e_lùe ù~Cñ iÜûdê cÉÃò I iêhêcûÜ KûŠeê @ûù\\g ù^A ù_gú aû M^â òÚ ^Kò Uùe _j*ûG ZûjûKê @ûmûaj aû ùcûUe iûÜ dê Kjê û~ûGö ÊdõKòâd iûÜ dZê ª - @ûc @mûZiûeùe @ûù_ @ûù_ geúe bòZùe gßûiKdòâ û, jZé _Šò e Ʀ^, ùeP^, Lû\\ý _eò_ûK AZýû\\ò @^ý Kû~ðý iµû\\òZ jêGö GjûKê @ù^÷zòK Kâòdû Kêjû~ûGö Gjò Kâòdû @ûce ÊdõKòâd iÜûdêiõiÚû^ \\ßûeû _eòPûkòZ ùjûA[ûGö // 43 //

iÜûdêZª K_ò eò Kû~ðý Kùe ? _eùò agùe iÁé ò ùjC[ôaû Mâ^Úòeê G^þRûAcþ I @^ý ùKùZK _\\û[ð leòZ jêGö Gjò leòZ icÉ _âKûe CŸú_^ûKê @ûce Mâûjú @w @ûLô, Kû^, Ròb I Pcð _\\û[ð M^â eòÚ ^ûkù\\A aûjûeKê @ûùiö Gjò _Kâ ûe Mâ^KòÚ ê ajüò iûâ aú AZýû\\òùe [aô û ùi^þùiûeú ùKûhe ùW^þWâûAUþ MâjY Kùeö Mâ^Úò Kêjû~ûGö Gjû aýZúZ @ûc geúeùe MkMâ^Úò, @]ôaéKK ùW^WâûAUþ iõMâj Keê[ôaû iÜûdêaòK @ûùaM aò\\ýêZþ eûiûd^òK Mâ^òÚ _eò ùKùZK Mâ^òÚeê leòZ jeùcû^ iò]ûikL eqùe còùgö _âKòdâ û \\ûß eû iÜûdùê Kûhe @ûKi^þ c¤ù\\A i*eòZ ùjûA iò^û_þi GMêWÿòKê @«üiûâ aú Mâ^Úò aû @^ûk Mâ^Úò Kêjû~ûGö ^Kò Uùe _jù*ö ùiVûùe @ûKiþ ^eþ ùghbûMùe GiUò fò ùKûf^ò iûeYú 5.1 - ajòüiâûaú M^â Úò I @«üiâûaú Mâ^Úò c¤ùe _ùâ b\\ ^ûcK GK eûiûd^òK _\\û[ðe leY jêG û Gjû GK iÜûdêaòK i*ûeKö Gjû _ea©ðú iÜûdêùKûhe ùW^þWâûAUþùe GK ^ì@û ajòüiâûaú Mâ^Úò @«üiâûaú Mâ^Úò aò\\ýêZ eûiûd^òK @ûùaM iéÁò Kùeö 1. G[ôeê G^Rþ ûAcþ I @^ý 1. G[ôeê jeùcû^þ leòZ _âZòùl_ Kâòdû - ùaùkùaùk ùKùZK @Zò Reêeú _\\û[ð leòZ jêGö jêGö Kû~ðý cÉòÃe @ùMûPeùe iêhêcÜûKûŠ \\ßûeû _eòPûkòZ jêGö Gjò _âKûe ÊZü_âaé© _âKâòdûKê _âZòùl_ Kâòdû Kêjû~ûGö KòQò 2. leòZ _\\û[ð ^òŸòðÁ ^ûk 2. leòZ jeùcû^þ i]ò ûikL iêÊû\\ê Lû\\ýe aûi^û @ûc ^ûKùe aûRòfû cûùZâ _ûUòeê fûk ù\\A Mâ^Úò aûjûeKê @ûùiö eqùe còùgö aûjûeòaû, geúee ùK÷ûYiò iÚû^ùe cgû KûcêWÿòùf @ûc jûZ cgûKê cûeòaûKê @ûù_ @ûù_ Pûfò~òaû Gaõ @ûLô @ûMKê jVûZþ 3. C\\ûjeY : fûkMâ^Úò, 3. C\\ûjeY : _òUêAUûeò, ùKû÷Yiò _\\û[ð @ûiòùf @ûLô _Zû @ûù_ @ûù_ a¦ ùjûA~òaû ~KéZþ AZýû\\òö [ûAeGWþ AZýû\\òö Gjûe KòQò C\\ûjeY û iûeYú 5.2 - G^þRûAcþ I jeùcû^þ c¤ùe _âùb\\ G^þRûAcþ jeùcû^þ 1. G^þRûAcþ ajüò iûâ aú Mâ^Úòeê 1. jeùcû^þ @«üi]ûaú leòZ jêGö Mâ^Úòeê leòZ jêGö 2. eûiûd^òK _âKâòdû _ùe 2. ^Ÿò òðÁ Kû~ðý ieòaû _ùe G^þRûAcþe MV^ùe jeùcû^þ ^Á ùjûA~ûGö ùKøYiò _eaò ©^ð jêG^ûjöó ùZYê Gjû [ùe cûZâ ùZYê Gjû aûe´ûe Kû~ðýlcö aýajûe jêGö PòZâ 5.10 - _âZòùl_ Kòâdû 3. C\\ûjeY : fûkùe [ôaû 3. C\\ûjeY : [ûAeGWþ Gjò Kâòdûùe iêhêcÜûKûŠ, ùi^þieú iÜûdêùKûh I ùcûUe Uûdûfò^þ (Ptyaline)ö Mâ^Úòeê leòZ [ûAeKþiò^þ iÜûdêùKûh iõgòæÁ [ûG û ùi^þieú iÜûdê Mâûjú @weê @ûùaM @ûYò (Thyroxin)ö iêhêcÜûKûŠ ^òKUùe _j*ûGö iêhêcÜûKûŠ Lae MâjY Keò Zêe« Kû~ýð Kûeú @wKê ùcûUe iûÜ dùê Kûh cû¤cùe ^Ÿò Áðò Kû~ðý Keaò ûKê @«üiâûaú Mâ^Úò ^ùò Ÿgð \\Gò ö Gjò _Kâ âdò ûùe cûZâ ùMûUGò ùi^iþ eú iûÜ dê I ùMûUòG _Uò Aê Uûeò M^â òÚ - Gjò M^â Úò jûAù_û[ûfûci ijZò GK ùQûU ùcûUe iÜûdê iõgäòÁ [ûG ùZYê GjûKê GKK iò^û_þUòKþ _âZòùl_ Kêjû~ûG Gaõ iÜûdêaòK @ûùaMe Gjò MZò_[Kê _âZòùl_ Pû_ a«é ijZò fûMò ejò[ûGö Gjû \\êAUò _[é K LŠKê ù^A MVòZö Kjê û~ûGö ~[û- (K) GWòù^ûjûAù_û`ûAiiò ¨ (L) ^Cò ùeûjûAù_û`ûAiòiþ Eûiûd^òK ic^ßd - cêLýZü jeùcû^þ \\ßûeû geúee eûiûd^òK ic^ßd ùjûA[ûGö @ûc geúeùe \\êA _âKûe Mâ^Úò _ò^ò@ûf Mâ^Úò - Gjò Mâ^Úò @MâcÉòÃe QûZùe ejòQòö ejòQòö ~[û:- ajòüiâûaú I @«üiâûaúö fûkMâ^Úò I ~KéZ @û\\ò Gjû @Zý« ùQûU I Gjûe IR^ cûZâ 150 còfòMâûcþö G[eô ê ùcfûùUû^ò^þ ^ûcK jeùcû^ leòZ jêGö Gjû geúee ùRa÷ òK NWÿò bûùa Kû~ðýKùeö // 44 //

Gjò jeùcû^þ @ûKiàòZ @ûNûZ, bd, @ag I Cù©RòZ @aiÚûùe leòZ jêGö ùZYê GjûKê @û_\\¨Kûkú^ Mâ^Úò Kêjû~ûGö @MýÜ ûgd - _ûKiÚkúe VòK ZkKê MâjYú`ûi c¤ùe ùMûUòG @MýÜ ûgd ejQò öò Gjû GK cgò Zòâ M^â öòÚ @MýÜ ûgde jeùcû^ leY Keê[ôaû @õgKê @ûAùfUi¨ @`¨ fûwejû^þi Kêjû~ûGö G[ôeê A^iêfò^þ jeùcû^ leòZ jêG ~ûjûKò eqùe gKðeûe _eòcûYKê iÚòe eùLö gêKâûgd - gêKâûgd c¤ùe ùfWòMþ ùKûheê ùUùÁûÁòe^þ ^ûcK GK _êeêh jeùcû^þ leòZ jêGö Gjû \\ßûeû _êeêhe fòwúd flY cû^ ù\\Lû~ûGö Gjûe @bûaùe ^_êõiKZû ù\\Lû~ûGö Wò´ûgd - W´ò ûgdeê AùÁûâ ùR^¨ I ù_ûâ ùRÁeò ^þ jeùcû^þ leZò jêGö AùÁâûùR^e _bâ ûaùe Èú geúeùe fwò úd flYcû^ PòZâ 5.11 - cû^a geúee @«üiâûaú M^â Úò _âKûg _ûGö ù_ûâ ùRÁòe^þ jeùcû^ Mb]ð ûeYùe Meê Zê _ß ‰ì ð bìcòKû [ûAeGW M^â òÚ - Gjò M^â òÚ ùaKe Zk bûMùe, gûß i^kúe MâjY Keê[ôaûeê GjûKê MbðûaiÚûe jeùcû^þ Kêjû~ûGö Cbd _Uùe VòKþ Êeù_UòKûe _QKê ejòQòö G[ôeê cêLýZü [ûAeKþiò^þ jeùcû^þ leòZ jGê ö Gjû ùaw`êfûe eì_û«eYùe bîYa§ - Gjû GK iûcdòK @«üiâûaú Mâ^Úòö G[ôeê leòZ iûjû~ý Kùeö jeùcû^þ jýê cû^þ ùKûeòI^Kò ùMû^ûùWûUâ_òKþ jeùcû^þ @^ýZcö _ûeû[ûAeGW Mâ^Úò - [ûAeGWþ Mâ^Úò C_ùe 4 ùMûUò Gjò jeùcû^e C_iÚòZò Mbð]ûeY ùjûAQò ùaûfò iìPûA[ûGö @Zò lê\\â _ûeû[ûAeGWþ Mâ^Úò ejQò òö G[ôeê _ûeû[þ jeùcû^þ leZò @ûc geúee aûjý _eòùag iaêùaùk a\\kêQòö Kò«ê iciÚòZò jGê ö Gjû eqùe Kýûfiòdcþ I `i`eiþ _ecò ûY iÚòe eLaô ûùe aýaiÚû \\ûß eû geúee @«ü_eùò ag iaê icdùe aRûd ej[ò ûGö iûjû~ý Kùeö eqùe [ûAeKi^ò jeùcû^þ _ecò ûY KcMò ùf jûAù_û[ûfûcieê GWâò^ûf M^â Úò - aéKKþ e C_ebûMKê fûMò \\êAUò GWâò^ûf jeùcû^þ leY ùjûA[ûG I Gjû ÊûbûaòK @aiÚûKê @ûiòMùf aû @]ôaéKþK Mâ^Úò ejòQòö G[ôeê GWâò^ûf jeùcû^ leòZ jêGö jeùcû^þ leY a¦ ùjûA~ûGö geúee Gjò jeùcû^¨ leY aýaiÚûKê ù`e«ûiõùKZ ^òdªY Kêjû~ûGö *** // 45 //

_gâ ûÜ akú \\úNð C©ecìkK _âùgÜû©e (4 marks) ^òKUùe _jù*ö ùiVûùe @ûKþi^þe ùghbûMùe GiUò fò ùKûf^ò ^ûcK GK eûiûd^Kò _\\û[eð leY jGê ö Q 1. `ûAùUûjeùcû^þ KY? ùiMêWòKe _âKûeùb\\ I Gjû GK iÜûdaòK i*ûeKö Gjû _ea©ðú iÜûdêùKûhe Kû~ðý a‰ð^ Keö ùW^Wþ ûâAUùþ e GK ^@ì û a\\ò ýZê eûiûd^Kò @ûùaM iÁé ò Kùeö Gj_ò eò bûaùe aû©ûð ùMûUGò iûÜdùê Kûheê @^ý iûÜdùê KûhKê Ans. Cnò\\ùe [ôaû jeùcû^Kê `ûAùUûjeùcû^ Kêjû~ûGö \\îZMZòùe _âiûeòZ ùjûA ùghùe cÉòÃVûùe _jù*ö Gjû cêLýZü 5 _âKûeö ~[û:- @Ki^ò þ, Ròaùefò^þ, Q 4. cû^a cÉòÃe aòbò^Ü @õge ^ûc I Kû~ðýe GK iûAùUûKûA^ò^þ, G[ôfò^þ I @ûaþiòiòK GiòWþö @Kiò^þ, aòaeYú \\ò@ö Ròaùefò^þ, iûAùUûKûA^ò^þKê Cnò\\e aé¡ò KûeK Ans. cYòhe cÉòà Z^ò ò bûMùe aòbq ~[û - (1) @Mâ cÉòà jeùcû^þ Kêjû~ûGö @Kiò^þ I Ròaùefò^þ gûLû I KûŠe (2) c¤ cÉòà (3) _½ cÉòà aé¡òùe ijûdK ùjûA[ûGö iûAùUûKûA^ò^þ ùKûh (K) @Mâ cÉòà - Gjû NâûY_ûkò, _âcÉòà I _½ @Mâ cÉòÃKê aòbûR^e jûe aé¡ò Keò[ûGö @^ý _lùe @ûaþiòiòK ù^A MVòZö _âcÉòà cÉÃò e iaêVûeê aWÿ @õgö Gjûe GiòWþ I G[fô ^ò þ Cnò\\e aé¡ò jâûi Kùeö GjûKê aé¡ò icû^ bûaùe WûjûY _ûkò I aûc _ûkò @Qòö @ûce jâûiK jeùcû^þ Kêjû~ûGö Gjû Cnò\\e _Z,â `êf I `k iàeY gqò Gjû C_ùe [ôaû bûw C_ùe ^òbðe Kùeö SWÿûAaû ijòZ aû¡ðKý Zßeû^ßòZ Keò[û«òö _½ cÉòÃe C_eò bûMùe _ò^ò@ûfþ M^â Úò ejòQòö Gjûe ^òcÜ bûMùe [ôaû jûAù_û[ûfûci geúee Zû_cûZâû, Q 2. aûjý CŸú_^û KY? Gjû `kùe Cnò\\ùe jéZƦ^, eqPû_, ^ò\\âû, bd, eûM, @û^¦ AZýû\\ò ù\\Lû~ûC[ôaû Rýû^êa©ð^ a‰ð^ Keö ^òdªY Kùeö (L) c¤cÉòà - Gjû \\êAù~ûWÿû (4 ùMûUò) a©êðk ^ò\\û_òŠKê Ans. ù~Cñ aûjûe CŸú_^û \\ûß eû _âbûaòZ ùjûA jeùcû^MWê Kòÿ ù^A MVZò ö Gjû \\Áé ò i´§úd _âZùò l_ Z[û g± i´§úd Pk^ gqòKê ^òdªY Ke«ò ZûjûKê aûjý CŸú_^û _âZòùl_Kê ^dò ªY Kùeö Kêjû~ûGö Gjò CŸú_^ûMêWÿòK ùjfû @ûùfûK, cû¤ûKhðY (M) _½ cÉòà - Gjûe @ûM @õgùe ejòQò @^êcÉòÃö Gjû gqò AZýû\\òö Gjûe _âbûaùe Cnò\\ùe aòbò^Ü _âKûe cÉÃò e \\òZß úd ajé ©c bûMö Gjû geúee i«êk^ I Pk^ _eòflòZ jêGö GjûKê @^êKìk R¥û^êa©^ð aû bûeiûcý elû Kùeö @^cê ÉÃò e _QKê ihê cê ûÜ gúhðK ejQò öò cû¤ûKhðY @^êa©ð^ Pk^ Kêjû~ûGö Gjû geúee gßûi ùK¦â I jéZùK¦âö eqPû_, Qòu, Kûg, cû¤ûKhðY ak aÉêKê _é[ôaúe ùK¦â@ûWÿKê @ûKhðY aû«ò I Lû\\ý Mòkaò û _eò Kû~ýð Kê Gjû ^òdªY Kùeö Keò[ûGö Gjû\\ßûeû Cnò\\e ùPe cûUò ZkKê MZò Kùeö Q 5. _âZòùl_ Kâòdû KY? @ûc geúeùe NU[ê ôaû GKK GjûKê @^êKìk Rýû^êa©ð^ aû cû¤ûKhðY @^êa©ð^ iò^û_UòK¨ _âZòùl_ a‰ð^ Keö Kêjû~ûGö Kò«ê Cnò\\e KûŠ Zûjûe aò_eúZ \\òMKê MZò Ans. ùKùZK @Zò Reeê ú Kû~ýð cÉòÃe @ùMûPeùe ihê êcûÜ KûŠ Kùeö GjûKê _âZòKìk Rýû^êa©ð^ Kêjû~ûG û \\ßûeû _eòPûkòZ jêGö Gjò _âKûe ÊZü_âaé© _âKâòdûKê Kâca¡òð¾ê GK Cnò\\Kê bìcò ijòZ icû«eûk bûùa KòQò _âZòùl_ Kâòdû Kêjû~ûGö KòQò iêÊû\\ê Lû\\ýe aûi^û @ûc \\ò^ eLaô û ùZùa Zûe KûŠ @ûùfûK@ûWÿKê I ùPe ^ûKùe aûRòfû cûùZâ _ûUòeê fûk aûjûeòaû, geúee bìc¤@ûWÿKê MZò Keò[ûGö ùK÷ûYiò iÚû^ùe cgû KûcêWòÿùf @ûc jûZ cgûKê cûeòaûKê @ûù_ @ûù_ Pûfò~aò û Gaõ @ûLô @ûMKê jVûZþ ùKû÷Yiò Q 3. iÜûdêZª Kò_eò Kû~ðý Kùe aêSû@ö _\\û[ð @ûiùò f @ûLô _Zû @ûù_ @ûù_ a¦ ùjûA~aò û Gjûe Ans. _eòùagùe iéÁò ùjC[aô û icÉ _Kâ ûe CŸú_^ûKê @ûce KòQò C\\ûjeYö Mûâjú @w @ûL,ô Kû^, Rbò I Pcð AZýû\\ùò e [aô û ùi^ùþ iûeú ùKûhe ùW^þWâûAUþ MâjY Kùeö ùW^WâûAUþ iõMjâ Keê[ôaû iûÜ daê òK @ûùaM aò\\ýêZþ eûiûd^òK _âKâòdû \\ßûeû iÜûdêùKûhe @ûKi^þ c¤ù\\A i*eòZ ùjûA iò^û_þi // 46 //

Gjò Kâòdûùe iêhêcÜûKûŠ, ùi^þieú iÜûdùê Kûh I ùcûUe iÜûdêùKûh iõgæòÁ [ûG û ùi^þieú iÜûdê Mâûjú @õMeê @ûùaM @ûYò iêhêcÜûKûŠ ^òKUùe _j*ûGö iêhêcÜûKûŠ Lae MâjY Keò Zêe« Kû~ðýKûeú @wKê ùcûUe iÜûdêùKûh cû¤cùe ^òŸòðÁ Kû~ðý KeòaûKê ^òùŸðg \\òGö Gjò _âKâòdûùe cûZâ ùMûUòG ùi^þieú iÜûdê I ùMûUòG ùcûUe iÜûdê iõgäòÁ [ûG ùZYê GjûKê GKK iò^û_þUòKþ _âZòùl_ Kêjû~ûG Gaõ iÜûdêaòK @ûùaMe Gjò MZò_[Kê _âZòùl_ Pû_ Kêjû~ûGö Q 6. iÜûdêùKûhe MV^ Gaõ Kû~ðý a‰ð^ Keö Ans. iÜûdêùKûhùe cÉòÃ, ihê êcûÜ KûŠ I icÉ_Kâ ûe iÜûdê MVòZ @Mbâ ûMKê KûU\\ò @ò ûMfû I @agÁò Kê ùij_ò eò QûW\\òÿ @ò ûMfûö ùjûA[ôaûeê GjûKê iÜûdêZªe MûV^òK I KâòdûcôK GKK Gjò_eò @aiÚûùe 3-4 \\ò^ eLûMfûö ù\\LûMfû ù~Cñ Kêjû~ûGö iÜûdêùKûhùe ùMûUòG ^ýÁò I ùKûhRúaK MRûMêWÿòKe @MâbûM KûUò\\ò@û~ûA[ôfû aû KkûùUû_ò ejòQòö Gjò @õgKê ùifaWò Kêjû~ûGö Gjò ùifaWòeê fMû~ûA[fô û ùiMêWÿòK iò]û bûaùe ejò[ôfû, Kò«ê @^ý @ù^KMêWÿòG lê\\â gûLûdòZ Z«ê aûjûeò[ûG ùiMêWÿòKê MRûMêWÿòK @ûùfûK @ûiê[ôaû \\òM@ûWÿKê aùuA~ûA[fô ûö ùW^þWâûAUþ Kêjû~ûGö ùifaWòe aò_eúZ _ûgðßùe GK G[eô ê RYû_Wòfÿ û KUû ~ûA^[aô û aû KkûùUû_ò fûMò ^[aô û f´û @ûKþi^þ [ûGö Gjò iÜûdêùKûh @ûc geúe iaêVûeê MRûMêWÿòKe @MâbûMùe @ûùfûK _Wÿòaûeê ùi[ôùe f´û ùKûhö ùMûUGò iûÜ dêùKûhùe [aô û @ûKi^e gûLû~qê jeùcû^ iéÁò ùjûA @ûùfûK@ûWÿKê aùuAMfûö ùghbûM @^ý iûÜ dêùKûhe ùW^Wûâ AUeþ iõù~ûM iÚû^Kê Q 9. GWòù^ûjûAù_û`ûAiòieê leòZ jeùcû^e ^ûc I iò^û_þi Kêjû~ûGö Kû~ðý ùfLö Q 7. iêhêcÜûKûŠe MV^ I Kû~ðý a‰ð^ Keö Ans. Ans. iêhêcûÜ gúhKð ùgh@ûWKÿ ê Kcâ gü ieê ùjûA L_êeòe cjûe§â (K) ùMâû[þ jeùcû^þ - Gjû geúee aé¡ò ^òdªY Kùeö aûUù\\A aûjûeò iêhêcÜûKûŠùe _eòYZ ùjûAQòö Gjû Gjûe leY Kcþ ùjùf aýqò geúe aûc^_âûd jêGö @ûc geúee C_eò bûMùe [ôaû ùceê\\Š jûWÿ bòZùe GjûKê aûc^Zû Kêjû~ûGö Kò«ê ~\\ò Gjûe leY @]ôK f´ bûaùe iêelòZ ùjûA ejòQòö Gjû `µû I _âûd 45 jêG ùZùa geúee @Zý]ôK aé¡ò jêGö GjûKê @ZòKûdZß ùi.cò. f´ö cÉÃò _eò Gjû c¤ ùc^òù¬i¨ \\ßûeû @ûaéZ Kjê û~ûGö Gaõ Gjû bòZùe ùieòùaâûÆûA^ûf ei _âaûjòZö Gjû geúee aòbò^Ü bûMeê iõMéjúZ aû©ðû cÉÃò Kê ù~ûMûG (L) ù_âûfûKÖò^þ - Gjû cû@ûe É^ýMâ^Úòùe gògê _ûAñ lúe Gaõ cÉòÃeê ù_âeòZ @ûù\\g iêhêcÜûKûŠ aûU ù\\A Zò@ûeò Keòaûùe iûjû~ý Kùeö geúee aòbò^Ü Kû~ðýKûeú @õM ^òKUùe _j*ûA[ûGö Gjû aýZúZ cÉòÃe @ùMûPeùe iêhêcÜûKûŠ _ò^K<û (M) `fòKfþ Ácò êùfUòwþ jeùcû^þ - Gjò jeùcû^ W´ò ûgd ù`ûWÿòùf jûZ Zêe« Nê*ûAù^aû, @ûLô @ûMKê jVûZþ _êUòKûe aé¡ò KeûGö ùKû÷Yiò Rò^òh @ûiòùf @ûLô_Zû @ûù_ @ûù_ a¦ ùjaû _eò @ù^K @Zò Reêeú _âZòùl_ Kû~ðý Keò[ûGö (N) fòCUò^ûARòwþ jeùcû^þ - Gjû Wòù´û\\d KeûA Q 8. WûeCA^þu @ûùfûKû^êa©ð^ _eúlY a‰ð^ Keö Wò´ûgdeê Wò´ûYê aûjûe Keòaûùe ijûdK jêGö Ans. ùKùZMWê òG MRû aûjûe[ò aô û aUê c¬òKê GK \\òMeê @ûùfûK @ûiê[ôaû GK aûKè c¤ùe eLûMfûö ùKùZûUò MRûe (O) [ûAeGWþ ÁòcêùfUòw jeùcû^ - [ûAeGWþ Mâ^Úòeê @MâbûMùe KkûùUû_ò fMûMfû Gaõ @ûC ùKùZKe [ûAeKiò^ jeùcû^ leYKê Gjû ^òdªY Kùeö (P) GWùòâ ^ûKUùðò KûU`â Kò jeùcû^ - Gjò jeùcû^ GWò^â ûfþ Mâ^Úòe leY _âKâòdûKê ^dò ªY Kùeö // 47 //

iõlò¯ C©ecìkK _âùgûÜ ©e (3 marks) Q 6. Rýû^êa©ð^ KûjûKê Kj«ò? Q 1. bûùiûù_âiò^þe Kû~ðý ùfLö Ans. cû¤ûKhðY ak aÉêKê _é[ôaúe ùK¦â@ûWÿKê @ûKhðY Keò[ûGö Gjû\\ßûeû Cnò\\e ùPe cûUò ZkKê MZò Kùeö Ans. bûùiûù_âiò^þe _âbûaeê aéK¨Ke cìZâR^ ^kòKûeê Rk GjûKê @^êKìk Rýû^êa©ð^ Kêjû~ûGö Kò«ê Cnò\\e KûŠ _ê^üùgûhòZ jêGö ùi[ô_ûAñ Gjò jeùcû^þe @^ý ^ûc Zûjûe aò_eúZ \\òMKê MZò Kùeö GjûKê _âZòKìk ùjCQò G<òWûAdêùeUòK jeùcû^ö ~\\ò ùKøYiò Rýû^êa©ð^ Kêjû~ûGö Kâca¡òð¾ê GK Cnò\\Kê bcì ò ijòZ KûeYagZü _Uò Aê Uûeeò ê @Ì _eòcûYe bûùiûù_iâ ^ò leZò icû«eûk bûùa KòQò \\ò^ eLôaû ùZùa Zûe KûŠ jGê , ùZùa ùijò aýqò ùMûUGò \\^ò ùe _ûLû_ûLô 20 fUò e @ûùfûK@ûWKÿ ê I ùPe bìc¤@ûWÿKê MZò Keò[ûGö _~ýð « _eiò ûâ Kùeö GjûKê ajêcZì â ùeûM Kjê û~ûGö Q 7. _½ cÉòÃe MV^ I Kû~ðý ùfL û Q 2. @ûAùfUi @` fûwejû^þi ùKCñVò [ûG? Gjûe Ans. _½cÉòà cÉòÃe \\ßòZúd aéj©c bûMö Gjû geúee ùKûhMêWÿòKe ^ûc I Kû~ýð ùfLö i«êk^ I bûeiûcý elû Kùeö Gjû @^êcÉòà I Ans. @MÜýûgde jeùcû^þ leY Keê[aô û @õgKê @ûAùfUi ihê êcÜûgúhKð Kê ù^A MVZò ö ihê cê ûÜ gúhKð @^cê ÉòÃe _QKê @` fûwejû^iþ Kêjû~ûGö Gjû @MÜýûgd c¤ùe [ûGö ejòQòö Gjû @ûc geúee gßûiùK¦â I jéZ¨ùK¦öâ eqPû_, Gjò @õgùe [aô û @ûf`ûùKûheê MäëKûM^, aòUû ùKûheê Qòu, Kûg , aû«ò I Lû\\ý Mòkòaû _eò Kû~ðýKê iêhêcûÜ gúhðK A^iêfò^ jeùcû^, ùWfUû ùKûheê ùiûcûùUûÁûUò^þ ^òdªY Kùeö jeùcû^ leòZ jêGö Q 3. @«üiûâ aú Mâ^òÚ I ajüò iûâ aú M^â Úò c¤ùe _ùâ b\\ \\gûð @ö Ans. @«üiâûaú Mâ^Úòe leòZ jeùcû^ iò]ûikL eqùe Q 8. Wò´ûgdeê leòZ jeùcû^¨ Kû~ðýMWê òÿK ùfLö cògò[ûGö G[_ô ûAñ ùKû÷Yiò ^kòKûe @ûagýKZû _Wÿò ^ Ans. W´ò ûgdeê AùÁâûùR^¨ I ù_âûùRÁòe^þ jeùcû^þ leòZ [ûGö [ûAeGW Mâ^Úò, GWâò^ûf AZýû\\ò @«üiâûaú Mâ^Úòö fûkMâ^Úò I ~KéZ @û\\ò Mâ^Úòeê G^þRûAcþ I @^ý ùKùZK jêGö AùÁâûùR^e _âbûaùe Èú geúeùe fòwúd _\\û[ð leòZ jêGö Gjò leòZ _\\û[ð Mâ^Úòe ^ûkù\\A flYcû^ _âKûg _ûGö ù_âûùRÁòe^þ jeùcû^ aûjûeKê @ûùiö Gjò _âKûe M^â KòÚ ê ajòüiâûaú Mâ^Úò Kjê û~ûGö Mbð]ûeYùe MêeêZß_ì‰ð bìcòKû MâjY Keê[ôaûeê GjûKê MbðûaiÚûe jeùcû^þ Kêjû~ûGö Q 4. ùW^þWûâ AUþ I @ûKiþ ^þ KûjûKê Kêjû~ûG? _âùZýKe Q 9. _ûâ «úd iÜûdZê ª KûjûKê Kêjû~ûG? Gjûe Kû~ýð ùfLö Kû~ðý ùfLö Ans. KùeûUò iÜûdê, iêhêcÜû iÜûdê I ùicû^ue gûLû, _âgûLûKê ù^A _âû«úd iÜûdêZª MVòZö cYòhVûùe 12 ù~ûWÿû Ans. iÜûdêùKûhe ùifaWùò e ^ýÁò I ùKûhRúaK ejòQòö Gjò KùeûUò iûÜ dê I 31 ù~ûWÿû iêhcê Üû iÜûdê ejòQöò ù~Cñ iÜûdê ùifaWòeê @ù^KMêWÿòG lê\\â gûLûdòZ Z«ê aûjûeò[ûG geúee Mâûjú @õM (^ûK, Kû^, @ûLô AZýû\\ò)eê @ûùaM ùiMêWòKê ùW^þWâûAUþ Kêjû~ûGö Gjû iÜûdêaòK @ûùaM Mjâ Y Keò cÉÃò ùe _j*ûG ZûjûKê iõmûaj aû ùi^iþ eú Mjâ Y Kùeö ùifaWeò aò_eúZ _ûgùðß e GK f´û @ûKiþ ^þ iÜûdê Kêjû~ûGö @_e_lùe ù~Cñ iÜûdê cÉÃò I iêhêcÜû [ûGö Gjû iûÜ dêaòK @ûùaMKê aò\\ýêZ eûiûd^òK Kòâdûùe KûŠeê @ûù\\g ù^A ù_gú aû Mâ^Úò ^òKUùe _j*ûG _eòYZ Keò Gjûe ùghbûMKê ù_âeY Keò[ûGö ZûjûKê @ûmûaj aû ùcûUe iÜûdê Kêjû~ûGö Q10. aé¡ò jâûiK jeùcû^MêWÿòKe Kû~ðý ùfLö Q 5. @ûùfûKû^êa©ð^ KûjûKê Kj«ò? Ans. @ûaiþ òiòK GiòWþ I G[ôfò^þ jeùcû^þ Cnò\\e aé¡ò jâûi Ans. Cnò\\e KûŠ @ûùfûK@ûWÿKê MZò Keò[ûGö GjûKê @^êKìk Kùeö GjûKê a¡é ò jâûiK jeùcû^þ Kjê û~ûGö Gjû Cnò\\e _Zâ, `fê I `k SWûÿ Aaû ijòZ aû¡ðKý Zßeû^òZß Ke[ò û«òö @ûùfûKû^êa©ð^ Kêjû~ûG Kò«ê Cnò\\e ùPe @ûùfûKe aò_eúZ \\òMKê MZò Kùe GjûKê _âZòKìk @ûùfûKû^êa©ð^ Kêjû~ûGö Ne bZò ùe ùQûU KêŠùe [ôaû GK MQKê ~\\ò SeKû _ûLùe eLû~ûG ùZùa \\êA Zò^ò \\ò^ _ùe @ûùfûKû^êa©ð^ ù~ûMêñ Gjûe KûŠ SeKûùe @ûùfûK _Wê[ôaû \\òMKê aùuA~òaö // 48 //

Q11. GK iÜûdêùKûhe GK ^ûcûuòZ PòZâ _â\\û^ Keö iõlò¯ C©eckì K _âùgûÜ ©e (2 marks) Ans. Q 1. H÷zòK I @ù^÷zòK Kâòdû c¤ùe _û[ðKý \\gðû@ û Ans. ù~Cñ Kû~ðýMêWòÿK ^òR AQû @^ê~ûdú _ePò ûkòZ ùjûA[ûG GK iÜûdêùKûh Q12. GK iò^û_i¨e GK ^ûcûuòZ PòZâ \\ò@ö ZûjûKê Gý÷zòK Kâòdû Kêjû~ûGö LûAaû, ^ûPòaû A\\ýû\\ò Gjûe @«bðêq @^ý_lùe ^ògßûi _âgßûi, Lû\\ý jRc Ans. KâòdûMêWòÿK @ûù_ @û_ Pûfò[ûGö ùiMêWÿòKê @ù^z÷ òK Kâòdû Kêjû~ûGö iò^û_i¨ Q 2. @«Kêð*^ MZò KûjûKê Kj«ò? Q13. cû^a geúeùe aòbò^Ü @«üiâûaú Mâ^Úòe @aiÚòZò Ans. ùMûUGò fûRKkê ú fZûKê QAê ùñ \\ùf Zûe _ZâMWê Kòÿ iuPê òZ ùjûA SûCñkò _ùWÿö Gjûe Gjò _âKûe MZòKê @«Kêð*^ \\gðûC[ôaû GK ^ûcûuòZ PòZâ _â\\û^ Keö MZò Kêjû~ûGö Q 3. GWâò^ûfKê @û_û\\Kûkú^ M^â Úò Kêjû~ûG KûjòñKò? Ans. Ans. GW^òâ ûf Mâ^eòÚ ê GW^òâ ûf jeùcû^ leZò jGê ö Gjò jeùcû^þ @ûKiKòà @ûNûZ, bd, @ag I Cù©RZò @aiûÚ ùe leòZ cû^a geúee @«üiâûaú M^â Úò jêGö ùZYê GjûKê @û_\\¨Kûkú^ Mâ^Úò Kêjû~ûGö Q 4. ù`e«ûiõùKZ ^òdªY Kjòùf KY aêSû~ûG? Ans. eqùe [ûAeKiò^ jeùcû^þ _eòcûY KcòMùf jûAù_û[ûfûcieê jeùcû^þ leY ùjûA[ûG I Gjû ÊûbûaòK @aiÚûKê @ûiòMùf jeùcû^þ leY a¦ ùjûA~ûGö geúee Gjò leY aýaiÚûKê ù`e«ûiõùKZ ^òdªY Kêjû~ûGö Q 5. [ûAeGWþ Mâ^Úòe @aiÚû^ I ùi[ôeê leòZ jeùcû^þe ^ûc I Kû~ðý ùfLö Ans. Gjò Mâ^Úò ùaKe Zk bûMùe, gßûi^kúe Cbd _Uùe VòKþ Êeù_UòKûe _QKê ejQò òö G[eô ê cêLýZü [ûAeKþi^ò þ jeùcû^þ leòZ jêGö Gjû ùaw`êfûe eì_û«eYùe iûjû~ý Kùeö Q 6. @^êa©ð^úd Pk^ Kjòùf KY aêSû~ûG? Ans. aûjý CŸú_^û @ûùfûK, cû¤ûKhYð gqò AZýû\\ò _bâ ûaùe Cnò\\ùe aòbò^Ü _âKûe Pk^ _eòflòZ jGê ö GjûKê @^aê ©ð^ aû @^êa©ð^úd Pk^ Kêjû~ûGö Q 7. c¤cÉòÃe MV^ I Kû~ðý ùfLö Ans. Gjû \\êAù~ûWÿû (4 ùMûU)ò a©ðêk ^\\ò û_Šò Kê ù^A MVòZö Gjû \\Áé ò i´§úd _âZùò l_ Z[û gaâ Y i´§úd _âZùò l_Kê ^òdªY Kùeö // 49 //

Q 8. ùKCñ Mâ^Úò geúee ùRa÷ òK NWÿò @ùU ùfLö Gjûe Ans. @aiÚòZò I MV^ ùfLö 1. Gjû _ea©ðú iÜûdêùKûhe ùW^Wþ ûâ AUùe GK ^@ì û aò\\ýZê þ Ans. _ò^ò@ûf Mâ^Úò geúee ùR÷aòK NWòÿ bûùa Kû~ðýKùeö eûiûd^òK @ûùaM iéÁò Kùeö Gjò Mâ^Úò @MâcÉòÃe QûZùe ejòQòö Gjû @Zý« ùQûU I Gjûe IR^ cûZâ 150 còfòMâûcþö G[eô ê ùcfûùUû^ò^þ 2. AùÁâûùR^e _âbûaùe Èú geúeùe fòwúd flYcû^ ^ûcK jeùcû^ leòZ jêGö _âKûg _ûGö Q 9. WûAùaUiò A^iò_òWòiþ aû ajêcìZâ ùeûM KY? 3. @MÜýûgdKê cògâòZ Mâ^Úò Kêjû~ûG KûeY G[ôeê G^þRûAcþ I Ans. ~\\ò ùKøYiò KûeYagZü _Uò êAUûeòeê @Ì _eòcûYe jeùcû^þ Cbd leòZ ùjûA[ûGö bûùiûù_âiò^ leòZ jêG, ùZùa ùijò aýqò ùMûUòG 4. fûRKêkú fZûùe @«Kêð*^ MZò ù\\Lû~ûG? \\ò^ùe _ûLû_ûLô 20 fòUe _~ðý« _eòiâû Kùeö GjûKê 5. Gjû \\ßûeû cû@ûe É^ýMâ^Úòùe gògê _ûAñ lúe Zò@ûeò jêGö WûAùaUòi A^iò_òWòiþ aû ajêcìZâ ùeûM Kêjû~ûGö 6. @MâcÉòÃùe [ôaû [ûfûciþe ^òcÜbûMùe Gaõ _òUêAUûeò Q10. gêKâûgdeê leòZ jeùcû^e Kû~ðý ùfLö Mâ^Úòe C_eKê jûAù_û[ûfûciþ @aiÚòZö Ans. gêKâûgd c¤ùe ùfWòMþ ùKûheê ùUùÁûÁòe^þ ^ûcK GK 7. ùMûUGò iûÜdùê Kûhùe [aô û @ûKi^e gûLû~qê ùghbûM @^ý _êeêh jeùcû^þ leòZ jêGö Gjû \\ßûeû _êeêhe fwò úd iÜûdùê Kûhe ùW^WûâAUeþ iõù~ûM iûÚ^Kê i^ò û_iþ Kjê û~ûGö flY cû^ ù\\Lû~ûGö Gjûe @bûaùe ^_êõiKZû 8. ù~Cñ iûÜ dê geúee Mûâ jú @w (^ûK, Kû^, @ûLô AZýû\\)ò eê ù\\Lû~ûGö @ûùaM MâjY Keò cÉòÃùe _j*ûG ZûjûKê iõmûaj aû ùMûUòG aûK¥ùe C©e \\ò@ö (1 mark) ùi^þieú iÜûdê Kêjû~ûGö 9. ù~Cñ iÜûdê cÉòà I iêhêcÜû KûŠeê @ûù\\g ù^A ù_gú aû Q 1. GiòUòfùKûfò^e Kû~ðý KY? Mâ^Úò ^òKUùe _j*ûG ZûjûKê @ûmûaj aû ùcûUe iÜûdê Q 2. AùÁâûùR^e Kû~ðý KY? Kjê û~ûGö Q 3. @MÜýûgdKê KûjóKò cògâòZ Mâ^Úò Kêjû~ûG? 10. KêKeê cÉòÃùe [ôaû NâûY_ûkò c^hê ýVûeê C^ÜZ ùi[_ô ûAñ Q 4. fûRKêkú fZûùe Kò _âKûe MZò ù\\Lû~ûG? Zûjûe NâûYgqò _âLe ùjûA[ûGö Q 5. ù_âûfûKÖò^ M^â Úòe Kû~ðý ùfL û 11. fûkMâ^òÚ I ~KZé @û\\ò Mâ^òÚeê G^þRûAcþ I @^ý ùKùZK Q 6. jûAù_û[ûfûciþ Mâ^Úò ùKCñVò @aiÚòZ? leòZ _\\û[ð Mâ^Úòe ^ûkù\\A aûjûeKê @ûùi ùi[ô_ûAñ Q 7. iò^û_i KûjûKê Kêjû~ûG? Gjò Mâ^ÚòKê ajòüiâûaú Mâ^Úò Kêjû~ûGö Q 8. ùi^ùiûeú iÜûdê KûjûKê Kêjû~ûG? 12. [ûAeGW Mâ^Úò ,GWâò^ûf AZýû\\ò @«üiâûaú M^â Úòeê leòZ Q 9. ùcûUe iÜûdê KûjûKê Kjê û~ûG? jeùcû^ iò]ûikL eqùe cògò[ûG ùi[ô_ûAñ GjûKê Q10. KêKêee NâûYgqò c^êhýcû^u Vûeê _âLe KûjóKò? @«üiâûaú Mâ^Úò Kjê û~ûGö Q11. ajòüiâûaú Mâ^Úò KûjûKê Kêjû~ûG? 13. ùMâû[ jeùcû^ leY @]ôK ùjùf @Zý]ôK aé¡ò NUò Q12. @«üiâûaú Mâ^Úò KûjûKê Kêjû~ûG? aýqò 8 eê 9 `êU _~ðý« Cy jêGö GjûKê @ZòKûdZß Q13. @ZòKûdZß Kò_eò jêG? Kjê û~ûGö Q14. aûc^ Kò_eò iéÁò jê@«ò? 14. ùMûâ [ jeùcû^ leY Kcþ ùjùf aýqeò geúe aûc^_ûâ d Q15. ùW^þWâûAUþ KûjûKê Kêjû~ûG? jêGö GjûKê aûc^Zû Kêjû~ûGö Q16. `ùUû_òeòdWòRòc KûjûKê Kêjû~ûG? 15. iÜûdêùKûhe ùifaWòeê @ù^KMêWÿòG lê\\â gûLûdòZ Z«ê Q17. iêhêcÜûgúhðKe Kû~ðý ùfLö aûjûeò[ûG ùiMêWòÿKê ùW^þWâûAUþ Kêjû~ûGö Q18. ùc^òù¬iþ KûjûKê Kêjû~ûG? Q19. iõùa\\K @w KûjûKê Kjê û~ûG? // 50 //

16. Cnò\\e `êf ]eòaû _Kâ òâdû @ûùfûKe @a]ô C_ùe ^bò ðe gì^ýiÚû^ _eì Y Keö (1 mark) Kùeö GjûKê `ùUû_òeòdWÿòRòcþ Kêjû~ûGö Q 1. Cnò\\e `k I `êf SWÿòaû ij aû¡ðKý Zßeû^ßòZ ùjaû 17. iêhêcÜûgúhðK eqPû_, Qòu, Kûg, aû«ò I Lû\\ý Mòkòaû G[fô ò^ I \\ßûeû ^òdªòZö _eò Kû~ðýKê ^òdªY Kùeö Q 2. jeùcû^ bïYKûŠe ùe Zò@ûeò jêGö 18. cÉòà C_ùe GK aûjý @ûaeY [ûG ZûjûKê ùc^òù¬iþ Kêjû~ûGö Q 3. cÉòÃe bûM @ûc iáZò _ûAñ \\û~úö 19. geúeùe [ôaû ù~Cñ @w aûjý CŸú_^û MâjY Kùe Q 4. @ûc geúee i«êk^ I bûeiûcý cÉòÃe ZûjûKê iõùa\\K @w Kêjû~ûGö C\\ûjeY - @ûL,ô Kû^, bûM ^òdªY Kùeö ^ûK AZýû\\òö Q 5. cÉÃò e @ùMûPeùe geúeùe NU[ê aô û @Zò Reeê ú Kû~ðýKê ùMûUòG g±ùe C©e \\ò@ö (1 mark) Kêjû~ûGö Q 1. cÉòÃùe [ôaû \\ßòZúd ajé ©c bûMe ^ûc ùfL? Q 6. iÜûdêùKûhùe ^[ôaûeê Gjû aòbûRòZ ùjûA_ûùe ^ûjó û Q 2. geúee jeùcû^ leY aýaiÚûKê KY Kjê û~ûG? Q 3. cÉòà aû iêhêcÜûKûŠ \\ßûeû _eòPûkòZ ÊZüÇê©ð _âKâòdûe Q 7. A^iêfò^ eqùe e _eòcûY iÚòe eùLö ^ûc ùfLö Q 8. jeùcû^Kê MbðûaiÚûe jeùcû^ Kêjû~ûGö Q 4. iÜûdêùKûhùe ùW^þWâûAUe VòK aò_eúZ _Uùe ùifaWÿòeê aûjûeò[ôaû f´ @õge ^ûc ùfLö Q 9. adü_âû¯ aýqeò cÉòÃe IR^ _âûd ö Q 5. @ûKi^e ùghbûMùe aû©ðû _j*ôùf ùiVûeê ùKCñ Q10. ùMûUòG ^aRûZ gògêe cÉòÃe IR^ _âûd ö eûiûd^òK _\\û[ðe leY jêG? Q11. Cnò\\ùe ùR÷aòK Kâòdûe ^òdªY \\ßûeû jêGö Q 6. aûQêeú Peò Kê KQò ò icd PPê êcòùf MûBe _Uò Aê Uûeeò ê ùKCñ Q12. fûRKêkò fZûe MZòKê Kêjû~ûGö jeùcû^ leZò ùjûA É^ýM^â òÚ C_ùe __bâ ûa _KûG ? Q13. [ûAeKiò^ jeùcû^ Mâ^Úòeê leòZ Q 7. ùKCñ jeùcû^ eqùe Kýûfiòdc I `i`eie _ecò ûY ùjûA[ûGö iÚòe eLôaûùe iûjû~ý Kùe? Q14. ùcfûùUû^ò^þ jeùcû^ Mâ^Úòeê leòZ Q 8. A^iêfò^e @bûaùe eqùe gKðeû _eòcûY aXÿò ùKCñ ùjûA[ûGö ùeûM ùjûA[ûG? Q15. _âZòc^ò òUþùe cÉòà bòZeKê _âûd còfò fòUe Q 9. cÉòÃe ùKCñ @õg geúee i«êk^ I bûeiûcý elû eq _âaûjòZ jêG? Keòaûùe iûjû~ý Kùe? Q16. cÉòÃe [ôaû aéj©c @õge ^ûc ö Q10. ùKCñ jeùcû^e @bûaùe ^_êõiKZû ù\\Lû~ûG ? Ans. Q17. Mâ^Úò ùR÷aòK NWÿò _eò Kû~ðý Kùeö 1. @^êcÉòà 2. ù`e«ûiõùKZ ^òdªY Q18. cYòh Vûùe ù~ûWÿû KùeûUò iÜûdê I ù~ûWÿû iêhêcÜû iÜûdê ejòQòö 3. _âZòùl_Kâòdû 4. @ûKi^ Q19. _ûeûù[ûe¨ùcû^¨ eqùe I e 5. GiòUòfùKûfò^þ 6. @KiòùUûiò^ jeùcû^ _eòcûY iÚòe eLôaûùe iûjû~ý Kùeö 7. _ûeù[ûeùþ cû^ 8. c]êùcj ùeûM Q20. c¤cÉòà Uò a©ðêk _òŠPZêÃKê ù^A MVZò ö 9. @^cê Éòà 10. ùUùÁûÁeò ^þ // 51 //

Ans. _[â c \\êAUò g±e iµKðKê ù\\Lô ZéZúd ij iµKòZð g±Uò K’Y ùja ùfL û (1 mark) 1. @ûaiòiòK @cæ 2. @MâbûMùe 3. @MâcÉòà 4. @^cê Éòà Q 1. aûc^Zû : ùMâû[ jeùcû^ : : eì_û«eY : 5. _âZòùl_ Kâòdû 6. ùiù<ûâ ùRûcþ Q 2. W´ò ûgd : AùÁâûùR^ : : gKê âûgd : 7. gKðeû 8. ù_âûRòÁòe^þ Q 3. `êf SWÿòaû : G[fô ò^ : : `êf ]eòaû : 9. 1500 Mâûcþ 10. 400 Mâûcþ Q 4. GWâò^ûf Mâ^Úò : @«üiâûaú : : ~KéZ : 11. jeùcû^þ 12. @«Kðê*^ MZò Q 5. MbðûaiÚû jeùcû^ : ù_âûùRÁòe^þ : : 13. [ûAeGWþ 14. _^ò @ò ûfþ 16. _âcÉòà Mbði*ûe ^ò‰dð ^ jeùcû^ : 15. 750 18. 12 I 31 Q 6. _òUêAUûeú : @«üiâûaú : : fûkMâ^Úò : Q 7. LûAaû : Gý÷zòK Kâòdû : : Lû\\ý _eò_ûK : 17. _ò^ò@ûfþ 20. 4 Q 8. KùeûUò iÜûdê : 12 ù~ûWû : : iêhêcÜû iÜûdê : 19. Kýûfiòdc I `i`ei Q 9. @Kiò^þ : a¡é ò ^òdªK : : @ûaiòiòK¨ @cæ : Q10. adü_âû¯ aýqòe cÉòà IR^ : 1500 Mâûcþ : : aûKýùe PòjÜòZ ùeLûuòZ g± / g±_ê¬Kê a\\kûA VòKþ aûKý ùfL û (1 mark) ^aRûZ gògêe cÉòà IR^ : Q 1. Cnò\\e KûŠ @ûùfûK@ûWKÿ ê MZò Keò[ûGö GjûKê @^êKìk Ans. R¥û^êa©ð^ Kêjû~ûG û 1. [ûAeKèò^ Q 2. cêLýZü jeùcû^ \\ßûeû geúee iÜûdêaòK ic^ßd 2. ùUùÁûÁòe^ ùjûA[ûGö 3. ù`ûä eòùR^ 4. ajòüiâûaú Q 3. GWòâ^ûf Mâ^Úòeê A^iêfò^þ jeùcû^ leòZ jêGö 5. ùKûeòI^òKþ ùMû^ûùWûUâ_òK jeùcû^þ Q 4. _âZòùl_ Kâòdû cêLýZü cÉòà \\ßûeû _eòPûkòZ ùjûA[ûGö 6. ajòüiâûaú Q 5. @ûc geúeùe 12 ù~ûWÿû iêhêcÜû iÜûdê ejòQòö 7. @ù^÷zòK Kâòdû Q 6. fûkMâ^Úò I ~KéZ @ûc geúee @«üiâûaú Mâ^Úòö 8. 31 ù~ûWÿû Q 7. ùMûUòG fûRKêkú fZûe MZòKê R¥û^êa©ð^ Kêjû~ûGö Q 8. ùifaWòe aò_eúZ _ûgßðùe GK f´û @õg [ûG Zûjûe ^ûc ùW^þWâûAUþö Q 9. A^iêfò^ jeùcû^ eqùe Kýûfidò c I `i`eie _eòcûY iÚòe eùLö Q 10. @MÜýûgd GK iûcdòK @«üiâûaú Mâ^Úò û Ans. 2. eûiûd^òK 9. aé¡ò jâûiK 4. iêhêcÜûKûŠ 10. 400 Mûâ cþ 1. @ûùfûKû^aê ©ð^ 6. aûjýüiâûaú Mâ^Úò 3. @MýÜ ûgd 8. @ûKi^þ *** 5. KùeûUò iÜûdê 10. bìâYa§ 7. @«Kðê*^ MZò 9. _ûeûù[ûeþùcû^þ // 52 //

h @¤ûd R^^ (REPRODUCTION) _âùZýK Rúae aõgelû I aõgaòÉûe _ûAñ @agýKúd _âKâòdûKê R^^ aû _âR^^ Kêjû~ûGö Gjû iû]ûeYZü \\êA _âKûe @ùUö PòZâ 6.1 - R^^ _âKâòdû RúaùKûh I ùKûâ ùcûùRûc iõLýû fòwúd R^^ (i) _âùZýK RúaRûZò _ûAñ RúaùKûhùe MêYiìZâ aû (i) fòwúd R^^ _Kâ dòâ ûùe RûdK aû R^^ ùKûh bûM ^Gò ö ùKâûùcûùRûc iõLýû iÚòe @ùU ù~_eòKò cYòhe 46 I (ii) RûdK ùKûh aû ~êMàK iéÁò _ûAñ @¡ðaòbûR^ @ûagýKö cKûe 20ö (iii) `êfe _eûMùeYê I Wò´ùKûh Z[û _êeêhe gêKûâ Yê I (ii) Rúa geúeùe \\êA _Kâ ûe ùKûh [ûG, KûdòK aû ùiûcúd Èúe Wò´ûYê ~Mê àKe C\\ûjeY @ùUö ùKûh Gaõ RûdK ùKûhö (iv) _õê ~Mê Kà I Èú~Mê àKe ckò ^ aû icûd^ `kùe ~Mê Rà iéÁò (iii) KûdòK ùKûhùe ùKûâ ùcûùRûcþ iõLýûKê W_ò äGWþ aû \\ßMò Yê òZ jGê I RúaùKûhùe ùKûâùcûùRûc iõLýû _Yê ò \\Mòß Yê Zò ùjûA~ûGö Kêjû~ûG KûeY Gjû iað\\û GK ~êMà iõLýû (2n)ö ~êMàKe _âKûeùb\\ (iv) RûdK ùKûhùe ùKâûùcûùRûc iõLýûKê jû_äGWþ aû GKMêYòZK Kêjû~ûG KûeY Gjû iað\\û ^òðŸÁò RúaRûZeò RúaRMZùe \\êA _âKûe ~êMàK ù\\Lû~ûGö KûdòK ùKûhe ùKâûùcûùRûc iõLýûe @]û @ùU (n)ö (i) ic~êMàK (ii) @ic~êMàK ic~êMàKe còk^Kê ic~êMà^ I @ic~êMàKe còk^Kê (v) ùiûcúd ùKûhe aòbûR^ `kùe geúe aé¡ò I ceûcZò @ic~Mê ^à Kêjû~ûGö G \\Aê _âKûe _Kâ âòdû ùKak ùga÷ ûk, KaK ùjûA[ûGö I ùKùZK @û\\_ò âûYúuVûùe ù\\Lû~ûGö @^ý iaê Cn\\ò I _ûâ Yúu Vûùe GK aòùgh _âKûe @ic~êMà^ ù\\Lû~ûGö ZûjûKê Wò´ (vi) R^^ ùKûhe aòbûR^ fòwúd R^^ _âKâòdûùe aõgaé¡ò ~êMà^ Kêjû~ûGö _ûAñ @ûagýK ùjûA[ûGö // 53 //

PòZâ 6.2 - ~êMàKe _âKûeùb\\ ùKûh aòbûR^ icabò ûR^ RúaRMZùe cLê ýZü MYê iêZâ iõLýû @û]ûeùe \\êA _Kâ ûe Gjû \\êAUò _~ðýûdùe ùjûA[ûGö _â[ùc ùKûhe ^ýÁòe ùKûh aòbûR^ ù\\Lû~ûGö aòbûR^ jêG I Zû_ùe ùKûhRúaKe aòbûR^ ùjûA ùMûUòG (i) icaòbûR^ aû iZì âûd^ aû cûAùUûiòiþ (KûdòK ùKûhùe cûZùé Kûheê \\êAUò @_ZýùKûh iéÁòjêGö Cbd @_ZýùKûhùe MêYiêZâ iõLýû cûZéùKûhe MêYiêZâ iõLýû ij icû^ ùjûA[ûGö I @û\\òRûdK ùKûhùe ù\\Lû~ûG) icaòbûR^ùe ^ýÁòe aòbûR^ (ii) @¡ð aòbûR^ aû @¡ðûd^ aû còIiòiþ (~êMàK iéÁò _ûAñ Gjû ·ùeûUò @aiûÚ ù\\A icûjòZ jêGö @ûagýK) Kâc @aiÚû NUYûKâc _âûYú ùKûh Cn\\ò ùKûh iõL¥û 1 @û\\ýûaiÚû  @ûe¸ùe ùKâûcûUò^þ RûfòKû ù\\Lû~ûGö  lê\\â I iíÚk ùjûA Kâcgü MêYiZê â ÆÁ ù\\Lû~ûGö  MêYiìZâ ùK¦âVûùe fûMòejò @^fê ´bûùa \\êAUò GKkiìZâùe _eòYZ jêGö  ^ò^ýÁò I ^ýÁòSòfäú @\\égý ùjûA~ûGö  _âûYúùKûhùe ùiù<âûùRûc \\êAbûMùe aòbq jêG I \\Aê ùceê @ûWÿKê MZòKùeö  Cn\\ò ùKûhùe ùKûhRúaKe KQò ò @õg ùKûh aòbûR^ ùaùk ùiù<ûâ ùRûcþe Kûc Kùeö  Cbdùceêùe ZKZðê «ê MVòZ jêGö // 54 //

Kâc @aiÚû NUYûKâc _âûYú ùKûh Cnò\\ ùKûh iõL¥û  ùKûhe c¤ icZkùe Cbd 2 c¤ûaiÚû ùceêe ·_ icû^ jêGö  `kùe MêYiìZâMêWÿòK ùKûhe c¤bûMKê ·fò@ûi«òö  ùceêiÚòZ ZKêðZ«ê a¡òðZ ùjûA MYê iìZeâ ùK¦â ij iõ~êq jê@«òö 3 C©eûaiÚû  MêYiìZâe ùK¦âe aòbûR^ NùUö  ZKêðZ«êe iõùKûP^ NùUö  _âùZýK GKKiìZâ V @ûKûeùe Cbd ùceê @ûWÿKê MZòKe«òö 4 @«òcûaiÚû  @_Zý MêYiìZâMêWÿòK Cbd ùceêùe Rcû jê@«òö  MêYiìZâ_ê¬ ·eò_ûLùe ^ýÁòSòfäú Zò@ûeò jêGö  MêYiìZâ @ÆÁ jêGö  ^ò^ýÁò Z@ò ûeò jêGö 5 ùKûhRúaKe  Cnò\\ cûZéùKûhùe c¤bûMùe abò ûR^ GK _…òKû Z@ò ûeò ùjûA ùKûhKê \\êA bûMùe _eòYZ Kùeö  _âûYú cûZéùKûhùe iìlàiìZâ iûjû~ýùe Kê*òZ ùeLû (Furrow) Zò@ûeò jêG I ùKûhRúaKe iùuûP^ ù~ûMêñ \\êAUò @_Zý ùKûh iéÁò jêGö @¡ðabò ûR^ (v) _â[c _~ðýûdùe cûZéùKûheê \\êAUò @_Zý ùKûh jêG I ùi[ôùe MYê iZì â iõLýû @]û ùjûA[ûG I \\òZß úd _~ýð ûdùe (i) ùMûUòG cûZéùKûheê ·ùeûUò @_ZýùKûh iéÁò jêGö ^ìZ^ @_Zý ùKûh \\ßde icaòbûR^ jêGö (ii) @_ZýùKûhe MêYiêZâ iõLýû cûZùé Kûhe MêYiêZâ iõLýûe _â[c aòbûR^ : @ù¡ðK ùjûA[aô ûeê GjûKê ^ì¥^K abò ûR^ c¤ Kêjû~ûGö G[ôùe ·ùeûUò @aiÚû @Qòö @û\\ýûaiÚû - I, c¤ûaiÚû - (iii) Gjû \\êA _~ðýûd aògòÁö (iv) _â[c _~ðýûdKê _â[c aòbûR^ I \\ßòZúd _~ðýûdKê \\ßòZúd I, C©eûaiÚû - I I @«òcûaiÚû - Iö @û\\ýûaiÚû - I iaêVûeê \\úNð I RUòkö @û\\ýûaiÚû - I e 5 Uò C_ûaiÚû @Qòö aòbûR^ Kêjû~ûGö // 55 //

1 ùfù_ÖûUò^¨ @û\\ýûaiÚû - I  MêYiìZâMêWÿòK f´ bûùa ic\\ßòLŠòZ ùjûA[û«ò K«ò ê GKK eìù_ ù\\Lû~û«òö 2 RûAùMûUò^  _òZûcûZûuVûeê @ûi[ò aô û i\\gé MêYiZì âMWê Kòÿ 3 _ûKòUò^ ù~ûWÿû ù~ûWÿû ùjûA ej«òö  Gjò @aiûÚ Kê @û_¬ê ^ I MYê iZì Mâ Wê òÿKê ~Mê k MêYiìZâ Kêjû~ûGö  MêYiìZâMêWÿòK iÚík I lê\\â jêGö  _âùZýK ~êMk MêYiìZâ PZêüGKK iìZâùe _eòYZ jêGö 4 Wòù_äûUò^  MYê iZì âMêWKÿò ùKùZK a¦ò ùê e fûMò ej«ò I 5 WûA@ûKûAù^iòi @^ý @õgùe _eÆeVûeê _[é K ùjûA~û«öò  fûMò ejò[ôaû @õgKê KûGRcû Kêjû~ûGö  KûGRcûVûùe R^ò cþ û^ue @\\ka\\k jGê ö  Gjò _âKâòdûKê _ûeû«eY Kêjû~ûGö  MêYiìZâMêWÿòK iÚík I lê\\â, a©êðk I ÆÁ j@ê «òö  ^ò^ýÁò I ^ýÁòSfò úä @\\égý ùjûA~ûGö c¤ûaiÚû-I : icaòbûR^e c¤ûaiÚû ij icû^ö  ùKûhRúaK \\êA bûMùe aòbq jêGö GYê ùKûhUò \\êAUò C©eûaiÚû-I : icabò ûR^e C©eûaiûÚ ij icû^, cûZâ GVûùe ùKûhùe _eòYZ jêGö MêYiZì âe ùK¦eâ aòbûR^ jGê ^ûjóö V @ûKûe ]ûeY Keò @ù¡ðK iõLýK MêYiìZâ Cbd ùceê@ûWÿKê MZò Ke«òö \\ßòZúd aòbûR^ : @«òcûaiÚû-I : Gjò _âKòâdû icabò ûR^ ijZò icû^ö G[ôùe c¤ ·ùeûUò  @ù¡ðK iõLýK MêYiìZâ ùKûhe \\êA aò_eúZ ùceêùe @aiûÚ @Qò ~[û, @û\\ýûaiÚû-II, c¤ûaiÚû-II, C©eûaiÚû-II I Rcû jê@«ò I \\êAUò ^ýÁò Z@ò ûeò Ke«òö @«òcûaiÚû-IIö aòbûR^ ùghùe _âùZýK ùKûh \\êAUò @_Zý  ^ýÁòSòfäú I ^ò^ýÁò Zò@ûeò jêG, MYê iìZâ f´ûkò@û I ùKûhùe _eòYZ jêGö Gjò_eò @¡ð aòbûR^ _âKâòdû ùghùe ùMûUòG cûZéùKûh ·eòUò @_Zý ùKûhùe _eòYZ jêGö @ÆÁ jêGö // 56 //

icabò ûR^ I @¡ð aòbûR^ c¤ùe _û[ðKý icabò ûR^ @¡ð aòbûR^  Gjû KûdòK ùKûh I @û\\ò RûdK ùKûhùe ùjûA[ûGö  Gjû ùKak R^^ùKûhùe ~êMàK R^^e ùgh  ùMûUòG cûZéùKûheê \\êAUò @_Zý ùKûh iéÁò ùjûA[ûGö  @_Zý ùKûhe MêYiìZâ iõLýû cûZéùKûhe MêYiZì â iõLýû _~ðýûdùe ùjûA[ûGö  ùMûUòG cûZéùKûheê ·ùeûUò @_Zý ùKûh iéÁò ij icû^ @ùUö  _âùZýK MêYiìZâ Ê]ú^ bûùa abò ûRòZ jê@«ò, @[ðûZ ùjûA[ûGö  @_Zý ùKûhe MêYiìZâ iõLýû cûZéùKûhe MêYiìZâ @û_ê¬^ aû _ûeû«eY jêG ^ûjóö  C©eûaiûÚ ùe MYê iZì eâ ùK¦eâ abò ûR^ NùU I ùKâûcûUWò ¨ iõLýûe @ù¡ðK ùjûA[ûGö  _â[c @¡ðaòbûR^e RûAùMûUò^¨ùe i\\ég MêYiìZMâ êWòÿK jó ùceê@ûWÿKê ~ûA[ûGö ù~ûWûÿ ù~ûWûÿ ùjûA ej«ò I Wùò _ûä U^ò ù¨ e MYê iZì câ û^ue @õge @\\ka\\k aû _ûeû«eY jêGö  C©eûaiÚû-I ùe MêYiìZeâ ùK¦âe aòbûR^ NùU ^ûjó I iõ_ì‰ð MêYiìZâ jó ùceê@ûWÿKê ~ûA[ûGö // 57 //

Cnò\\ùe R^^ (iii) ùeYêba^ : @_ê¿K Cnò\\cûù^ Gjò _âKâòdûùe aõga¡é ò Ke«òö Cnò\\ùe Cbd @fòwú I fòwúd R^^ _âKâòdûùe aõg (a) QZê I `òµòùe Kkûewe ùeYê iéÁò ùjûA[ûG, aòÉûe ùjûA[ûGö @^Kê ìk _eòùagùe G[eô ê ^Zì ^ Cn\\ò iÁé ò jêGö Cnò\\ùe @fòwú R^^ : Cnò\\ùe ·eò _âKûe @wúd R^^ (b) ùeYê \\êA _âKûe [ûGö Pk ùeYê I @Pk ùeYêö ù\\Lû~ûGö (c) Pk ùeYê dêùfû[âúr, @Pk ùeYê ù_^iò òfdò cùe (i) aòbûR^ : Gjò _âKâòdûùe aúRûYê I ùKùZK GKùKûhú ù\\Lû~ûGö cûZâ _ûA[ôdc KaKùe @ö\\âð _eòùagùe PkùeYê I gêLôfû _eòùagùe ùg÷aûkùe ^ýÁò I ùKûhRúaK \\êA icû^ bûMùe aòbq @PkùeYê iéh˜ò ùjûA aõgaé¡ò NUò[ûGö ùjûA \\êAUò ^ì@û @_Zý Rúa iéÁò Ke«òö (d) ùeYê @Zò lê\\â I jûfêKû ùjûA[ôaûeê Rk aû aûdê (ii) KkòK^ : AÁþ cûZùé Kûheê @_Zý ùKûh GK KkòKû aû \\ßûeû ùMûUòG iÚû^eê @^ý iÚû^Kê ijRùe ùKûeK i\\gé aûjûe[ò ûGö Gjò KkòKû a¡é _ò ûA cûZéùKûheê ~ûA_ûùeö aòzò^Ü jêG I GK _ì‰ðûw AÁþ ùKûhùe _eòYZ jêGö GjûKê KkòK^ _âKâòdû Kêjû~ûGö PòZâ 6.3 - Cnò\\ùe @fòwú R^^ (iv) @wúd R^^ : Cnò\\e ùKøYiò @w ~[û _Zâ, cìk aû R^^ Kêjû~ûGö Gjò _¡Zòùe RûZ MQe MêY cìk MQ KûŠe ùKøYiò @õgeê ^@ì û Cnò\\ iéÁùò jùf GjûKê @wúd ij icû^ eùjö PòZâ 6.4 - Cnò\\ùe @wúd R^^ // 58 //

KfcòKeYùe aýajéZ ùKùZK _\\e @[ð : PòZâ 6.5 - `êfe abò ò^Ü @õg (i) cìkMQ - ù~Cñ MQùe Kfcò Keû~ûGö (ii) Kfc - ù~Cñ KUû WûkKê cìk MQùe ù~ûWÿû~ûGö `êfe _âKûeùb\\ (iii) Kfcò cûUò - ùMûae, KUû ^Wÿû I _Uê cûUòe cògâYö (a) GKfòwú `êf : ù~Cñ[ôùe ùKak ùKge aû ùKak aòùgh ]eYe R^^ `kòKû [ûGö ~[û - KLûeê, @céZbŠû (i) @icûdòZ R^^ aû @^òùhK R^^ : (b) Cbdfòwú `êf : ù~Cñ[ôùe Cbd ùKge I ùKak (a) Gjò _âKâòdûùe Wò´ûYêe icûd^ ^ùjûA c¤ bYï `kòKû [ûGö ~[û - c¦ûe, ùiûeòh iéÁò ùjûA[ûGö (b) ùg÷aûk, `‰ð bkò @_ê¿K Cnò\\ I _òRêkò, @wêe, _eûMiwc aû _eûMY : K\\kú bkò i_ê¿K Cnò\\ùe ù\\Lû~ûGö (c) Gjò R^^ùe `k c¬òaòjú^ jêG I GjûKê _eûMùeYê `fê e Mbgð úhðùe _Wòÿaû _Kâ dòâ ûKê _eûMiwc @icûdòZ `k Kjê û~ûGö aû _eûMY Kêjû~ûGö Gjû \\êA _âKûe ùjûA_ûùeö (a) Ê_eûMY - ~\\ò ùKøYiò `êfe _eûMùeYê ùijò `fê e (ii) Uòiêù_ûhY : (a) Cnò\\ùe [ôaû ùKûh I UòiêMêWÿòK _ì‰ðaòbaú aû Mbðgúhðùe _Wÿò Zûjûe Wò´ûYêKê icûd^ Kùeö iaðlc @U«òö (b) _e_eûMY - ~\\ò ùMûUòG RûZòe `êfe _eûMùeYê (b) GYê _ûùe^KûAcû bkò UòiêKê Cnò\\eê @fMû Keò C_~êq ù_ûhK I _eòùag ù~ûMûAùf Zûjû ùijò RûZòe @^ý GK `êfe Mbðgúhðùe _Wÿò Zûjûe _ê^üabò ûR^lc ùjûA[ûGö W´ò ûYêKê icûd^ Kùeö (c) Gjòbkò Rúa« RúaùKûh aû Rúa« UòiêKê GK RúaûYêcêq ù_ûhK c¤ùe aé¡ò KeûAaû I ùi[ôeê `kòKû I Mbðûgde MV^ : _Zâ eò ì_ú Cn\\ò iÁé ò KeûAaûKê Uiò ùê _ûhY Kjê û~ûGö (d) Uòiêù_ûhY _ûAñ ù~Cñ @õgKê aûQò Cnò\\eê @fMû PòZâ 6.6 - Mbðûgd Keû~ûG, ZûjûKê aiò Úû_Zò @õg aû Gr_ûä< Kjê û~ûGö (e) Gr_ûä <Kê C_~qê ù_ûhKùe eLùô f ùi[eô ê ù~Cñ @ûKûeajò ú^ _òŠ aûjûùe ZûKê Kûfi Kjê û~ûGö (f) KûfiKê GK ^òðŸòÁ jeùcû^ [ôaû ù_ûhKKê @Yû~ûGö (g) ùiVûùe Kûfie _ê^üKhðY \\ßûeû ùi[ôeê ·eû Cnò\\ aûjûùeö (h) ·eû Cnò\\e ^òdªòZ @aiÚûùe aé¡ò ùjûA iõ_ì‰ð Cn\\ò iÁé ò jGê ö Gjò _Kâ dòâ ûKê ilì à aõgaÉò ûe Kjê û~ûGö i_¿ê K Cnò\\ùe aõgaòÉûe i_¿ê K Cn\\ò e R^^ûõg ùjCQò _õê ùKge PKâ I `kKò û PKöâ G[ôùe RûdK ùKûhcû^ [ûGö // 59 //

PòZâ 6.7 - bïYûgd  _eûM^kú Mbð\\Š c¤ùe bïYûgd@ûWÿKê ~ûGö  Gjò icdùe _eûMe icaòbûR^ ùjûA \\êAUò _êõ~êMàK icûd^ iéÁò Kùeö _eûM^kúùe \\êAUò _êõ~êMàK ij ùMûUòG  _eûMùeYê Mbðgúhðùe _Wÿòfû _ùe Zûe aûjûe @ûaeY ^kú ^ýÁò I KòQò ùKûhei [ûGö `ûUò~ûG I bòZe @ûaeY ^kú @ûKûeùe aùXÿö Gjò  _eûM^kú aúRe§â ù\\A bïYûgd c¤ùe _âùag Kùeö ^kúKê _eûM^kú Kêjû~ûGö  Gjò icdùe ^kú^ýÁò \\ßd còkòZ ùjûA \\ßòZúdK ^ýÁò MV^ Ke«òö  ùiVûùe _eûM^kúe @MâbûM `ûUò~ûG I ùMûUòG _êõ~Mê àK Wò´ùKûh ij còkòZ ùjûA ~êMàR MV^ Kùeö  @^ý _êõ~êMàK \\ßòZúdK ^ýÁò ij còkòZ ùjûA bïYù_ûh ^¥Áò MV^ Kùeö  Gjò_eò i_ê¿K @ûaé©aúRú Cnò\\ùe \\êAUò icûd^ ùjC[ôaûeê GjûKê \\ßòiccûd^ Kêjû~ûGö icûd^ _ea©ðú aé¡ò  ~Mê àRe aûe´ûe aòbûR^ NUò Wò´K c¤ùe bYâì iÁé ò jGê ö  bïY GK KVò^ @ûaeY bZò ùe ejò c¬òùe _eòYZ jêGö  W´ò ûgd `kùe _eòYZ jêGö  C_~êq _eòùagùe c¬òeê ·eû iéÁò jêGö _ûâ Yúùe R^^ _âûYúcû^uVûùe c¤ Cbd @fòwú I fòwúd R^^ ù\\Lû~ûGö PòZâ 6.8 - _ûâ Yúcû^ue @fòwú R^^ // 60 //

Gcòaûùe \\ßòaòbûR^ (f) Gcòaûe ajêaòbûR^ _¡ZòKê ùÆûeêùfi^ ùaûfò c¤ Kjê û~ûGö PòZâ 6.9 - Gcaò ûùe \\ßòaòbûR^  Gcòaû _eò c¥ûùfeò@û iéÁòKûeú @YêRúa (a) cûZé Gcòaûe geúe @^êKìk _eòùagùe a¡é ò_ûG I _æûiùcûWò@c c¤ ajêaòbûR^ \\ßûeû aõg aé¡ò Kùeö Zûjûe ajaê bò ûR^Kê iûAùRûMû^ò Kjê û~ûGö KìU_û\\MêWÿòK fêPò~ûA Gjû ùMûf @ûKûe ]ûeY Kùeö (b) icaòbûR^ \\ßûeû ùMûUòG cûZé Gcòaûeê \\êAUò @_Zý KkKò ^ aû ùKûeùKû\\Mc iéh˜ò jêGö aûjý ùKûeùKû\\Mc : (c) @_Zýcû^u geúeùe _êYò KUì _û\\ iÁé ò jGê I _eòùageê PòZâ 6.11 - jûAWâûùe aûj¥ùKûeùKû\\¨Mc Lû\\ý MâjY Keò Gcûù^ Êû]ú^ Rúa^~û_^ Ke«òö (i) @^Kê ìk _eòùagùe jûAWâû geúee c¤bûMùe ùKùZK (d) Gj_ò eò GK iek _Kâ dâò û \\ûß eû aõga¡é ò Ke[ê aô ûeê Gcaò ûe ^Ÿðò Áò ùKûh GKûVò ùjûA GK @ûaê _eò _aâ ¡ð MV^ Ke«öò aé¡ûaiÚû ^[ûG I Gjûe _âûKéZòK céZýê jêG^ûjóö (ii) Gjò @ûaê [aô û @*kKê ùKûeùKû\\¨Mc @*k Kêjû~ûGö  Gcòaû _eò ACM^æò û I _ûeûùciò@cþ c¤ \\aòß bò ûR^ (iii) @ûaê aWÿ ùjûA geúee Mêjûª c¤Kê _âùag Kùeö (iv) @ûaêe @MâbûMùe Zûe bkò GK _ûUò I _ûUò ·eò_ûLùe \\ßûeû aõgaé¡ò Ke«òö  ACMæò^ûùe ùKûhaòbûR^ @^êf´ I KhòðKû iéÁòjêGö (v) Gjò @_Zý jûAWâû ^òR KhòðKû\\ßûeû Lû\\ý ]eò LûGö _ûeûùci@ò cùe abò ûR^ @^_ê iâ Ú bûaùe ùjûA[ûGö (vi) iµì‰ð aé¡ò _ùe @_Zý jûAWâûe cìk @õg iuêPòZ ùjûA Gcòaûùe ajaê òbûR^ cûZé jûAWâû Vûeê @fMû ùjûA ~ûGö @«ü ùKûeùKû\\Mc : PòZâ 6.10 - Gcaò ûùe ajêaòbûR^ PòZâ 6.12 - Ƭ ùRc¥ê f¨ (a) _âZòKìk _eòùagùe Gcòaû ^òR geúe ·eò_ùU GK Zò^òÉe aògÁò KVò^ @ûaeY aû ùKûÂòKû Zò@ûeò Kùeö (b) ùKûÂòKû c¤ùe aûe´ûe aòbûR^ \\ßûeû Zûe ^ýÁòUò 500-600 ^ýÁòùe _eòYZ jêGö (c) _âùZýK ^ýÁò ·eò_ùU KòQò ùKûhRúaK @ûaéZ ùjûA ejò[ûGö GMêWÿòKê Kê^ò Gcòaû aû Gcòaýêfû Kêjû~ûGö (d) _eòiÚòZò @^êKkì ùjùf ùKûÂòKû @ûaeY Rk iõÆgðùe @ûiò `ûUò~ûG I Kê^ò Gcòaûcûù^ aûjûeKê ·fò@ûi«òö (e) _ùe ùicû^ue KUì _û\\ iéh˜òjêG I ùicûù^ Êû]ú^ Rúa^~û_^ Ke«òö // 61 //

(i) _âZòKìk _eòùagùe Ƭ geúeùe @ûKòðIiûAU ^ûcK ÊZª ùKûhMêWÿòK GKûVò jê@«òö (ii) Gjò ùKûhMêWÿòK ·e_ò ûLùe GK KV^ò @ûaeY iéÁò jêGö GjûKê ùRcê¥f Kêjû~ûGö (iii) ùRcêýfùe ùMûUòG e§â [ûGö GjûKê cûAùKâû_ûAf Kêjû~ûGö (iv) _eòùag @^êKìk ùjùf ùRcêýfùe [ôaû ùKûhMêWòÿK aûjûeKê @ûiò ÊZª Ƭùe _eòYZ jê@«òö _^ê eêna^  PòZâ 6.14 - gêKâûYê R^^e abò ò^Ü @aiÚû PòZâ 6.13 - jûAWâûe _ê^eêna^ ^kòKûe @ûaeY @û\\ò RûdK ùKûh \\ßûeû MVòZö GjûKê Rcòð^ûf G_òù[fòdc aû R^^ @]ôz\\ Kêjû~ûGö (i) ùKùZK _ûâ Yúu geúeùe GK ÊZª aýaiûÚ ù\\Lû~ûGö  R^^ @]ôz\\ùe ùKûhcû^ue icaòbûR^ ùjûA cìk (ii) ùicû^u geúeùe GK _âKûe iað_âiì aû _ì‰ðaòbaú  gêKâûYê ùKûh Cš^Ü jêGö Gjò _âKâòdû ùjC[ôaû _âûaiÚûKê _âMêY^ _âûaiÚû Kjê û~ûGö ùKûh [ûGö Gjû_ùe cìk gêKâûYê ùKûhe aé¡ò ùjûA GK ^òðŸòÁ (iii) Gjû _âûYú geúe MV^ _ûAñ @ûagýK @^ý icÉ ùKûh @ûKûeùe _j*ô [ûGö GjûKê aé¡ò _âûaiÚû Kêjû~ûGö _âû[còK gêKâûYê ùKûhùe @¡ðaòbûR^ @ûe¸ jGê , _â[c I Uòiê Zò@ûeò Keò_ûùeö @¡ð abò ûR^ _ùe ù~Cñ \\Aê Uò ùKûh Cš^Ü jGê , ùicû^uê \\ßòZúdK gêKâûYê ùKûh Kêjû~ûGö Gjò \\ßòZúdK gêKâûYê (iv) C\\ûjeY : jûAWûâ geúeKê LŠ LŠ Keò KûUòùf KòQ\\ò ò^  ùKûhe MêYiìZâ iõLýû _âû[còK gêKâûYê ùKûhe MêYiZì â _ùe _ùâ ZýK KUû @õgeê _Yê ò iõ_‰ì ð jûAWûâ iÁé ò ùjûA_ûùeö iõLýûe @ù¡ðK ùjûA[ûGö Gjû_ùe \\ßòZúd @¡ð aòbûR^ jêG I \\ßòZúdK gêKâûYê cû^ae fòwúd R^^ ùKûheê \\êAUò _âûK¨ gêKâûYê ùKûh Cš^Ü jêGö _âûK¨ gêKâûYê ùKûhe aé¡ò I aòùb\\^ `kùe Zûjû GK cû^a RûZòùe Èú I _êeêh geúe MV^ùe bò^ZÜ û ejòQòö  MZògúk gêKâûYêùe _eòYZ jêGö ~êaKâû«ò icdùe ùicû^ue _âR^^ @we aòKûg NUò[ûGö _âûK¨ gêKâûYê ùKûheê gêKâûYê iéÁò ùjaû _~ðý« _âKâòdûKê cû^a RûZòùe _êõ~êMàKKê gêKâûYê I Èú~êMàKKê W´ò ûYê Kêjû~ûGö ÆcòðIùRù^iòi¨ Kjê û~ûGö @ûi, Gjò gêKâûYê I Wò´ûYê Kò_eò iéÁò jêG, ùi aòhdùe RûYòaûö _âû[còK gêKâûYê ùKûheê gêKâûYê iéÁò ùjaû _~ðý« icdKê _eò_Kß^ _âûaiÚû Kêjû~ûGö gêKâûYê R^^   gêKâûgdùe gêKâûYê iéÁò _âKâòdûKê gêKâûYê R^^ Kêjû~ûGö   gêKâûYê MV^ \\êAUò _âKâòdûùe ùjûA[ûG :  (i) _âûK¨ gêKâûYê ùKûh MV^ (ii) gêKâûYê ùKûheê ÆcòðIùRù^iòi¨ \\ßûeû MZògúk gêKâûYêe MV^  gêKâûgdùe gêKâûYê Zò@ûeò Keòaû _ûAñ @ù^K iìlà ^kòKû [ûGö GMêWÿòKê gêKâR^ ^kòKû Kêjû~ûGö // 62 //

gêKâûYê ùKûhe MV^  gêKâûYê GK f´û fû¬ agò òÁ ùKûhö  Gjûe Zòù^ûUò cêLý @õg ùjCQò - @MâLŠ aû ùjWþ PòZâ 6.15 - gêKâûYê ùKûhe MV^ c¤LŠ aû còWfþ _òiþ Gaõ fû¬ aû ùUfþö Wò´ûYê R^^  ùjWþe ùMûUòG _ûLùe @Mâ_òŠK I Zû’ _QKê ùKûh ^ýÁò [ûGö  c¤LŠùe cûAùUûKŠòâ@û [ûGö  ùjWþ I c¤LŠ cSòùe Mâúaû aû ù^Kþùe ùi<òâIf [ûGö  c¤LŠ _QKê fû¬ [ûGö Gjû gêKâûYêe Pk^ùe iûjû~ý Kùeö PòZâ 6.16 - Wò´ûYê R^^ // 63 //

 Wò´ûgdùe Wò´ûYê iéÁò _âKâòdûKê Wò´ûYê R^^ Kêjû~ûGö PòZâ 6.17 - gêKâûgde @^ê_âiÚ ùQ\\  W´ò ûgde @ûaeYùe @û\\ò RûdK ùKûh [ûGö @û\\ò RûdK Èú R^^ Zª ùKûhe aòbûR^ `kùe @ù^K cìk Wò´ûYê ùKûh iéÁò jêGö GjûKê _âMêY^ _âûaiÚû Kjê û~ûGö PòZâ 6.18 - cYòh Wò´ûYê  cìk Wò´ûYê ùKûhe @ûKûe a¡é ò _ûA _âû[còK W´ò ûYê ùKûh Cš^Ü jêGö PòZâ 6.19 - W´ò ûgde @^ê_âiÚ ùQ\\  _âû[còK Wò´ûYê ùKûhùe @¡ðaòbûR^ @ûe¸ jêG, _â[c @¡ð abò ûR^ _ùe ù~Cñ \\Aê Uò ùKûh Cš^Ü jGê , ùicû^ue ùKûhRúaKe _eòcûY @icû^ ejò[ûGö ùZYê ùi[eô ê ùMûUGò @ûKûeùe aWÿ ùjfû ùaùk @^ýUò ùQûU ùjûA[ûGö  aWÿ ùKûhKê \\ßòZúdK Wò´ûYê I ùQûU ùKûhKê _âû[còK ù_ûfûe aWÿò Kjê û~ûGö  Gjû_ùe \\ßòZúd @¡ð aòbûR^ @ûe¸ jêGö \\ßòZúdK W´ò ûYeê ê ù~Cñ \\Aê Uò ùKûh iéÁò jGê ùi \\êAUò _Yê ò ùQûU- aWÿ @ûKûe ùjûA[ûGö aWÿ ùKûhUò Wò´ûYê jêG I ùQûU ùKûhUòKê \\ßòZúdK ù_ûfûeþ aWÿò Kêjû~ûGö  _âû[còK ù_ûfûeþ aWÿòe aòbûR^ `kùe \\êAUò @Zòeòq ù_ûfûe aWÿò iéÁò jêGö  Wò´ûYê R^^ ùghùe Zòù^ûUò ~ûK ù_ûfûeþ aWÿò ^Á ùjûA ùKak GKcûZâ Wò´ûYê ejò[ûGö _eê êh R^^ Zª _eê hê R^^ Zª cêLýZü (i) gêKcâ Yê ò (cÃê ), (ii) gKê ûâ gd, (iii) gKê âaûjú ^kú, (iv) cZì âcûMð, (v) gògÜ @û\\òKê ù^A MVòZö (i) gêKâcêYò (cêÃ): _êeêh geúeùe \\êAUò gêKâûgd @Qòö Gjûe Zû_cûZâû cû^a geúee Zû_cûZâû Vûeê 20C Kc [ôaûeê gêKâûYê Cš©ò _ûAñ @^êKìk ùjûA[ûGö (ii) gêKâûgd : cYòhe \\êAUò gêKâûgd [ûGö Gjû @ù^K gêKâR^ ^kòKûKê ù^A MVòZö gêKâR^ ^kòKûeê gêKûâ Yê Cš©ò ùjûA[ûGö GVûùe [ôaû ùfWòM ùKûheê ùUùÁûùÁe^þ jeùcû^þ leY ùjûA[ûGö gKê Râ ^ ^kKò ûe @]ôz\\ùe [ôaû iùUðûfò ùKûh gêKâûYêe aòKûg icdùe Lû\\ý ù~ûMûA[ûGö (iii) gêKâaûjú ^kú : _âùZýK gêKâûgdeê ùMûUòG ùfLûGñ gKê aâ ûjú ^kú aûjûeò _[â ùc C\\eKê ~ûA[ûG I _ùe \\Aê Uò ~ûK gKê aâ ûjú ^kú cZì ûâ gde cZì ^â kú ij cgò ò ~ûA[û«òö (iv) cìZâcûMð : Cbd gêKâei I cìZâ cìZâcûMð ù\\A gògÜe @MâbûMùe [ôaû e§â \\ßûeû geúe aûjûeKê @ûiò[ûGö // 64 //

Èú R^^ Zª cêLýZü Wò´ûgd, Wò´aûjú ^kú, Mbðûgd _eòaûe ^òùdûR^ @û\\òKê ù^A MVZò ö _eòaûeùe _òfû iõLýû iúcòZ eLôaû I i«û^ bòZùe Wò´ûgd : cYòhe C\\ûe Mjßee ^òcÜ bûMùe \\êAUò CPòZ aýa]û^ eLôaû _¡ZòKê _eòaûe ^òùdûR^ Kjê û~ûGö Gjò Wò´ûgd @Qòö GVûùe _âZò cûiùe ùMûUòG Wò´ûYê Cš^Ü jêGö _¡Zò \\êA _âKûe @ùUö (a) iÚûdú _¡Zò I (b) @iÚûdú _¡Zòö (i) AùÁûâùR^þ I ù_ûâRÁò eò ^þ jeùcû^ c¤ Gjò Vûeê leZò jGê ö (ii) _ì‰ðaòKgZò Wò´ûYê W´ò ûgdeê aûjûeò W´ò aûjú ^kú c¤ùe iÚûdú _¡Zò : _âùag Kùeö Gjò _¡Zùò e cjòkû aû _êeêhue a§ýûKeY @ùÈû_·e (iii) W´ò ûYêe aòKûg _â[ùc GK Mâû`ò@û^þ `fòKfþ eìù_ jGê ö Keû~ûGö cjòkûue a§ýûKeY @ùÈû_·eKê Uêýùaùoûcú I (iv) W´ò ûYêe _äûRcû Sòfäú ·eò_ùU GK @Zòeòq Sòfäú [ûGö _êeêhue a§ýûKeY @ùÈû_·eKê bûùiùoûcú Kêjû~ûGö GjûKê ùRû^û ù_fêýiòWû Kêjû~ûGö Uêýùaùoûcú _¡Zòùe Wò´aûjú ^kú \\êAUòKê I (v) ùRû^û ù_fêýiòWû aûjûùe @ûC GK Mâû`ò@û^þ `fòKfþe bûùiùoûcú _¡Zòùe gêKâaûjú ^kú \\êAUòKê KûUò aû§ò \\ò@û~ûGö ùKûh [ûGö GjûKê Kùeû^û ùeWòGUû Kj«òö @iÚûdú _¡Zò : (vi) Wùò ´û›Mð _ùe Mâû`@ò û^ `fòKf RûMûùe K_ið þ fýê Uòdcþ Gjò _¡Zòùe ÊÌ icd _ûAñ _âR^^ _âKâòdûKê ùeûKû iéÁò jêGö K_ðiþ fêýUòdcþeê ù_âûRòÁòe^þ jeùcû^þ leòZ ~ûA[ûGö ùjûA[ûGö Wò´aûjú ^kú : _âùZýK Wò´ûgdeê ùMûUòG ùfLûGñ cYòh R^^ iµKðúd ùeûM Wò´aûjú ^kú aûjûeò MbðûgdKê ~ûA[ûGö Wò´aûjú ^kú c¤ùe W´ò ûYê I gêKâûYêe icûd^ jêGö cYhò R^^ Kdòâ û aû R^^@w \\ûß eû aýû_[ê aô û abò ^ò Ü _Kâ ûe Mbðûgd : Gjû C\\ee ^òcÜ bûMùe cìZâûgde _QKê ùeûMe gòKûe ùjûA[ûGö ~[û Mù^e@ò û, i`ò fò è, GW¨i AZýû\\öò [ûGö Gjûe @ûM_U PCWÿû I _Q_U ^kò@ûö Gjò ^kò@û @õgKê @ûùc Gùa GVûùe GW¨i ùeûM iµKðùe @ûùfûP^û Keòaûö Reûdê Mâúaû Kj«òö GW¨i : GW¨ie _ìeû^ûc ùjCQò Acquired Immune icûd^ _ea©ðú aé¡ò : Deficiency Syndromes aû @RòðZ ùeûM _âZòùeû]K gqò @bûa iõflY icìj @[ûð Z¨ GWi¨ ùe @ûKûâ « aýqò ùKøYiò ùeûMe i`k _âZòùeû] KeòaûKê ic[ð jêG ^ûjóö Gjò ùeûMe ùKøYiò ^òŸòðÁ Jh] aûjûeò ^ûjóö (i) W´ò ûYê I gêKâûYêe icûd^ _ùe ~êMàR iéÁò jêGö PòZâ 6.20 - GP¨.@ûA.bò. bìZûYê (ii) icaòbûR^ \\ßûeû GKùKûhú ~êMàR ajêùKûhú aäûÁêfûùe _eòYZ jêGö (iii) aäûÁêfûe aòùb\\^ NUò Gjû aäûùÁûiòÁ jêG I Mbûð gd Kû^Úùe fûMòeùjö Gjò _âKòâdûKê @«üùeû_Y Kêjû~ûGö (iv) Gjû_ùe Zò^ò RûdK Ée agò òÁ MûÁîfû Zò@ûeò jêGö Gjò _âKâòdûKê MûÁîùfi^ Kêjû~ûGö Gjò RûdK ÉeMêWÿòK ùjCQò GùoûWÿcð, còùiûWÿcð I GùŠûWÿcðö (v) Mbðûgd I bïY c¤ùe bïYa§ ùR÷aòK iµKð iÚû_^ Ke[ò ûGö bïYa§ ù\\A bYï cûZé geúeeê Lû\\ý I @cæRû^ MâjY Kùeö bïYeê ^Mò ðZ aRðýaÉê c¤ bïYa§ ù\\A cû@û geúeKê @ûùi I _ùe ^òÃûiòZ jêGö // 65 //

GP.@ûA.bò. : GW¨ie bêZûYêe ^ûc GP.@ûA.bò. i«û^]ûeY I cû'u ÊûiýÚ (H.I.V.- Human Immunodeficiency Virus)ö Gjûe @û^aê õgòK _\\û[ð @ûe.G^.G. ùMûUòG _êÁòiûe ùLûk_û c¤ùe R^iõLýû a¡é ò I ^òdªYùe cû’cû^ue aòùgh bcì òKû ejò[ûGö ù~Cñ bêZûYêe @û^êaõgòK _\\û[ð @ûe.G^.G. @ùU ejòQòö GK iêiÚ ù\\g _ûAñ Mbð]ûeY Vûeê gògê R^à _~ðý« Gaõ ùicû^uê _½ bìZûYê aû ùeùUâû bûAei Kêjû~ûGö i«û^ _iâ a _ùe Cbd cû’ I gògeê ~ZÜ ù^aû ^Zò û« @ûagýKö Gjò CùŸgýùe @ûc ù\\gùe 2005 ciòjûeê RûZúd Êûß iÚý còg^ GW¨i ùeûM _Kâ âòdû Kû~ýð Kûeú ùjCQòö GW¨i ùeûMûKûâ « aýquò geúeùe Uò-fùò ¶ûiûAU ^ûcK RûZúd ÊûiÚý còg^e flý ùgßZ eq KYòKû \\âêZ jâûi _ûGö GYê \\úNð \\ò^ ]eò Rße fûMò eùj I aòbò^Ü ÊûiÚý iciýû ù\\Lû\\òGö aýqòe IR^ jâûi _ûG I (i) iaê ^ûMeòKu ^òKUùe ÊûiÚýùiaû _j*ûAaû i`k PòKò›û ^ [ôaûeê aýqò céZêý cêLùe _ùWÿö (ii) _âû[còK ÊûiÚýùK¦âMêWÿòKê gqgò ûkú KeûAaû (iii) iõKâcY ùeûMe _âZòKûe I ^dò ªY GWi¨ iõKâcY (iv) iêiÚ Rúa^ P~ðýû _ûAñ ù_âû›ûj^ (v) @ûgû Kcðú I @w^aûWÿò _eò iõiûÚ e \\éXÿúKûeY Gjò ùeûMe bZì ûYê RùY ùeûMú geúeeê iêiÚ aýqeò RûZúd ÊûiýÚ còg^ @«MZð @ûC ùKùZûUò Kû~ýð ùjCQò geúeKê iò]ûikL aýû_ò[ûGö bûeZùe 85 gZKWû GW¨i (a) R^^ú iêelû ù~ûR^û ùeûMûKûâ « aýqò @ù^÷ZòK ù\\÷jòK iµKð iÚû_^ ù~ûMêñ iõKâcòZ (b) eûÁâúd aûk ÊûiÚý KfýûY ù~ûR^û ùjûA[û«öò (c) eûÁâúd Kòùgûe iêelû Kû~ðýKâc GW¨i PòjÜU R^^ú iêelû ù~ûR^û RùY aýqò GP.@ûA.bò. bìZûYê \\ßûeû iõKâcòZ Kò ^ûjó Gjò ù~ûR^ûùe RùY Èú ùfûKe _âia @ûMeê, _âia RûYòaû _ûAñ \\êAUò _eúlû @Qòö ùaùk I _iâ a _ùe ÊûiÚýe ~ZÜ _ûAñ icÉ aýaiûÚ Keû~ûAQòö (a) eû_òWÿ GP.@ûA.bò. _eúlY I ùføj I `fòK GiWò þ aUòKû _â\\û^, cûMYû @û´êfû^iþ Z[û (b) _eµeûMZ _eúlûMûe _eúlYö eû_òWÿþ GP.@ûA.b.ò ù_øÁòK @ûjûe _ûAñ @û[ôðK ù_âû›ûj^ aýaiÚû Gjûe @«bêðqö _eúlY bûeZe iaê eq bŠûeùe C_f² @ùUö G[ô_ûAñ Laê Kcþ icd fûMò[ûGö _eµeûMZ _eúlûMûe _eúlY aòbò^Ü _âKûee @Qò ~[û - (i) GfûARû ùUÁ (ii) Gf`û ùUÁ (iii) eòUû ùUÁ (iv) P 24 ùUÁ (v) ùIßÁ‰ð aæUòw ùKøgk (Gjû iaêVûeê agò ßi^úd C_ûd) *** // 66 //

_gâ ûÜ akú \\úNð C©ecìkK _âùgÜû©e (4 marks) (v) Gjò icdùe ^kú^ýÁò\\ßd còkòZ ùjûA \\ßòZúdK ^ýÁò MV^ Ke«òö Q 1. Cn\\ò ùe _efò lZò ùjC[aô û @fwò ú R^^ a‰^ð û Keö Ans. Cnò\\ùe ·eò _âKûe @wúd R^^ù\\Lû~ûGö (vi) ùiVûùe _eûM^kúe @MâbûM `ûUò~ûG I ùMûUòG _êõ~Mê àK Wò´ùKûh ij còkòZ ùjûA ~êMàR MV^ Kùeö ~[û: aòbûR^, ùeYêba^, KkòK^ I @wúd R^^ö (i) aòbûR^ : Gjò _âKâòdûùe ùMûUòG ^ýÁò I ùKûhRúaK (vii) @^ý _êõ~êMàK \\ßòZúdK ^ýÁò ij còkòZ ùjûA bïYù_ûh MV^ Kùeö \\êA icû^ bûMùe aòbq ùjûA \\êAUò ^ì@û @_Zý Rúa iéÁò Ke«öò GjûKê \\ßòabò ûR^ Kêjû~ûGö C\\ûjeY - AÁö aòùghZß : ùKûh \\êAeê @]ôK [e aòbûRòZ ùjûA @_Zý iéÁò Kùf (1) i_ê¿K @ûaé©aúRú Cn\\ò ùe \\Aê Uò icûd^ jêGö ùMûUGò ZûjûKê ajaê bò ûR^ Kêjû~ûGö C\\ûjeY - ÆûAùeûMûAeûö (ii) KkòK^ : cìk cûZéùKûheê @_Zý ùKûh GK KkòKû aû ùjfû _êõ~Mê àK ijòZ Wò´ûYêe icûd^ I @^ýUò ùjCQò ùKûeK i\\gé aûjûe[ò ûGö Gjò KkKò û a¡é _ò ûA cûZéùKûheê \\ßòZúd _êõ~êMàK ijòZ \\ßòZúdK ^ýÁòe icûd^ö aòzò^Ü jêG I GK _ì‰ðûw Rúa ùKûhùe _eòYZ jêGö (2) _â[c icûd^ `kùe ~êMàR I \\ßòZúd icûd^ `kùe C\\ûjeY - AÁ bïYù_ûh ^ýÁò iéÁò jêGö (iii) ùeYbê a^ : @_¿ê K Cn\\ò cûù^ Gjò _Kâ âòdûùe aõga¡é ò (3) ~êMàRe MêYiìZâ iõLýû 2n I bïYù_ûh ^ýÁòe MêYiìZâ Ke«öò iõL¥û 3n @ùUö (a) QZê I `òµòùe Kkûewe ùeYê iéÁò ùjûA[ûG, @^êKìk Q 3. Gcòaûe ajêaòbûR^ a‰ð^ Keö _eòùagùe G[ôeê ^ìZ^ Cnò\\ iéÁò jêGö (b) ùeYê @Zò lê\\â I jûfêKû ùjûA[ôaûeê Rk aû aûdê \\ßûeû Ans. ùMûUòG iÚû^eê @^ý iÚû^Kê ijRùe ~ûA_ûùeö (iv) @wúd R^^ : Cnò\\e ùKøYiò @w ~[û _Zâ, cìk aû (i) _âZòKìk _eòùagùe Gcòaû ^òR geúe ·eò_ùU GK KûŠe ùKøYiò @õgeê ^@ì û Cn\\ò iÁé ò ùjùf GjûKê @wúd Zò^òÉe aògÁò KVò^ @ûaeY aû ùKûÂòKû Zò@ûeò Kùeö R^^ Kêjû~ûGö Gjò R^^ aLò Š^, ùQ\\^ I KfcKò eY C_ûdùe ùjûA[ûGö Gjò _¡Zòùe RûZ MQe MêY cìk (ii) ùKûÂòKû c¤ùe aûe´ûe aòbûR^ \\ßûeû Zûe ^ýÁòUò MQ ij icû^ eùjö C\\ûjeY - ùMûfû_, K\\kú, 500-600 ^ýÁòùe _eòYZ jêGö @ûLê, @ceù_ûA AZýû\\òö (iii) _âùZýK ^ýÁò ·eò_ùU KòQò ùKûhRúaK @ûaé© ùjûA Q 2. i_ê¿K Cnò\\ùe icûd^ _âKâòdûe aòaeYú _â\\û^ ejò[ûGö GMêWÿòKê Kê^ò Gcòaû aû Gcòaêýfû Kêjû~ûGö Keö Gjûe aòùghZß K’Y? (iv) _eòiÚòZò @^êKìk ùjùf ùKûÂòKû @ûaeY Rk iõÆgðùe Ans. @ûiò `ûUò~ûG I Kê^ò Gcòaûcûù^ aûjûeKê ·fò@ûi«òö (i) _eûMùeYê Mbðgúhðùe _Wÿòfû _ùe Zûe aûjûe @ûaeY (v) _ùe ùicû^ue KUì _û\\ ihé ˜òjêG I ùicûù^ Êû]ú^ `ûUò~ûG I bòZe @ûaeY ^kú @ûKûeùe aùXöÿ Gjò Rúa^~û_^ Ke«òö ^kúKê _eûM^kú Kêjû~ûGö (vi) Gcòaûe ajêaòbûR^ _¡ZòKê ùÆûeêùfi^ ùaûfò c¤ (ii) _eûM^kú Mbð\\Š c¤ùe bïYûgd @ûWÿKê ~ûGö Kêjû~ûGö (iii) Gjò icdùe _eûMe icaòbûR^ ùjûA \\êAUò _êõ~êMàK Q 4. jûAWûâ e @fòwú R^^ K_ò eò ùjûA[ûG ùfLö iéÁò Kùeö _eûM^kúùe \\êAUò _êõ~Mê àK ij ùMûUòG ^kú ^ýÁò I KòQò ùKûhei [ûGö Ans. (iv) _eûM^kú aúRe§â ù\\A bïYûgd c¤ùe _âùag Kùeö (i) jûAWûâ e @fòwú R^^ KkòK^ _¡Zòùe ùjûA[ûGö (ii) @^Kê ìk _eùò agùe jûAWâû geúee c¤bûMùe ùKùZK ^Ÿò Áòð ùKûh GKûVò ùjûA GK @ûaê _eò _aâ ¡ð MV^ Ke«öò (iii) Gjò @ûaê [aô û @*kKê ùKûeùKû\\¨Mc @*k Kjê û~ûGö // 67 //

(iv) @ûaê aWÿ ùjûA geúee Mêjûª c¤Kê _âùag Kùeö  _eê hê ue a§ýûKeY @ùÈû_·eKê bûùiùoûcú Kêjû~ûGö (v) @ûaeê @MâbûMùe Zûe bkò GK _ûUò I _ûUò ·eò_ûLùe Gjò _¡Zòùe gêKâaûjú ^kú \\êAUòKê KûUò aû§ò \\@ò û~ûGö `kùe ùeZ gêKâûYê cêq eùjö KhòðKû iéÁòjêGö (vi) Gjò @_Zý jûAWâû ^òR KhðòKû\\ßûeû Lû\\ý ]eò LûGö (b) @iÚûdú _¡Zò : Gjò _¡Zòùe ÊÌ icd _ûAñ _âR^^ (vii) iµì‰ð aé¡ò _ùe @_Zý jûAWâûe cìk @õg iuêPòZ ùjûA _âKòâdûKê ùeûKû ~ûA[ûGö Mbð ^òùeû] aUòKû ùia^, @«ü Mbðûgd _¡Zò AZýû\\ò Gjûe C\\ûjeYö cûZé jûAWâû Vûeê @fMû ùjûA~ûGö Q 5. cû^a _eê êhe R^^ Zªe GK aòaeYú \\ò@ö Q 7. icaòbûR^ (iìZâûd^)e GK aòaeYú \\ò@ö Ans. cû^a _êeêhe R^^ Zª cêLýZü (i) gêKâcêYò (cêÃ), Ans. icaòbûR^ \\êAUò _~ðýûdùe ùjûA[ûGö _[â ùc ùKûhe (ii) gêKâûgd, (iii) gêKâaûjú ^kú, (iv) cìZâcûMð, ^ýÁòe aòbûR^ jêG I Zû_ùe ùKûhRúaKe aòbûR^ (v) gògÜ @û\\òKê ù^A MVòZö ùjûA ùMûUòG cûZéùKûheê \\êAUò @_ZýùKûh iéÁò jêGö (i) gêKâcêYò (cêÃ): _êeêh geúeùe \\êAUò gêKâûgd @Qòö Cbd @_ZýùKûhùe MêYiêZâ iõLýû cûZéùKûhe Gjûe Zû_cûZâû cû^a geúee Zû_cûZâû Vûeê 20C Kc MêYiZê â iõLýû ij icû^ ùjûA[ûGö icaòbûR^ùe [ôaûeê gêKâûYê Cš©ò _ûAñ @^êKìk ùjûA[ûGö ^ýÁòe aòbûR^ ·ùeûUò @aiÚûù\\A icûjòZ jêGö (ii) gêKâûgd : cYòhe \\êAUò gêKâûgd [ûGö Gjû @ù^K ~[û- @û\\ýûaiûÚ , c¤ûaiÚû, C©eûaiÚû I @«òcûaiûÚ ö gêKâR^ ^kòKûKê ù^A MVòZö gêKâR^ ^kòKûeê gêKûâ Yê Cš©ò ùjûA[ûGö GVûùe [ôaû ùfWòM ùKûheê (i) @û\\ýûaiÚû ùUùÁûÁeò ^ jeùcû^ leY ùjûA[ûGö gêKâR^ ^kòKûe  @ûe¸ùe ùKâûcûUò^ RûfòKû ù\\Lû~ûGö @]ôz\\ùe [ôaû iùUûðfò ùKûh gêKâûYêe aòKûg icdùe  lê\\â I iÚík ùjûA Kâcgô MêYiêZâ ÆÁ ù\\Lû~ûGö Lû\\ý ù~ûMûA[ûGö  MêYiìZâ ùK¦âVûùe fûMò ejò @^êf´ bûùa \\êAUò GKk (iii) gêKâaûjú ^kú : _âùZýK gêKâûgdeê ùMûUòG ùfLûGñ gêKâaûjú ^kú aûjûeò _â[ùc C\\eKê ~ûA[ûG I _ùe iìZâùe _eòYZ jêGö \\êAUò ~ûK gêKâaûjú ^kú cìZâûgde cìZâ^kú ij cògò  ^ò^ýÁò I ^ýÁòSfò äú @\\égý ùjûA~ûGö ~ûA[û«òö  _âûYúùKûhùe ùiù<âûùRûc \\êAbûMùe aòbq jêG I (iv) cìZâcûMð : Cbd gêKâei cìZâ cìZâcûMð ù\\A gògÜe @MâbûMùe [ôaû e§â \\ßûeû geúe aûjûeKê @ûiò[ûGö \\êAùceê @ûWÿKê MZò Kùeö Q 6. _eaò ûe ^òùdûR^e aòbò^Ü _¡Zòe aòaeYú \\ò@ö  Cnò\\ ùKûhùe ùKûhRúaKe KòQò @õg ùKûh abò ûR^ Ans. _eòaûeùe _òfû iõLýû iúcòZ eLôaû I i«û^ bòZùe CPòZ aýa]û^ eLôaû _¡ZòKê _eòaûe ^òùdûR^ ùaùk ùiù<âûùRûce Kûc Kùeö Kêjû~ûGö Gjò _¡Zò \\êA _âKûe @ùUö (a) iÚûdú _¡Zò  Cbd ùceêùe ZKêðZ«ê MVòZ jêGö I (b) @iÚûdú _¡Zòö (a) iÚûdú _¡Zò : (ii) c¤ûaiÚû Gjò _¡Zùò e cjòkû aû _êeêhue a§ýûKeY @ùÈû_·e  ùKûhe c¤ icZkùe Cbd ùceêe ·_ icû^ jêGö Keû~ûGö  `kùe MêYiìZâMêWÿòK ùKûhe c¤bûMKê ·fò@ûi«òö  cjkò ûue a§ýûKeY @ùÈû_·eKê Uýê ùaùoûcú Kêjû~ûGö  ùceêiÚòZ ZKêðZ«ê a¡òðZ ùjûA MêYiìZâeùK¦â ij Gjò _¡Zòùe Wò´aûjú ^kú \\êAUòKê KûUò aû§ò \\ò@û~ûGö `kùe gêKâûYê I Wò´ûYêe còk^ @ûC jêG ^ûjóö iõ~êq jê@«òö (iii) C©eûaiûÚ  MêYiìZâe ùK¦âe aòbûR^ NùUö  ZKêðZ«êe iõùKûP^ NùUö  _âùZýK GKKiìZâ “V” @ûKûeùe Cbd ùceê @ûWÿKê MZò Ke«òö // 68 //

(iv) @«òcûaiÚû @«òcûaiÚû - I :  @_Zý MêYiìZâMêWÿòK Cbd ùceêùe Rcû jê@«òö (i) @ù¡ðK iõLýK MêYiìZâ ùKûhe \\êA aò_eúZ ùceêùe  MêYiìZâ_ê¬ ·eò_ûLùe ^ýÁòSòfäú Zò@ûeò jêGö  MêYiìZâ @ÆÁ jêGö Rcû jê@«ò I \\êAUò ^ýÁò Zò@ûeò Ke«òö  ^ò^ýÁò Zò@ûeò jêGö (ii) ^ýÁòSòfäú I ^ò^ýÁò Zò@ûeò jêG, MêYiìZâ f´ûkò@û I (v) ùKûhRúaKe aòbûR^  Cnò\\ cûZéùKûhùe c¤bûMùe GK _…òKû Zò@ûeò ùjûA @ÆÁ jêGö (iii) ùKûhRúaK \\êAbûMùe aòbq jêGö GYê ùKûhUò \\êAUò ùKûhKê \\êAbûMùe _eòYZ Kùeö  _âûYú cûZéùKûhùe iìlàiìZâ iûjû~ýùe Kê*ôZ ùeLû ùKûhùe _eòYZ jêGö (Furrow) Zò@ûeò jêG I ùKûhRúaKe iùuûP^ ù~ûMêñ Q 9. icaòbûR^ I @¡ðaòbûR^e Zêk^û Keö \\êAUò @_ZýùKûh iéÁò jêGö Q 8. @¡að òbûR^ (@¡ðûd^)e _â[c aòbûR^ a‰ð^û Keö Ans. icaòbûR^ : Ans. @¡ðaòbûR^ (@¡ûð d^)e _â[c abò ûR^e ·ùeûUò @aiÚû  Gjû KûdòK ùKûh I @û\\ò RûdK ùKûhùe ùjûA[ûGö @Qöò @û\\ýûaiûÚ -I, c¤ûaiûÚ-I, C©eûaiûÚ-I I @«cò ûaiûÚ-Iö  ùMûUòG cûZéùKûheê \\êAUò @_Zý ùKûh iéÁò ùjûA[ûGö @û\\ýûaiÚû-I iaêVûeê \\úNð I RUòkö @û\\ýûaiÚû-I e 5Uò  @_Zý ùKûhe MêYiìZâ iõLýû cûZéùKûhe MêYiZì â iõLýû C_ûaiÚû @Qòö @û\\ýûaiÚû - I ij icû^ @ùUö (i) ùfù_ÖûUò^ - MêYiìZâMêWÿòK f´bûùa ic\\ßòLŠòZ  _âùZýK MêYiìZâ Êû]ú^ bûùa aòbûRòZ jê@«ò, @[ðûZ ùjûA[û«ò, Kò«ê GKK eìù_ ù\\Lû~û«òö (ii) RûAùMûUò^ - _òZûcûZûuVûeê @öiò[ôaû i\\ég @û_ê*^ aû _ûeû«eY jêG ^ûjóö MêYiìZâMêWÿòK ù~ûWûÿ ù~ûWÿû ùjûA ej«òö Gjò @aiûÚ Kê  C©eûaiÚûùe MYê iìZeâ ùK¦eâ aòbûR^ NùU I ùKûâ cûUWò @û_ê¬^ I MêYiìZâMêWÿòKê ~êMk MêYiìZâ Kêjû~ûGö (iii) _ûKòUò^ - MêYiìZâMêWÿòK iÚík I lê\\â jêGö _âùZýK ~êMk jó ùceê@ûWÿKê ~ûA[ûGö MêYiìZâ PZêüGKK iìZâùe _eòYZ jêGö @¡ðaòbûR^ : (iv) Wùò _ûä U^ò - MYê iZì Mâ Wê Kòÿ ùKùZK a¦ò ùê e fûMeò j«ò I @^ý  Gjû ùKak R^^ùKûhùe ~êMàK R^^e ùgh @õgùe _eÆeVûeê _é[K ùjûA~û«òö Gjò fûMò ejò[ôaû _~ðýûdùe ùjûA[ûGö @õgKê KûGRcû Kêjû~ûGö KûGRcûVûùe Rò^¨cû^ue  ùMûUGò cûZùé Kûheê ·ùeûUò @_Zý ùKûh iÁé ò ùjûA[ûGö @\\ka\\k jêGö Gjò _âKâòdûKê _ûeû«eY Kjê û~ûGö  @_Zý ùKûhe MêYiZì â iõLýû cûZéùKûhe MêYiZì â iõLýûe (v) WûA@ûKûAù^iòi¨ - MêYiìZâMêWÿòK iÚík I lê\\â, a©êðk I @ù¡ðK ùjûA[ûGö ÆÁ jê@«òö ^ò^ýÁò I ^ýÁòSòfäú @\\égý ùjûA~ûGö  _â[c @¡ðaòbûR^e RûAùMûUò^ùe i\\ég MêYiìZâMêWÿòK c¤ûaiÚû - I : icaòbûR^e c¤ûaiÚû ij icû^ @[ðûZ ù~ûWûÿ ù~ûWÿû ùjûA ej«ò I Wòù_ûä U^ò ùe MYê iìZâcû^ue MêYiìZâMêWÿòK ùKûhe c¤bûMKê ·fò@ûi«òö @õge @\\ka\\k aû _ûeû«eY jêGö C©eûaiÚû - I : icaòbûR^e C©eûaiÚû ij icû^, cûZâ  C©eûaiÚû - I ùe MêYiìZeâ ùK¦âe aòbûR^ NùU ^ûjó GVûùe MêYiZì âe ùK¦âe aòbûR^ jêG^ûjóö V @öKûe ]ûeY I iõ_ì‰ð MêYiìZâ jó ùceê@ûWÿKê ~ûA[ûGö Keò @ù¡ðK iõLýK MêYiìZâ Cbdùceê @ûWÿKê MZò Ke«òö Q10. icabò ûR^ùe ^ýÁò abò ûR^e ·ùeûUò @aiÚû a‰^ð û Keö (PòZâ @^ûagýK) Ans. icaòbûR^ùe ^ýÁòe abò ûR^ ·ùeûUò @aiÚû ù\\A icûjòZ jêGö ~[û - @û\\ýûaiÚû, c¤ûaiÚû, C©eûaiÚû I @«òcûaiûÚ ö (i) @û\\¥ûaiÚû  @ûe¸ùe ùKâûcûUò^ RûfòKû ù\\Lû~ûGö  lê\\â I iÚík ùjûA Kâcgü MêYiêZâ ÆÁ ù\\Lû~ûGö  MêYiìZâ ùK¦âVûùe fûMò ejò @^êf´bûùa \\êAUò GKKiìZâùe _eòYZ jêGö // 69 //

 ^ò^ýÁò I ^ýÁòSfò äú @\\égý ùjûA~ûGö (iii) C©eûaiÚû  _âûYúùKûhùe ùiù<âûùRûc¨ \\êAbûMùe aòbq jêG I  MêYiìZâe ùK¦âe aòbûR^ NùUö  ZKêðZ«êe iõùKûP^ NùUö \\êAùceê@ûWÿKê MZò Kùeö  _âùZýK GKKiZì â ‘V’ @öKûeùe Cbd ùceê@ûWÿKê MZò  Cnò\\ ùKûhùe ùKûhRúaKe KQò ò @õg ùKûh aòbûR^ Ke«öò ùaùk ùiù<âûùRûce Kûc Kùeö (iv) @«òcûaiÚû  Cbdùceêùe ZKêðZ«ê MVòZ jêGö  @_Zý MêYiìZMâ êWÿòK Cbdùceêùe Rcû jê@«òö (ii) c¤ûaiÚû  MêYiìZâ_ê¬ ·eò_ûLùe ^ýÁòSòfäú Zò@ûeò jêGö  ùKûhe c¤ icZkùe Cbdùceêe ·_ icû^ jêGö  MêYiìZâ @ÆÁ jêGö  `kùe MêYiìZâMêWÿòK ùKûhe c¤bûMKê ·fò@ûi«òö  ^ò^ýÁò Z@ò ûeò jêGö  ùceêiÚòZ ZKZðê «ê a¡òZð ùjûA MêYiìZâe ùK¦â ij iõ~êq _ûeû«eY j@ê «òö (i) _ûeû«eY @û\\ýûaiÚû-1e Wòù_äûUò^ C_ûaiÚûùe Q11. @û_ê¬^ I _ûeû«eY c¤ùe _û[ðKý ùfLö ù\\Lû~ûGö Ans. (ii) KûGRcû aò¦êùe fûMòejò ~êMk MêYiêZâMêWÿòKe @û_ê*^ _é[KúKeY jêGö (i) @û_ê*^ @û\\ýûaiÚû-1e RûAùMûUò^ C_ûaiÚûùe (iii) Gjò _âKâdò ûùe MêYiêZâcû^ue @õge @\\k a\\k jêGö (iv) Gjû @û_ê*^ _ùe NUò[ûGö ù\\Lû~ûGö (ii) GVûùe i\\ég MêYiêZâMêWÿòK _eÆe @ûWKÿ ê @ûKéÁ jê@«òö (iii) Zû_ùe _òZû-cûZûuVûeê @ûiò[ôaû i\\ég MêYiìZâMêWòÿK ù~ûWÿò ù~ûWÿò ùjûA ej«òö (iv) Gjû _ûeû«eY _ìaeð ê NUò[ûGö iõlò¯ C©eckì K _âùgÜû©e (3 marks) Q 2. Ƭe @«ü ùKûeùKû\\Óc a‰ð^û Keö Q 1. ~êMàK R^^e _âûaiÚû MWê òKe ^ûc K’Y? G[ôùe Kò Ans. Kò cêLý NUYû NUò[ûG? (i) _âZòKìk _eòùagùe Ƭ geúeùe @ûKòðIiûAU ^ûcK Ans. ÊZª ùKûhMêWòÿK GKûVò jê@«òö (i) ~êMàK R^^e _âûaiÚûMêWÿòK ùjCQò _âMêY^ _âûaiÚû, aé¡ò (ii) Gjò ùKûhMWê Kÿò ·eò_ûLùe GK KVò^ @ûaeY iéÁò jGê ö _âûaiÚû I _eò_Kß^ _âûaiÚûö _âMêY^ _âûaiÚûùe gìKâûYê GjûKê ùRcêýf Kêjû~ûGö ùRcêýfùe ùMûUòG e§â [ûGö R^^ùe cìk gêKâûYê ùKûh I Wò´ûYê R^^ùe cìk Wò´ûYê GjûKê cûAùKâû_ûAf Kêjû~ûGö ùKûh Cš^Ü jêGö (iii) _eòùag @^êKìk ùjùf ùRcêýfùe [ôaû ùKûhMêWòÿK (ii) aé¡ò _âûaiÚûùe cìk gêKâûYê ùKûh _âû[còK gêKâûYê aûjûeKê @ûiò ÊZª Ƭùe _eòYZ jê@«òö ùKûhùe Gaõ cìk Wò´ûYê ùKûh _âû[còK Wò´ûYê ùKûhùe _eòYZ jêGö Q 3. Gcòaûe ajêaòbûR^ Kò_eò ùjûA[ûG? (iii) _eò_Kß^ _âûaiûÚ ùe _âû[còK gêKûâ Yê ùKûheê _âûK¨ gêKâûYê Ans. ùKûh I ùghùe gêKâûYê Zò@ûeò ùjûA[ûGö ùijò_eò Gjò _ûâ aiûÚ ùe _ûâ [còK Wò´ûYê ùKûheê ùMûUGò W´ò ûYê I Zùò ^ûUò (i) _âZòKìk _eòùagùe Gcòaû ^òR geúe ·eò_ùU GK ù_ûfûe aWò Zò@ûeò ùjûA[ûGö Z^ò òÉe aògòÁ KVò^ @ûaeY aû ùKûÂòKû Zò@ûeò Kùeö ùKûÂòKû c¤ùe aûe´ûe aòbûR^ \\ßûeû Zû’e ^ýÁòUò 500-600 ^ýÁòùe _eòYZ jêGö // 70 //

(ii) _âùZýK ^ýÁò ·eò_ùU KòQò ùKûhRúaK @ûaé© ùjûA Q8. cYòh Wò´ûYeê GK ^ûcûuòZ PòZâ _â\\û^ Keö (a‰ð^û ejò[ûGö GMêWÿòKê Kê^ò Gcòaû aû Gcòaêýfû Kêjû~ûGö @^ûagýK) (iii) _eòiÚòZò @^êKìk ùjùf ùKûÂòKû @ûaeY Rk iõÆgðùe Ans. @ûiò `ûUò~ûG I Kê^ò Gcòaûcûù^ aûjûeKê ·fò@ûi«òö _ùe ùicû^ue KìU_û\\ iéh˜ò jêG I ùicûù^ Êû]ú^ Rúa^ ~û_^ Ke«òö Q 4. \\ßò-icûd^ KûjûKê Kêjû~ûG? Ans. (i) _êõ ~êMàK I Èú ~êMàKe còk^Kê icûd^ Kêjû~ûGö cYòh Wò´ûYê (ii) i_¿ê K @ûaé©aúRú Cn\\ò ùe \\êAUò icûd^ jGê ö ùMûUòG Q9. Mbðûgd I Mbðgúhðùe _eûMùeYêe @uêeY ùjfû _êõ~êMàK ijòZ Wò´ûYêe icûd^ I @^ýUò ùjCQò \\gðûC[ôaû GK ^ûcûuòZ PZò â _â\\û^ Keö \\ßòZúd _êõ~êMàK ijòZ \\ßòZúdK ^ýÁòe icûd^ö (iii) _â[c icûd^ `kùe ~êMàR I \\ßòZúd icûd^ `kùe Ans. PòZâ 6.6 Kê ù\\Lö bïYù_ûh ^ýÁò iéÁò jêGö ùZYê i_¿ê K Cn\\ò ùe Gjò icûd^Kê \\ò-ß icûd^ Kjê û~ûGö Q10. Ƭ ùRcê¥f¨e ^ûcûuòZ PòZâ _â\\û^ Keö Q 5. GP.@ûA.bò.e _êeû ^ûc I aòùghZß ùfLö Ans. PòZâ 6.12 Kê ù\\Lö Ans. GP.@ûA.bò.e _ìeû ^ûc jê¥cû^ Acêù^ûùW`òiòG^iò bûAei aû Human Immunodeficiency Virusö Q11. gêKâûYêe GK ^ûcûuòZ PòZâ _â\\û^ Keö Gjûe aòùghZß ùjCQò Gjû GK ùeùUâû bûAei @[ðûZ Ans. PòZâ 6.15 Kê ù\\Lö Gjûe @û^aê õgKò _\\û[ðUò @ûe.G^.G.ö Gjò @ûe.G^.G. ùMûUòG _êÁòiûe ùLûk_û c¤ùe ejò[ûGö Q12. W´ò ûgde @^_ê iâ Ú ùQ\\e GK ^ûcûuZò PZò â _\\â û^ Keö Q 6. @icûdòZ R^^ K’Y? Ans. PòZâ 6.19 Kê ù\\Lö Ans. @icûdòZ R^^ùe Wò´ûYêe icûd^ ^ ùjûA c¤ bïY iéÁò ùjûA[ûGö iõlò¯ C©eckì K _âùgÜû©e (2 marks) ùg÷aûk, `‰ð bkò @_ê¿K Cnò\\ I _òRêkò, @wêe, K\\kú bkò i_ê¿K Cnò\\ùe ù\\Lû~ûGö Gjò R^^ùe `k Q 1. Kûfi Kjòùf KY aêSû~ûG? c¬òjú^ jêG I GjûKê @icûdòZ `k Kêjû~ûGö Ans. Uòiêù_ûhYùe _âûe¸òK Uòiêcû^uê ÊZª eìù_ iõMVòZ Q 7. c^êh¥ Mbðûgde MV^ ùfLö ù_ûhK cû¤cùe aXÿûA ùMûUòG RúaùKûheê @ù^K Ans. RúaùKûh iÁé ò Keû~ûA[ûGö GjûKê iûcMKâò bûùa Kûfi Kêjû~ûGö (i) Mbðûgd GK `µû I ù_gúajêk @wö Gjûe f´û _âûd Q 2. GP.¨ @ûA.b.ò bZì ûYKê ê KûjKó ò ùeùUûâ bûAei¨ Kjê û~ûG? 7.5 ùi.cò. I PCWû 5.0 ùi.cò.ö Ans. GW¨ie bêZûYêe ^ûc GP.@ûA.bò. (H.I.V.- Human Immunodeficiency Virus)ö Gjûe @û^aê õgKò _\\û[ð (ii) Gjû C\\ee ^òcÜ bûMùe cìZâûgde _QKê [ûGö Gjûe @ûe.G^.G. ùMûUòG _êÁòiûe ùLûk_û c¤ùe ejò[ûGö @ûM_U PCWÿû I _Q_U ^kò@ûö ù~Cñ bZê ûYeê @û^aê õgKò _\\û[ð @ûeG^G @ùU ùicû^uê _½ bìZûYê aû ùeùUâû bûAei Kêjû~ûGö ùZYê (iii) Gjò ^k@ò û @õgKê Reûdê Múâ aû Kj«öò Reûdê Múâ aû aûjûeKê GP.@ûA.bò. GK ùeùUâû bûAei @ùUö ùLûfû ejò[ûGö // 71 //

ùMûUGò aûK¥ùe C©e \\ò@ö (1 mark) 9. @¡ð aòbûR^ ùghùe _âùZýK @_Zý ùKûhe MêYiêZâ iõLýû cûZé ùKûhe MêYiêZâ iõLýûe @]û ùjûA[ôaûeê Q 1. Wò´ûgdeê ùKCñ jeùcû^ leòZ jêG? @¡ð aòbûR^Kê ^ìý^K aòbûR^ Kêjû~ûGö Q 2. @^Kê ìk _eòùagùe Gcòaû ùKCñ _âKâòdû \\ßûeû _âR^^ 10. _êõ ~êMàK I Èú ~êMàKe còk^Kê icûd^ Kêjû~ûGö Keò[ûG? 11. \\êAUò GKû_eò ~êMàKe còk^Kê ic~êMà^ I \\êAUò bò^Ü Q 3. ùKCñ _eòùagùe jûAWûâ ùKûeùKû\\cÓ \\ûß eû @fwò ú R^^ bò^Ü ~êMàKe còk^Kê @ic ~Mê à^ Kêjû~ûGö Kùe? 12. i\\ég MêYiêZâMêWÿòK _eÆe @ûWKÿ ê @ûKéÁ jê@«ò I f´ Q 4. gêKâûgde ùKCñ ùKûh ùUùÁûÁòe^ leY Kùe? Q 5. GW¨i ùeûM PòjÜUe \\êAUò C_ûd ùfLö bûaùe ù~ûWÿû ù~ûWÿû ùjûA ej«òö Q 6. béYa§e Kû~ðý K’Y? 13. @¡ð aòbûR^ \\ßûeû MêYiìZâ iõLýû @ù¡ðK jêGö Q 7. @fòwú R^^ Kjòùf K’Y aêS? Q 8. ic~êMà^ K’Y? ùMûUòG g±ùe C©e \\ò@ö (1 mark) Q 9. @¡ð aòbûR^Kê ^ìý^K aòbûR^ KûjóKò Kêjû~ûG? Q10. icûd^ Kjòùf KY aêSû~ûG? Q 1. ùfWòM ùKûheê ùKCñ jeùcû^ leòZ jêG? Q11. ic~êMà^ I @ic~êMà^ K’Y? Q 2. bûeZùe ùKCñ ciòjûeê _eòaûe ^òùdûR^ Kû~ðýKûeú Q12. RûAùMûUò^ùe i\\ég MêYiìZâMêWÿòKùe ùKCñ _eòa©ð^ ùjCQ?ò ù\\Lû~ûG? Q 3. iû]ûeYZü Èú R^^ Zªe ùKCñ iûÚ ^ùe icûd^ NùU? Q 4. gêKâûYê ùKCñVûùe Zò@ûeò jêG? Q13. @¡ð aòbûR^ \\þûeû MêYiìZâ iõLýûùe Kò _eòa©ð^ jêG? Q 5. AÁùe ùKCñ _âKûe R^^ ù\\Lû~ûG? Q 6. Wò´ûYêe aKò ûg K_ò eò bûùa @ûe¸ jêG? Ans. Q 7. _âûK gêKâûYê ùKûheê gêKûâ Yê iéÁò ùjaû _~ðý« _âKâòdûKê 1. W´ò ûgdeê AùÁûâ ùR^ I ù_ûâ ùRÁeò ^ jeùcû^ leZò jGê ö K’Y Kêjû~ûG? 2. @^Kê kì _eùò agùe Gcaò û \\aßò bò ûR^ _Kâ dòâ û \\ûß eû _Râ ^^ Q 8. cìk Wò´ûYê ùKûhe @ûKûe aé¡ò _ûA K’Y Cš^Ü jêG? Q 9. gêKâR^ ^kòKûe @]ôz\\ùe [ôaû ùKCñ ùKûh gêKâûYêe Ke[ò ûGö 3. @^êKìk _eòùagùe I Lû\\ý_\\û[ð _âPeê _eòcûYùe aòKûg icdùe Lû\\ý ù~ûMûA[ûG? Q10. AùÁâûùR^ jeùcû^ ùKCñVûeê leòZ jêG? ckò [ê aô û ùaùk jûAWûâ ùKûeùKû\\cÓ \\ûßeû @fwò ú R^^ Kùeö Q11. Cnò\\e _Zâùe Kò _âKûe ùKûhaòbûR^ ù\\Lû~ûG? 4. gêKâûgde ùfWòM¨ ùKûh ùUùÁûÁòe^¨ leY Kùeö Q12. _âûYú ùKûhùe ZKêðZ«êe MV^ Kûjûe aòbûR^ ù~ûMñê 5. GW¨i ùeûM PòjÜUe \\êAUò C_ûd ùjCQò GfûARû ùUÁ i¸a jêG? I ùIßÁ‰ð aæUòw ùKøgkö Q13. @¡ð aòbûR^ùe Rò^e¨ @û\\û^ _â\\û^Kê K’Y Kêjû~ûG? 6. bâìYa§ ù\\A bâìY cûZé geúeeê Lû\\ý I @cæRû^ MâjY Q14. icaòbûR^e ùKCñ @aiÚûùe MêYiêZâe ùK¦âe Kùeö bâìYeê ^òMð Z aRðýaÉê c¤ bïYa§ ù\\A cû@û aòbûR^ jêG? geúeKê @ûùi I _ùe ^òÃûiòZ jêGö Q15. ùKâûùcûùRûce ùK¦âKê K’Y Kêjû~ûG? 7. icaòbûR^ aû cûAùUûiòi Kò´û GcûAùUûiòi \\ßûeû cûZé Q16. @¡ðaòbûR^e ùKCñ @aiÚûùe MêYiêZeâ ùK¦âe aòbûR^ ùKûhe aòbûR^ NUò @_Zý ùKûh aû Rúa iéÁò ùjùf ZûKê @fòwú R^^ Kêjû~ûGö jêG? 8. icûd^ùe bûM ù^C[aô û ~Mê Kà \\Aê Uò GK_eò ùjûA[ùô f, ùicû^ue còk^Kê ic~êMà^ Kêjû~ûGö // 72 //

Q17. @¡ðaòbûR^e ùKCñ C_ûaiÚûùe ^ýÁò Sòfäú @\\égý jêG? Q10. cYòhe gêKâûYêùe Uò MêYiêZâ [ûGö Q18. cKûe ùiûcúd ùKûhùe 20Uò MYê iêZâ [ûGö ùZùa Gjûe Q11. e ÊûbûaòK céZêý jêG ^ûjóö bïYù_ûhùe ùKùZûUò MêYiêZâ [ôa? Q12. icaòbûR^e ùe MêYiêZâMêWòK c¤ icZkKê Q19. eûÉûùe ~ûC[ôaûùaùk _òfûUòG _Wòÿ Zûe jûZ LŠò@û ·fò @ûi«òö ùjûAMfûö ùKCñ _âKûe ùKûh aòbûR^ \\ßûeû Zûe LŠ@ò û iÚû^ _ìeY ùja? Q13. iûAùRûMû^ò GK aòbûR^e C\\ûjeYö Q20. W´ò aûjú ^kúùe @«üùeû_Y NUùò f ZûKê K’Y Kjê û~ûG? Q14. dêùfû[âúr \\ßûeû aõg aé¡ò Kùeö Ans. Q15. Èú a§ýûKeY @ùÈû_·e _¡ZòKê Kj«òö 1. ùUùÁûÁòe^ 2. 1952 Q16. AÁe @fòwúR^^ iû]ûeYZü _âKâòdûùe ùjûA[ûGö 3. W´ò aûjú ^kú 4. gêKâR^ ^kòKû Q17. aúRûYêe @fòwúR^^ iû]ûeYZü _âKâòdûùe 5. KkòK^ 6. _âû[còK `fòKf ùjûA[ûGö 7. ÆcòðIùRù^iiò ¨ 8. _âû[còK Wò´ûYê ùKûh Q18. iû]ûeYZü dùê fû[úâ rùe @fòwúR^^ \\ßûeû jêGö 9. iùUûðfò ùKûh 10. Wò´ûgd Q19. ù_^òifò òdcùe @fòwúR^^ iû]ûeYZü \\ßûeû jêGö 11. icaòbûR^ 12. ùiù<âûùRûc 13. _ûeû«eY 14. C©eûaiÚû Q20. Cnò\\ùe icûd^ _ùe ~êMàKe aûe´ûe aòbûR^ NUò iéÁò jêGö 15. ùiù<ûâ cò@e 16. C©eûaiÚû-2 17. WûA@ûKûAù^iiò 18. Zeò ògòUò Q21. aúReê ^ìZ^ Cnò\\ iéÁòùjaûKê Kêjû~ûGö 19. icabò ûR^ 20. @iÚû^òK Mbð Q22. bïYûgdùe Uò Wò´K [ûGö gì^ýiÚû^ _eì Y Keö (1 mark) Ans. Q 1. bïYù_ûhe MêYiêZâ iõLýû @ùUö 1. 3n aû ZâòMêYòZ 2. _ì‰ðaòbaú ùKûh Q 2. icÉ _âKûe ùKûh iéÁò Keò_ûeê[ôaû ùKûhKê 3. 2 WòMâú ùifi¨ òdi¨ 4. ajêabò ûR^ Kjê û~ûGö 5. RNA 6. _½bìZûYê Q 3. gêKâ cêYòe Zû_cûZâû cû^a geúee Zû_cûZâû Vûeê _âûd Kcö 7. T - fòù¶ûiûAU 8. RûAùMûUò^ Q 4. AÁ¨ \\ßûeû aõg aòÉûe Keò[ûGö 9. W´ò ûgd 10. 23 Q 5. GP.@ûA.bò.e @û^aê õgòK _\\û[ð @ùUö 11. Gcaò û 12. c¤ûaiÚû Q 6. @ûe.G^.G. [aô û bêZûYêKê Kêjû~ûGö 13. ajê 14. Pk ùeYê Q 7. GW¨iùe @ûKâû« aýquò geúeùe ^ûcK ùgßZ 15. Uýê ùaùoûcú 16. KkòK^ eq KYòKûe iõLýû jâûi _ûGö 17. \\ßòaòbûR^ 18. Pk ùeYê Q 8. C_ûaiÚûùe @û_ê¬^ jêGö 19. @Pk ùeYê 20. béY Q 9. icûd^ _ùe aé¡ò _ûA `kùe _eòYZ jêGö 21. @uêùeû\\Mc 22. ùMûUòG // 73 //

aûKýùe PòjÜòZ ùeLûuòZ g± / g±_ê¬Kê a\\kûA Q 7. @^_ê âiÚ aòbûR^ : _ûeûùciò@c :: VòKþ aûKý ùfL û (1 mark) @^fê ´ aòbûR^ : Q 1. _êõ~êMàK I Èú ~êMàKe còk^Kê ~êMàK R^^ Kêjû~ûGö Q 8. ~êMàR : béY :: béYù_ûh ^ýÁò : Q 2. icûd^ ^ùjûA W´ò ûYeê a¡é ò NUò `k iéÁò ùjùf ZûjûKê Q 9. _eê êh a§¥ûKeY : bûùiùoûcò :: Èú a§¥ûKeY : @fòwú R^^ Kêjû~ûGö Q10. bïY : c¬ò :: W´ò ûgd : Q 3. GfûARû ùKøgk GW¨i PòjÜU _ûAñ iaêVûeê aògßi^úd Q11. KìU_û\\ : Gcòaû :: KhòðKû : C_ûdö Q12. icaòbûR^ : Gcòaûe @_Zý :: Q 4. MbðaZú cjòkû I gògêcû^ue ~ZÜ I iêelû _ûAñ @ûc @^_ê âiÚ ùKûh aòbûR^ : ù\\gùe eûÁúâ d Kùò gûe ieê lû ù~ûR^û Kû~ýð Kûeú ùjCQöò Q13. Gcòaû : ùÆûeêfi^ :: jûAWâû : Q 5. bYï ùe Zùò ^ûUò RûdK Ée Z@ò ûeò _Kâ dòâ ûKê _iâ a Kjê û~ûGö Q14. _âZòKìk @aiÚû : ùRcêýf :: Q 6. cKûe ùiûcúd MYê iZê â iõLýû 23 @ùUö Gcòaû _âZòKìk @aiÚû : Q 7. c¤ûaiÚûùe MYê iêZâMêWÿòK V @öKûe ]ûeY Ke«òö Ans. Q 8. _ûeû«eY _ûKòUò^ C_ûaiÚûùe ùjûA[ûGö 1. 2n 2. Wò´aûjú ^kú 4. bïYù_ûh Q 9. W´ò ûYê R^^ ùghùe 4Uò Wò´ûYê iéÁò jêGö 3. ùUùÁûÁòe^ 10. R^^ @]ôz\\ùe ùKûhcû^ue @¡ðaòbûR^ jêGö 5. ù_^òifò @ò dc 6. cûAùUûKŠòâ@û Ans. 7. ACMä^ò û 8. béYù_ûh 1. icûd^ 2. @^ùò hK R^^ 9. U¥ê ùaûKÖcò 10. `k 3. ùIßÁ‰ð aæUòw 4. RûZúd ÊûiÚý còg^ 11. jûAWâû 12. _ûeûcòiò@cþ 5. MûÁêâùfi^ 6. 20 7. C©eûaiÚû 8. Wòù_äûUò^ 13. _^ê eêna^ 14. ùKûÂòKû 9. ùMûUGò 10. icabò ûR^ CqòMêWòÿK _Xÿò VòK¨ Kò´û bêf¨ iìPû@ö (1 mark) _â[c \\êAUò g±e iµKðKê ù\\Lô ZéZúd ij iµKòðZ Q 1. gêKâûYê ùjWþe @Mâ_òŠK _QKê cûAùUûKŠâò@û [ûGö g±Uò K’Y ùja ùfL û (1 mark) Q 2. jûZú I Zòcò bkò É^ý_ûdúue gêKûâ gd \\êAUò geúe Q 1. ~êMàK : (n) :: ~êMàR : aûjûùe [ûGö Q 2. bûùiùoûcò : gêKaâ ûjú ^kú :: Uêýùaùoûcò : Q 3. gêKâûYêe @MâLŠùe cûAùUûKŠòâ@û [ûGö Q 3. Wò´ûgd : AùÁâûùR^ :: gêKâûgd : Q 4. @«üùeû_Y ùjCQò bïYe MûÁêùfi^þ @aiûÚ ö Q 4. ^kú ^ýÁò : _êõ ~Mê àK :: ùceê^ýÁò : Ans. Q 5. Pk ùeYê : ~êùfû[âúr :: @Pk ùeYê 1. bfê 2. VKò ¨ Q 6. @MâLŠ : GùKâûùRûc :: c¤LŠ : 3. bfê 4. VòK¨ *** // 74 //

i¯c @¤ûd aõgû^êKcâ I aaò ©ð^ (HEREDITY AND EVOLUTION) _òZû cûZûue MêYMêWÿòK i«û^Vûùe _âKUòZ ùjaûKê aõgû^êKâc Kêjû~ûGö  @fòwúR^^ \\ßûeû aõg aòÉûe Keê[ôaû Rúacûù^ ùcùŠfu _eúlY cûAùUûiòiþ K´ò û GcûAùUûiòiþ _âKâòdûùe aõg aòÉûe Ke«öò ùZYê @_ZýRúaMWê Kòÿ ù_Z÷ éK MYê e @aKò k ^Kf  ùcùŠf \\êAUò aòKÌ]cðú-g¡ê ~[û ùWwû I ùMWûÿ MQKê aû ùKäû^þ (Clone) @U«òö GcûAùUûiòiþ _âKâòdû GK ù^A ù_÷ZéK _òXÿò @ûLýû ù\\ùfö iek ^ýÁò aòbûR^ _âKâòdû ù~CñVûùe ^ýÁò aòbûR^e ^òŸòðÁ Kâc ^ [ûG Kò´û ZKðê Z«ê MV^ jêG^ûjóö  ùMûUòG MQKê cûB MQ eìù_ ù^A Zûjûe _eûMùeYê ^Á Keòù\\ùfö  fòwúd R^^ùe aõg aòÉûe Keê[ôaû RúaVûùe ~êMàK MV^ ùaùk còIiòiþ _âKòdû ùjûA[aô ûeê _ûeû«eY jêGö  @^ý GK MQe _eûMùeYê ù^A cûB MQe Mbðgúhðùe `kùe @_ZýVûùe \\gé ýe_ì ú aû R^ò úd Z`ûZ ù\\Lû~ûGö Qò*ùô \\ùf I @^ý MQe _eûMùeYê \\ßûeû ù~_eò _bâ ûaZò Gjû jó Rúacû^ue aòaò]Zûe cìk KûeYö ^ ùja ùi[ô_ûAñ _eûMY _ìaðeê I _ùe `êfUòKê GK KûMR Vêwû \\ßûeû ùNûWÿûA eLô[ôùfö  Gjò aõgû^êKâc Kò_eò jêG ùi i´§ùe @^ê¤û^ Keò @Áâò@ûe RùY  c¬ò _ûKk _ùe ùiMêWÿòKê iõMâj Keò _â[c _òXÿò aû ]cð~ûRK ùMâMe (F1) ùaûfò ^ûcòZ Kùfö ùRûjû^þ ùcùŠf ùKùZK Z[ý I  _â[c _òXÿòeê RûZ MQe c¬òKê (F2) aû \\ßòZúd _òXÿò ^òdc _âZò_û\\^ ^ûcòZ Kùfö Keò[ôùfö ùZYê Zûuê @^êaõg  aõgû^êKâce Z[ý _âZò_û\\^ Keòaû _ûAñ ùcùŠf _òXÿò aòmû^e R^K _ùe _òXÿò @^¤ê û^ Keò aõgMZòe iìZâ MûYòZKò _âYûkúùe (Father of _âKûg Keò[ôùfö Genetics) ùaûfò Kêjû~ûGö PòZâ 7.1 ùMâMe ùRûjû^þ ùcùŠf ùcùŠfu GK iõKeY _eúlY  ùcùŠf cUe MQKê Zûu _eúlY _ûAñ Pd^ Keòaûe  ùcùŠf _â[ùc GKù~ûWÿû aòKÌú MêY ~[û ùWwû I KûeYMêWÿòK ùjfû : ùMWÿû MêY _ea©ðú _òXÿòKê Kò_eò iõPeòZ ùjCQò Zûjû @^ê¤û^ Keò[ôùfö (a) cUe MQùe aòbò^Ü aòKÌú MêYMêWÿòK ùjfû c¬ò (ùMûf, Kê*ôZ) (jk\\ò@û-iaêR) AZýû\\òö  ùi gê¡ ùWwû I gê¡ ùMWÿû MQKê ù_÷ZéK MQ bûùa aýajûe Keò _â[c _òXÿòùe ùKak ùWwû MQ _ûAùfö (b) ahðòKò@û `if I ijRùe Pûh jêG @[ðûZþ @]ôK ~^ô ù^aûKê _ùWÿ^ûjóö  \\ßòZúd _òXÿòùe ùi _â[c _òXÿò MQùe Ê_eûMY KeûA ùWw I ùMWÿû MQ _ûAùf ~ûjûe @^ê_ûZ 3:1ö GjûKê (c) `êfe MV^ G_eò ~ûjû ^òdªòZ R^^Kê ùcùŠf GK iõKeY @^ê_ûZ @ûLýû ù\\ùfö iêjûA[ûGö  C_ùeûq _eúlYeê ùcùŠf¨ \\Aê Uò ^úZò I ùMûUòG ^dò c C_iÚû_^ Kùfö // 75 //

PòZâ 7.2 - GKiueY _eúlY  GKK MêY ^úZò @^êiûùe Cnò\\ùe aòKgòZ ùjC[ôaû  _[é KKþ eY ^dò c @^~ê ûdú KûeKMWê Kòÿ ù~ûWÿò ù~ûWòÿ ùjûA _âùZýK MêY ùMûUòG ùfLûGñ KûeK \\ßûeû ^òdªòZ I Gjû ejò[ùô f c¤ ~êMàK MV^ icdùe ùiMWê ÿKò _eÆeVûeê iað\\û ù~ûWÿû ù~ûWûÿ ùjûA ejò[ûGö ù~_eò ùWwû _ûAñ _é[Kþ ùjûA[û«ò ù~_eò (Tt) ~êMàReê \\êAUò ~êMàK (t) (TT) GK KûeK Kò´û (Tt) aòKÌ KûeKö I (T) iéÁò jêGö ~êMàR jGê Z gê¡ aû iõKe ùjûA_ûùe K«ò ê ~Mê àK ia\\ð û Êzö GjûKê ùcùŠf ~êMàK ÊzZû ^dò c  _âbûaú MêY ^úZò @^êiûùe iõKeY _ùe F1 _òXÿòùe @ûLýû ù\\ùfö [ôaû \\êAUò aòKÌ KûeK c¤eê ùMûUòG cûZâ KûeKe MêY _âKUòZ jêGö ~ûjûKê _âbûaú Kêjû~ûGö @_e_ùl  ùcùŠf aõgû^êKâc iµKðùe \\êAUò ^úZò I ùMûUGò @^ý KûeK _âKU ^ ùjûA @_âbûaú bûùa fêPò eùj I ^òdc C_iÚû_^ Kùf, ~[û : (K) GKK MêY ^úZò, _âbûaú KûeKe @^ê_iÚòZòùe _âKU jêGö (L) _âbûaú MêY ^úZò, (M) _é[K¨KeY ^òdcö // 76 //

\\ßòiueY _eúlY  \\êAù~ûWÿû aòKÌú MêY Kò_eò _ea©ðú _òXÿòKê i*eòZ jêG Zûjû RûYòaû _ûAñ ùcùŠf \\ßòiõKe _eúlY Kùfö  ùi \\êA aKò Ì ]cðú gê¡ c¬ò (ùMûf jk\\ò@û RRYY I Kê*ôZ gûMê@û rryy) ù^A _eúlY Keò _òXÿòùe icÉ MQ _âbûaú MêY ùMûf jk\\ò@û (RrYy) c¬ò _ûAùfö PòZâ 7.3 - \\ßòiueY _eúlY  _ea©ðú F2 _òXÿòùe ùi ù~Cñ Pûeò_âKûe Cnò\\ _ûAùf Zûjû ùjfû : ùMûf jk\\ò@û - 9 [GVûùe jk\\@ò û iû]ûeY MYê [aô û ùMûf I K*ê ôZ 9:3=3:1 ùMûf gûMê@û - 3 GVûùe gûMê@û iû]ûeY MêY [ôaû ùMûf I K*ê ôZ 3:1 KêõPòZ jk\\ò@û - 3 Gaõ ùMûf iû]ûeY MYê jk\\ò@û I gûMê@û 9:3=3:1 KêõPòZ gûMê@û - 1 K*ê ôZ iû]ûeY MêY [ôaû jk\\ò@û I gûMê@û 3:1 @ùUö] ùcûU = 16 // 77 //

Êû]ú^ @_aêýj^ ^òdc  Rúa aòmû^úcû^u cZùe - _é[ôaúùe @ùR÷aòK _\\û[ðeê Rúa^ C_ô©ò ùaûfò cZ \\ò@«ò A. I. Oparin I  C_ùeûq _eúlYeê ùcùŠf Êû]ú^ @_aêýj^ ^òdc J. B. S. Haldane 1920 ciòjûùeö _âZò_û\\^ Kùfö  1953 ciòjûùe Áû^þùf còfe I jûùeûfØ dêùe  Gjò ^òdcû^ê~ûdú GKû]ôK ù~ûWÿû aòKÌú MêY [ôaû iõKe _eúlûMûeùe GK _eúlY \\ûß eû _âcûY Kùf ù~ cùò [^,þ MQe Ê_eûMY KeûMùf F2_òXùòÿ e _âKûgZò MêYMWê òÿKe Gùcû^ò@û, C\\þRû^, Rkúdaû¿ @û\\òe iõù~ûMeê KûeKe C©eû]ôKeY F1 _òXÿòeê Êû]ú^ bûùa ùjûA[ûG Gùcû^ò@û @cæe C_ôZòö I MêYMêWÿòKe ùKøYiò cògâY ùjûA^[ûGö  ùKfþb^ò þ _ùe GWÿò^ò^þ ^ûcK ^òCKäòIUûAWþ _ûA[ôùfö Rò^þ I DNA  Gjò @ûcòù^û@cæe gévkeê _êÁòiûe I ^òCKòäIUûAWþeê  CAfòdcþ ùRûjû^þi^þ ùcùŠfue Gjò KÌòZ KûeKKê DNA I RNA e iéÁòö @[ðûZþ aÉêeê Rúa^e Cnaö 1909 ciòjûùe Rò^þ ^ûcKeY Kùfö ùi Ròù^ûUûA_þ aòa©ð^ ùjCQò RúaRMZùe @Zò c^Úe Z[û ^òeazò^Ü I `òù^ûUûA_þ g±e _âPk^ Keò[ôùfö bûùa ù\\Lû~ûC[ôaû _eòa©ð^ö  _ùe Rò^þ DNA e @õg aùò gh I Gjû geúee icÉ aaò ©ð^ iõ_Kðúd _âûcûYòK Z[ý _âKòâdû ^òdªY Kùe ùaûfò RYû_Wòÿfûö  Rúaûgà @û]ûeZò _âcûY : fl fl ahð _ìùað _é[aô úùe fòw ^ò¡ðûeY aûi Keê[ôaû Rúacû^ue _âÉeòbìZ KuûkKê Rúaûgà Kêjû~ûGö @ûeKòI_þùUeòKè _âûYúe Rúaûgà @^ê¤û^eê  RúaùKûhùe \\êA _âKûe MêYiìZâ [ûG RYû_ùWÿ ù~ Gjû ieúié_ I _lú Cbd ùMûÂúe GK (1) fòw MêYiìZâ aû ùiKè ùKâûùcûùRûcþ c¤a©ðú _âûYúö (2) ùiûcúd MêYiìZâ aû @ùUûùRûcþ PòZâ 7.4 - @ûeKòI_þùUeòKè _âûYúe Rúaûgà  fòw MêYiìZâ i«û^e fòw ^ò¡ðûeY Keò[ûGö  MV^ b©òK _âcûY : GKû _Kâ ûe Cna, MV^ I aKò ûg  gêKâûYêùe 22 Uò @ùUûùRûcþ ij ùMûUòG ùiKè ùjûA bò^Ü bò^Ü Kû~ðý Keê[ôaû @wKê icRûZ @w ùKâûùcûùRûcþ X Kò´û Y [ûGö Kêjû~ûGö C\\ûjeY - ùNûWÿûe ùMûWÿ I cYòhe jûZö  Wò´ûYêùe 22 Uò @ùUûùRûcþ ij ùMûUòG ùiKè ùijò_eò KLûeê MQe @ûKhðò I KûMR `êf MQe K<ûö ùKâûùcûùRûcþ X [ûGö PòZâ 7.5 - icRûZ @w  ù~ùZùaùk gêKâûYê ij Wò´ûYêe còk^ NUò ~êMàR jêG ùiùZùùk Sò@cû^ue (@ùUûùRûc¨ + XX) I _ê@cû^ue (@ùUûùRûc¨ + XY) jêGö  _ê@ I Sò@ ùjaû _ûAñ gêKâûYê jó \\ûdúö aòa©ð^ aaò ©ð^e AZòjûi  Bgßeaû\\ @^êiûùe Bgße iaêRúa iéÁò KeòQ«òö  ^lZâ ùfûKeê C^ZÜ cû^e Rúa _[é aô úùe Rúa^ ùeû_Y KeòQ«öò  ]ìcùKZêe iµûZùe _é[ôaú_éÂKê Rúa^e ùcøkòK C_û\\û^cû^ @ûiòQò ùaûfò ùKùZK cZ \\ò@«òö // 78 //

 MV^ ùg÷kúùe bò^ÜZû [ûA GKû _âKûe Kû~ðý Keê[ôùf  WûeCA^þ \\gðûAùf ù~ Rúa^ iõMâûc I _âûKéZòK ZûjûKê @^êe_ì ú @w Kjê û~ûGö C\\ûjeY - cgûe ùWYû C\\þaeY \\ßûeû ^ìZ^ RûZòe C_ô©ò ùjûAQòö I _ûeûe ùWYû ùijò_eò ^ûMù`Yú K<û I aeùKûkú K<ûö PòZâ 7.6 - @^êeìú @w PòZâ 7.9 - Pûfði¨ Wûe¨CA^¨ (aòbò^Ü ùceê\\Šú _âûYú I _Zwe _l (ùWYû)  cWÿ‰ð iòù^ÚUòKþ [ôIeú @^êiûùe aòbò^Ü _âûKéZòK KûeKe  _âûYú geúeùe G_eò _âbûaùe Rò^þùe _eòa©ð^ ùjûA ^ùaûna^, KQò ò @w ejQò ò ~ûjûe ùKâûùcûùRûcþùe ZîUò aòPêýZò I Rò^úd _ê^ðaò^ýûi ù~ûMêñ KòQò aýajûe ^ûjóö _eòa©ð^ NUò Rúa geúeùe ^ìZ^ MêY _âKUòZ jêGö Kò«ê _ìùað GMêWÿòK Gjû jó aòa©ð^e C›ö Kû~ýð lc [fô ûö GMWê Kòÿ ê PòZâ 7.7 - @aùghûw @ûù_ŠòKiþ @aùghûw Kêjû~ûGö cYòh geúeùe [ôaû @ûù_ŠòKè I cYòhe aòa©ð^ : Kû^ jfûC[aô û cûõiù_gú, @RMee @ada AZýû\\òö  Rúaûgà @û]ûeòZ Z©ßKê aòPûe Keò aòmû^úcûù^ ù\\Lôùf  cYòh geúeùe 90 Uò @aùghûw ejòQòö cYòhe _ìaðR eûcû_òù[Kiþ I gòaû_òù[Kiþö  bYï amò û^ @û]ûeùe ùceê\\Šú _âûYú bïYùe MûfòQò\\â aû  Gcûù^ _ìað @û`âòKûùe Pk_âPk ùjC[ôaû Zû _ìaðûaiÚû I _éÂe{ê aû ù^ûùUûKWð [ûGö @Áâûùfû_òù[Kþie _ìaðRö  aKò ûg iµ‰ì ð ùjfûùakKê ùKak cûQKê QûWùòÿ \\ùf @^ý  @Áûùfû_òù[Kiþ ùjûùcû _âRûZòe cû^a iéÁòö ùijò icÉuVûùe MûfòQò\\â @\\égý ùjûA~ûGö Zû’ _eòaù©ð ùjûùcû _âRûZòe Zòù^ûUò RûZò @Qòö `êiþ`êiþ ù\\Lû~ûGö ùiMêWÿòK (a) ùjûùcû jýûafò òiþ (b) ùjûùcû AùeKþUi (c) ùjûùcû ùi_òG^èö aaò ©ð^ iõ_KðòZ Z©ß  Gùa ùR÷a aòa©ð^ _ùe iûõÄéZòK aòa©ð^ @ûe¸  Gjò Z©ß @^iê ûùe _ùâ ZýK _âûYú ^òR Rúa\\gûùe C_ûRZðò ùjûAQòö MYê MWê Kòÿ ê _ea©úð _Xò Kÿò ê C©eû]Kô eY Ke[ò ûGö C\\ûjeY Ròeû`e ùaK f´û ùjaûö GjûKê fûcûKòRð òcþ Kêjû~ûGö *** PòZâ 7.8 - Rò^¨ aû_ùÖò Á Wò fûcûKð // 79 //

_âgûÜ akú \\úNð C©ecìkK _âùgûÜ ©e (4 marks) Q 3. @û]ê^òK iûõùghæ òK Z©ß @ûùfûP^û Keö Q 1. ùcùŠfue GK iueY _eúlYUò aêSû@ö Ans. Ans.  Rúae flY Rò^þ \\ßûeû ^òdªòZ ùjC[ôaûeê aõg _eµeûùe Rò^þ @_eòa©òðZ ejòùf Rúae ^ìZ^ flY  GK iue _eúlY _ûAñ ùcùŠf gê¡ ùWwû I gê¡ Cna ùja^ûjòñ Kò Rúaùe aòaò]Zû c¤ @ûiòa ^ûjóö ùMWÿû MQKê ù_÷ZéK MQ bûùa ù^A iueY KeûA F1 _òXÿòùe icÉ MQ ùWwû _ûAùfö  Rò^þùe _eòa©ð^ NUò ‘^ùaûna^’, ùKâûùcûùRûcþùe ‘ZUî òaPò êýZò’ I Rò^úd _ê^aòð^ýûi ù~ûMêñ Rúa geúeùe  ùcùŠf KÌ^û Kùf _ùâ ZýK MêY ù~ûWûÿ ù~ûWûÿ @ûKûeùe _eòa©ð^ ù\\Lû~ûGö GjûKê aòùb\\ûd^ Kêjû~ûGö [ûGö ù~_eò ùWwû (TT)ö  Rúa Gjò _âKéZò cù^û^úZ _eòa©ðòZ flYKê _ea©ðú  F1 _òXÿòùe icÉ ùWwû MQùe (Tt) aòKÌ KûeK [ûGö _Xò òÿe aõg]ecû^uê aõgû^êKâc cû¤cùe aùXÿA \\òG I Kò«ê GVûùe (T) ùWwûMêY _âbûaú ùjûA[ôaûeê icÉ ù~Cñ Rúa ^Zì ^ flY ù^A _âKéZò \\ßûeû cù^û^úZ MQ ùWwû @ùUö ùjûA a*òeùj ùi Rúa^ iõMâûcùe i`k jêGö ~ûjûKê ‘_âûKéZòK Pd^’ ùaûfò Kêjû~ûGö  F1 _òXÿòe c¬òeê Ê_eûMY KeûA F2_Xò ÿòùe ùi ùWwû I ùMWÿû MQe @^ê_ûZ 3:1 _ûAùf ~ûjû ù~ùKøYiò \\êAUò  ^ìZ^ Rúa iéÁò ^òcù« GK ùKøgk ùjfû ‘@«eY’, aòKÌ KûeK _ûAñ _â~êRýö ùZYê ùcùŠf Gjò @^ê_ûZKê @[ðûZþ ^ìZ^ RûZòe Cna]ûeûùe iéÁò ùjC[ôaû Rúa “GK iueY @^_ê ûZ” @ûLýû ù\\ùfö ^òRVûeê @fMû ejòaûö @û]ê^òK iûõùghæ òK Z©ß @^êiûùe aùò b\\ûd^, Pd^ I @«eYe cj©ß_ì‰ð @a\\û^ ejòQòö Q 2. \\ßòiueY K’Y? Gjû\\ßûeû ùcùŠf Kò_eò Êû]ú^ @_aêýj^ ^òdc _âZò_û\\^ Keò[ôùf aêSû@ö iõlò¯ C©e ùfLö (2 marks) Ans.  ùcùŠf \\êAù~ûWÿû aòKÌú MêY ù^A _ea©ðú _òXÿòùe Q 1. ùcùŠfu _âbûaú ^úZò K’Y? MêYMêWÿòK Kò_eò i*eòZ ùjûA[ûG Zûjû RûYòaû _ûAñ \\ßòiõKeY _eúlû Keò[ôùfö Ans.  ùi ùMûf (RR) I jk\\@ò û (YY) c¬[ò ôaû MQ ij  iueY _ùe F1 _òXÿòùe \\êAUò aòKÌ KûeK c¤eê cûZâ K*ê ôZ (rr) I gûMê@û (yy) c¬ò [aô û MQe iõKeY Keò ùMûUòG KûeKe _âbûa _eòflòZ jêGö _ea©ðú _òXÿòùe icÉ MQ ùMûf jk\\ò@û (RrYy) _ûAùfö  GjûKê _âbûaú KûeK Kêjû~ûGö iue ùWwû MQùe ejò[ôaû \\Aê Uò KûeK (Tt) c¤eê T _âbûaú KûeKö ùZYê  _ea©ðú _òXÿòùe (_òXÿòe Êicûd^ \\ßûeû) ù~Cñ Cnò\\ F1 _òXÿòe icÉ MQ ùWwû MêYe @]ôKûeúö iéÁò ùjfû Zûjûe @^ê_ûZ 9:3:3:1ö @[ðûZþ GK iõKeY @^_ê ûZe aMð (3:1)2 ij icû^ö Q 2. ùcùŠfu _é[KúKeY ^òdcUò ùfLö Ans.  C_ùeûq _eúlYeê ùcùŠf Gjò iò¡û«ùe C_^úZ  F1 _òXÿòùe GK iue MQe (Tt) \\êA _âKûe KûeK ùjùf ù~ GKû]ôK aòKÌú]cð [aô û iõKe MQe Ê_eûMY [ûGö ùMûUòG _âbûaú I @^ýUò @_âbûaúö KeûAùf F2 _òXÿòùe MêYMêWÿòK Êû]ú^ bûaùe _âKUòZ jêG Kò«ê MêYMêWòÿKe ùKøYiò cògâY ùjûA^[ûGö GjûKê  ~êMàK iéÁò icdùe iue ùWwûMQ (Tt)eê T I t \\êA ùcùŠf Êû]ú^ @_aêýj^ ^òdc ùaûfò @ûLýû ù\\ùfö _âKûe ~êMàK iéÁò jêGö ~êMàK MV^ ùaùk \\êA KûeK _eÆe Vûeê _é[Kþ ùjûA~û@û«òö // 80 //

Q 3. ùiKè ùKâûùcûùRûcþ I @ùUûùRûcþ c¤ùe _û[ðKý 3. \\Aê ù~ûWûÿ aòKÌú MêY GK icdùe _ea©ðú _òXÿòKê Kò_eò \\gðû@ö i*eòZ ùjCQò Zûjû RûYòaû _ûAñ ùcùŠf \\ßòiõKeY _eúlY Keò[ôùfö Ans. \\êA _âKûe MêYiìZâ RúaùKûhùe [ûGö fòw MêYiìZâ aû ùiKè ùKâûùcûùRûcþ Rúae fòw ^ò¡ðûeY Kfûùaùk 4. còfe Zûu _eúlYeê _âcûY Keòù\\ùf ù~, còù[^þ, @ùUûùRûcþ gûeòeúK MYê iìZöâ cYòh geúeùe [aô û 46Uò @ûùcû^ò@û, C\\þRû^, Rkúdaû¿ @û\\òe iõù~ûMeê MêYiìZâ c¤eê 44 Uò @ùUûùRûcþ ùjfûùaùk ‘xx’ Kò´û Gcòù^û@cæe C_ô©òö ‘XY’ ùiKè ùKâûùcûùRûcþö 5. fûcûKòðRòcþ Z©ß @^êiûùe _âùZýK _âûYú ^òR _eòùag Q 4. @ûeþKòI_þùUeòKè _âûYúe @ûaòÃûe _ùe ij Lû_Lê@ûA Pkòaû _ûAñ KòQò flY @ûjeY Keò[û«ò ùam÷ û^òKcûù^ ùKCñ iò¡û«ùe C_^úZ ùjùf? ~ûjû Zûjûe _ea©ðú aõg]eKê aõgMZò cû¤cùe @_ðY Ke[ò ûGö Ans. @ûeKòI_þùUòKè _âûYúe @ûaòÃûe _ùe ùa÷mû^òKcûù^ RûYòùf ù~ GjûVûùe ieúi_é I _lúe flYcû^ ejQò öò ùMûUòG g±ùe ùfLö (1 mark) ùZYê _âûYúaòmû^úcûù^ _âcûY Keòù\\ùf ù~ @ûRòe C¾eq]ûeú PkP*k ^b½e _lúe _ìaðR ùjCQ«ò Q 1. @^aê õg aòmû^e R^K KòG? gúZk eq]ûeú c^Úe I Kcþ iKâòd ieúié_ö Q 2. @û]ê^òK cû^ae ùa÷mû^òK ^ûc K’Y? Q 5. @aùghûw K’Y, C\\ûjeY ij ùfLö Ans. @ù^K _âûYú geúeùe G_eò ùKùZK @w ejòQò ~ûjûe Q 3. _eûMY _ûAñ ùcùŠf aýajûe Keò[ôaû cUe MQ\\dß Kê K’Y ùaûfò Kjò[ôùf? KòQò aýajûe ^ûjóö iê\\ìe @ZúZùe GMêWÿòK jêGZ Kû~ýð lc [fô ûö K«ò ê a©cð û^ ^ûjó I geúeeê iµì‰ð @\\gé ý Q 4. ùKCñ _âûYúVûùe @ûù_ŠòKè @ûù\\ø ^ [ûG? ùjaû _ìaðeê KQò ò @õg ejò~ûAQòö GjûKê @aùghûw Kêjû~ûGö cYòhe @ûù_^þWòKè GK @aùghûwö Q 5. ùcùŠf Zûue iueòKeY _eúlûùe ùKùZù~ûWûÿ aKò Ìú KûeK aûQò[ôùfö ùMûUGò aûKýùe ùfLö (1 mark) Q 6. Rò^þ Kûjûe @õg aòùgh? Q 1. ùKûhùe ùKùZ _âKûe MêYiìZâ [ûG? Q 2. icRûZ @w K’Y? Q 7. _âûYú I Cnò\\e aòa©ð^Kê K’Y Kêjû~ûG? Q 3. ùcùŠf KûjóKò \\ßòiueY _eúlû Kùf? Q 4. Áû^þùf còfe Zûu _eúlYeê K’Y _âcûY Kùf? Ans. Q 5. fûcûKòðRòcþ Z©ßUò aêSûA ùfLö 1. ùMâMe ùcùŠfþ 2. ùjûùcû ùi_òG^þiþ Ans. 3. _Zò é_òXÿò 4. cûõiûgú 1. ùKûhùe \\êA _âKûe MêYiìZâ [ûG, ùiMêWÿòK ùjfû @ùUûùRûcþ I ùiKè ùKâûùcûùRûcþö 5. iûZ 6. DNA 2. @wMWê ÿòKe ùcøkòK MV^ùg÷kú, bYé aòKûgMZ Cna 7. ùR÷a aòa©ð^ Z[û aòKûgKâc icû^ [ûA Kû~ðý @fMû Keê[ôaû @wMêWÿòKê icRûZ @w Kêjû~ûGö C\\ûjeY cYòhe jûZ gì^ýiÚû^ _ìeY Keö (1 mark) I aû\\êWÿòe ùWYûö Q 1. aõgMZò @^¤ê û^ Keòaû _ûAñ ùcùŠf e iûjû~ý ù^A[ôùfö Q 2. _âûYúVûùe Cbd ieúié_ I aòjwe flYcû^ aò\\ýcû^ö // 81 //

Q 3. cYòhe aéj\\ªùe [ôaû GK @aùghûwö Ans. Q 4. _Xò ÿò _ùe _òXÿò ù\\Lû~ûC[ôaû \\gé ýeì_ú aû flYeì_ú MêY 1. @^êaõg aòmû^e R^K ùMâMe ùRûjû^þ ùcùŠf _âKUòZ ùjaûKê Kêjû~ûGö aõgû^êKâc iµKðòZ iìZâ _â\\û^ Keò[ôùfö Q 5. _âùZýK Rúa MV^e ùR÷aòK GKK ùjCQò ö 2. GKK ^úZò MêY @^ê~ûdú Cnòùe aòKûgòZ ùjC[ôaû _âùZýK MêY ùMûUòG KûeK \\ßûeû ^òdªòZ jêGö Q 6. KLûeê MQe I KûMR`êf MQe K<û icRûZ @wö 3. CAfùjfcþ ùRûjû^þi^þ _â[ùc cù^ûUûA_þ I `òù^ûUûA_þ, G \\êAUò g±e _âPk^ Keò[ùô fö Q 7. ùceê\\Šú _âûYúue aKò ûg iµì‰ð ùjùf iÚû^ùe ùceê\\Še aòKûg NùUö 4. fl fl ahð _ùì að _[é aô úùe aûi Ke[ê aô û _ûâ Yú I Cn\\ò e @aùghKê Rúaûgà Kêjû~ûGö Ans. 2. @ûeþ_òI_þùUeòKè 4. aõgû^Kê âc 5. aûN, iõò j _eò cûõiûgú _ûâYúVûùe @ûù_^Wþ Kò è @û\\ø ^ [ûGö 1. KéZâòc iõKeY 6. @ûKhðú 6. cgûe ùWYû, _ûeûe ùWYû @^êeì_ú @we @«bêðqö 3. @ûù_^Wþ òKè 7. i«û^e fòw _ûAñ gêKâûYê \\ûdúö 5. ùKûh 7. _éÂe{ê _[â c \\êAUò g±e iµKðKê ù\\Lô ZéZúd ij iµKòðZ g±Uò K’Y ùja ùfL û ùeLûuZò g±Kê ^ a\\kûA bâc iõùgû]^ Ke Q 1. Èú : XX : : _êeêh : Q 1. @^êaõg aòmû^e R^K Pûfðiþ WûeCA^þ aõgû^êKâc Q 2. gê¡ ùWwû : TT : : gê¡ ùMWÿû : iµKòðZ iìZâ _â\\û^ Keò[ôùfö Q 3. DNA : ^êýKòIUûAW : : ù_âûUò^þ : Q 2. GKK MêY ^úZò @^ê~ûdú Cnò\\ùe aòKgòZ ùjC[ôaû Q 4. GKiueY : 3:1 : : \\ßòiueY : _âùZýK MêY @ù^K KûeK \\ßûeû ^òdªòZö Q 5. 22 ù~ûWÿû : @ùUûùRûcþ : : fòw MêYiìZâ : Q 3. ùcŠf _â[ùc Ròù^ûUûA_þ I `òù^ûUûA_þ, G \\Aê Uò g± Q 6. GK ù~ûWÿû aòKÌú MêY : GK iõKeY : : _âPk^ Keò[ôùfö \\êA ù~ûWÿû aòKÌú MêY : Q 4. fl fl ahð _ìùað _é[ôaúùe aûi Keê[ôaû @YêRúaKê Q 7. eûcû_òù[Kþiþ : @û`âòKû : : gaò û_òù[Kþiþ : Rúaûgà Kêjû~ûGö Ans. Q 5. ZYé ùbûRú _âûYúVûùe @ûù_^þWKò è @ûù\\ø ^ [ûGö 1. XY 2. tt 4. 9 : 3 : 3 : 1 Q 6. cgûe ùWYû, _ûeûe ùWYû icRûZ @we @«bêðqö 3. Gcòù^ûGiòWþ 5. 1 ù~ûWÿû 6. \\ßòiueY 7. Gi@ò û Q 7. i«û^e fòw _ûAñ Wò´ûYê \\ûdúö *** // 82 //

@Ác @¤ûd gqeò C› (SOURCES OF ENERGY) aòbò^Ü Kû~ðý Keòaû _ûAñ @ûce gqò @ûagýKö Kò«ê gqò iéÁò KeòjêG ^ûjó, aû ^Á KeòjêG ^ûjóö GjûKê ùMûUòG eì_eê @^ý GK eì_Kê a\\kò [ûGö C\\ûjeY Êeì_ @ûùc ùMûUòG cjcaZú Rûkòùf G[ôùe [aô û eûiûd^òK gqò @ûùfûK I Zû_cûZâûKê a\\kò [ûGö @ûùc gqò ù~CñVûeê _ûC ZûKê gqòe C› Kêjû~ûGö C\\ûjeY iì~ðý, _a^, Rúaûgà A§^ AZýû\\òö C©c gqò C›e flY (i) Gjûe Kûùfûeò cìfý @]ôK ùjûA[ôa @[ðûZ _âZò N^`k aû aÉêZß _âZò @]ôK Kû~ðý Keò_ûeê[ôaö (ii) ijRùe còkê[ôaö (iii) _eòaj^ I iõelY ijR ùjûA[aô @[ðûZ ù^aû-@ûYòaû I iûAZò eLôaû ijR ùjûA[ôaö (iv) Kc aýdiûù_l @[ðûZ Kc \\ûcùe còkò_ûeê[ôaö gqò C›e _âKûeùb\\ iûeYú 8.1 - gqò C›e _âKûeùb\\ iì~ðý iKk gqòe @û]ûe ùaûfò Kêjû~ûG KûeY  ùiøeZû_ _é[ôaúe RkaûdêKê ^òdªY Kùeö @[ðûZ _é[ôaúe aûdêcŠke Kû~ðýKûeòZû iì~ðý C_ùe  _é[ôaú _éÂùe còkê[ôaû icÉ gqòe C› iì~ðý @ùUö ^òbðegúkö  Cnò\\cûù^ iì~ðýe @ûùfûK gqòKê C_ù~ûM Keò Lû\\ý ùiøe gqò _âÉêZ Ke«òö  icMâ RúaRMZ Lû\\ý _ûAñ Cnò\\ C_ùe ^òbðe Kùe I (i) iì~ðýu Vûeê @ûùc Zû_ I @ûùfûK _ûA[ûCö Gjû iì~ðý aòKòeòZ Keê[ôaû ùcûU gqòe @Zò @Ì bûM (50 ^dò êZ ùi[ôeê ^òRe ùRa÷ -eûiûd^òK gqò _ûA[ûGö bûMeê 1 bûM)ö GjûKê ùiøe _âaûj Kêjû~ûGö  KûkKâùc RúaRMZe @aùgheê ùKûAfû, ù_ùUâûfdò c (ii) ùiøe _âaûje _eòcûY ùjCQò GK cò^òUùe _âZò aMð I _âKéZòK Mýûi iéÁò jêGö ùi.cò. _âZò 2 Kýûùfûeò (2 Kýûùfûeò/cò^òU/ùi.cò.2)ö  iì~ðýue Zû_ gqò _é[ôaúùe Rk PKâKê ^òdªY Kùeö Gjû GK iÚòeûuö RkùiâûZeê @ûùc aò\\êýZ gqò Cš^Ü Keêö // 83 //

(iii) _é[ôaúùe ù~ùZ ùiøe gqò _jù* Zûe @]û _é[ôaú ùiûfûe ùif @aùgûhY Kùeö @agòÁ gqò cjûKûgKê _âZò`kòZ I aòKeò òZ ùjûA ù`eò~ûGö Gjò _âZò`k^Kê @ûfùaùWÿû Kêjû~ûGö (iv) _é[ôaú _éÂùe GK aMcð òUe @*kùe f´ bûaùe 1.2 Kòùfû IßûU ùiøe gqò _W[ò ûGö (v) @öc ù\\g _ûC[ôaû ùiøe gqòe _eòcûY 5000 ^òdêZ Kòùfû IßûU @ûIßûeVûeê @]ôKö (vi) ^òcðk ùcNcêq @ûKûgùe 4 eê 7 KwHr/m2 gqò ckò [ò ûGö ùiøe gqòKê aýajûe Keò ùiøe Pêfû I ùiûfûe ùif Kû~ýð lc ùjûA[ûGö ùiøe Pêfû PòZâ 8.2 - ùiøe ùif¨ PòZâ 8.1 - ùiøe Pêfû (i) ùiûfûe ùif \\ßûeû ùiøe gqKò ê aò\\êýZ gqòùe _eòYZ Keû~ûGö (i) Gjò Pêfûùe ùiøe Zû_ùe ùeûùhA Keû~ûGö (ii) Gjû GK KûV aû _ûä ÁKò ^òcòðZ @ûdZN^ûKûe aûr @ùUö (ii) G[ôùe ùiøe @ûùfûK aò^òù~ûM Keò aò\\êýZ aòbûaû«e (iii) Gjûe Zòù^ûUò @õg [ûG, ~[û - @û]ûe _ûZâ, Zû_ùgûhú iéÁò Keû~ûGö ùZYê Gjò _¡ZòKê @ûùfûK-ùbûfUúd _âbûa Kêjû~ûGö @ûzû\\^ I _âZò`kKö (iv) @û]ûe _ûZâùe Rk I e§û\\âaý eLû~ûA[ûGö iì~ðýu (iii) a\\ò ýê Z abò ûaû«e iÁé ò Keaò û _ûAñ G[ùô e GK @¡_ð eaò ûjú aýajûe Keû~ûA[ûGö KûeY @¡ð_eòaûjú C_ùe Zû_ @aùgûhY Keòaû _ûAñ Gjûe aûjûùe I bòZùe @ûùfûK _Wÿòùf aò\\êýZ aòbûaû«e iéÁò jêGö Kkû ew \\ò@û~ûA[ûGö (v) Pfê ûe C_ebò ûMKê GK KûP `kKùe @ûaZé Keû~ûA[ûGö (iv) ùiûfûe ùifùe @¡ð_eòaûjú bûùa N - _âKûe I Gjû aûr bòZùe Zû_cûZâû aé¡ò Kùe, Kò«ê @aùgûhòZ P - _âKûe iòfòK^ aýajûe Keû~ûGö Zû_Kê aûjûeKê QûWÿò ^ [ûGö (vi) iì~ýð u @aiûÚ ^ @^êiûùe iì~ðý KòeYKê aûr c¤ùe (v) iòfòK^ ÇUòKùe @ûùið^òK Lû\\ cògòùf Gjû N - _âKûe ùK¦úâ bZì KeûAaû _ûAñ GK _Zâ `ò kK ej[ò ûGö _Zâ `ò kK iòfòK^ jêGö iòfòK^ PZêü-iõù~ûRú @ùUö @ûùið^òK ciéY @ûfêc^ò òdc aû KûPùe Zò@ûeò ùjûA[ûGö _*-iõù~ûRú ùjûA[ôaûeê iòfòK^ ijòZ cògòaû _ùe ùMûUGò AùfKU^â ak_ò ùWÿö Gjò akKû AùfKU^â Uò ·Rð aûjK eùì _ Kû~ýð Kùeö @[ûðZ a~ò qê @Meâ Kû~ýð Kùeö (vi) ùijò_eò iòfòK^ ÇUòKùe ùaûe^ Lû\\ cògòùf P - _âKûe ifò Kò ^ jGê ö ùaûe^ Z-òâ iõù~ûRú ùjûA[aô ûeê iòfòK^ ijòZ cògòaû _ùe ùMûUòG AùfKUâ^ @ûagýK jêGö GYê Gjû ~êq @Meâ Kû~ðý Kùeö (vii) ùiûfûe ùifùe N - _Kâ ûe ifò Kò ^Kê P - _Kâ ûe iòfKò ^ C_ùe P_ûA eLû~ûA[ûGö // 84 //

(viii) ~êq I aò~êq @Mâ C_ùe @ûùfûK _Wÿòùf aò\\êýZ (v) Gjò KkKê Cy AÆûZ ^òcòðZ UûIßûeþ C_ùe eLû~ûA[ûGö aòbûaû«e iÁé ò jêGö Cbd @MâKê _eòaûjú Zûe \\ßûeû (vi) _a^ ajùò f _ùâ _fe Nùê e I G[ô ij iõ~qê ùRù^ùeUeþ iõù~ûM Kùf a\\ò êýZ _âaûj jêGö ùMûUòG ùiøe ùife aò\\êýZ Cšû\\^ lcZû 0.7 w I ùbûùfÖR iéÁò Keòaûe c¤ Neì ò[ûGö lcZû 0.5 V eê 1.0 V @ùUö (vii) ùZYê Gjû \\ßûeû aò\\êýZ¨ Cš^Ü ùjûA[ûGö (viii) ]úe _a^ I @Zò ùRûeùe ajê[ôaû _a^ùe Gjò Kk (ix) @]ôK aò\\êýZ aòbûaû«e _ûAaû _ûAñ @ù^KMWê ÿòG ùiøe ùifKê _õqò I ɸùe iRûA ù~ûM Keû~ûGö GjûKê Kû~ðý Keò ^ [ûGö ùiûfûe _ýûù^f Kêjû~ûGö Rk gqò (x) \\êMðc @*kùe aò\\êýZ iõù~ûM, Uâû`òK iõùKZ, cjûKûgKê ù_âeòZ C_Mâj I Kûf¨Kùê fUeùe ùiøe ùif Rê@ûe gq,ò ùXC gqò, Rk a\\ò êýZ ù~ûR^û Rk gqòe aýajûe Keû~ûGö C\\ûjeYö (xi) ùiøe ùife @iêaò]û ùjCQò Gjûe Zò@ûeò _âKâòdû aýd Rê@ûe gqò ajêk I iòfòK^ ijR f² ^êùjñö (i) _[é aô ú I P¦â c¤ùe @ûKhYð eê icê\\âùe Rê@ûe iéÁò jGê ö _a^ gqò (ii) Rê@ûe gqò _ûAaû _ûAñ ^\\ú cêjûYùe Rkûgd ^òcðûY Keò ùi[ôùe iäëAi ùMUþ fMû~ûGö (iii) Cy Rê@ûe ùaùk ùMUKê ùLûfò Rkûgdùe Rk b©òð ùjaûKê \\ò@û~ûGö (iv) _ùe Gjò RkKê ^òdªòZ bûùa Lfûi Keò UeaûA^þ Neì û~ûGö (v) UeaûA^ Nìeòaû\\ßûeû aò\\êýZ¨ Cš^Ü jêGö ùXC gqò (i) ùXCe MZòR gqò \\ßûeû c¤ UeaûA^ Neì û~ûA aò\\êýZ¨ Cš^Ü Keùò jaö Rk aò\\êýZ¨ gqò ^\\úa§ ù~ûR^û PòZâ 8.3 - _a^ Kk PòZâ 8.4 - ^\\úa§ ù~ûR^û (i) aûdêe MZòR gqòKê aýajûe Keò abò ^ò Ü _âKûe Kû~ðý Keû~ûA[ûG ù~_eòKò Wwû PkûAaû, fêMû gêLûAaû, AZýû\\òö (ii) aûdêe MZòR gqòKê ~ûªòK I aò\\êýZ gqùò e c¤ _eòYZ Keû~ûA_ûùeö (iii) _a^ Kk \\ßûeû aò\\êýZ Cšû\\^ Keû~ûA[ûGö (iv) _a^ Kkùe ùKùZMêWòÿG _âù_feþ L¬û ~ûA[ûGö // 85 //

(i) ^\\úa§ ù~ûR^ûùe ^\\ú RkKê GK aéjZ¨ Rk bŠûeùe (iii) Gjò gqòe _ecò ûY E=MC2 iZì â \\ßûeû ^òð¡ûeòZ jGê ö @UKûA eLû~ûGö (iv) Gjò _âKâòdûùe gqò Cšû\\^e @iêaò]ûMêWKò ùjCQò - (ii) _ùe RkKê Cyeê ^òcKÜ ê _âak ùaMùe QWû~ûGö (a) aýajéZ _ecûYeê iõelY I _e·ò k^û (b) _eùò ag (iii) C_eê _W[ê aô û Rk UeaûA^¨Kê Neì ûA [ûGö UeaûA^þ ij _â\\hì Y (c) ^ûbKò úd gqò ùK¦â _âZÂò ûùe @Zý]Kô Lyð (d) Mêeê _ecûYêe iúcòZ fbýZûö fûM[ò ôaû @ûùcPð eþ Gjû\\ßûeû Nìe[ò ûG I a\\ò êýZ¨ Cš^Ü jGê ö ùR÷a gqò iûcê\\âòK Zû_R gqò (i) ùR÷a _\\û[ð Vûeê còkê[ôaû gqòKê ùR÷agqò Kêjû~ûGö (i) ic\\ê eâ _Âé bûM I @ûbý«eúY Rk c¤ùe C©û_e ZûeZcý C\\ûjeY - RûùkYú KûVö ejò[ûGö (ii) ùRa÷ _\\û[Kð ê Zò^ò bûMùe abò q Keû~ûA_ûùeö (ii) _éÂbûM C©¯ [ôfûùaùk @ûbý«eúY Rk @ù_lûKZé (a) ^Zì ^ Cn\\ò - abò ò^Ü alé , giý, ùg÷aûkö [Šû [ûGö (b) @aùgh - KêUû, KŠê û, @ûLê L\\û, _Z,â ùPeö (c) @ûaR^ð û - ck, cZê ,â KûeLû^ûe @ûaR^ð û ~ûjû (iii) Zû_cûZûâ e _û[Kð ý ~\\ò 200C jGê , ùZùa e_ì û«eY _ûIûßeþ ùRa÷ aòNU^ ùjûA_ûe[ê ôaö _äû<ùe Zû_R gqò ùe eì_û«eY KeòjGê ö (iii) ùRa÷ _\\û[eð ê ·ùeûUò C_ûdùe gqò ckò [ò ûGö Zûjû ùjCQò (iv) _Âé bûMe Zû_ Zek Gùcû^ò@û I ùKûæ ùeûù`äûùeûKûað^Kê \\j^, Zû_ @_NU^ I MýûiúKeY I ZekúKeYö aû¿úbZì Keaò ûùe aýajZé jGê ö Gjò aû¿ \\ßûeû UeaûA^ NìeûA a\\ò êýZ Cšû\\^ Keû~ûGö ùR÷a Mýûi (v) @ûbý«eúY [Šû Rk aýajûe Keò aû¿Kê _Yê ò [Šû Keû~ûGö  @cRæ û^ @^_ê iòÚZùò e ùR÷a _\\û[eð aNò U^ \\ßûeû ù~Cñ Mýûie cgò Yâ Cš^Ü jGê ZûKê ùRa÷ Mýûi Kjê û~ûGö @]Kô ûõg bìZû_R gqò ùlZùâ e Gjû ùMûaeeê ckò [ò ûG ùaûfò ùMûae Mýûi ùaûfò c¤ Kjê û~ûGö (i) _[é aô ú @bý«eùe [aô û Zû_gqKò ê b-ì Zû_R gqò Kjê û~ûGö (ii) _é[ôaúe MbúeZc iûÚ ^ùe gòkû Zekú ~ûA[ûGö GjûKê ùMûae Mýûi _ûæ < cûMûà Kjê û~ûGö  ùMûae Mýûi _æû<ùe ·eòUò cêLý @õg [ûGö GMêWÿòK (iii) ùKùZK @*kùe cûMûà ùVfò ùjûA @ûiò KòQò CyZûùe ùjCQò _âùag _ûZâ, WûAùRÁe Kì_, ]ûZê ^òcòðZ ùWûc¨ I ^òMðc ^kúö ejò~ûGö (iv) ùijò iûÚ ^Kê C©¯ iûÚ ^ ùaûfò Kêjû~ûGö PòZâ 8.5 - ùMûae M¥ûi¨ _äû< (v) Rk C©¯ iûÚ ^ iõÆgðùe @ûiò aû¿ jêG I ùaùkùaùk b_ê éÂe `ûU aûU ù\\A aûjûeKê ·fò@ûùiö (vi) GjûKê C¾_iâ aâ Y Kjê û~ûGö (vii) Gbkò iÚû^ùe gòkûLŠ c¤ùe Rkúd aû¿ @Zêýy ·_ iéÁò Kùeö (viii) ùijò iûÚ ^ _~ýð « bMì bðKê _ûA_ b©ðò Keò C©¯ aû¿Kê iõMâj Keû~ûGö (ix) C©¯ aû¿ \\ûß eû UeaûA^ Neì ûA a\\ò êýZ Cšû\\^ Keû~ûGö ^ûbòKúd gqò (i) dêeû^òdc, ù[ûedò c aû _ùä Uû^dò c _eò Meê ê _ecûYeê ^ûbòK abò ûR^ `kùe _Pâ eê _ecò ûYùe gqò ckò ò[ûGö (ii) ^ûbKò úd abò ûR^ùe _âû[cKò aÉêZß I _eòa©Zðò aÉêZß c¤ùe _û[Kð ý gqòùe _eòYZ jêGö // 86 //

(a) _ùâ ag _ûZâ - Gjò _ûZâùe ùMûae I _ûYeò 4:5 A. ùKûAfû @^_ê ûZùe cgò âYKê Xkû~ûGö (i) ùKûAfûe cêLý C_û\\û^ Kûað^ @ùUö Kûað^ _eòcûY (b) WûAùRÁe Kì_ - Gjû iùò c< ^òcòðZ GK Kì_ö @^êiûùe Gjû ·eò _âKûeö Gjûe GK bûM cûUò C_ùe I Z^ò ò bûM cûUò (a) @û^ÚâûiûAU¨ - Kûað^¨ _eòcûY 94% eê 98% bòZùe [ûGö ùMûae I _ûYeò cgò âY ^k ù\\A (b) aòUêcò^i¨ - Kûað^¨ _eòcûY 79% eê 93% Gjû c¤Kê @ûùiö (c) fòM^ûAU¨ - Kûa^ð ¨ _eòcûY 72% eê 78% (d) _òU¨ - Kûað^¨ _eòcûY 44% eê 71% (c) ]ûZê ^òcðòZ ùWûc¨ - Gjû AÆûZ aû iòùc< I KõKâòU ^òcòðZö Gjû WûAùRÁe Kì_Kê aûdêùeû]ú @]ôK Kûað^ [ôaû ùKûAfûeê @]ôK gqò còkò[ûGö Keò[ûGö aûdê @_Rúaú aýûùoeò@û GVûùe (ii) ùKûAfûe \\j^ `kùe Zû_ Cš^Ü jêGö GYê ùKûAfû ùMûae I _ûYòe cògâYeê còù[^, Kûað^ WûA@KiûAW¨, jûAùWâûùR^ I jûAùWâûùR^ aýajûe Keò Zû_R aò\\êýZ ùK¦âùe aò\\êýZ Cšû\\^ if`ûAW¨ Mýûi Cš^Ü Kùeö Keû~ûGö (iii) ùKûAfûe @«]ìðc _ûZ^eê ùKûK¨ iéÁò Keû~ûGö ùKûK¨ (d) ^òMðc ^kú - Gjò ^kú aûU ù\\A ùeûùhA NeKê ]ûZê ^òÃûi^ I Áòf Z@ò ûeòùe aýajéZ jêGö Mýûi¨ ~ûA[ûGö B. ù_ùUûâ fòdc¨ (i) ù_ùUûâ fòdc¨ jûAùWâûKûað^e GK cògâYö (e) ùMûae Mýûi aýZúZ Gjò _ûæ <eê Lû\\ c¤ còk[ò ûG (ii) bìMbðe iQò\\âgòkûÉe c¤ùe Gjû i*ôZ ùjûA ejòQòö ~ûjû LZ eìù_ aýajûe jGê ö (iii) ù_ùUâûfòdc¨ Cù©ûk^ _ùe GjûKê @ûõgòK _ûZ^ _¡Zòùe aòùgû]^ Keû~ûG I Gjûe aòbò^Ü C_û\\û^Kê ^aúKeY @ù~ûMý gqò C› @fMû @fMû iõMâj Keû~ûGö C. _âûKéZKò Mýûi¨ Gjò gqò C›MWê òKÿ icd Kùâ c ùgh ùjûA~ûGö ùKûAfû, (i) ù_ùUûâ fòdc¨ Cù©ûk^ ùaùk ù~Cñ Mýûi¨ còk[ò ûG, Zûjû ù_ùUûâ fdò c I _Kâ Zé òK Mýûi Gjûe C\\ûjeY @ùUö GMêWÿKò ê ùjCQò _âûKéZòK Mýûi¨ö Rúaûgà A§^ ùaûfò c¤ Kjê û~ûG KûeY Gjû Rúacû^ue (ii) Gjûe cêLý C_û\\û^ còù[^¨ö ù\\jûaùgheê Zò@ûeò ùjûA[ûGö (iii) Gjû RûùkYú bûùa Nùe I KûeLû^ûùe aýajéZ jêGö Rúaûgà A§^e ajkê aýajûe _eòùag _\\â hì Y Ke[ò ûGö Rúaûgà A§^ (iv) @ûc ù\\ge eûRiÚû^, cê´ûA C_Kìk @*k Gaõ Ké¾û I ùMû\\ûaeú ^\\úe Zòùâ KûYbcì ò @*kùe _âPeê _eòcûYùe  céZ Rúacû^ue ù\\jûaùgh fl fl ahð ]eò bMì bðùe _âûKéZKò M¥ûi¨ MzòZ [aô ûe iìP^û còùkö ejò, @Zò Cy ·_ I Zû_ ù~ûMêñ Rúaûgà A§^ùe _eYò Z jêGö Rúaûgà A§^e C\\ûjeY ùjCQò ùKûAfû, ù_ùUûâ fdò c I _âûKéZòK aû¿ö *** // 87 //

_gâ Üûakú \\úNð C©ecìkK _âùgûÜ ©e (4 marks) Q 1. ùiøe Pfê ûe MV^ I Kû~ðýKûeZò û aSê û@ö Ans. (i) ùiøe Pêfûùe ùiøe Zû_ùe ùeûùhA Keû~ûGö (ii) Gjû GK KûV aû _äûÁKò ^òcòZð @ûdZN^ûKûe aûKè @ùUö (iii) Gjûe Zòù^ûUò @õg [ûG, ~[û - @û]ûe _ûZâ, Zû_ùgûhú @ûzû\\^ I _âZò`kKö (iv) @û]ûe _ûZâùe Rk I e§û\\âaý eLû~ûA[ûGö iì~ðýu Zû_ @aùgûhY Keòaû _ûAñ Gjûe aûjûùe I bòZùe Kkû ew \\ò@û~ûA[ûGö (v) Pfê ûe C_ebò ûMKê GK KûP `kKùe @ûa©é Keû~ûA[ûGö _a^ Kk Gjû aûr bòZùe Zû_cûZâû aé¡ò Kùe, Kò«ê @aùgûhòZ Zû_Kê aûjûeKê QûWÿò ^ [ûGö (iii) Gjò KkKê Cy AÆûZ ^òcðòZ UûIßûeþ C_ùe eLû~ûA[ûGö (iv) _a^ ajùò f _ùâ _fe Nùê e I G[ô ij iõ~qê ùRù^ùeUeþ (vi) iì~ðýu @aiÚû^ @^êiûùe iì~ðý KòeYKê aûr c¤ùe ùK¦úâ bZì KeûAaû _ûAñ GK _Zâ `ò kK ej[ò ûGö _Zâ `ò kK c¤ Neì ò[ûGö ciéY @ûfêc^ò òdc aû KûPùe Zò@ûeò ùjûA[ûGö (v) ùRù^ùeUeþ Neì òùf aò\\êýZ¨ Cš^Ü ùjûA[ûGö (vi) @ûc eûRýe _êeú I ùKûYûKVð ûùe Gjbò kò ùKùZK _a^ Q 2. R@ê ûeeê K_ò eò a\\ò ýê Z¨ gqò Cšû\\^ Keùò ja a‰^ð û Keö Kk iÚû_^ Keû~ûAQòö Ans. Q 4. iì~ðý iKk gqòe @û]ûe - G Cqòe ~[û[ðZû \\gðû@ö (i) _[é aô ú I P¦â c¤ùe @ûKhYð eê ic\\ê âùe R@ê ûe iÁé ò jêGö Ans. (ii) Rê@ûe gqò _ûAaû _ûAñ ^\\ú cêjûYùe _âûd 20 Kò.cò. (i) _é[ôaú _éÂùe còkê[ôaû icÉ gqòe C› iì~ðý @ùUö f´e Rkûgd ^cò ðûY Keò ùi[ùô e iäëAi ùMUþ fMû~ûGö (ii) _é[aô úe RúaRMZ, Rk ùiâûZ, aûdê ùiâûZ, Rúaûgà A§^ (iii) Cy Rê@ûe ùaùk ùMUþKê ùLûfò Rkûgdùe Rk b©òð @û\\ò ùiøe gqò ù~ûMêñ iéÁò ùjûAQòö ùjaûKê \\ò@û~ûGö (iii) Cnò\\cûù^ iì~ðýe @ûùfûK gqòKê C_ù~ûM Keò Lû\\ý (iv) _ùe Gjò RkKê ^òdªòZ bûùa icê\\âKê Lfûi Keû~ûGö (v) Lfûi ùjC[ôaû Rk ùiâûZùe UeaûA^þ Nìeû~ûGö _âÉêZ Ke«òö (vi) UeaûA^þ Neì òaû\\ßûeû aò\\êýZ¨ Cš^Ü jêGö (iv) icMâ RúaRMZ Lû\\ý _ûAñ Cnò\\ C_ùe ^òbðe Kùe I Q 3. _a^ Kke PòZâ @u^ Keò Gjûe C_ù~ûMòZû ùi[ôeê ^òRe ùRa÷ -eûiûd^òK gqò _ûA[ûGö @ûùfûP^û Keö (v) KûkKâùc RúaRMZe @aùgheê bìMbðùe Rúaûgà A§^ Ans. ~[û - ùKûAfû, ù_ùUâûfòdc I _âûKéZKò Mýûi iéÁò jêGö (vi) iì~ðýue Zû_ gqò _é[ôaúùe Rk PKKâ ê ^òdªY Kùeö (i) _a^ Kkùe aûdêe MZòR gqòKê C_ù~ûM Keò aò\\ýêZ Cšû\\^ Keû~ûA[ûGö Rkùiûâ Zeê @ûùc a\\ò êýZ gqò Cš^Ü Keêö (ii) _a^ Kkùe ùKùZMêWòG _âù_feþ L¬û ~ûA[ûGö // 88 //

(vii) ùiøeZû_ _[é ôaúe RkaûdKê ê ^dò ªY Kùeö aûdê Zû_ùe Q 6. ùiûfûeþ ùifþ K’Y? Gjûe C_KûeòZû CùfäL Keö ZûeZcý aûdê ·_ùe ZûeZcý iÁé ò Kùeö aòbò^Ü iûÚ ^ùe aûdê Pû_ùe _û[ðKý ù~ûMêñ aûdê _âaûjòZ jêGö Ans. (viii) G[eô ê RYû~ûG ù~ i~ì ðý iKk gqeò @û]ûeö (i) ùiûfûe ùif \\ßeû ùiøe gqòKê a\\ò ýêZ gqòùe _eòYZ Q 5. ùMûae Mýûiþ _äû<e PòZâ @u^ Keò Zûjûe aòbò^Ü Keû~ûGö @õge Kû~ðý CùfäL Keö (ii) G[ùô e ùiøe @ûùfûK aò^òù~ûM Keò aò\\ýêZ aòbûaû«e Ans. ùMûae Mýûi¨ _æû<ùe ·eòUò cêLý @õg [ûGö GMêWÿòK iéÁò Keû~ûGö ùZYê Gjò _¡ZòKê @ûùfûK-ùbûfUúd _âbûa Kêjû~ûGö ùjCQò _âùag _ûZâ, WûAùRÁe Kê_, ]ûZê ^òcòðZ ùWûc I ^òMðc ^kúö (iii) a\\ò ýZê abò ûaû«e iÁé ò Keaò û _ûAñ G[ùô e GK @¡_ð eaò ûjú aýajûe Keû~ûA[ûGö KûeY @¡ð_eòaûjú C_ùe ùMûae M¥ûi¨ _äû< @ûùfûK _Wÿòùf aò\\ýêZ aòbûaû«e iéÁò jêGö (a) _âùag _ûZâ - Gjò _ûZâùe ùMûae I _ûYòe 4:5 (iv) ùiûfûe ùifùe @¡ð_eòaûjú bûùa N - _âKûe I @^ê_ûZùe cògâYKê Xkû~ûGö P - _âKûe iòfòK^ aýajûe Keû~ûGö (b) WûAùRÁe Kê_ - Gjû iòùc< ^òcòðZ GK Kì_ö Gjûe (v) iòfKò ^¨ ÇUKò ùe @ûùi^ð Kò ¨ Lû\\ cgò òùf Gjû N - _Kâ ûe GK bûM cûUò C_ùe I Zò^ò bûM cûUò bòZùe [ûGö ifò Kò ^ jGê ö ifò Kò ^¨ PZüê -iõù~ûRú @ùUö @ûùi^ð Kò ¨ _*- ùMûae I _ûYòe cògâY ^k ù\\A Gjû c¤Kê @ûùiö iõù~ûRú ùjûA[ôaûeê ifò Kò ^¨ ijZò cgò aò û _ùe ùMûUGò (c) ]ûZê ^òcðòZ ùWûc - Gjû AÆûZ aû iòùc< I KõKâòU AùfKUâ^¨ ak_ò ùWÿö Gjò akKû AùfKUâ^¨Uò ·Rð aûjK ^òcòðZö Gjû WûAùRÁe K_ì Kê aûdùê eû]ú Keò[ûGö aûdê eìù_ Kû~ýð Kùeö @[ðûZ a~ò êq @Mâe Kû~ðý Kùeö @_Rúaú aýûùoeò@û GVûùe ùMûae I _ûYòe cògâYeê còù[^, Kûað^ WûA@KiûAW, jûAùWâûùR^ I (vi) ùijò_eò iòfòK^¨ ÇUòKùe ùaûe^ Lû\\ cògòùf P-_âKûe jûAùWâûùR^ if`ûAW Mýûi Cš^Ü Kùeö iòfòK^¨ jêGö ùaûe^¨ Zâò-iõù~ûRú ùjûA[ôaûeê ifò òK^¨ (d) ^òMcð ^kú - Gjò ^kú aûU ù\\A ùeûùhA NeKê Mýûi ijòZ cògòaû _ùe ùMûUòG AùfKUâ^¨ @ûagýK jêGö ~ûA[ûGö GYê Gjû ~êq @Meâ Kû~ýð Kùeö (e) ùMûae Mýûi aýZúZ Gjò _æû<eê Lû\\ c¤ còkò[ûG ~ûjû LZ eìù_ aýajûe jêGö (vii) ùiûfûe ùifùe N - _Kâ ûe ifò Kò ^K¨ ê P - _Kâ ûe iòfKò ^¨ C_ùe P_ûA eLû~ûA[ûGö (viii) ~êq I aò~êq @Mâ C_ùe @ûùfûK _Wÿòùf aò\\ýêZ aòbûaû«e iÁé ò jêGö Cbd @MâKê _eòaûjú Zûe \\ßûeû iõù~ûM Kùf aò\\ýêZ _âaûj jêGö ùMûUòG ùiøe ùif¨e aò\\ýêZ Cšû\\^ lcZû 0.7 w I ùbûùfÖR iéÁò Keòaûe lcZû 0.5 V eê 1.0 V @ùUö (ix) @]ôK aò\\ýêZ aòbûaû«e _ûAaû _ûAñ @ù^KMêWÿòG ùiøe ùifKê _õqò I ɸùe iRûA ù~ûM Keû~ûGö GjûKê ùiûfûe _ýûù^f Kjê û~ûGö (x) \\êMðc @*kùe aò\\ýêZ iõù~ûM, Uâû`òK iõùKZ, cjûKûgKê ù_âeZò C_Mjâ I Kûf¨Kùê fUeùe ùiøe ùif aýajûe Keû~ûGö (xi) ùeWÿòI I ùUfòbòR^e aòbò^Ü ~ª_ûZòùe c¤ ùiûfûe ùif aýajéZ ùjûA[ûGö // 89 //

Q 7. iûcê\\âòK Zû_R gqò I bìZû_úd gqòe _û[ðK¥ \\gðû@ö bìZû_úd gqò (i) _é[ôaú @bý«eùe [ôaû Zû_gqòKê bì-Zû_R gqò Ans. Kjê û~ûGö iûcê\\âòK Zû_R gqò (ii) C©¯ cûM¨cû ùVfò ùjûA @ûiò KòQò CyZûùe ejò~ûGö (i) icê\\âe _éÂbûM I @öbý«eúY Rk c¤ùe C©û_e ~ûjûKê C©¯ iÚû^ Kêjû~ûGö ZûeZcý ejò[ûGö (iii) Gjò C©¯ iÚû^ iõÆgùð e @ûiò Rk aû¿ ùjûA aûjûeKê (ii) _éÂbûM C©¯ [ôfûùaùk @ûbý«eúY Rk @ù_lûKZé @ûiòùf ZûKê C¾_âiâaY Kêjû~ûGö [Šû [ûGö (iv) Gbkò iÚû^ùe gòkûLŠ c¤ùe Rkúd aû¿ @Zýê y ·_ (iii) Zû_cûZâûe _û[Kð ý ~\\ò 200C jêG, ùZùa eì_û«eY iéÁò Kùeö _ûIßûeþ _æû<ùe Zû_R gqòùe eì_û«eY KeòjêGö (v) ùijò iûÚ ^ _~ðý« bMì bKð ê _ûA_ b©òð Keò C©¯ aû¿ûKê (iv) _Âé bûMe Zû_ Zek Gùcû^@ò û I ùKûæùeûù`ûäùeûKûa^ð Kê iõMâj Keû~ûGö aû¿úbìZ Keòaûùe aýajéZ jêGö Gjò aû¿ \\ßûeû (vi) C©¯ aû¿ \\ßûeû UeaûA^ NìeûA aò\\êýZ Cšû\\^ UeaûA^ NìeûA aò\\ýêZ Cšû\\^ Keû~ûGö (v) @ûbý«eúY [Šû Rk aýajûe Keò aû¿Kê _êYò [Šû Keû~ûGö Keò Zek @aiÚûKê @Yû~ûGö (vi) Gjò _âKâòdûùe ahðe iaê icdùe gqò còkò_ûùeö Q 8. ùiøe Pêfû I ùiûfûeþ ùife _û[ðK¥ \\gðû@ö ùiûfûeþ ùif Ans. (i) ùiûfûe ùif \\ûß eû ùiøe gqKò ê aò\\êýZ gqòùe _eYò Z Keû~ûGö ùiøe Pêfû (ii) G[ùô e ùiøe @ûùfûK aò^ùò ~ûM Keò aò\\ýê Z aòbûaû«e (i) Gjò Pêfûùe ùiøe Zû_ùe ùeûùhA Keû~ûGö iéÁò Keû~ûGö ùZYê Gjò _¡ZòKê @ûùfûK-ùbûfUúd (ii) Gjû GK KûV aû _ûä ÁKò ^cò ðZò @ûdZN^ûKûe aûr @ùUö _âbûa Kêjû~ûGö (iii) Gjûe Zòù^ûUò @õg [ûG, ~[û - @û]ûe _ûZ,â Zû_ùgûhú (iii) aò\\êýZ aòbûaû«e iéÁò Keòaû _ûAñ G[ôùe GK @ûzû\\^ I _âZò`kKö @¡_ð eaò ûjú aýajûe Keû~ûA[ûGö KûeY @¡ð_eaò ûjú (iv) @û]ûe _ûZâùe Rk I e§û\\âaý eLû~ûA[ûGö Zû_ C_ùe @ûùfûK _Wÿòùf aò\\êýZ aòbûaû«e iéÁò jêGö @aùgûhY Keòaû _ûAñ Gjûe aûjûùe I bòZùe Kkû (iv) ùiûfûe ùifùe @¡ð_eòaûjú bûùa N - _âKûe I ew \\ò@û ~ûA[ûGö P - _âKûe iòfòK^¨ aýajûe Keû~ûGö (v) Pfê ûe C_ebò ûMKê GK KûP `kKùe @öa©é Keû~ûA[ûGö Gjû aûr bòZùe Zû_cûZâû aé¡ò Kùe, Kò«ê @aùgûhòZ (v) @]Kô aò\\ýê Z aòbûaû«e _ûAaû _ûAñ @ù^KMWê òGÿ ùiøe Zû_Kê aûjûeKê QûWÿò ^ [ûGö ùifKê _õqò I ɸùe iRûA ù~ûM Keû~ûGö GjûKê (vi) iì~ðýu @aiÚû^ @^iê ûùe iì~ðý KòeYKê aûr c¤ùe ùiûfûe _ýûù^f Kjê û~ûGö ùK¦âúbìZ KeûAaû _ûAñ GK _âZò`kK ejò[ûGö _âZò`kK ciéY @öfêcò^òdc aû KûPùe Zò@ûeò (vi) \\êMðc @*kùe aò\\êýZ iõù~ûM, Uâû`òK iõùKZ, ùjûA[ûGö cjûKûgKê ù_âeòZ C_Mâj I Kûf¨KêùfUeùe ùiøe ùif aýajûe Keû~ûGö // 90 //

iõlò¯ C©ecìkK _âùgÜû©e (3 marks) Q 2. ùiøe ùife aýajûeMêWÿòK ùfLö Q 1. ^\\úa§ ù~ûR^û \\ßûeû K_ò eò gqò Cšû\\^ Keû~ûG? Ans. Ans. (i) \\êMðc @*kùe aò\\êýZ iõù~ûM, Uâû`òK iõùKZ, cjûKûgKê ù_âeZò C_Mâj I KûfK¨ ùê fUeùe ùiøe ùif (i) ^\\úa§ ù~ûR^ûùe ^\\ú RkKê GK aéjZ¨ Rk bŠûeùe aýajûe Keû~ûGö @UKûA eLû~ûGö (ii) ùeWÿòI I ùUfòbòR^e aòbò^Ü ~ª_ûZòùe c¤ ùiûfûe (ii) _ùe RkKê Cyeê ^òcÜKê _âak ùaMùe QWÿû~ûGö ùif aýajéZ ùjûA[ûGö (iii) C_eê _W[ê aô û Rk UeaûA^K¨ ê Neì ûA [ûGö UeaûA^þ ij fûM[ò aô û @ûùcPð eþ Gjû\\ûß eû Neì ò[ûG I a\\ò ýê Z¨ C_ô^Ü jGê ö Q 3. ^aúKeY ù~ûMý I ^aúKeY@ù~ûMý gqò C›e _û[Kð ¥ \\gðû@ö Ans. ^aúKeY ù~ûMý gqò C› ^aúKeY@ù~ûMý gqò C› (i) Gjò _âKûe gqò C›e aýajûe _ùe _ê^aðûe iéÁò Keò (i) Gjò _âKûe gqò C›e aýajûe _ùe _ê^aðûe iéÁò Keò jêG aû Gjûe ^aúKeY i¸a @ùUö jêG ^ûjó aû Gjûe ^aúKeY i¸a ^êùjñö (ii) Gjò gqò C›MêWÿòK @ie«òö (ii) Gjò gqò C›MêWÿòK iúcòZö (iii) C\\ûjeY - ùiøe gq,ò ùRa÷ aÉê,ô Rk gqò, aûdê gq,ò (iii) C\\ûjeY - ùKûAfû, ù_ùUâûfòdc, _âûKéZKò Mýûi¨ö ^ûbòKúd gqò, bìZû_R gqò, icê\\â Zeweê RûZ gqòö Q 4. Rk aò\\êýZ¨ gqò I Zû_R aò\\êýZ¨ gqòe _û[ðK¥ \\gðû@ö Ans. Rk aò\\êýZ¨ gqò Zû_R aò\\êýZ¨ gqò (i) ùKûAfû aýajûe Keò Zû_R aò\\êýZ ùK¦âùe aò\\êýZ (i) ^\\ú RkKê ajé Z¨ Rk bŠûeùe @UKûA Rkaò\\ê¥Z¨ C_ôû\\^ Keû~ûGö Cšû\\^ Keû~ûGö (ii) ùKûAfûe \\j^ `kùe Zû_ Cš^Ü jêGö Gjò Zû_ (ii) RkbŠûeùe C_eê _Wê[ôaû Rk UeaûA^¨Kê NìeûA [ûGö \\ßûeû RkKê Mec Keò Rkúd aû¿ùe _eòYZ Keû~ûGö (iii) Rkúd aû¿ùe UeaûA^K¨ ê Neì ûA a\\ò ýê Z¨ Cš^Ü Keû~ûGö (iii) UeaûA^þ ij fûMò[ôaû @ûùcðPeþ Gjû\\ßûeû Nìeò[ûG I (iv) Gjû ^aúKeY @ù~ûMý gqòe C\\ûjeYö aò\\êýZ¨ Cš^Ü jêGö (iii) Gjû ^aúKeY ù~ûMý gqòe C\\ûjeYö Q 5. ùiøe Pêfûe Zò^òUò @iêaò]û ùfLö Q 6. C©c gqò C›e flY K’Y? Ans. C©c gqò C›e flYMêWÿòK ùjCQò : Ans. (i) Gjû _âZò N^`k aû aÉêZß _âZò @]ôK Kû~ýð Keò_ûeê[aô ö (ii) ijRùe còkê[ôaö (i) ùeûùhA _ûAñ @]ôK icd fûMò[ûGö (iii) _eòaj^ I iõelY ijR ùjûA[aô @[ðûZ ù^aû-@ûYaò û (ii) ahðû I ùcN@ê û \\ò^ùe ùeûùhA Keò jêG^ûjóö (iii) _Zâ ò`kKKê aûe´ûe iì~ðýegúà @ûWÿKê NêùeAaûKê _Wò[ÿ ûGö I iûAZò eLôaû ijR ùjûA[aô ö (iii) Kc aýdiûù_l @[ûð Z Kc \\ûcùe còkò_ûeê[ôaö // 91 //