เมื่อปลาจะกินดาว ปีที่17

รายงานสถานการณส์ ิ่งแวดล้อมในรอบปี พ.ศ. 2562 101 ประโยคสน้ั ๆ เพยี งสองวรรค “นำ�้ จะท่วมฟา้ ปลาจะกนิ ดาว” มที มี่ า จาก “เพลงยาวพยากรณก์ รงุ ศรอี ยธุ ยา” ซงึ่ มกั จะนยิ มทอ่ งจำ� เป็น บทอาขยานว่า “น�ำ้ จะทว่ มฟ้า ปลาจะกินดาว ผดู้ จี ะเดินตรอก ขคี้ รอก จะเดินถนน กระเบ้ืองจะเฟื่องฟูลอย น�้ำเตา้ นอ้ ยจะถอยจม” เป็น บทกลอนคำ� ทำ� นายถงึ หายนะอาเพศภยั ทจี่ ะเกิดกบั กรงุ ศรอี ยธุ ยาคราว เสยี กรุง แม้บทกลอนบทน้ีจะไมม่ ีนัยประหวัดถึงในยุคปัจจุบัน หากแต่ด้วย สถานการณ์ปญั หาสิ่งแวดล้อม โดยเฉพาะภัยจากการเปลี่ยนแปลง สภาพภูมิอากาศที่ก�ำลังเลวร้ายลงเรื่อย ๆ กรมส่งเสริมคุณภาพ สิ่งแวดลอ้ มและชมรมนักข่าวสิ่งแวดล้อม จึงไดจ้ ัดท�ำรายงาน สถานการณส์ ่ิงแวดลอ้ มประจ�ำปีขึ้น ภายใตช้ ื่อ “เมื่อปลาจะกินดาว” ฉบับปฐมฤกษ์ เมือ่ ปี พ.ศ. 2544 อยา่ งไรกด็ ี เวลาผ่านไปรว่ ม 17 ปี สถานการณ์การเปล่ียนแปลง สภาพภูมิอากาศกลับย่ิงทวีความรุนแรงมากขึ้น จนถึงระดับวิกฤต และได้สง่ ผลกระทบต่อประชาชนในหลาย ๆ พื้นท่ีท่ัวโลก จากสภาพ ภูมิอากาศท่ีเปลี่ยนแปลงอยา่ งรุนแรงจนไม่อาจคาดเดาได้ ในขณะที่ วงการวทิ ยาศาสตรแ์ ละนกั วิชาการทว่ั โลกตา่ งกล่าวย้ำ� ถึงความจำ� เป็น อยา่ งย่ิงประชาคมโลกต้องเรง่ ปฏิวัติสังคมและเศรษฐกิจโลกเพ่ือ หยุดยงั้ สภาวะโลกร้อน ก่อนทีส่ ภาวะโลกรอ้ นจะทวีความรนุ แรงจนไม่ อาจจะควบคมุ ไว้ไดอ้ กี ดังนั้น เราจึงอาจพูดได้อย่างเต็มปากแล้วว่า เราก�ำลังกา้ วเข้าสู่ยุคท่ี น้ำ� แข็งขวั้ โลกจะละลายจนนำ้� ท่วมโลก และปลากำ� ลังจะว่ายข้นึ ไปกินดาว ดงั่ คำ� ทำ� นาย นเี่ ป็นเพยี งปฐมบทกอ่ นความวบิ ตั จิ ากวกิ ฤตการเปลย่ี นแปลง สภาพภูมิอากาศสุดข้ัวเท่านน้ั

102 เมอื่ ปลาจะกินดาว 1 สมทุ รสาคร พระอาทิตยย์ ามเท่ียงในเดือนมิถุนายนแผดรังสีร้อนไม่ตา่ งจาก แดดกลางเดือนเมษายน อัมพร สีกุหลาบ หญิงรา่ งเล็กนักกิจกรรมดา้ น ส่ิงแวดล้อมแห่งเมืองมหาชัยพาเราเดินฝ่าแดดไปตามทางเดินคอนกรีต ที่ทอดตัวอยเู่ หนอื ป่าชายเลนผนื เลก็ ๆ รมิ ฝัง่ อ่าวมหาชยั ยามน้ีเปน็ เวลาน�้ำลงสุดของวัน หลังจากเราเดินเลยแนวดงไมแ้ สม สลับโกงกางท่ีขึ้นทึบจนมองไม่เห็นทะเลจากอีกดา้ น หาดเลนทอดยาว กว้างจรดกำ� แพงไมไ้ ผก่ ป็ รากฏแกส่ ายตา มปี ลาตีนหลากหลายขนาด ใน แอง่ น้�ำท่ีขังเปน็ หยอ่ ม ๆ บนหาดกม็ ลี กู ปลาเล็ก ๆ แหวกว่ายเปน็ ฝูง กล่ิน เกลือและลมทะเลสดช่ืนพัดปะทะใบหนา้ ช่วยคลายความร้อนแรงของ แสงแดดเบ้อื งบน อัมพร เล่าวา่ แม้ฉากธรรมชาติเบ้ืองหน้าจะแลดูสุขสงบและอุดม สมบูรณ์ หากแต่แท้จริงแลว้ พื้นที่แห่งน้ีเปน็ แนวหน้าในสงครามระหว่าง มนษุ ย์กบั ธรรมชาตทิ ย่ี งั กำ� ลงั ขบั เคย่ี วกนั อยา่ งดเุ ดอื ด ซง่ึ เรากำ� ลงั ตกเปน็ ฝา่ ยเพลี่ยงพล้ำ� “พ้ืนท่ีตรงหนา้ นอ้ งเมือ่ กอ่ นเป็นแผน่ ดินทั้งหมดเลยนะ พืน้ แขง็ ๆ เลย แหละ ไมใ่ ช่ปลกั เลนแบบนี้ พืน้ ท่ชี ายทะเลอย่หู า่ งออกไปจากก�ำแพงไม้ไผ่ ดา้ นนอกโน่น” อัมพรเล่าใหฟ้ งั “เมื่อกอ่ นตรงนี้เคยเปน็ ป่าชายเลนทึบท้ังหมด กวา่ จะมาถึง ชายทะเลตอ้ งฝ่าปา่ ชายเลนเป็นกิโล ๆ แต่ราว ๆ สีส่ บิ ปีกอ่ นการทำ� นากุ้งเริ่มบูม ชาวบา้ นเลยถางป่าชายเลนท�ำนากุง้ กัน ครอบคลุมมา จนถงึ ชายทะเล” อัมพรชี้ไปยังแท่งคอนกรีตแปลกปลอมที่ครึ่งหน่ึงจมอยูใ่ ตห้ าดโคลน ถามว่า “นอ้ งเห็นซากคอนกรีตไหม ตรงนั้นเคยเป็นประตูน�้ำปากบ่อกุง้

รายงานสถานการณส์ ิ่งแวดลอ้ มในรอบปี พ.ศ. 2562 103 ป่าชายเลนโคกขามและหาดเลนบริเวณ ปากอ่าวมหาชยั จ.สมทุ รสาคร ยามน้ำ�ลด (ภาพ : ปรัชญ์ รุจิวนารมย)์ แนวไมไ้ ผ่เกา่ ที่เริ่มผพุ ังจากคล่ืนและลมทะเล (ภาพ : ปรัชญ์ รจุ วิ นารมย)์

104 เม่ือปลาจะกินดาว อมั พร สกี หุ ลาบ ช้ีไปยังแนวชายฝงั่ เดิมนอกร้ัวกำ�แพงไมไ้ ผ่ ปจั จุบันจมอยู่ใต้ทะเลอา่ วไทย ผลพวงจาก ปัญหาทะเลกดั เซาะชายฝั่ง และสภาพอากาศแปรปรวนจากภาวะโลกร้อน (ภาพ : ปรัชญ์ รุจิวนารมย์) พนื้ ทแี่ ถวนที้ ง้ั หมดเคยเป็นนาก้งุ มากอ่ น” เธอชไี้ ปยงั หลกั ฐานเชงิ ประจกั ษ์ ของการต่อสู้กันระหวา่ งมนษุ ย์กับทอ้ งทะเล เธอเล่าตอ่ ว่า หลังจากการถางปา่ ชายเลนเพ่ือเปิดบ่อกุ้งอย่างเปน็ ล่�ำ เปน็ สนั ช่วงทศวรรษที่ 2520 ท้องทะเลก็เรม่ิ รกุ คบื กลืนกินชายฝงั่ เปล่า เปลอื ยปราศจากปราการป้องกนั แปลงนากงุ้ เรม่ิ ทยอยตกทะเลทลี ะแปลง กวา่ ทางการจะรบั รถู้ งึ ปัญหาและเรม่ิ หาทางปอ้ งกนั ทะเลกก็ ดั กนิ ฝั่งลำ�้ เขา้

รายงานสถานการณ์สิ่งแวดล้อมในรอบปี พ.ศ. 2562 105 มากวา่ กิโลเมตร “พอทด่ี นิ มนั หายไปมากเข้า ๆ พวกพกี่ เ็ รม่ิ หาทางป้องกนั โดยการปัก เสาไม้ไผเ่ ป็นก�ำแพงกันคลื่น พรอ้ ม ๆ ไปกบั ฟื้นฟูปลกู ป่าชายเลน เพอ่ื ท่ีจะปอ้ งกันไมใ่ ห้ชายฝัง่ มันร่นเขา้ มาอีก แนวที่นอ้ งเห็นน่ี พวกพ่ีปลูก กันมากกวา่ สิบปีแลว้ นะ วิธีนี้ไดผ้ ลชัดเจนมาก จากเดิมตรงน้ีเป็นน�้ำไป หมด ตอนนเ้ี ร่มิ เป็นดินเลนแล้ว เรากำ� ลงั ทวงแผน่ ดนิ คืนจากทะเลอย่าง ช้า ๆ” เธอว่า อยา่ งไรก็ดี อัมพรรวมไปถึงชาวบา้ นตลอดแนวชายฝ่ังอา่ วไทยตอน ในท้ังหมด ก�ำลังเจอกับภัยคุกคามใหมซ่ ่ึงรา้ ยแรงย่ิงกวา่ ปญั หาการกัด เซาะชายฝงั่ เมอ่ื พายโุ ซนรอ้ นปาบกึ เคลอื่ นตวั ข้ามอ่าวไทย พดั ถลม่ หลาย จังหวัดภาคใต้เมอ่ื ชว่ งตน้ ปที ่ผี ่านมา แมว้ ่าพายจุ ะไม่ได้โหมซดั พนื้ ทอ่ี า่ วไทยตอนในโดยตรง แตอ่ มั พร ยงั คงจำ� กระแสนำ�้ ทะเลเอ่อสงู และคลน่ื แรงทสี่ าดซดั ฝง่ั อย่างไม่ปราณี จากอิทธิพลของพายุปาบึกได้ดี เธอเล่าว่าแมจ้ ะไม่มีใครบาดเจ็บ หรอื เสยี ชวี ติ จากคลน่ื พายซุ ดั ฝ่ัง แตแ่ รงคลนื่ กไ็ ดส้ ร้างความเสยี หาย ใหก้ ับชุมชนริมฝง่ั หลายแห่งท้ังในจังหวัดสมุทรสาคร และจังหวัด ข้างเคียง “เราไม่ร้วู ่าเราจะยนั กบั พลงั ธรรมชาตไิ ดอ้ กี นานเทา่ ไหร่ ยง่ิ ช่วงไมก่ ปี่ มี า นส้ี ภาพอากาศและกระแสนำ้� แปรปรวนมากขนึ้ พกี่ ลวั ว่าถ้าเกดิ พายใุ หญ่พดั เข้ามาทางนจี้ งั ๆ ลำ� พงั กำ� แพงไมไ้ ผ่จะต้านไว้ไมอ่ ยู่ จะเกดิ ความเสยี หายต่อ ชวี ติ และทรพั ยส์ ินอย่างประเมนิ ไมไ่ ด้ “ยงิ่ สภาพภมู อิ ากาศโลกทรี่ ้อนขน้ึ ทำ� ใหร้ ะดบั นำ�้ ทะเลสงู ขน้ึ และพายุ เกิดถ่ีและรุนแรงมากขึ้น เรายิ่งไม่รู้เลยว่าบา้ นเราจะจมทะเลไปเม่ือไหร”่ เธอกล่าวด้วยน�ำ้ เสียงเศร้า

106 เม่อื ปลาจะกินดาว

รายงานสถานการณ์ส่ิงแวดล้อมในรอบปี พ.ศ. 2562 107 คนงานก่อสรา้ งกำ�แพงกนั คล่นื บริเวณปากแม่นำ้ �เจ้าพระยา (ภาพ : ปรัชญ์ รจุ วิ นารมย์)

108 เม่อื ปลาจะกินดาว ชาวเผ่ามาไซอาศยั อยใู่ นกระทอ่ มดนิ ผสมมูลววั ภายในพ้นื ท่ีอนรุ กั ษโ์ นรองโกโรทางภาคเหนือ ของแทนซาเนียในทวีปแอฟรกิ า (ภาพ : ปรัชญ์ รุจิวนารมย)์ 2 แทนซาเนีย ห่างออกไปจากชายฝ่ังสมทุ รสาครในอกี ทวปี สภาพอากาศทแ่ี ปรปรวน ก�ำลังกอ่ ปัญหาอีกรูปแบบให้แกช่ าวเผา่ มาไซในเขตอนุรักษ์โนรองโกโร ทางภาคเหนอื ของประเทศแทนซาเนียเช่นกนั โนอาร์ (Noah Tevenile) ชายหนุม่ ร่างผอมในชุดชนเผา่ มาไซ เชอ้ื เชญิ เราเขา้ ไปในกระท่อมดนิ ผสมมลู ววั เพอื่ หลบลมหนาวของทร่ี าบสงู

รายงานสถานการณ์สง่ิ แวดลอ้ มในรอบปี พ.ศ. 2562 109 หลงั จากคณะผสู้ อื่ ขา่ วชาวไทยเกบ็ ภาพทวิ ทศั น์งดงามตระการตาของ ทิวเขาสูงจรดเมฆและทุง่ หญา้ สะวันนาสีเหลืองออ่ นกว้างสุดสายตานอก แนวรัว้ ไม้ของหมู่บ้านอยา่ งจใุ จ “เราชาวมาไซ ด�ำรงวถิ ชี ีวติ ด้วยการเลี้ยงวัวบนท่งุ หญา้ สะวนั นามาแต่ โบราณ วัวถือเปน็ ทรัพยส์ มบัติล�้ำค่า ชาวมาไซใชป้ ระโยชน์จากแทบทุก สว่ นของวัว เปน็ แหลง่ เนื้อและนม แม้แต่มลู ของมันเรายังนำ� มาใช้สร้างท่ี อย่อู าศยั ” โนอาร์อธบิ ายวถิ ชี วี ติ ของชาวเผ่ามาไซดว้ ยภาษาองั กฤษสำ� เนยี ง แปลกแปร่งแต่ชัดถ้อยชัดคำ� แมว้ ่าที่นี่จะอยูใ่ นเขตอนุรักษ์สัตว์ป่า ซ่ึงโดยหลักแลว้ ทางการ แทนซาเนียไมอ่ นุญาตให้มีการตั้งถิ่นฐานหากินในเขตอนุรักษ์เหลา่ น้ี แต่ ท่ีเขตอนุรักษโ์ นรองโกโรชาวเผา่ มาไซพ้ืนถ่ินไดร้ ับอนุญาตเป็นพิเศษจาก ทางการแทนซาเนียให้ยังคงต้ังชุมชนและด�ำรงวิถีชนเผา่ ด้ังเดิมอยู่ได้ ชาวเผ่ามาไซท่ีนี่จึงยังคงใชช้ ีวิตอยูร่ ว่ มกับสัตว์ปา่ ในท้องทุ่งสะวันนา อย่างเชน่ สมยั บรรพบุรุษ อยา่ งไรก็ดี เม่อื เราซักไซ้ถงึ ความเป็นอยู่ของชาวบา้ นที่น่จี ากโนอารม์ มากขน้ึ เรากพ็ บว่าชาวมาไซแห่งหบุ เขาโนรองโกโรก�ำลงั เผชญิ กับปัญหา จากการแย่งชงิ ทรพั ยากร อันน�ำไปสู่ความขดั แยง้ ซ่ึงกำ� ลงั เขมง็ เกลยี วขึ้น ทุกทีกับสตั วป์ า่ และเจา้ หนา้ ท่ีเขตอนุรักษ์ โนอาร์ เล่าว่าในชว่ งสามปีท่ีผ่านมา พื้นที่แถบนี้ประสบกับภาวะฝน แล้งติดต่อกัน ท�ำใหน้ ้�ำและหญา้ สดส�ำหรับฝูงวัวเร่ิมหายาก พวกเขาจ�ำ ต้องเดินทางไกลข้ึนเพื่อหาแหลง่ น้�ำส�ำหรับอุปโภคบริโภค และต้องตอ้ น ฝูงวัวลึกเข้าไปในเขตอนุรักษม์ ากข้ึนเพ่ือหาแหลง่ หญา้ สด ซึ่งท�ำใหฝ้ ูงวัว เหลา่ น้ีมคี วามเสีย่ งท่จี ะถูกสิงโตหรอื ไฮยนี าดักลา่ มากขึน้ นอกจากน้ี การทชี่ าวมาไซขยายพนื้ ทเ่ี ลยี้ งสตั ว์ลกึ เข้าไปในเขตอนรุ กั ษ์

110 เม่อื ปลาจะกินดาว ยังถูกเจ้าหนา้ ท่ีเขตอนุรักษ์มองว่าฝูงวัวของพวกเขาก�ำลังสร้างปญั หา แกง่ แยง่ แหล่งอาหารของสัตว์ป่า และอาจน�ำโรคติดตอ่ จากสัตวเ์ ล้ียงไป แพร่ส่สู ัตว์ป่าได้ เขาเล่าว่าตอนน้ีเจ้าหน้าที่เขตอนุรักษไ์ ด้ออกประกาศหา้ มไมใ่ ห้ ชาวมาไซน�ำฝูงสัตว์เขา้ ไปเลี้ยงในบางพื้นที่แลว้ อีกท้ังยังมีการประกาศ จ�ำกัดจ�ำนวนสัตวเ์ ล้ียงตอ่ ชุมชน เพ่ือควบคุมจ�ำนวนประชากรสัตว์เลี้ยง ของชาวมาไซ “จากเดิมเราประสบความล�ำบากเพราะความแหง้ แลง้ และความ ยากจนอยู่แลว้ มาตรการของเจา้ หน้าท่ีซ�้ำเติมความทุกข์ร้อนของชาวมา ไซย่ิงขึ้นไปอีก ตอนน้ีเราไม่มีแหลง่ หญา้ เพียงพอส�ำหรับฝูงวัว ท�ำให้เรา จำ� ตอ้ งเดนิ ทางเขา้ เมอื งไปซอ้ื อาหารสตั ว์มาทดแทน ชาวบ้านตอนนก้ี ำ� ลงั ลำ� บากกันมาก” เขาระบายออกมาดว้ ยความอดั อั้น “ววั คือวิถีชีวติ ของเรา คือวฒั นธรรมของเรา เราตอ้ งการทีจ่ ะรกั ษาวถิ ี วฒั นธรรมทล่ี ำ�้ ค่าของเราไว้ แตป่ ัญหาเหล่านี้ รวมไปถงึ สภาพอากาศทเ่ี อา แน่เอานอนไมไ่ ด้ขน้ึ ทกุ ที กำ� ลงั ทำ� ใหว้ ถิ ชี วี ติ และวฒั นธรรมดงั้ เดมิ ของเรา ค่อย ๆ จางหายไป” โนอารย์ ำ�้ ดว้ ยนำ้� เสยี งหนกั แนน่ แต่แววตาเศรา้ สรอ้ ย 3 พายุที่ปลายขอบฟา้ แมว้ ่าความทุกข์รอ้ นจากสภาพแวดล้อมที่เลวรา้ ย และสภาพอากาศ แปรปรวน จากประสบการณ์ตรงของชาวบา้ นริมฝ่งั อา่ วมหาชัยและ ชาวมาไซในแทนซาเนีย จะมีความแตกตา่ งและดูเหมือนไม่เก่ียวขอ้ งกัน หากแตเ่ รอื่ งราวของอมั พรและโนอาร์ ตา่ งเป็นผลมาจากความเปลยี่ นแปลง ภูมอิ ากาศจากสภาวะโลกรอ้ น ผลกระทบจากปรากฎการณด์ ังกลา่ วก�ำลังส�ำแดงอิทธิพลไปทั่วโลก

รายงานสถานการณ์ส่ิงแวดล้อมในรอบปี พ.ศ. 2562 111 และน่ียังไม่ใชส่ ถานการณ์ท่ีเลวร้ายที่สุดที่มนุษยชาติจะเผชิญจากสภาวะ โลกร้อน ในรายงานผลการวเิ คราะหค์ วามเสย่ี งด้านสภาพภมู อิ ากาศ (Existential Climate-related Security Risk: a Scenario Approach) จัดท�ำโดยเครือข่ายนกั วิชาการ “Breakthrough - National Centre for Climate Restoration” จากประเทศออสเตรเลีย ไดพ้ ยากรณ์ สถานการณ์สภาวะโลกร้อน และผลกระทบที่จะเกิดขึ้นตอ่ ประชากร โลกวา่ การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศจะยิ่งทวีความเลวรา้ ยย่ิงขึ้น สง่ ผลกระทบรนุ แรงอย่างสดุ ขดี กบั สงั คม จนทำ� ใหอ้ ารยธรรมมนษุ ยจ์ ะถงึ กาลสนิ้ สดุ ในอกี 30 ปีข้างหนา้ หากมนษุ ยชาตยิ งั คงนง่ิ เฉย ไมเ่ รง่ หยดุ ยงั้ การเปล่ียนแปลงสภาพภมู ิอากาศ รายงานฉบับดังกลา่ วคาดการณ์วา่ ถ้าไมม่ ีการด�ำเนินการยับย้ังสภาวะ โลกร้อนอยา่ งฉับพลัน โดยการปฏิวัติระบบเศรษฐกิจโลกทั้งระบบ เพื่อ ลดการปลอ่ ยกา๊ ซเรือนกระจกสู่ช้ันบรรยากาศอยา่ งเรง่ ดว่ น มนุษยชาติ จะไม่สามารถยับย้ังการเพิ่มขึ้นของอุณหภูมิโลกใหค้ งอยู่ในระดับ 1.5 องศาเซลเซียสจากอุณหภูมิเฉล่ียก่อนการปฏิวัติอุตสาหกรรม ตามเป้า หมายของความตกลงปารีสได้ และอุณหภูมิเฉล่ียของโลกจะยิ่งทะยานขื้น จนแตะระดับวิกฤตท่ี 3 องศาเซลเซียสภายในปี ค.ศ. 2050 และนี่คือ ผลกระทบจากการเปลยี่ นแปลงสภาพภมู อิ ากาศต่อสงั คมโลกจากการพยากรณ์ โดยอา้ งองิ จากแบบจำ� ลองภมู อิ ากาศ หากอณุ หภมู โิ ลกสงู ถงึ ระดบั ดงั กล่าว ผลกระทบแรกทปี่ ระชากรโลกจะประสบอยา่ งชดั เจนทสี่ ดุ คอื ร้อนทท่ี วี ขน้ึ จนเกดิ ขอบเขตการปรบั ตวั ของมนษุ ย์ รายงานฉบบั นคี้ าดการณ์ว่า เมอ่ื อณุ หภมู โิ ลกขนึ้ ถงึ 3 องศาเซลเซยี ส กว่า 55% ของประชากรมนษุ ยท์ อ่ี าศยั อยู่ในพืน้ ท่รี าว 35% ของโลกจะประสบกบั คล่นื ความร้อนสุดขีดยาวนาน

112 เมือ่ ปลาจะกินดาว ถงึ 20 วันตอ่ ปี ซงึ่ จะส่งผลกระทบต่อสุขภาพรนุ แรงถึงชีวติ ภูมิภาคในแถบเสน้ ศูนย์สูตรอยา่ งเชน่ เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ แอฟริกา และอเมริกาใต้ อาจต้องเผชิญกับอากาศร้อนจัดยาวนานถึง 100 วนั ตอ่ ปคี วามรอ้ นของภมู อิ ากาศโลกยงั ทำ� ให้นำ�้ แขง็ ทงั้ ทขี่ วั้ โลกเหนอื ขว้ั โลกใต้ เกาะกรนี แลนด์ และธารน�ำ้ แข็งบนเทือกเขาสูงทว่ั โลก ละลาย อยา่ งรวดเร็ว เปน็ ผลใหร้ ะดบั น�ำ้ ทะเลท่ัวโลกสูงขนึ้ ส่งกระทบโดยตรงตอ่ พื้นทีช่ ายฝัง่ และทร่ี าบต่ำ� ทว่ั โลก โดยรายงานคาดการณว์ า่ ระดับนำ�้ ทะเล จะสงู ข้นึ ราว 0.5 เมตร ภายในปี ค.ศ. 2050 และระดับน�้ำทะเลจะยิ่งสูง ข้นึ อกี จนถึงราว 2 – 3 เมตรจากระดบั น�้ำทะเลในปัจจุบนั นำ้� ทะเลทเี่ พมิ่ ระดบั สงู ขน้ึ จะเข้าท่วมพนื้ ทช่ี ายฝง่ั และทร่ี าบลมุ่ อนั เป็น เขตกสกิ รรมสำ� คญั ของโลก กลนื กินเมอื งใหญ่และเขตประชากรหนาแนน่ ในเขตดงั กล่าว อาทิ กรงุ เทพมหานคร นครโฮจิมนิ ห์ จาการต์ า้ เซย่ี งไฮ้ ธากา มุมไบ อัมสเตอร์ดัม ลอนดอน และนิวยอร์ก ประเทศหมู่เกาะ ที่ราบต�่ำ เช่น มลั ดฟี ส์ จะจมหายไปใต้เกลียวคลน่ื ทง้ั ประเทศ ก่อให้เกิด คลื่นผู้อพยพเรือนพันลา้ นคนจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศไปยัง ภูมภิ าคท่ยี งั ไม่จมทะเล ด้วยสภาวะโลกร้อนในระดับนี้ สภาพภมู ิอากาศท่ัวโลกจะแปรปรวนจน ไม่อาจคาดการณ์ได้ สภาวะอากาศรุนแรงสุดขีด (extreme weather events) อาทิ พายุระดับซุปเปอรไ์ ต้ฝุน่ ภัยแลง้ และน�้ำทว่ มรุนแรง จะกลายเปน็ เร่ืองปกติ สรา้ งความเสียหายตอ่ ชีวิต เศรษฐกิจ และความ มั่นคงทางอาหารไปทั่วโลก ระบบนิเวศท่ีเปราะบางตอ่ การเปล่ียนแปลง สภาพภมู อิ ากาศเช่น แนวปะการงั เขตรอ้ น หรอื ป่าฝนแอมะซอน จะถงึ กาล ล่มสลาย ส่งผลกระทบรุนแรงเปน็ ลูกโซต่ อ่ ระบบนิเวศ ส่ิงแวดลอ้ ม และ มนุษย์

รายงานสถานการณส์ ิ่งแวดลอ้ มในรอบปี พ.ศ. 2562 113 ผเู้ ฒา่ และเด็กๆ ชาวมาไซ กำ�ลงั เผชญิ ความทกุ ข์ จากสภาพแวดลอ้ มทีเ่ ลวรา้ ยและสภาพอากาศ (ภาพ : ปรัชญ์ รจุ วิ นารมย)์

114 เม่ือปลาจะกินดาว ย่ิงไปกวา่ นั้น อุณหภูมิที่ร้อนขึ้น 3 องศาเซลเซียส จะท�ำให้ช้ันดิน เยอื กแขง็ (permafrost) ในบรเิ วณขว้ั โลกสญู เสยี เสถยี รภาพและละลาย อยา่ งรวดเรว็ ปลดปล่อยกา๊ ซมเี ทน ซง่ึ เปน็ ก๊าซเรอื นกระจกทสี่ ่งผลกระทบ รุนแรงกว่าก๊าซคารบ์ อนไดออกไซด์ถึง 4 เท่า จ�ำนวนมหาศาลออกสู่ ชนั้ บรรยากาศ ก่อใหเ้ กดิ สภาวะโลกร้อนแบบกไู่ มก่ ลบั (runaway global warming) ซ่ึงอาจท�ำให้อุณหภูมิโลกทะยานไปถึง 6 องศาเซลเซียส ภายในส้นิ ศตวรรษที่ 21 สุดท้ายแล้ว รายงานสรุปสั้น ๆ วา่ จากสภาวะขาดแคลนอาหาร คลนื่ ผอู้ พยพจำ� นวนมหาศาล และภยั พบิ ตั ทิ างธรรมชาตทิ เี่ กดิ ถแี่ ละรนุ แรง ท่ัวโลก จะเร่งชนวนความขัดแย้งรุนแรง ท�ำลายเสถียรภาพของทุก ๆ ประเทศ อันจะน�ำไปสู่การส้ินสุดของอารยธรรมมนุษย์ และสังคมสมัย ใหม่ท่ีเราร้จู ักในทีส่ ดุ 4 กบทก่ี ำ�ลงั ถกู ตม้ ในสงั คมชาวตะวนั ตกมคี ำ� พงั เพยหนงึ่ ถงึ กบทก่ี ำ� ลงั ถกู ตม้ ในหม้อ โดย อา้ งอิงถงึ ทฤษฎขี องนักวชิ าการชาวไอริช Tichyand Sherman ได้นำ� เสนอวา่ หากเราปล่อยกบลงไปในหมอ้ ทม่ี ีน้ำ� เดอื ด มนั จะกระโดดหนเี อา ตัวรอดออกจากหม้อทันที หากแตถ่ า้ เราน�ำกบใสใ่ นหม้อท่ีมีน�้ำอุณหภูมิ ปกติ แต่เราคอ่ ย ๆ ใหค้ วามรอ้ นตม้ นำ้� ในหมอ้ ทีละนดิ สุดทา้ ยกบจะไม่ กระโดดหนี และถูกต้มสุกท้งั เป็นอยใู่ นหม้อ นอี่ าจจะเปน็ ชะตากรรมทมี่ นษุ ยโ์ ลกอาจกำ� ลงั ตอ้ งประสบ เพราะแมว้ ่า รายงานผลการวิเคราะห์ความเสี่ยงด้านสภาพภูมิอากาศ ของเครือข่าย นักวิชาการออสเตรเลียฉบับขา้ งตน้ จะถูกน�ำเสนอผา่ นส่ือในหลาย ๆ ประเทศทว่ั โลก รวมถงึ สอื่ ในไทยอย่างนอ้ ยสามแหง่ แตด่ เู หมอื นคำ� พยากรณ์

รายงานสถานการณ์สง่ิ แวดล้อมในรอบปี พ.ศ. 2562 115 ทน่ี า่ วติ กยง่ิ นจ้ี ะไมไ่ ด้รบั ความสนใจในวงกวา้ งเท่าใดนกั ยง่ิ ไปกวา่ นน้ั หลาย ๆ องคก์ รทั่วโลกยังน�ำเสนอชุดข้อมูลท่ีชี้ใหเ้ ห็นวา่ มนุษยชาติยังพยายามไม่ เพียงพอ ในการหยดุ ยงั้ วิกฤตระดับโลกน้ี รายงานขององคก์ ารบริหารมหาสมุทรและช้ันบรรยากาศแหง่ ชาติสหรัฐ (National Oceanic and Atmospheric Admin- istration) หรือ NOAA ระบุเมื่อเดือนพฤษภาคมท่ีผ่านมาว่าระดับ คาร์บอนไดออกไซด์ในช้ันบรรยากาศโลกไดท้ ะลุระดับสูงสุดเท่าท่ีเคยมี การตรวจวัดไดท้ ี่ 414.83 ppm ซึ่งสูงข้ึนกว่าสองเทา่ เมื่อเปรียบเทียบ กับค่าเฉลี่ยระดับคารบ์ อนไดออกไซดใ์ นช้ันบรรยากาศก่อนการปฏิวัติ อุตสาหกรรมที่ราว 180 – 280 ppm เปน็ ผลให้อุณหภูมิเฉล่ียของ โลกสูงขึ้นแล้ว 1 องศาเซลเซียส ในขณะที่ระดับความเขม้ ขน้ ของ กา๊ ซคาร์บอนไดออกไซดใ์ นบรรยากาศที่จะท�ำใหโ้ ลกรอ้ นข้ันวิกฤตตาม รายงานของกลุม่ นักวิชาการออสเตรเลียอยู่ที่ 437 ppm ยิ่งไปกวา่ นั้นรายงานประจ�ำปภี าพรวมการบริโภคพลังงานและ การปลดปลอ่ ยก๊าซเรือนกระจกทั่วโลกขององคก์ รพลังงานระหวา่ ง ประเทศ (International Energy Agency) หรือ IEA ยงั เปดิ เผย วา่ ในปี ค.ศ. 2018 ภาพรวมการบรโิ ภคพลงั งานและการปลดปล่อย ก๊าซเรือนกระจกมีแนวโนม้ สูงขึ้นอย่างเห็นไดช้ ัด สวนทางกับความ พยายามแกไ้ ขปญั หาโลกรอ้ นโดยการลดการปล่อยกา๊ ซเรือนกระจก ตามความตกลงปารสี โดย IEA พบวา่ จากอัตราการบริโภคเช้ือเพลิงฟอสซิลเชน่ ถ่านหิน น�้ำมัน และกา๊ ซธรรมชาติ ท่ีเพิ่มขึ้นในปีที่ผ่านมา เป็นผลใหก้ ารปลอ่ ย กา๊ ซเรอื นกระจกจากภาคพลงั งานทว่ั โลกเพม่ิ ขน้ึ กวา่ 1.7% จากปกี ่อนหน้า หรอื ราว 33.1 กิกกะตนั เทยี บเท่ากบั ปรมิ าณกา๊ ซเรอื นกระจกทร่ี ถจำ� นวน

116 เม่อื ปลาจะกินดาว

รายงานสถานการณ์ส่งิ แวดลอ้ มในรอบปี พ.ศ. 2562 117 ชาวมาไซดำ�รงวิถชี วี ติ ดว้ ยการเลยี้ งววั บนท่งุ หญ้าสะวนั นามาแตโ่ บราณ เมอื่ พื้นทแ่ี ถบนป้ี ระสบภาวะ ฝนแล้งติดต่อกนั ทำ�ให้น้ำ�และหญา้ สดสำ�หรบั ฝงู วัวเร่ิมหายาก ชาวมาไซเองกต็ อ้ งเดนิ ทางไกลข้นึ เพอื่ หา แหลง่ นำ้ �สำ�หรบั อุปโภคบริโภค (ภาพ : ปรชั ญ์ รจุ วิ นารมย์)

118 เมอื่ ปลาจะกินดาว 7,000 ล้านคนั ปลดปล่อยในเวลา 1 ปี รายงานของ IEA ยังพบวา่ แมก้ ารใช้พลงั งานทดแทนมอี ัตราสงู ขน้ึ อย่างเหน็ ได้ชดั ถงึ 7% ในปีทผ่ี ่านมา แต่ IEA ยงั พบวา่ การเพ่มิ ขึ้นของพลังงานทดแทนในระบบยังไมเ่ พียงพอตอ่ ความต้องการ ไฟฟา้ ทส่ี ูงขน้ึ ทว่ั โลก และแมว้ า่ หลาย ๆ ประเทศโดยเฉพาะในทวปี ยุโรปจะมีการบังคับใชน้ โยบายการใช้พลังงานอย่างมีประสิทธิภาพ ซ่ึงชว่ ยลดการปล่อยกา๊ ซเรือนกระจกอย่างมีนัยส�ำคัญ หากแตก่ าร ขาดนโยบายด้านสงิ่ แวดล้อมและพลังงานท่ีเขม้ แขง็ ในภูมภิ าคอนื่ ๆ ท�ำใหผ้ ลสัมฤทธ์ิในการลดการปลอ่ ยกา๊ ซเรือนกระจกของนโยบาย ดังกล่าวลดลงถงึ 40% จากรายงานสถานการณแ์ ละการศกึ ษาขององค์กรดงั กล่าวจงึ สามารถ สรุปไดว้ า่ เราก�ำลังเดินหนา้ เต็มก�ำลัง...สูอ่ นาคตที่มืดมนและอันตรายย่ิง โดยไมต่ ระหนกั ถงึ ความหายนะทก่ี ำ� ลงั รออย่เู บอื้ งหนา้ เรากำ� ลงั ถกู ต้มสกุ อยใู่ นหม้อโดยไมก่ ระโดดหนแี มว้ า่ เราจะมีโอกาสกต็ าม 5 เรายงั พอมที างรอด จากสถานการณก์ ารเปล่ียนแปลงสภาพภูมิอากาศที่ก�ำลังเลวร้าย ลงเรื่อย ๆ ความล้มเหลวของประชาคมโลกที่จะยับยั้งสภาวะโลก ร้อน และผลกระทบท่ีเกิดขึ้นแล้วท่ัวทุกมุมโลก จึงเป็นที่ยอมรับกัน อย่างกว้างขวางในแวดวงวิชาการวา่ ปญั หาการเปล่ียนแปลงสภาพ ภูมิอากาศไม่ใช่เพียงเปน็ ภัยตอ่ ส่ิงแวดลอ้ มโลก หากแตว่ ิกฤตการณ์ ดังกลา่ วก�ำลังคุกคามเสถียรภาพของสังคมโลก สิทธิมนุษยชน และ วถิ ีชีวติ ของผคู้ นทวั่ โลก ศาสตราจารยก์ ิตติมศักด์ิประจ�ำศูนย์ศึกษายุทธวิธีและการปอ้ งกัน

รายงานสถานการณ์ส่งิ แวดล้อมในรอบปี พ.ศ. 2562 119 ประเทศ มหาวทิ ยาลยั ประจำ� ชาติออสเตรเลยี (Australian National University’s Strategic and Defence Studies Centre) พลเรอื เอกคริส แบร์รี (Chris Barrie) กล่าวว่า นอกจากภยั สงคราม นิวเคลียรแ์ ล้ว วิกฤตการณส์ ภาวะโลกร้อนถือภัยคุกคามท่ีรา้ ยแรงท่ีสุด ต่อมนุษยชาติ “สำ� หรับมนษุ ยชาติ การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศไมใ่ ชป่ ญั หาดา้ น วทิ ยาศาสตร์และสง่ิ แวดลอ้ ม หากแตเ่ ปน็ ความท้าทายด้านสงั คม – การเมอื ง ที่ประชาคมโลกจ�ำเป็นจะต้องประสานความมุ่งมั่นทางการเมืองเพื่อ รว่ มมือกนั แกไ้ ขปญั หาโลกร้อนอยา่ งเร่งด่วน” ศาสตราจารย์แบรร์ ี กล่าว อย่างไรกด็ ี เขาชวี้ า่ มนษุ ยชาตยิ งั ไม่สนิ้ ไร้หนทางทจี่ ะปกปอ้ งลกู หลาน ของเราจากมหนั ตภยั การเปลยี่ นแปลงสภาพภมู อิ ากาศทก่ี ำ� ลงั จะมาถงึ ใน อนาคต หากแตก่ ารทเ่ี ราจะหลกี เลย่ี งความหายนะโลกรอ้ น เราจำ� เป็นทจ่ี ะ ต้องเร่งเปล่ียนแปลงระบบเศรษฐกิจและสังคมโลก เพื่อสรา้ งความยั่งยืน ด้านสภาพอากาศและสิ่งแวดล้อมในทกุ ๆ ภาคสว่ น “เราจ�ำเปน็ จะต้องระดมสรรพก�ำลังและทรัพยากรจากทุกภาค ส่วนด้วยความฉุกเฉินในระดับสภาวะสงคราม เพ่ือท่ีจะสร้างระบบ อตุ สาหกรรมและพลงั งานปลอดคารบ์ อน ซึ่งจ�ำเป็นย่งิ ต่อการบรรลเุ ปา้ หมายการรักษาเสถียรภาพภูมิอากาศโลกตามความตกลงปารีส และ ควบคมุ ไม่ให้อณุ หภมู โิ ลกเกนิ 1.5 องศาเซลเซยี ส” ศาสตราจารย์แบร์รี ยำ�้ นอกเหนือจากภารกิจสร้างระบบเศรษฐกิจปลอดคารบ์ อน เพื่อ หยุดย้ังสภาวะโลกร้อน ธารา บัวค�ำศรี ผูอ้ �ำนวยการ กรีนพีซประจ�ำ ประเทศไทย เสริมว่า การสรา้ งเสริมภูมิคุม้ กันตอ่ ความเปล่ียนแปลง สภาพภูมิอากาศใหก้ ับสังคมก็เป็นอีกหนึ่งภารกิจส�ำคัญในการลด ผลกระทบตอ่ วถิ ชี ีวิตประชาชนและสังคมจากสภาวะโลกรอ้ น

120 เม่ือปลาจะกินดาว “รัฐบาล และทุกภาคสว่ นในสงั คม จ�ำเป็นยิ่งทจ่ี ะสรา้ งความยดื หยนุ่ ตอ่ สภาวะการเปลยี่ นแปลงภูมิอากาศ (Climate Resilience) ใหก้ ับ สังคม โดยพัฒนาขีดความสามารถของชุมชนในการปรับตัวตอ่ สภาพ ภูมอิ ากาศและส่งิ แวดล้อมทีเ่ ปลีย่ นแปลงไป เพราะถึงแม้ว่าเราสามารถ หยดุ สภาวะโลกร้อนให้อยู่ในระดบั ไม่เกิน 1.5 องศาเซลเซยี สได้ เรายงั ตอ้ งเผชิญภัยพิบัติที่เปน็ ผลมาจากการเปล่ียนแปลงสภาพภูมิอากาศที่ เกิดขนึ้ แล้ว “จากข้อสงั เกตของผม แม้ว่าชาวบ้านในชมุ ชนชนบทจะมคี วามเสยี่ ง ทจ่ี ะไดร้ บั ผลกระทบจากสภาวะโลกรอ้ นหนกั กว่าคนเมอื ง แตผ่ มพบว่า ชาวบา้ นท่ีมีวิถีชีวิตพึ่งพิงกับธรรมชาติกลับมีความสามารถในการ ปรับตัวต่อความเปล่ียนแปลงของสภาพภูมิอากาศและสิ่งแวดล้อม ไดด้ ีกวา่ คนเมืองท่ีมีวิถีชีวิตตัดขาดจากธรรมชาติอย่างเห็นได้ชัด” ธารากลา่ ว อยา่ งไรกต็ าม การปรบั ตวั รบั มอื การเปลยี่ นแปลงสภาพภมู อิ ากาศ ตามมาตรา 6 ภายใต้กรอบอนุสัญญาสหประชาชาติวา่ ดว้ ยการ เปล่ียนแปลงสภาพภูมิอากาศ (United Nations Framework Convention on Climate Change: UNFCCC) ในการประชมุ COP 21 ท่ีมีการบรรลุความตกลงปารีส (Paris Agreement) เมอื่ ปี พ.ศ. 2558 มวี ตั ถปุ ระสงค์มงุ่ เน้นใหค้ วามสำ� คญั การเสรมิ สรา้ ง จิตส�ำนึกและการมีส่วนรว่ มของภาคสว่ นต่าง ๆ ในการแก้ไขปัญหา การเปล่ียนแปลงสภาพภูมิอากาศให้มากข้ึนโดยที่รัฐภาคีสมาชิกตอ้ ง รับไปด�ำเนินการ แนวทางการด�ำเนินงานท่ีวา่ คือ ปฏิบัติการเสริม พลงั รับมอื การเปลย่ี นแปลงสภาพภูมอิ ากาศ (Action of Climate Empowerment: ACE)

รายงานสถานการณ์สงิ่ แวดลอ้ มในรอบปี พ.ศ. 2562 121 ธาราสรปุ วา่ คนเมอื งจึงควรหันมาเอาใจใส่ อยรู่ ว่ มกับธรรมชาติ และเรยี นรทู้ จ่ี ะปรบั ตวั ตอ่ ความเปลยี่ นแปลงของสภาวะแวดลอ้ ม เพอ่ื หลกี เลย่ี งความวบิ ตั แิ ละหายนะจากสภาวะโลกร้อนทยี่ งั ไม่มที ที า่ วา่ จะ คลค่ี ลาย รวมถงึ เป็นหลกั ประกันตอ่ ความอยรู่ อดของสงั คมมนษุ ยใ์ น โลกท่ีปลากำ� ลงั จะกินดาว

122 เมอ่ื ปลาจะกินดาว สถานการณก์ ัดเซาะชายฝั่งจงั หวดั สมทุ รสาคร สถานภาพและการเปลี่ยนแปลงพ้ืนท่ีชายฝัง่ จังหวัด สมุทรสาคร มีระยะทางยาวประมาณ 42 กิโลเมตร จากข้อมูลกายภาพชายฝั่งทะเลประเทศไทย โดยศูนย์ สารสนเทศ กรมทรพั ยากรทางทะเลและชายฝัง่ ขอ้ มลู ปี พ.ศ. 2554 จังหวัดสมุทรสงคราม มีพ้ืนท่ีท่ีไดร้ ับผลกระทบจาก การกดั เซาะชายฝัง่ ระยะทางยาว 33.45 กิโลเมตร ชายฝง่ั ทะเลจังหวัดสมุทรสาครมีการกัดเซาะระดับรุนแรง (อัตรา การกดั เซาะชายฝงั่ เฉลย่ี มากกวา่ 5 เมตรต่อป)ี เป็นระยะทาง 13.75 กิโลเมตร และการกดั เซาะระดบั ปานกลาง (อตั ราการ กดั เซาะชายฝ่ังเฉลย่ี 1-5 เมตรตอ่ ปี รวมระยะทาง 19.70 กิโลเมตร ในการสำ� รวจการป้องกนั การกดั เซาะชายฝง่ั โดยใชโ้ ครงสรา้ ง ปอ้ งกันการกดั เซาะเม่ือปี 2557 พบว่ามีการกอ่ สรา้ งโครงสรา้ ง ทตี่ ิดชายฝ่ังส่วนใหญเ่ ปน็ โครงสร้างเข่อื นหินทง้ิ (Revetment) ท่ีด�ำเนินการโดยภาครัฐ สว่ นท้องถิ่นและเจา้ ของท่ีดินที่ไดร้ ับ ผลกระทบ โครงสรา้ งที่ช่วยลดการพัดพาตะกอนของกระแสน�้ำ บรเิ วณชายฝ่งั เชน่ การปักไมไ้ ผ่ชะลอคลน่ื และโครงสร้างปอ้ งกนั การกดั เซาะชายฝ่งั ทมี่ ขี นาดใหญ่ เชน่ ไส้กรอกทราย การก่อสรา้ ง ได้ดำ� เนนิ การโดยหน่วยงานรฐั ส่วนกลาง ซง่ึ ก่อสร้างในระยะเวลา ต่าง ๆ กนั ตามแตง่ บประมาณประจำ� ปนี ้นั ๆ

รายงานสถานการณ์ส่งิ แวดล้อมในรอบปี พ.ศ. 2562 123 สถานภาพการกัดเซาะชายฝั่งในปจั จุบัน พบวา่ จังหวัด สมุทรสาคร ไดม้ ีการด�ำเนินการดว้ ยโครงสร้างรูปแบบตา่ ง ๆ และบางพื้นท่ีเป็นพ้ืนท่ี ๆ มีการเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาล และ ตามธรรมชาติ โดยปัจจุบันชายฝั่งจังหวัดสมุทรสาครระยะทาง แนวชายฝ่ังประมาณ 42.04 กิโลเมตร ซึ่งลักษณะชายฝั่ง แยก เปน็ หาดโคลน 41.16 กิโลเมตร และปากแมน่ ้�ำ 0.88 กิโลเมตร นอกจากน้ี ยังสามารถจ�ำแนกสถานการณ์ตามแนว ชายฝั่งออกเป็นพ้ืนท่ีท่ีมีการด�ำเนินการแก้ไขแลว้ ระยะทาง ประมาณ 38.61 กิโลเมตร พ้ืนที่สมดุล ระยะทางประมาณ 2.55 กิโลเมตร และพ้ืนท่ีปากแมน่ �้ำ ระยะทางประมาณ 0.88 กิโลเมตร จากการรวบรวมแผนงาน/โครงการ จากหน่วย งานภาครัฐส่วนกลาง ไดแ้ ก่ กรมเจ้าท่า กรมโยธาธิการและ ผงั เมอื ง หน่วยงานส่วนท้องถนิ่ เพอ่ื นำ� มาประกอบการแกไ้ ขปญั หา การกดั เซาะชายฝ่ังจงั หวดั สมทุ รสาครในช่วงปี พ.ศ. 2561-2565 โดยสรปุ พนื้ ที่กดั เซาะชายฝ่งั ของจงั หวดั สมทุ รสาคร จากผล การสำ� รวจพบวา่ มแี นวชายฝง่ั ทไี่ ดร้ บั ผลกระทบจากการกดั เซาะ ชายฝ่งั ณ ปัจจุบัน ไมม่ ีปรากฏ พนื้ ทสี่ ว่ นใหญ่เปน็ พื้นท่ีท่ีมีการ ดำ� เนนิ การแกไ้ ขแลว้ เป็นระยะทาง 38.61 กิโลเมตร จากแนว ชายฝั่งทั้งหมด 42.04 กิโลเมตร ที่มา: กรมทรัพยากรธรรมชาติทางทะเลและชายฝง่ั

124 เม่ือปลาจะกินดาว เศรษฐกจิ และสงั คมคารบ์ อนต�ำ่ คาร์บอนต�่ำ หมายถึง ตัวเลขประมาณการปริมาณการ ปลอ่ ยก๊าซเรือนกระจกรายปีในระดับโลก ซึ่งความเขม้ ของก๊าซ เรือนกระจกในชั้นบรรยากาศอยู่ในระดับท่ียอมรับกันว่า ไมเ่ ปน็ การแทรกแซงของมนุษย์ท่ีเปน็ อันตรายกับระบบ ภมู อิ ากาศ (คารบ์ อน หมายถึง คาร์บอนไดออกไซด์เทยี บเทา่ ) สังคมคารบ์ อนต�่ำ (Low Carbon Society) เปน็ สังคม ที่ผูค้ นส่วนใหญ่ ในสังคมหันมารว่ มมือกันลดการปลอ่ ย ก๊าซคารบ์ อนไดออกไซด์ในทุกรูปแบบหรือในกิจกรรมต่าง ๆ ท่ีเกิดจากการด�ำรงชีวิตปกติโดยเฉพาะการลดปริมาณก๊าซ คารบ์ อนไดออกไซด์ท่ีปลอ่ ยออกมาจากกระบวนการผลิตของ โรงงานหรือภาคอุตสาหกรรม เพ่ือจะไดอ้ ยู่รว่ มกันในสังคมที่มี คุณภาพชีวิตท่ีดี สังคมคาร์บอนต่�ำจึงตอ้ งท�ำให้ผูค้ นในสังคมมี ความตระหนกั ถงึ คณุ ภาพชวี ติ ทเี่ กดิ จากการอยใู่ นสภาพแวดลอ้ ม ท่ีมีปริมาณคาร์บอนต่�ำ โดยผู้คนในสังคมมีความยึดโยงกับการ เลือกใชเ้ ทคโนโลยีหรือการพัฒนาเทคโนโลยีให้เป็นมิตรกับ สิ่งแวดลอ้ ม และที่ส�ำคัญก็คือ จะตอ้ งเป็นสังคมท่ีมีการวาง ผังเมืองใหส้ อดคล้องกับระบบนิเวศท่ีสมดุลดว้ ย ดังน้ัน สังคม คารบ์ อนตำ่� จึงมีลักษณะ ดังนี้ สังคมที่ตอ้ งช่วยกันลดความต้องการใชพ้ ลังงาน หลีกเลี่ยง การใชเ้ ชื้อเพลิงฟอสซิล หรือน�้ำมัน และลดการปลอ่ ยกา๊ ซ

รายงานสถานการณส์ ่งิ แวดล้อมในรอบปี พ.ศ. 2562 125 เรอื นกระจก มมี าตรการความมนั่ คงทางพลังงานและเปน็ สงั คมท่ี มกี ารพบปะหารอื กนั ในเรอื่ งความตอ้ งการของคนทกุ กล่มุ ในสงั คม นอกจากการที่ทุกคนรว่ มมือลดการปลอ่ ยก๊าซเรือนกระจก แล้ว ควรเน้นการจดั การโดยการใช้พนื้ ทเี่ ป็นหลกั (Area-Based) โดยมุง่ ไปที่เมืองท่ีมีเป้าหมายลดการปล่อยกา๊ ซเรือนกระจก จากฐานเดิมท่ียังไมม่ ีการจัดการเมืองเพื่อลดการปล่อยกา๊ ซ เรอื นกระจก ซงึ่ ในปัจจบุ นั ความเขม้ ขน้ ของกา๊ ซคารบ์ อนไดออกไซด์ ในช้ันบรรยากาศสูงกว่า 400 ส่วนต่อล้านส่วน โดยปริมาตร (ppmv) แลว้ และยงั คงเพ่ิมสงู ขนึ้ เรื่อย ๆ และเพอ่ื ใหอ้ ณุ หภมู ิ โลกสูงขึ้นไมเ่ กิน 2 องศาเซลเซียสตามเป้าหมาย ความเข้มขน้ ของก๊าซเรือนกระจกจะต้องไม่เกิน 450 สว่ นต่อลา้ นสว่ น คาร์บอนไดออกไซดเ์ ทียบเท่า (ppm CO2e) ที่มา: กรมสง่ เสรมิ คุณภาพสง่ิ แวดลอ้ ม

126 เม่อื ปลาจะกินดาว 5 มลพษิ ฝนุ่ จว๋ิ มา่ นหมอกครา่ ชวี ติ ผคู้ นทว่ั โลก เรอ่ื ง: เอกชยั จน่ั ทอง

รายงานสถานการณส์ ่งิ แวดล้อมในรอบปี พ.ศ. 2562 127 เว็บไซต์ www.airvisual.com ซึ่งเป็นเว็บไซต์วัดคุณภาพอากาศของ ท่ัวโลก เปิดเผยข้อมูลการเปรียบเทียบดัชนีคุณภาพอากาศ หรือค่า US AQI จากหวั เมอื งใหญป่ ระเทศต่าง ๆ ทวั่ โลก เม่อื ชว่ งเดือนมีนาคม พ.ศ. 2562 พบวา่ คา่ มลพษิ ในอากาศของจงั หวดั เชยี งใหม่ สงู สดุ เปน็ อนั ดบั 1 ของโลก ติดต่อกันเป็นวันท่ี 6 ข่าวดังกล่าวได้สร้างความต่ืนตระหนก ในวงกวา้ ง ขณะที่กรมควบคุมมลพิษของไทยรายงานคา่ ฝุน่ ละอองขนาดเล็ก PM2.5 บริเวณภาคเหนือเรมิ่ มีผลกระทบตอ่ สุขภาพในระดับสแี ดง 14 พ้ืนท่ี ใน 9 จงั หวดั ได้แก่ เชียงราย เชียงใหม่ ลำ� ปาง ล�ำพูน แมฮ่ อ่ งสอน นา่ น แพร่ พะเยา และตาก สอดคลอ้ งกบั ขอ้ มลู ชยพล ธติ ศิ ักดิ์ อธบิ ดี กรมป้องกนั และบรรเทาสาธารณภัย ทเ่ี ปิดเผยว่า มีจังหวัดทม่ี ปี ริมาณ ฝุ่นละออง PM2.5 ปริมาณฝุ่นละอองขนาดเล็กไมเ่ กิน 10 ไมครอน (PM10) เกินค่ามาตรฐาน 50 ไมโครกรัมต่อลูกบาศก์เมตร รวม 9 จังหวัด โดยพบว่าคุณภาพอากาศส่วนใหญ่อยู่ในระดับโซนสีแดง น่นั หมายความว่ามผี ลกระทบตอ่ สขุ ภาพ จากข้อมลู คณุ ภาพอากาศของโครงการ World Air Quality Index Project ในภาพรวมชว่ งเดอื นมกราคม พ.ศ. 2562 พนื้ ทสี่ ว่ นใหญข่ อง สหรฐั อเมรกิ า สหราชอาณาจกั ร ยโุ รป และกลมุ่ สแกนดเิ นเวยี มคี ณุ ภาพ อากาศดี โดยจดั อยใู่ นโซนสฟี ้า สว่ นเอเชียโดยเฉพาะจนี อินเดยี พน้ื ที่ ส่วนใหญ่อยูใ่ นโซนสีแดง คือคุณภาพอากาศอยูใ่ นระดับไม่ปลอดภัย ตอ่ สขุ ภาพ ขณะท่ีญี่ปนุ่ อย่ใู นโซนสเี หลอื ง คอื คุณภาพอากาศปานกลาง และมสี เี ขยี วบางส่วน เกาหลใี ตอ้ ย่ใู กลเ้ คยี งญป่ี นุ่ แตอ่ ย่ใู นโซนสสี ม้ และ สีเหลือง คือคุณภาพอากาศอยู่ในระดับไม่ปลอดภัยส�ำหรับผูท้ ่ีตอ้ งการ ดแู ลสุขภาพเป็นพิเศษ

128 เม่อื ปลาจะกินดาว

รายงานสถานการณส์ ิ่งแวดลอ้ มในรอบปี พ.ศ. 2562 129 การกอ่ สร้างระบบคมนาคมขนสง่ ภายในกรุงเทพมหานครกำ�ลงั ขยายตวั อยา่ งรวดเร็วต่อเนอื่ ง 

130 เม่ือปลาจะกินดาว ในขณะทปี่ ระเทศไทย อย่างกรงุ เทพมหานคร (กทม.) ภาคกลาง และ ภาคเหนอื อยู่ในโซนสสี ้ม ไม่ปลอดภยั ตอ่ ผทู้ ตี่ อ้ งดแู ลสุขภาพเปน็ พิเศษ และจังหวัดสมุทรสาครอยูใ่ นโซนสีแดงคือคุณภาพอากาศอยู่ในระดับท่ี ไมป่ ลอดภัยตอ่ สขุ ภาพ จากสถานการณ์ดงั กลา่ วในช่วงเดอื นกมุ ภาพนั ธ์ พ.ศ. 2562 รฐั บาล พล.อ.ประยุทธ์ จันทร์โอชา นายกรฐั มนตรี ได้ประกาศยกระดบั การแก้ ปัญหาฝนุ่ พษิ ให้เป็นวาระแหง่ ชาติ สบื เนื่องจากพน้ื ทีก่ รงุ เทพฯ ปกคลุม ไปด้วยหมอกควนั ทวั่ ทอ้ งถนน ตลอดจนหลายจงั หวดั ในภาคเหนอื กอ็ ยใู่ น สถานการณท์ เี่ ลวร้ายหลายเดอื นตดิ ตอ่ กนั มกี ารรายงานข่าวสถติ ผิ ้ปู ่วย ทางเดินหายใจที่เข้ารับการรักษามากข้ึน รวมท้ังเกิดความตื่นตระหนก ของประชาชนที่มีการหาซื้อหนา้ กากอนามัยมาสวมใส่ ท�ำใหห้ นา้ กาก ชนิด N95 ซ่งึ มีคุณสมบัตปิ ้องกันฝุ่นขนาดเลก็ ถงึ กบั ขาดตลาด สถานการณ์หมอกควันลักษณะน้ีเคยเกิดข้ึนเม่ือปี พ.ศ. 2550 ใน สมยั รัฐบาล พล.อ.สรุ ยุทธ์ จลุ านนท์ อดีตนายกรัฐมนตรี ในคร้งั นั้นก็มี การประกาศใหป้ ญั หาหมอกควันภาคเหนอื เปน็ วาระแห่งชาติ เน่ืองจาก วิกฤตฝุน่ ควันรุนแรงมากท่ีสุดปีหน่ึง เพียงแตไ่ มไ่ ด้เกิดขึ้นในพ้ืนที่เมือง หลวงของประเทศ ดังน้ัน ปญั หาหมอกควันในหลายพื้นท่ีจึงไมใ่ ช่เรื่องท่ีเพ่ิงเกิดขึ้น ใหม่ แต่เคยเกิดข้ึนมาแลว้ และได้มีการด�ำเนินการแกไ้ ขปัญหามาอย่าง ตอ่ เนอื่ ง แตฝ่ นุ่ ควนั พษิ เหล่านยี้ งั ไมไ่ ด้หมดไป และไม่มหี ลกั ประกนั ใด ๆ ว่าจะไม่เกิดขนึ้ อกี 1 สำ�รวจฝุน่ จวิ๋ ภยั รา้ ยในอากาศ ศ.ดร.ศวิ ชั พงษ์เพยี จนั ทร์ ผอู้ ำ� นวยการศนู ยว์ จิ ยั และพฒั นาการปอ้ งกนั

รายงานสถานการณส์ ิ่งแวดลอ้ มในรอบปี พ.ศ. 2562 131 การลกั ลอบเผาปา่ สง่ ผลกระทบตอ่ ระบบนเิ วศ และเกิดฝนุ่ ละอองขนาดเลก็ ปกคลมุ หลายพืน้ ที่

132 เมื่อปลาจะกินดาว และจัดการภัยพิบัติ คณะพัฒนาสังคมและสิ่งแวดล้อม สถาบันบัณฑิต พัฒนบริหารศาสตร์ (NIDA) ในฐานะนักวิชาการดา้ นสิ่งแวดล้อมและ ศกึ ษาวจิ ยั เกย่ี วกบั ปัญหาฝ่นุ ละออง ระบวุ ่า ทผ่ี า่ นมาคนไทยเผชญิ ปญั หา ฝุน่ ละอองขนาดเลก็ PM2.5 มาตลอดโดยที่ไมเ่ คยรตู้ วั เลยว่าสูดเขา้ ปอด อยทู่ กุ วัน และสง่ ผลกระทบต่อสขุ ภาพมานาน เพราะเพง่ิ จะเรมิ่ มีการพดู ถึง PM2.5 อย่างจรงิ จังในช่วง 2-3 ปที ่ผี า่ นมา นักวิชาการด้านส่ิงแวดลอ้ มรายน้ีอธิบายเพ่ือท�ำความเขา้ ใจเกี่ยวกับ อันตรายท่ีมีผลต่อสุขภาพวา่ ต้องทราบว่าในชั้นบรรยากาศมีฝุ่นละออง ผใู้ ชบ้ ริการรถไฟฟา้ ต่างสวมใส่หน้ากากอนามัยปอ้ งกันฝุน่ ละอองขนาดเล็ก PM2.5 หลงั เกิดฝนุ่ ละอองกระจายท่ัวกรุงเทพมหานคร

รายงานสถานการณส์ ง่ิ แวดลอ้ มในรอบปี พ.ศ. 2562 133 ก่ีชนิด และแตกตา่ งกันอยา่ งไร แบ่งยอ่ ยได้เป็นฝุ่นละอองรวม (Total Suspended Particulate: TSP ) ฝุน่ ที่เข้าสู่ทรวงอกและทางเดิน หายใจได้ องคก์ ารวิจัยโรคมะเร็งนานาชาติ (International Agency for Research on Cancer: IARC) และองค์การอนามัยโลก (World Health organisation: WHO) ระบวุ า่ ระดบั ทฝี่ นุ่ ขนาดตา่ ง ๆ สามารถ แทรกซึมเข้าส่รู ะบบหลอดเลอื ดหวั ใจ ได้แก่ ฝนุ่ หยาบท่ีสุด (Inhalable particles) มขี นาดเสน้ ผา่ นศนู ยก์ ลางระหว่าง 2.5 ถงึ 10 ไมครอน สดู ดม แล้วจะผา่ นเขา้ ปากและจมกู ไปสะสมบรเิ วณใดบรเิ วณหนง่ึ ภายในทางเดนิ หายใจ สามารถเขา้ ส่ทู รวงอก (Thoracic particles) ซ่ึงจะไม่แทรกซึม ลกึ ไปกวา่ หลอดลม เพราะฝนุ่ เหล่านีจ้ ะถูกคดั กรองดว้ ยขนกวดั (cilia) ฝนุ่ ละเอยี ด (Respirabletel particles) ขนาดเสน้ ผ่านศนู ย์กลาง น้อยกว่า 2.5 ไมครอน ฝนุ่ ทผ่ี ่านเข้าไปไดด้ ้วยการหายใจ และแทรกซึม เข้าสู่หลอดลมไปสะสมภายในถุงลมปอด ฝ่นุ ละเอยี ดขนาดเลก็ (Ultrafine particle: UFPS) ฝ่นุ ทมี่ ขี นาดเลก็ กว่า 0.1 ไมครอน ผ่านเขา้ ไปได้ด้วยการหายใจจะเข้าไปสะสมในบรเิ วณทมี่ ี การแลกเปลย่ี นกา๊ ซในปอด อาจทำ� ลายระบบหลอดเลอื ดหวั ใจได้ ฝ่นุ ระดบั นาโนเมตรนสี้ ามารถผา่ นเยอื่ หมุ้ เซลลเ์ ขา้ สอู่ วยั วะอน่ื ๆ ได้แมก้ ระทงั่ สมอง ส�ำหรบั ค�ำนิยาม PM2.5 คอื อะไรกแ็ ลว้ แตท่ ีอ่ นภุ าคใด ๆ มขี นาดเสน้ ผ่าศูนยก์ ลางต�่ำกวา่ 2.5 ไมครอน ถูกจัดเปน็ PM2.5 ทัง้ หมด ดว้ ยขนาด ทเี่ ลก็ กว่าเสน้ ผม จงึ ทำ� ใหม้ องไม่เหน็ ด้วยตาเปลา่ นนั่ เอง จงึ สามารถเขา้ สู่ ร่างกายได้ง่ายกว่า PM10 ที่คนไทยรู้จักมาก่อนหนา้ นี้ เม่ือเขา้ สูร่ า่ งกาย บอ่ ย ๆ และนาน ๆ เขา้ ก็จะท�ำใหเ้ กิดอาการระคายเคอื ง อักเสบ นำ� มาสู่ โรคทางเดินหายใจ โรคปอด และโรคมะเร็งได้

134 เมอื่ ปลาจะกินดาว “ฝุน่ PM2.5 อุปมาอุปไมยที่ผมใชบ้ อ่ ยมาก เหมือนกับโจรขับรถไป ปลน้ ธนาคาร ซึ่งเปน็ ธนาคารสุขภาพของเรา คนท่ีขับรถมาเป็นโจร ช่ือ ‘นายสารกอ่ มะเรง็ ’ ‘นายโลหะหนกั ’ ‘นายสารก่อการกลายพันธุ’์ แต่ถา้ มี รถไปธนาคารทง้ั หมด 20 คนั จะบอกวา่ ทั้งหมดเปน็ คนเลวไม่ได้ เพราะ ในจ�ำนวนนี้อาจจะเป็นคนที่ไปเบิกเงิน หรือเอาเงินไปฝากธนาคารก็ได้ ดงั น้ัน เราตอ้ งแยกแยะกอ่ นว่าใน PM2.5 นน้ั มีอะไรก่อน จึงจะบอกไดว้ า่ เปน็ PM2.5 ทดี่ หี รือไมด่ ี” ผอู้ �ำนวยการศนู ยว์ จิ ยั และพฒั นาการป้องกนั และจดั การภัยพบิ ัติ นดิ ้า กลา่ ว ขณะที่ค�ำจ�ำกัดความ “มลพิษทางอากาศ” หมายถึง สสาร สารเคมี ต่าง ๆ ที่มีอยู่ในธรรมชาติของชนั้ บรรยากาศอยแู่ ล้ว แต่ถา้ มรี ะดบั ความ เข้มข้นสงู จะกระทบตอ่ สขุ ภาพของมนษุ ย์และสง่ิ มชี วี ติ อนื่ เช่น สตั ว์ ต้นไม้ พืชผลทางการเกษตร ขา้ ว ขา้ วโพด พวกท่ีมีใบออ่ นก็สามารถถูกโอโซน ทำ� ลายได้ดว้ ยเหมือนกัน ส่ิงที่ต้องเข้าใจอันดับแรก คือ สารเคมีชนิดเดียวกันในแต่ละประเทศ ก�ำหนดคา่ มาตรฐาน AQI (Air quality index: ดัชนีชี้วัดคุณภาพ อากาศ) ไวแ้ ตกต่างกัน เชน่ คา่ มาตรฐานของส�ำนักพิทักษส์ ่ิงแวดล้อม แหง่ สหรฐั อเมรกิ า (US- EPA) หรอื ค่ามาตรฐานขององค์การอนามยั โลก (WHO) หรอื คา่ มาตรฐานของสำ� นกั งานสง่ิ แวดลอ้ มของสหราชอาณาจกั ร (UK EPAG) หรือของสหภาพยุโรป (EU) ก็มีการก�ำหนดคา่ มาตรฐาน แตกตา่ งกันออกไป สิ่งที่ต้องระวังอันดับสอง คือ อยา่ เอาค่ามาตรฐานของระยะเวลา ท่ีตา่ งกันมาเทียบกัน เชน่ กรมควบคุมมลพิษของไทยก�ำหนดไว้ว่า ค่า PM2.5 จะตอ้ งไมเ่ กิน 50 ไมโครกรัมตอ่ ลกู บาศกเ์ มตร ซ่ึงเป็นค่า เฉล่ยี ใน 24 ชั่วโมง แต่ถ้าเฉลยี่ เปน็ รายปีจะตอ้ งไมเ่ กิน 25 ไมโครกรัม

รายงานสถานการณ์สงิ่ แวดลอ้ มในรอบปี พ.ศ. 2562 135 การจราจรที่แออดั บนทอ้ งถนนเป็นสาเหตหุ น่งึ ในการมลพษิ ทางอากาศ

136 เม่อื ปลาจะกินดาว

รายงานสถานการณ์สง่ิ แวดลอ้ มในรอบปี พ.ศ. 2562 137 ฝุ่นละออองขนาดเล็ก PM2.5 กำ�ลังปกคลมุ ตึกสงู หลายแห่ง ในพ้นื ทก่ี รุงเทพมหานคร จนคลา้ ยหมอกในช่วงฤดหู นาว

138 เม่ือปลาจะกินดาว ต่อลูกบาศก์เมตร เพราะจะมฤี ดกู าลเข้ามาเก่ียวข้อง เชน่ ฤดฝู น สภาพ อากาศตอ้ งสะอาดกวา่ ฤดรู ้อน เพราะฝนทตี่ กแต่ละครงั้ หรอื พายเุ ข้าลม แรงท้งั ฝ่นุ และแกส๊ โดนชะล้างออกไป 2 อกี ดา้ นของ PM2.5 PM2.5 คอื ฝนุ่ ละอองขนาดเล็กไม่เกิน 2.5 ไมครอน เทยี บไดว้ า่ มี ขนาดประมาณ 1 ใน 25 ส่วนของเสน้ ผ่านศนู ย์กลางเสน้ ผมมนษุ ย์ เลก็ จน ขนจมกู ของมนษุ ยท์ ที่ ำ� หนา้ ทกี่ รองฝนุ่ ไม่สามารถกรองได้ จงึ แพรก่ ระจาย เข้าสู่ทางเดินหายใจ กระแสเลือด และเขา้ สูอ่ วัยวะอื่น ๆ ในร่างกายได้ ตัวฝุ่นเปน็ พาหะน�ำสารอ่นื เขา้ มาด้วย เช่น แคดเมยี ม ปรอท โลหะหนกั แตอ่ ีกมุมหน่ึงของ PM2.5 ที่ยังไมค่ อ่ ยมีใครพูดถึงนั่นคือ ป่าก็สามารถ ปล่อย PM2.5 ออกมาได้เชน่ กัน Forest Immigration คือการปลดปล่อยของป่ามีผลจากการที่ ต้นไม้ปล่อยสารเคมีชนิดหนึ่ง อยูใ่ นกลุม่ ของเทอร์พีน (TERPENE) ท่ี เรียกวา่ ไอโซคลีน เป็นสารเคมีต้ังต้นที่ก่อให้เกิดสาร CCN (Cloud Condensation nuclei) หมายถึง แกนกลั่นเมฆซ่งึ เปน็ ตัวหลกั ที่ท�ำให้ เกิด PM2.5 ซ่งึ เปน็ PM ท่ีดี ไม่ใช่ PM2.5 ทีเ่ ลวรา้ ย ในป่าอะเมซอนจะมคี ่า PM2.5 สงู มาก ทั้ง ๆ ทไ่ี ม่มกี ารเผาไหม้ ไมม่ ี ไอเสยี จากยานพาหนะ ไม่มกี ิจกรรมอตุ สาหกรรม แตใ่ นปา่ แอมะซอนเป็น PM2.5 ทด่ี ี ซง่ึ เปน็ อนภุ าคทม่ี าจากนำ้� มนั ระเหยของตน้ ไม้ กลนิ่ ตน้ สน กลน่ิ ตน้ ยคู าลปิ ตสั ท�ำให้ปา่ แตล่ ะทจี่ ะมีกล่นิ แตกต่างกัน แต่ PM2.5 ที่มคี ่าที่ แยเ่ กิดจากการเผาปา่ ดงั น้นั ประเด็นทค่ี วรใสใ่ จ ไมใ่ ชด่ คู า่ ความเขม้ ขน้ PM2.5 เพียงอย่างเดียว เพราะ PM2.5 ทีด่ ีกม็ ดี ้วยเชน่ กนั PM2.5 ท่ีไม่ดีและกระจายอยูใ่ นเมืองนั้นเกิดจากการสันดาปไอเสีย

รายงานสถานการณส์ งิ่ แวดล้อมในรอบปี พ.ศ. 2562 139 ของยานพาหนะ มีแตโ่ ลหะหนักและสารก่อมะเร็งอยูใ่ นน้ัน ซ่ึงปญั หาจะ เกิดตอ่ เม่ือมีการสันดาป (Combustion) การเผาไหม้น�้ำมันเชื้อเพลิง ในหอ้ งเครื่องยนตท์ ่ีไมส่ มบูรณ์และจะเกิดมลพิษข้ึน รวมทั้งโรงงาน อตุ สาหกรรมปลอ่ ยโลหะหนกั การเผาไหมท้ ไ่ี มส่ มบรู ณ์ ถอื เปน็ ตวั ปัญหาที่ มกี ารปลอ่ ยสารพษิ ออกมา ถ้าไมม่ กี ารเผาไหม้เป็นการปลอ่ ยออกมาในรปู แบบสารเคมกี ล่มุ ไอโซคลนี หรอื โอโซนกจ็ ะมสี ารพษิ ทป่ี นออกมาน้อยมาก ดงั นนั้ การจะบอกวา่ สารตวั ไหนทส่ี รา้ งอนั ตรายรนุ แรงต่อสขุ ภาพมาก ถือเป็นเร่ืองท่ีหาคำ� ตอบได้ยากมาก รวมทัง้ ไม่สามารถสรปุ ปจั จัยหลักใน การเกิดมลพิษทางอากาศในแต่ละพ้ืนทไ่ี ด้ เช่น กรงุ เทพฯ เชยี งใหม่ หรือ จงั หวดั อน่ื ๆ ว่ามาจากสาเหตอุ ะไร หรอื สาเหตจุ ะไม่เหมอื นกนั ทว่ั ประเทศ เน่อื งจากแหล่งกำ� เนิดต่างกนั สาเหตุก็จะแตกตา่ งกนั 3 คำ�ตอบอยใู่ นอากาศ ปจั จุบันประเทศไทยไมส่ ามารถหาค�ำตอบท่ีแนช่ ัดไดว้ า่ ชว่ งระยะเวลา ไหน พื้นท่ีใดเคยมีวิกฤตมลพิษจาก PM2.5 และมีผลร้ายแรงต่อสุขภาพ มากที่สุด โดยข้อมูลอยูใ่ นลักษณะ “ตาบอดคล�ำชา้ ง” เน่ืองจากไมม่ ี งบประมาณและไมม่ ที นุ สำ� หรบั การวจิ ยั เพอื่ วเิ คราะห์ให้เหน็ ภาพรวมทง้ั หมด ได้ ซ่ึงจะสง่ ผลใหส้ ถานการณป์ ัญหามแี นวโน้มเปลี่ยนแปลงไปเร่อื ย ๆ งานวจิ ยั หลายชน้ิ บ่งชว้ี ่าแหล่งกำ� เนดิ สำ� คญั ของมลพษิ ในชน้ั บรรยากาศ ของกรุงเทพฯ เกิดมาจากไอเสียของยานพาหนะมากท่ีสุด สว่ นการเผา ในท่โี ล่งแจง้ พืน้ ท่อี ุตสาหกรรมมผี ลบ้าง ขณะทภ่ี าคเหนอื การเผาป่า คือ แหลง่ มลพิษหลัก รวมทั้งไอเสยี ยานพาหนะ “รถยนต์คันเดียวกันแตใ่ ช้เชื้อเพลิงต่างชนิดกันท�ำให้จ�ำนวนมลพิษท่ี ออกมาไม่เท่ากนั หรอื รถยนต์คนั เดยี วกนั และใชเ้ ชอ้ื เพลงิ ชนดิ เดยี วกนั แต่

140 เม่อื ปลาจะกินดาว วง่ิ คนละสถานทกี่ จ็ ะมมี ลพษิ ออกมาไม่เท่ากนั อกี หรอื รถยนต์คนั เดยี วกนั และใช้เชอ้ื เพลงิ ชนดิ เดยี วกนั วง่ิ ในสถานทเี่ ดยี วกนั แต่วง่ิ คนละปีคนละร่นุ กไ็ มเ่ ท่ากนั ถ้าโรงงานอุตสาหกรรมก็ต้องถามตอ่ อีกวา่ เปน็ อุตสาหกรรมประเภท ไหน โรงงานส่ิงทอ หรือโรงงานกระป๋อง โรงงานปโิ ตรเคมี โรงงานถลุง เหลก็ ซง่ึ เปน็ คำ� ถามทกี่ วา้ งและโลกแตก ถา้ จะตอบคำ� ถามนไี้ ด้ตอ้ งทำ� งาน วจิ ัยเยอะมาก โดยตอ้ งเกบ็ Long term เชน่ ไอเสียยานพาหนะใน กทม. ทั้งหมด และต้องวเิ คราะห์สารพิษทัง้ หมดออกมา” “แตค่ ่ามลพิษทางอากาศในประเทศไทยท้ังหมดท่ีมีผลเกี่ยวขอ้ งกับ สุขภาพคนไทยทุกคน ต้องย้อนถามก่อนวา่ ทุกจังหวัดมีครบหมดหรือยัง ค�ำตอบก็คือยัง ท�ำแคเ่ ฉพาะจุด บางพื้นท่ีบางจังหวัด วิเคราะหแ์ ค่ชว่ ง ระยะเวลา 1 เดือน 1 ปี รวมท้ังยังการศึกษาวิจัยองค์ประกอบทางเคมี เช่น สาร PAHs สารไดออกซิน สารเมอรค์ ิวร่ี สารแคดเมียม สารเหล่าน้ี ส่งผลตอ่ สขุ ภาพในระยะยาว แตเ่ รากำ� ลงั จะพดู ถงึ มลพษิ ทางอากาศไทย ทั้งประเทศ เราจะดชู ้างทัง้ ตวั ไมใ่ ชจ่ บั แค่สว่ นงา หรือหางชา้ ง แลว้ บอก วา่ ชา้ งท้ังตัวไมไ่ ด้” ศ.ดร.ศวิ ชั ระบุ 4 เปล่ียนทัศนคตจิ ัดการรถควนั ดำ� นกั วชิ าการ นดิ า้ ระบอุ กี ว่า การแก้ปัญหาในระยะยาว รฐั ตอ้ งตงั้ คำ� ถาม และหาคำ� ตอบในทกุ มติ ิ เปน็ ต้นว่า ใน กทม.จะต้องคมุ เข้มดว้ ยการควบคมุ ควนั ดำ� จากรถบรรทกุ รถเมล์ ต้องจดั การผปู้ ระกอบการทไ่ี มย่ อมเปลยี่ นรถ คนั ใหม่ และนำ� มลพษิ มาใหค้ นในเมอื ง เพราะประเทศทใ่ี หค้ วามสำ� คญั กบั สงิ่ แวดล้อมและสขุ ภาพทวั่ โลกต่างกำ� ลงั ตระหนกั ในเรอ่ื งน้ี โดยไมย่ อมให้ รถควนั ดำ� วง่ิ เขา้ สใู่ จกลางเมอื ง ดงั นน้ั ตอ้ งมกี ารแบ่งให้ชดั เจนวา่ กรงุ เทพฯ

รายงานสถานการณ์สิ่งแวดลอ้ มในรอบปี พ.ศ. 2562 141 รถยนต์เก่าและระบบการเผาไหมไ้ มส่ มบูรณก์ ่อให้เกดิ ควนั ดำ� และปล่อยก๊าซคารบ์ อนไดออไซดใ์ นปริมาณสงู

142 เมอื่ ปลาจะกินดาว ชนั้ ใน ชนั้ นอก ชน้ั ไหนทจ่ี ะยอมใหร้ ถควนั ดำ� เข้ามาวง่ิ ได้หรอื ไมไ่ ด้ รวมทงั้ การบงั คับใหร้ ถเมล์ต้องตดิ อปุ กรณ์ดกั จบั ควนั ดำ� หรือมลพิษ 5 ต้องมีกฎหมายอากาศสะอาดและสำ�นักพทิ ักษ์สงิ่ แวดล้อม ศ.ดร.ศวิ ชั ระบวุ ่า การแกป้ ัญหามลพษิ ในเชงิ รกุ จะสำ� เรจ็ ได้ ประกอบ ด้วย 1. จะต้องมีกฎหมายอากาศสะอาด หรือ Clean Air Act โดย ใหป้ ระชาชนมีส่วนร่วม ถ้าไมม่ ีกฎหมายน้ีก็จะท�ำไม่ส�ำเร็จ เพราะ พ.ร.บ. สงิ่ แวดลอ้ ม พ.ศ. 2535 มแี ค่ 4 มาตราทเี่ กย่ี วขอ้ งกบั มลพษิ ทาง อากาศและเสยี ง ขณะทก่ี ฎหมาย Clean Air Act ของตา่ งประเทศมี จำ� นวนเนอื้ หาทหี่ นา 2. ต้องมสี ำ� นกั งานพทิ กั ษ์สง่ิ แวดลอ้ ม เพราะทผี่ า่ นมา กรมควบคุมมลพิษไมม่ ีอ�ำนาจในการจดั การปญั หามลพิษ 3. สร้างแรง จงู ใจให้กับเอกชนด้วยการลดหย่อนภาษีให้ผู้ทตี่ ิดตงั้ อุปกรณ์บ�ำบดั หรือ ลดมลพษิ ทางอากาศแบบพเิ ศษและอปุ กรณท์ เ่ี กยี่ วกบั สขุ ภาพคน อยา่ ง เทปปา้ หน้ากาก เคร่ืองฟอกอากาศต้องลดภาษีเปน็ ศูนย์เปอร์เซ็นต์ 4. ต้องปฏริ ปู โครงสร้างทางการเกษตร และจดั ตง้ั เจา้ ภาพทมี่ าดแู ลเรอื่ ง นอี้ ย่างชัดเจน “ตัวอย่างเช่น กรมควบคุมมลพิษจะสั่งเปล่ียนใหร้ ถใชเ้ ชื้อเพลิงจาก ยโู ร 4 เป็นยูโร 5 เปน็ อ�ำนาจควบคมุ ของกรมควบคมุ เชือ้ เพลงิ กระทรวง พลังงาน หรือจะส่ังปดิ โรงงานปล่อยมลพิษก็เปน็ อ�ำนาจของกรมควบคุม โรงงาน กระทรวงอตุ สาหกรรม หรอื สง่ั ให้ชาวบ้านหยดุ เผา เปน็ หน้าทข่ี อง จงั หวดั กระทรวงมหาดไทย หรอื องค์การบรหิ ารการปกครองสว่ นท้องถน่ิ แตเ่ มอ่ื เกดิ ปญั หามลพษิ ทางอากาศใน กทม. ปรากฏวา่ คนทม่ี าเทกแอก๊ ชนั่ คือ พล.ต.อ.อศั วนิ ขวญั เมือง ผูว้ ่าฯ กทม. ซ่ึงท่านบอกวา่ ไม่ไดม้ คี วามรู้ เรือ่ งมลพิษ แตถ่ า้ ผมไมอ่ อกมาทำ� ก็ไมม่ ใี ครท�ำ”

รายงานสถานการณ์สิง่ แวดล้อมในรอบปี พ.ศ. 2562 143 ผอู้ �ำนวยการศนู ย์วจิ ยั และพฒั นาการปอ้ งกนั และจดั การภยั พิบัติ นดิ า้ อธบิ ายถงึ ข้อเสนอในการตงั้ สำ� นกั พทิ กั ษ์สงิ่ แวดล้อมและกฎหมายอากาศ สะอาดว่า ส�ำนักงานน้ีจะมีลักษณะเหมือนกับส�ำนักงานต�ำรวจแห่งชาติ เป็น Single Command ขน้ึ ตรงตอ่ นายกรฐั มนตรี เพราะในภาวะวกิ ฤต จะกระทบต่อสวสั ดภิ าพโดยรวม ทงั้ ความเป็นความตายของประชาชน ซงึ่ ประเทศอนื่ มอี งค์กรลกั ษณะนสี้ ำ� หรบั การจดั การปญั หา เช่น สหรฐั อเมรกิ า องั กฤษ ออสเตรเลีย นวิ ซีแลนด์ แคนาดา เยอรมนั จีน และแอฟรกิ าใต้ ดังนั้น หากประเทศไทยยังไม่มีส�ำนักพิทักษ์สิ่งแวดล้อม และกฎหมาย อากาศสะอาด เปน็ ไปได้สูงทป่ี ญั หามลพษิ ใน กทม.จะยง่ิ เละไปกวา่ ท่เี ป็น อยู่ เพราะมพี ้ืนทส่ี เี ขยี วนอ้ ยกว่ามาตรฐาน “อย่าลืมว่ามนุษย์เราสามารถอดอาหารได้เปน็ อาทิตย์ แต่ขาด อากาศหายใจได้แค่ 2-3 นาทีเทา่ น้ัน เราควรจะมีแนวความคิดว่า ‘You are what you breath’ เจ้าหายใจอะไรเข้าไป เจ้าก็จะเป็น เชน่ นน้ั ทสี่ ดุ แล้วการทเ่ี ราชว่ ยกนั รกั ษาสภาพแวดล้อมใหด้ จี ะเปน็ การ ปอ้ งกันที่ต้นเหตุ ยับย้ังการปลดปล่อยสารกอ่ มะเร็งไปสูส่ ่ิงแวดลอ้ ม ต้ังแตต่ ้น ย่อมจะดีกว่าท่ีจะตอ้ งเสียเงินทองรักษาโรคมะเร็งระยะ สุดทา้ ย” นกั วชิ าการสง่ิ แวดล้อม กลา่ วทิ้งทา้ ย

144 เมอื่ ปลาจะกินดาว 6 ดชั นชี ้ีวัดคณุ ภาพอากาศ ดัชนีคุณภาพอากาศ (Air Quality Index: AQI) เป็นการ รายงานข้อมูลคุณภาพอากาศในรูปแบบท่ีงา่ ยตอ่ ความเขา้ ใจของ ประชาชนท่ัวไป เพื่อเผยแพรป่ ระชาสัมพันธ์ใหส้ าธารณชนไดร้ ับ ทราบถึงสถานการณม์ ลพิษทางอากาศในแต่ละพื้นที่ว่าอยู่ในระดับ ใด มีผลกระทบตอ่ สขุ ภาพอนามัยหรือไม่ ดัชนีคุณภาพอากาศ 1 คา่ ใชเ้ ปน็ ตวั แทนค่าความเขม้ ขน้ ของสารมลพษิ ทางอากาศ 6 ชนดิ ไดแ้ ก่ ฝุน่ ละอองขนาดไม่เกิน 2.5 ไมครอน (PM2.5) เป็นฝ่นุ ทมี่ เี สน้ ผา่ นศนู ย์กลางไม่เกิน 2.5 ไมครอน เกิดจาก การเผาไหมท้ งั้ จากยานพาหนะ การเผาวัสดุการเกษตร ไฟปา่ และกระบวนการอตุ สาหกรรม สามารถเข้าไปถงึ ถงุ ลมในปอด ได้ เปน็ ผลทาํ ใหเ้ กิดโรคในระบบทางเดนิ หายใจ และโรคปอด ต่าง ๆ หากไดร้ บั ในปรมิ าณมากหรอื เปน็ เวลานานจะสะสมใน เนือ้ เย่อื ปอด ทาํ ใหก้ ารทาํ งานของปอดเส่ือมประสิทธภิ าพลง ทําใหห้ ลอดลมอักเสบ มีอาการหอบหดื ฝนุ่ ละอองขนาดไม่เกิน 10 ไมครอน (PM10) เป็นฝุน่ ที่มีขนาดเสน้ ผา่ นศูนยก์ ลางไม่เกิน 10 ไมครอน เกิดจากการเผาไหม้เช้ือเพลิง การเผาในท่ีโลง่ กระบวนการ อุตสาหกรรม การบด การโม่ หรือการทําใหเ้ ปน็ ผงจากการ

รายงานสถานการณส์ ่ิงแวดล้อมในรอบปี พ.ศ. 2562 145 กอ่ สร้าง สง่ ผลกระทบตอ่ สุขภาพเนื่องจากเม่ือหายใจเข้าไป สามารถเขา้ ไปสะสมในระบบทางเดินหายใจ ก๊าซโอโซน (O3) เปน็ ก๊าซที่ไมม่ ีสีหรือมีสีฟ้าออ่ น มีกลิ่นฉุน ละลายน�้ำได้ เลก็ นอ้ ย เกิดข้ึนไดท้ ้ังในระดับบรรยากาศชนั้ ทสี่ งู จากผวิ โลก และระดบั ชนั้ บรรยากาศผวิ โลกทใี่ กล้พนื้ ดนิ กา๊ ซโอโซนทเี่ ป็น สารมลพิษทางอากาศคือก๊าซโอโซนในชั้นบรรยากาศผิวโลก เกิดจากปฏิกิริยาระหว่างกา๊ ซออกไซดข์ องไนโตรเจน และ สารประกอบอินทรียร์ ะเหยง่าย โดยมีแสงแดดเป็นตัวเร่ง ปฏิกิริยา มีผลกระทบตอ่ สุขภาพ โดยก่อใหเ้ กิดการระคาย เคอื งตา ระคายเคอื งตอ่ ระบบทางเดนิ หายใจและเยอื่ บตุ ่าง ๆ ความสามารถในการท�ำงานของปอดลดลง เหน่ือยเร็ว โดยเฉพาะในเดก็ คนชรา และคนที่เปน็ โรคปอดเร้อื รัง ก๊าซคารบ์ อนมอนอกไซด์ (CO) เป็นกา๊ ซที่ไม่มีสี กลิ่น และรส เกิดจากการเผาไหม้ที่ไม่ สมบูรณข์ องเช้ือเพลิงที่มีคารบ์ อนเป็นองค์ประกอบ กา๊ ซนี้ สามารถสะสมอย่ใู นร่างกายไดโ้ ดยจะไปรวมตวั กบั ฮโี มโกลบนิ ในเมด็ เลอื ดแดงไดด้ กี ว่าออกซเิ จนประมาณ 200-250 เทา่ เมอ่ื หายใจเข้าไปทำ� ใหก้ า๊ ซชนดิ นจ้ี ะไปแย่งจบั กบั ฮโี มโกลบนิ

146 เมือ่ ปลาจะกินดาว ในเลือด เกิดเปน็ คารบ์ อกซีฮีโมโกลบิน (CoHb) ทำ� ใหก้ าร ลำ� เลยี งออกซเิ จนไปสเู่ ซลลต์ า่ ง ๆ ของรา่ งกายลดน้อยลง สง่ ผลใหร้ า่ งกายเกิดอาการอ่อนเพลีย และหวั ใจท�ำงานหนกั ข้นึ ก๊าซไนโตรเจนไดออกไซด์ (NO2) เป็นก๊าซทไ่ี มม่ สี แี ละกลน่ิ ละลายนำ้� ได้เลก็ น้อย มอี ย่ทู วั่ ไป ในธรรมชาติ หรือเกิดจากการกระท�ำของมนุษย์ เชน่ การ เผาไหม้เชอ้ื เพลงิ ตา่ ง ๆ อตุ สาหกรรมบางชนิด เป็นตน้ กา๊ ซ นี้มีผลตอ่ ระบบการมองเห็นและผูท้ ่ีมีอาการหอบหืดหรือ โรคเกี่ยวกบั ทางเดินหายใจ ก๊าซซลั เฟอร์ไดออกไซด์ (SO2) เป็นกา๊ ซท่ไี มม่ ีสี หรอื อาจมสี ีเหลืองอ่อน ๆ มีรสและกล่ิน ท่ีระดับความเข้มขน้ สูง เกิดจากธรรมชาติและการเผาไหม้ เชื้อเพลิงทมี่ กี ำ� มะถัน (ซลั เฟอร์) เป็นส่วนประกอบ สามารถ ละลายน้�ำไดด้ ี สามารถรวมตัวกับสารมลพิษอ่ืนแลว้ ก่อตัว เปน็ อนุภาคฝุน่ ขนาดเล็กได้ กา๊ ซน้ีมีผลกระทบโดยตรงต่อ สขุ ภาพ ท�ำให้เกิดการระคายเคืองตอ่ เย่อื บตุ า ผิวหนัง และ ระบบทางเดนิ หายใจ หากได้รบั เปน็ เวลานาน ๆ จะทำ� ให้เปน็ โรคหลอดลมอกั เสบเรอื้ รังได้ ส�ำหรับดัชนีคุณภาพอากาศของประเทศไทย แบ่งเปน็

รายงานสถานการณส์ งิ่ แวดลอ้ มในรอบปี พ.ศ. 2562 147 5 ระดับ คือ ต้งั แต่ 0 ถงึ 201 ข้นึ ไป ซ่ึงแต่ละระดับจะใช้สี เปน็ สัญลักษณ์เปรียบเทียบระดับของผลกระทบตอ่ สุขภาพ อนามัย โดยดัชนีคุณภาพอากาศ 100 จะมีค่าเทียบเท่า มาตรฐานคุณภาพอากาศในบรรยากาศโดยท่ัวไป หากดัชนี คณุ ภาพอากาศมคี ่าสงู เกินกวา่ 100 แสดงว่าค่าความเข้มขน้ ของมลพษิ ทางอากาศมคี ่าเกินมาตรฐานและคณุ ภาพอากาศ ในวันน้ันจะเร่ิมมีผลกระทบต่อสุขภาพอนามัยของประชาชน ดังนี้ 0 - 25 ดีมาก, 26 - 50 ดี, 51 - 100 ปานกลาง, 101 - 200 เริม่ มีผลกระทบตอ่ สขุ ภาพและ 201 ขึน้ ไป มี ผลกระทบตอ่ สุขภาพ

148 เม่อื ปลาจะกินดาว เกณฑ์ของดชั นีคณุ ภาพอากาศของประเทศไทย AQI ความหมาย สีที่ใช้ ขอ้ ความแจง้ เตือน 0 - 25 คณุ ภาพอากาศ คณุ ภาพอากาศดมี าก เหมาะ ดีมาก ฟา้ ส�ำหรับกิจกรรมกลางแจ้ง และการทอ่ งเทีย่ ว 26 - 50 คณุ ภาพอากาศดี คุณภาพอากาศดี สามารถ เขียว ท�ำกิจกรรมกลางแจ้งและ การทอ่ งเทีย่ วได้ตามปกติ 51 - 100 ปานกลาง เหลือง ประชาชนทั่วไป : สามารถ ท�ำกิจกรรมกลางแจง้ ได้ตาม ปกติ ผูท้ ี่ตอ้ งดูแลสุขภาพ เป็นพิเศษ : หากมีอาการ เบื้องต้น เช่น ไอ หายใจ ล� ำ บ า ก ร ะ ค า ย เ คื อ ง ต า ค ว ร ล ด ร ะ ย ะ เ ว ล า ก า ร ท� ำ กิจกรรมกลางแจ้ง

รายงานสถานการณส์ ่งิ แวดล้อมในรอบปี พ.ศ. 2562 149 101 – 200 เริ่มมีผลกระทบต่อ สม้ ประชาชนทว่ั ไปควรเฝ้าระวงั สุขภาพ สุขภาพ ถา้ มีอาการเบื้อง ตน้ เช่น ไอ หายใจล�ำบาก ระคายเคืองตา ควรลดการ ทำ� กิจกรรมกลางแจ้ง หรอื ใช้ อุปกรณป์ ้องกันตนเอง ถ้ามี อาการ เชน่ ไอ หายใจลำ� บาก ตาอกั เสบ แนน่ หนา้ อก ปวด ศีรษะ หัวใจเต้นไม่เป็นปกติ คล่ืนไส้ ออ่ นเพลีย ควร ปรกึ ษาแพทย์ ทกุ คนควรหลกี เลยี่ งกจิ กรรม กลางแจง้ หลีกเลี่ยงพ้ืนที่ที่มี 201 ขึ้นไป มผี ลกระทบต่อ แดง มลพษิ ทางอากาศสงู หรือใช้ สุขภาพ อุปกรณ์ป้องกันตนเองหาก มีความจำ� เปน็ หากมอี าการ ทางสขุ ภาพควรปรกึ ษาแพทย์ ท่ีมา : กรมควบคมุ มลพษิ กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสงิ่ แวดลอ้ ม

150 เมอื่ ปลาจะกินดาว ถนนหลายเส้นทางกำ�ลงั เร่งก่อสร้างท้งั ขดุ เจาะ ทบุ ร้อื ซ่งึ เปน็ ต้นตอสำ�คญั ใหเ้ กิดฝุ่นละอองขนาดเล็ก