เมื่อปลาจะกินดาว ปีที่17

รายงานสถานการณส์ ่งิ แวดล้อมในรอบปี พ.ศ. 2562 51 “50 ปที ผี่ า่ นมาโลกสญู เสยี ความหลากหลายทางชวี ภาพไปประมาณ 60% ทั้งเชงิ ปรมิ าณและคุณภาพ บางปา่ มตี น้ ไมแ้ ตไ่ มม่ สี ัตว์อยู่ หรอื มี ปญั หาในเรอื่ งมลพษิ เอเลยี่ นสปีชสี ์บกุ รกุ ไฟป่าทขี่ าดการควบคมุ ปัญหา เหลา่ นสี้ ง่ ผลกระทบตอ่ ความอดุ มสมบรู ณข์ องระบบนเิ วศป่าทวั่ โลก รวม ถงึ ประเทศไทย ในระยะยาวจะส่งผลกระทบมาถึงมนษุ ย์อยา่ งแนน่ อน” ค�ำบอกเลา่ ของนายแพทย์นักอนุรักษส์ อดคล้องกับรายงานของ สหประชาชาติท่ไี ด้แถลงเม่อื ต้นเดือนพฤษภาคม พ.ศ. 2562 ขอ้ มูลในรายงานชวนกังวลถึงวิกฤตความล่มสลายของระบบนิเวศ ส่ิงมีชีวิตท้ังพืชและสัตว์จ�ำนวนล้านสปชี ีสเ์ ส่ียงต่อการสูญพันธุใ์ นชว่ ง ชวี ิตเรา โดยรายงานสหประชาชาตฉิ บบั ลา่ สุดเมอื่ เดือนพฤษภาคม ปี พ.ศ. 2562 ไดอ้ า้ งองิ ผลงานการศกึ ษาวจิ ยั และสำ� รวจมากกวา่ 15,000 ชนิ้ ซง่ึ รวบรวมโดย Intergovernmental Science-Policy Platform on Biodiversity and Ecosystem Services (IPBES) เปิดเผย วา่ ปัจจุบันมนุษยก์ �ำลังคุกคามพืชและสัตว์ราว 25% หรือกวา่ 1 ลา้ น สายพนั ธุใ์ นระบบนิเวศโลก เสยี่ งสูญพันธใ์ุ นอกี ไมก่ สี่ บิ ปขี า้ งหนา้ ในชว่ งทศวรรษ 1980-2000 พน้ื ทป่ี ่าไมโ้ ลกถกู ทำ� ลายลงกว่า 100 ล้านเฮกตาร์ (ราว 625 ล้านไร่) ซึง่ สว่ นใหญ่มาจากการท�ำปศุสตั วใ์ น ลาตินอเมริกาและการท�ำสวนปาลม์ น�้ำในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ นอกจากนี้พ้ืนท่ีชุม่ น้�ำท่ีเหลืออยูบ่ นโลกเมื่อตอนทศวรรษที่ 2000 คิดเป็นเพยี ง 13% ของพน้ื ที่ช่มุ น้ำ� เม่อื ทศวรรษท่ี 1700 ค�ำเตือนนั้นบง่ บอกถึงผลกระทบใหญ่ที่จะตามมา ท้ังในรูปแบบ ของภยั ธรรมชาติ การขาดแคลนอาหาร ความเส่ียงต่อโรคภัยไขเ้ จ็บอกี นานัปการ

52 เมื่อปลาจะกินดาว พ้นื ทป่ี า่ บางแห่งเปน็ ส่วนหน่งึ ของพืน้ ท่ใี ช้ประโยชน์ชมุ ชน ในเขตรักษาพนั ธส์ุ ตั ว์ปา่ แมต่ ่นื (ภาพ : มลู นิธสิ บื นาคะเสถียร) สาเหตุส�ำคัญของเร่ืองน้ี คือ การเปลี่ยนแปลงพื้นที่ธรรมชาติเป็น อยา่ งอื่น เช่น การเปล่ียนปา่ ไมเ้ ก่าแกม่ าเปน็ พื้นที่เพาะปลูกพืชไร่ โครงการสรา้ งเข่ือน สร้างเหมือง การขยายตัวของท่ีอยู่อาศัยเหล่านี้ ล้วนเปน็ สว่ นผลักดนั ใหร้ ะบบนเิ วศล่มสลาย เปน็ เหตุผลที่เราไมค่ วรละเลยเรื่องความหลากหลายทางชีวภาพใน ปา่ อนรุ กั ษ์ แต่จำ� เปน็ ต้องรกั ษาความหลากหลายทางชวี ภาพ ดว้ ยความ

รายงานสถานการณ์สงิ่ แวดล้อมในรอบปี พ.ศ. 2562 53 หลากหลายทางชวี ภาพเปน็ ตวั รกั ษาสมดลุ ทงั้ หมด ตงั้ แต่สง่ิ มชี วี ติ ขนาด เล็ก ไม่วา่ อะมีบา แบคทีเรยี จนกระทง่ั สตั ว์ใหญอ่ ยา่ งวาฬ เป็นต้น นพ.รังสฤษฎ์ เปรียบวา่ ความหลากหลายทางชีวภาพน้ันเหมือนกับ สังคมมนุษย์ที่ต้องการคนทำ� งานหลากหลายอาชีพ “ถา้ บทบาทอาชีพทางสังคมมันมีน้อย สังคมก็จะไม่มีความเสถียร ระบบที่มีความหลากหลายไมว่ ่าจะอาชีพหรือทางความคิด เมื่อมี เหตุเภทภัยรบกวน อาจท�ำให้ล้มไปบา้ ง แตด่ ้วยเสถียรภาพที่มีท�ำให้ ฟน้ื ฟูกลบั มาได้ไมย่ าก” ฟังดูราวกบั เป็นกลไกท่ีซับซ้อน แต่ผลลพั ธน์ ัน้ อยไู่ ม่ห่างจากมนุษย์ เพื่อใหเ้ ห็นภาพใกลต้ ัวข้ึน นพ.รังสฤษฎ์ ยกตัวอยา่ งเรื่อง “นิเวศ บริการ” ท่ถี ูกส่งต่อมาถงึ มนุษยท์ กุ คน “เราอาจคดิ วา่ ปา่ อนรุ กั ษ์ใหป้ ระโยชน์กบั เราในทางออ้ ม แต่จรงิ ๆ แลว้ เปน็ เร่ืองทางตรงมากกวา่ ที่คิด ยกตัวอย่างเรื่องน�้ำก็เป็นส่ิงที่ชัดเจน มากว่าป่าคอื ต้นนำ�้ ลำ� ธาร ถา้ ปา่ ตน้ นำ้� ลำ� ธารหมดนำ้� จากกอ๊ กกจ็ ะหมด ไปด้วย “ปา่ เปน็ ความม่ันคงทางอาหารใหเ้ รา เป็นสมดุลควบคมุ โรคต่าง ๆ ฝนตกต้องตามฤดกู าล การไมม่ ีโรคระบาด เสถียรภาพทางอาหาร หรอื แม้แตก่ ระท้ังการประมง ถา้ เกิดเราไมม่ ีป่าต้นน�้ำที่ดี ไมม่ ีป่าต้นน�้ำแม่ กลองทอ่ี ำ� เภออ้มุ ผาง แม่นำ�้ แมก่ ลองจะขาดแร่ธาตทุ ไี่ หลมารวมในอ่าว ไทย เราจะไม่มีปลากะตัก การประมงก็เกิดขึน้ ไมไ่ ด้” หรือแมก้ ระท่ังเร่ืองการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศที่ทั่วโลกต่าง วติ กกังวล ต้นตอของปญั หากม็ าจากความไมส่ มดุลของระบบนเิ วศ เพอ่ื ให้เข้าใจในเรอื่ งดงั กล่าวมากขนึ้ IPCC (Intergovernmental Panel on Climate Change) หรือคณะกรรมการระหวา่ งรัฐบาล

54 เมื่อปลาจะกินดาว วา่ ด้วยเรื่องการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ รายงานว่า หากสภาพ ภูมิอากาศมีการเปลี่ยนแปลง บริเวณเขตศูนย์สูตรจะมีปริมาณฝนสูง ขึ้น และอุณหภูมิสูงขึ้น ระบบนิเวศปา่ ไม้ในเขตรอ้ นช้ืนและกึ่งร้อนชื้น ซ่ึงประกอบดว้ ยความหลากหลายทางชีวภาพมากมาย จะอยูใ่ นสภาพ ทเ่ี ปราะบาง และได้รับผลกระทบ การเปลยี่ นแปลงสภาพภมู อิ ากาศยงั มผี ลทำ� ใหป้ รมิ าณฝน และความ แห้งแลง้ ผดิ ปกตไิ ปจากเดมิ ดงั นน้ั ระบบนเิ วศธรรมชาติ โดยเฉพาะระบบ นิเวศป่าไมซ้ ่ึงเป็นแหล่งทุนทางธรรมชาติท่ีส�ำคัญของประเทศไทยอาจ มีการเปล่ียนแปลงไป เน่ืองจากผลกระทบของการเปล่ียนแปลงสภาพ ภมู อิ ากาศท่ีเกิดข้ึน เมื่อระบบนิเวศปา่ ไม้ไดร้ ับการรบกวนจะสง่ ผลตอ่ ระบบสังคมพืช แหล่งทอี่ ย่อู าศยั และแหลง่ อาหารของสตั ว์ป่า และในภาพรวมต่อความ หลากหลายทางชวี ภาพของทงั้ พชื และสตั ว์ทอี่ ย่ใู นทอ้ งถนิ่ นน้ั นอกจากนี้ หากสงิ่ ทม่ี ชี วี ติ และปัจจยั ทางกายภาพเหนอื พนื้ ผวิ ดนิ มกี ารเปลยี่ นแปลง จะส่งผลตอ่ คุณสมบตั ิของดนิ และองค์ประกอบของดนิ ในเรอื่ งของการ หมนุ เวียนคาร์บอน ความชุ่มช้นื และอนิ ทรียวัตถตุ า่ ง ๆ สง่ิ เหล่านมี้ ผี ล สะท้อนกลบั ต่อสงั คมพืชพันธุต์ า่ ง ๆ อยา่ งไรกต็ าม ในทศั นะของ นพ.รงั สฤษฎ์ แม้จะเหน็ ด้วยกบั การเพม่ิ พน้ื ทอี่ นรุ กั ษ์เปน็ 25% แตเ่ มอื่ มองถงึ ความหลากหลายทางชวี ภาพแลว้ อาจยังมีไม่มากพอ “ปญั หาเรื่องพ้ืนที่ป่าในประเทศไทยจากลักษณะพื้นท่ีมันคล้ายกัน หมด พนื้ ทีอ่ นรุ กั ษส์ ่วนใหญ่เป็นภูเขา แต่ปา่ ทีร่ าบตำ่� แทบไม่มี เราเลย สญู เสยี สตั ว์หรอื พชื ในพนื้ ทร่ี าบตำ่� ไปใหก้ บั พนื้ ทเี่ กษตรกรรม และเขอื่ น ไปตง้ั มากมาย”

รายงานสถานการณส์ ิง่ แวดลอ้ มในรอบปี พ.ศ. 2562 55 นกั อนรุ กั ษจ์ ากเชยี งใหม่ทง้ิ ท้ายว่า 25% ทเี่ พมิ่ ขนึ้ มาอาจไมเ่ พยี งพอ ในอนาคตหากยังไม่สามารถหยุดยัง้ การใช้ทรพั ยากรได้ สงิ่ สำ� คญั ตอ่ จากนี้ คอื จะรกั ษาพน้ื ทป่ี า่ อนรุ กั ษเ์ หลา่ นน้ั ไวไ้ ด้อยา่ งไร “ป่าอนุรักษ์คือโอกาสของทางรอดสุดทา้ ย บา้ นเราเหลืออยู่แคน่ ี้ เพราะทผ่ี ่านมาเราใช้ประโยชน์กนั แบบไมล่ มื หลู มื ตา เราไมค่ วรสญู เสยี อกี แล้ว แมเ้ พยี งตารางเมตรเดยี วกเ็ สยี ไม่ได้ เพราะมนั มนี อ้ ยเกนิ ไปกวา่ ทม่ี ันควรจะเปน็ อย่แู ล้ว” 4 การจดั การสำ�คญั มากกว่าขนาดพ้นื ทปี่ า่ อกี ความเหน็ หนง่ึ จาก ศศนิ เฉลมิ ลาภ ประธานมลู นธิ สิ บื นาคะเสถยี ร มที ้งั สว่ นทเ่ี ห็นดว้ ยและเร่ืองต้องเฝ้าระวงั ส่วนส�ำคัญท่ีเห็นดว้ ย คือ การยกสถานะปา่ สมบูรณ์ใหเ้ ปน็ พื้นที่ ป่าอนุรักษจ์ ะช่วยให้พ้ืนท่ีป่าไดร้ ับการดูแลตามกฎหมายป่าอนุรักษ์ ท่ีมีความเข้มข้น โดยมีหน่วยงานอยา่ งกรมอุทยานแห่งชาติฯ ซึ่งมี ศักยภาพเพียงพอท้ังก�ำลังคนและงบประมาณในการจัดการ ต่าง จากกรมปา่ ไมย้ ังมีข้อจ�ำกัดในเชิงโครงสรา้ งท�ำให้ไม่สามารถดูแลปา่ ได้ทว่ั ถงึ อย่างไรก็ตาม ศศิน มองว่า มิติของการจัดการพน้ื ท่ีเปน็ เรอ่ื งทต่ี อ้ ง ให้ความส�ำคญั มากกว่าน�้ำหนกั ทางปรมิ าณหรือขนาดพน้ื ที่ “ตวั เลข 25% ทก่ี รมอทุ ยานแหง่ ชาตฯิ ประกาศเป็นปา่ อนรุ ักษ์ จะ ครบหรอื ไมค่ รบไม่ใช่เรอื่ งสำ� คญั ไม่ใช่วา่ มี 25% แล้วเราจะมปี า่ พอ หรอื มี 25% แลว้ คนไทยมคี วามสขุ น้�ำไม่ท่วม ฝนตกตามฤดูกาล คงไม่ใช่ อยา่ งนั้น ตัวเลขเป็นเพียงเป้าหมายทว่ี างไว้คร่าว ๆ” ศศิน ยกตัวอยา่ งกรณีปา่ ตะวันตก อยา่ งเขตรักษาพันธุส์ ัตวป์ ่า

56 เม่ือปลาจะกินดาว ศศนิ เฉลมิ ลาภ ประธานมลู นิธสิ ืบนาคะเสถียร (ภาพ : เอกวิทย์ เตระดิษฐ์) ท่งุ ใหญน่ เรศวรและเขตรกั ษาพนั ธ์สุ ตั วป์ ่าห้วยขาแข้ง มรี ะบบการจดั การ ทด่ี ี เปน็ สถานทปี่ ลอดภยั ในการฟืน้ ฟปู ระชากรเสอื โคร่ง แตจ่ ะทำ� อยา่ งไร ให้ขยายการจดั การแบบเดยี วกบั พน้ื ทม่ี รดกโลกออกไปในพนื้ ทรี่ อบขา้ ง นัน่ เพราะเมือ่ มีการจดั การท่ดี ี ความสมบูรณ์กจ็ ะคืนมา เมอ่ื สัตวป์ า่ เพมิ่ จำ� นวนกจ็ ะมีแหลง่ ที่อยอู่ าศัยปลอดภยั รองรบั ได้อย่างสมดุล แต่กระนั้นก็มีขอ้ ควรระวัง คือ การเพ่ิมพ้ืนท่ีปา่ ตอ้ งไมก่ ระทบกับ ใคร เนื่องจากการประกาศพ้ืนที่อนุรักษซ์ ้อนทับท่ีอยู่อาศัยของชุมชน เป็นปัญหาคาราซังทมี่ ีมายาวนาน “ถา้ ไม่ได้รบั ความรว่ มมอื จากประชาชนแล้วจะรกั ษาไดอ้ ย่างไร ตอ้ ง

รายงานสถานการณ์สิ่งแวดลอ้ มในรอบปี พ.ศ. 2562 57 ดร.ไชยณรงค์ เศรษฐเชื้อ อาจารยป์ ระจำ�ภาควิชาสังคมวทิ ยาและมานุษยวทิ ยา (สาขาวิชาการพฒั นา ชุมชน) คณะมนุษยศาสาตรแ์ ละสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหาสารคาม (ภาพ : พัชรดิ า พงษปภัสร์) มีข้อก�ำหนดการจัดการที่ไมไ่ ปกระทบกับชาวบ้าน หรือคนยากคนจน ท�ำใหม้ ันลงตัวให้ได้ ถา้ ประชาชนมายืนตะโกนด่าทุกวัน มันก็รักษาไม่ ไดใ้ นระยะยาว เรื่องนเ้ี ปน็ งานยาก แตต่ ้องท�ำใหไ้ ด”้ ศศิน มองวา่ พื้นท่ีอนุรักษ์ไมจ่ �ำเป็นต้องขึ้นอยู่กับกรมอุทยาน แห่งชาตฯิ เท่านั้น อาจเปน็ การอนุรักษ์โดยชมุ ชนในรปู แบบป่าเพ่อื การ ใชป้ ระโยชนค์ วบคู่ไปกับการดแู ลรักษา เช่น ปา่ ชมุ ชน ตอ่ ประเดน็ ทิ้งท้ายของ ศศนิ - ดร.ไชยณรงค์ เศรษฐเชือ้ อาจารย์ ประจ�ำภาควิชาสังคมวิทยาและมานุษยวิทยา คณะมนุษยศาสตร์ และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหาสารคาม มีความคิดตอ่ เร่ืองน้ี

58 เมอื่ ปลาจะกินดาว ในทำ� นองเดยี วกนั โดยอธบิ ายว่า การรกั ษาพน้ื ทป่ี ่านนั้ สามารถดำ� เนนิ การโดยให้ประชาชนมีส่วนรว่ มได้ และไมค่ วรกีดกันประชาชนออก หา่ งทรัพยากร “การมีส่วนร่วมเป็นหลักการสากลท่ีใชก้ ันท่ัวโลก เราตอ้ งเชื่อม่ัน ว่าชุมชนมีศักยภาพในการอนุรักษ์ ยกตัวอยา่ งปา่ ชุมชน ถา้ เอาพ้ืนท่ี ท้ังหมดมารวมกันตอนน้ีมีหลายล้านไร่ และป่าเหลา่ น้ีก็มีคุณค่าทาง นิเวศ ความหลากหลาย ขณะเดียวกันประชาชนไดเ้ ข้าไปใชป้ ระโยชน์ จากความหลากหลาย เชน่ เกบ็ เหด็ หาหน่อไม้ ไข่มดแดง นค่ี อื ศกั ยภาพ ของชุมชนท่ีรกั ษาพน้ื ท่ีปา่ ไวไ้ ด”้ ดร.ไชยณรงค์ ยนื ยนั วา่ ชมุ ชนสามารถอย่กู บั พนื้ ทอี่ นรุ กั ษไ์ ด้ และเน้น ย้�ำวา่ ตราบใดปัญหาความขัดแยง้ เรื่องที่ดินท�ำกินซ้อนทับพ้ืนที่อนุรักษ์ ยงั ไม่ได้รบั การแกไ้ ข ยงั เรว็ เกินไปท่ีจะพดู ถงึ ประโยชนข์ องการมพี ้นื ที่ อนุรักษ์ 25% และคงเป็นเรอ่ื งยากทปี่ า่ อนรุ กั ษ์จะสร้างประโยชน์ให้กบั ประชาชนไดอ้ ย่างยงั่ ยืน 5 ชมุ ชนตอ้ งมีสิทธิเ์ ขา้ ถงึ ทรัพยากรในปา่ ปัจจบุ นั แผนปฏบิ ตั งิ านการจดั การพนื้ ทป่ี า่ อนรุ กั ษแ์ ละฟืน้ ฟปู ่าต้นนำ้� เสอ่ื มสภาพ โดยกรมอทุ ยานแหง่ ชาติ สตั ว์ป่า และพนั ธ์พุ ชื ทดี่ ำ� เนนิ การ ตามคำ� สงั่ คสช. ท่ี 66/2557 เพอ่ื ก�ำหนดเขตพื้นท่อี นุรักษ์ให้ชดั เจน ด�ำเนินการแลว้ เสร็จไปมาก แต่หลายพ้ืนที่กลับเกิดปัญหา เน่ืองจาก ประชาชนอ้างว่าไม่ไดร้ บั ความเปน็ ธรรม สาเหตทุ ภี่ าครฐั ยงั แกไ้ ขปญั หาเรอื่ งนไี้ มไ่ ด้ เนอ่ื งจากไม่ยอมรบั การใช้ ประโยชน์จากปา่ ไม้และการหาอย่หู ากนิ ของชมุ ชนทอ่ี าศยั อยใู่ กลพ้ น้ื ทปี่ ่า ดร.ไชยณรงค์ วเิ คราะห์ปัญหาทคี่ าราคาซงั มาถงึ ทกุ วนั นว้ี า่ เกิดจาก

รายงานสถานการณ์สงิ่ แวดลอ้ มในรอบปี พ.ศ. 2562 59 3 ปจั จัย หนึ่ง การไมย่ อมรบั สิทธิตามประเพณี สอง การไมย่ อมรับสทิ ธชิ มุ ชน สาม การไมย่ อมรับการท�ำงานอยา่ งมีสว่ นร่วม ดร.ไชยณรงค์ ย�้ำวา่ เราตอ้ งมีความเชื่อมั่นในศักยภาพการอนุรักษ์ ของชุมชน ว่าชุมชนสามารถอนุรักษป์ า่ ได้จริงกอ่ น แลว้ ปัญหานี้จึงจะ คล่ีคลาย และถงึ แม้จะสร้างการมสี ่วนรว่ มได้ แตป่ ระโยชน์จากการเพ่ิม พน้ื ทป่ี ่าอนรุ กั ษเ์ ปน็ 25% กอ็ าจยงั ไม่เกิดขน้ึ จรงิ เพราะยงั มสี าเหตอุ นื่ ๆ ที่ต้องคำ� นึงถงึ อกี หลายดา้ น ปจั จุบนั กรมอทุ ยานแหง่ ชาติ สตั ว์ปา่ และพันธพ์ุ ชื ได้ดำ�เนนิ การแกไ้ ขปัญหาความขัดแย้งเรอ่ื งท่ีดนิ ทำ�กนิ ประชาชนซอ้ นทบั พืน้ ท่ีอนรุ ักษ์อย่างมสี ่วนรว่ มกบั ประชาชนในพนื้ ทีแ่ ล้วเสร็จท่ัวประเทศ โดยใช้แนวทางกระบวนกร พสิ จู นส์ ทิ ธ์ติ ามมติ ครม. 30 ม.ิ ย. 41 และใหป้ ระชาชนสามารถอยกู่ ับป่าได้อยา่ งสนั ติสุข แตอ่ ยา่ งไรกต็ าม พบว่าในหลายพ้ืนทคี่ วามขดั แย้งยังคงดำ�รงอยู่ มกี ารฟ้องรอ้ ง ดำ�เนนิ คดี จนเกดิ เป็นคำ�ถามถงึ ความเปน็ ธรรมในการ แก้ไขปญั หาของเร่อื งน้ี (ภาพ : มลู นิธิสืบนาคะเสถียร)

60 เมื่อปลาจะกินดาว “เอาเข้าจรงิ ๆ ทางฝา่ ยรฐั เองกไ็ มไ่ ด้มหี ลกั ประกนั วา่ จะรกั ษาปา่ ได้ จริงหรอื ไม่ การเอาทรัพยากรไปใช้ประโยชน์ เชน่ เปิดอทุ ยานแห่งชาติ ใหน้ กั ท่องเทยี่ ว แตค่ นพนื้ เมอื งเดมิ หรอื กลมุ่ ชาตพิ นั ธ์กุ ลบั ไม่ไดร้ บั สทิ ธ”ิ ทมี่ ากไปกวา่ น้ัน คือ การให้สทิ ธิกับนายทนุ ดร.ไชยณรงค์ ยกตัวอย่างกรณีคณะรัฐมนตรีอนุมัติใหม้ ีมติอนุมัติ ให้ บรษิ ัท ปูนซิเมนต์ไทย จ�ำกัด (มหาชน) เข้าทำ� ประโยชนใ์ นเขตปา่ สงวนแห่งชาติปา่ ทับกวางและปา่ มวกเหล็ก จังหวัดสระบุรี เม่ือเดือน มีนาคม 2562 แมเ้ ปน็ พ้ืนทีผ่ อ่ นผนั และมีศักยภาพส�ำหรบั ทำ� เหมือง แตก่ เ็ ป็นพนื้ ทลี่ ่มุ นำ�้ ชนั้ 1A หมายความวา่ เปน็ ป่าตน้ นำ�้ ลำ� ธารทมี่ คี วาม อดุ มสมบรู ณ์ จงึ เกิดกระท้ถู ามถงึ ความเหมาะสมขน้ึ จากภาคประชาชน “ท�ำไมพ้นื ท่ีอย่างน้รี ัฐจึงเอาไปใหเ้ อกชนใช้ ทั้งท่ีมนั ทำ� ลายระบบ นเิ วศอยา่ งถาวร หรอื ในมติ กิ ารพฒั นาเศรษฐกิจชมุ ชน กอ็ าจไมใ่ ชส่ งิ่ ที่ ท�ำไดจ้ รงิ ถ้าอนรุ ักษ์ 25% เป็นป่าอทุ ยานแหง่ ชาติ เขตรักษาพันธส์ุ ตั ว์ ป่า แต่วา่ รฐั กเ็ กบ็ เงนิ เองและกนั ไม่ใหช้ มุ ชนไปจดั การเรอ่ื งการทอ่ งเทยี่ ว ผมมองไมเ่ ห็นว่าการจัดการพื้นที่อนุรักษ์ของรัฐจะเอื้อให้ชุมชนเขา้ ไป ใชป้ ระโยชน์ และย่ิงมี พ.ร.บ.อุทยานแห่งชาตใิ หม่ ยงิ่ แล้วใหญ”่ นอกจากทก่ี ลา่ วมา อกี ประเดน็ ทชี่ วนให้นา่ กงั วล คอื การเกบ็ หาของ ป่า การหาอย่หู ากินตามวถิ ดี ้งั เดมิ หรือการใช้ประโยชนใ์ นรปู แบบปา่ ชมุ ชน (บางแห่งในเขตอนุรกั ษ์) จะเป็นอย่างไรต่อไปในอนาคต ในกรณีที่เก่ียวเน่ือง ดร.ไชยณรงค์ มองวา่ วิธีการในการจัดการ ทรพั ยากรป่าของรฐั โดยการกดี กนั ชาวบ้านไม่ให้เข้าไปเกบ็ เหด็ หนอ่ ไม้ หรือพืชผัก เปน็ การควบคุมการเขา้ ถึงทรัพยากรที่เข้มงวดเกินไป ซึง่ ทรพั ยากรเหลา่ นีไ้ มใ่ ช่เน้ือไม้ ไม่ใชก่ ารโคน่ ตน้ ไม้ จงึ ไมม่ ีเหตุผลใด ทค่ี วรจะไปห้าม

รายงานสถานการณ์ส่งิ แวดล้อมในรอบปี พ.ศ. 2562 61 “การใช้วิธีแบบนี้มันท�ำให้เกิดค�ำพูดว่า ปา่ สมบูรณ์ แตค่ นยากจน และมันจะกลายเป็นว่าคนไมเ่ ห็นความส�ำคัญของการอนุรักษ์ เพราะ อนุรักษไ์ ปตัวเองก็ไมส่ ามารถเขาถึงทรัพยากรได้ อันนี้เปน็ ผลเสีย มากกวา่ แตถ่ า้ อนุญาตชาวบา้ นใช้ทรัพยากรตรงน้ัน เขาก็จะรักษา ทรพั ยากรของเขา แล้วกส็ ่งเสรมิ ใหใ้ ช้ทรพั ยากรอย่างยงั่ ยนื ไม่ทำ� ลาย ลา้ ง ซึง่ มันสามารถท�ำได้ “ดงั นนั้ ควรใหช้ มุ ชนมสี ทิ ธใ์ิ นการจดั การ และเข้าถงึ ทรพั ยากรในปา่ ปา่ ชมุ ชนสามารถเปน็ ปา่ อนรุ กั ษ์ เป็นป่าทใ่ี ชป้ ระโยชนอ์ ยา่ งยงั่ ยนื อยา่ งน้ี จงึ เป็นการใชท้ รพั ยากรทถ่ี กู ตอ้ ง ไมใ่ ช่แยกคนออกจากทรพั ยากรปา่ ไม้” ดร.ไชยณรงค์ สรปุ วา่ หากต้องการใหพ้ นื้ ทอี่ นรุ กั ษ์เปน็ ประโยชนก์ บั ประชาชนจรงิ ๆ ชุมชนต้องเขา้ ถึงปจั จยั สี่ อันเปน็ สทิ ธขิ ้ันพ้นื ฐานกอ่ น อยา่ งไรก็ตาม กรมอทุ ยานแหง่ ชาติฯ ชีแ้ จงว่าตาม พ.ร.บ.อทุ ยาน แห่งชาติ ฉบับใหม่ อนุญาตใหค้ นอยูก่ ับป่าสามารถเก็บหาของปา่ ได้ แตต่ อ้ งไม่สง่ ผลกระทบตอ่ สัตวป์ ่า ทรัพยากรธรรมชาติ ความหลาก หลายทางชีวภาพ ระบบนิเวศ โดยเงอ่ื นไขและหลกั เกณฑ์ในการอนญุ าต กรมอทุ ยานแห่งชาตฯิ จะ เป็นผ้กู ำ� หนดตามความเหมาะสมตามศกั ยภาพของทรพั ยากรธรรมชาติ ท่สี ามารถทดแทนไดต้ ามฤดกู าลในแต่ละพน้ื ทีต่ ่อไป 6 พนื้ ที่ผนวกปา่ อนรุ ักษต์ ้องไมม่ ปี ัญหา “ไมใ่ ชว่ า่ เรานกึ จะไปเอาพนื้ ทต่ี รงไหนกไ็ ด้ มาผนวกเพอ่ื ใหไ้ ด้ตวั เลข 25% นะครับ อย่าเข้าใจผิดในเรื่องนี้” ธญั ญา เนติธรรมกุล อธบิ ดีกรมอุทยานแห่งชาติ สตั วป์ า่ และพันธพ์ุ ชื ช้ีแจงขอ้ ห่วงกงั วลเร่ืองการเพม่ิ พน้ื ทปี่ ่า และอธิบายเพิม่ เติมว่า พน้ื ที่ท่ีน�ำ

62 เมือ่ ปลาจะกินดาว เขตรกั ษาพนั ธสุ์ ตั ว์ปา่ ทุ่งใหญน่ เรศวร มรดกโลกทางธรรมชาติของประเทศไทย ทไ่ี ดร้ ับการดแู ลเป็นอยา่ งดี ยงั คง ไดซ้ ึ่งความหลากหลายทางระบบนิเวศและเปน็ บ้านทีส่ ำ�คัญของสตั วป์ า่ นานาชนิด (ภาพ : พชั ริดา พงษปภสั ร์)

รายงานสถานการณส์ ิ่งแวดลอ้ มในรอบปี พ.ศ. 2562 63

64 เมื่อปลาจะกินดาว มาผนวกเพื่อใหค้ รบ 25% ตามนโยบายเปน็ พื้นทป่ี า่ สงวนแห่งชาติเดิมของ กรมปา่ ไม้ดูแล โดยทั้งกรมป่าไม้ และกรมอุทยานแหง่ ชาติฯ ไดส้ �ำรวจ พ้ืนที่ร่วมกันด้วยวิธีส�ำรวจจากภาพถ่ายทางอากาศ รวมไปถึงการเดินเท้า ลาดตระเวน “ก่อนหนา้ นี้ พอหลายฝา่ ยทราบวา่ กรมอุทยานแหง่ ชาติฯ จะเพ่ิม พนื้ ทอ่ี นรุ ักษใ์ ห้ได้ 25% บางกลุ่มกังวลว่า เราจะไปยึดที่ชาวบ้านเพอ่ื มา ทำ� ใหเ้ ปน็ พืน้ ท่ปี า่ อนุรกั ษ์ ซ่งึ ผมใหเ้ จ้าหน้าทีข่ องเราลงพื้นท่ชี ี้แจงเรื่องน้ี ว่า พนื้ ทท่ี เ่ี อามาผนวกเป็นพนื้ ทปี่ า่ อนรุ กั ษเ์ ป็นพน้ื ทป่ี า่ ทไ่ี ม่มปี ัญหาใด ๆ เลยของกรมป่าไม้” อยา่ งไรก็ตาม อธิบดีกรมอุทยานแหง่ ชาติฯ ยอมรับวา่ เร่ืองน้ีมี อุปสรรคอยู่บ้าง จากการด�ำเนินการหลายข้ันตอนของหนว่ ยงานที่ เก่ยี วขอ้ ง ทง้ั ภาครัฐ และภาคประชาชนที่เข้ามาร่วมกนั ทำ� งาน ซึง่ ต้อง ประชมุ ชแี้ จงแนวทางกับแตล่ ะฝ่ายรว่ มกัน ขณะท่ีกลไกการท�ำงานของฝ่ายรัฐ อาทิ การเดินส�ำรวจตรวจสอบ รังวัดปรับปรุงแนวเขตตอ้ งใชค้ วามละเอียดรอบคอบเพ่ือใหไ้ ด้ข้อยุติ ทกุ ฝ่าย และเพอื่ ไมใ่ ห้เกดิ ปัญหาการประกาศเขตอนรุ กั ษท์ บั ทท่ี อ่ี ยอู่ าศยั และทท่ี ำ� กนิ ของชาวบา้ นอย่างทเี่ คยเกดิ ขน้ึ ในอดตี นอกจากน้ี ยงั มคี วาม ยากในการเข้าสำ� รวจพน้ื ท่อี นั มลี กั ษณะภมู ิประเทศแตกตา่ งกัน 7 เพิม่ พนื้ ทีป่ ่าตอ้ งสรา้ งประโยชน์ยง่ั ยืน นโยบายเพ่ิมพ้ืนท่ีปา่ อนุรักษ์ขึ้นเป็น 25% ของพ้ืนที่ประเทศก�ำลัง เดินหน้า ดว้ ยความคาดหวังวา่ การรักษาพ้ืนท่ีป่าจะสร้างประโยชน์ตอ่ ประเทศชาตโิ ดยรวม จากวิกฤตการณค์ วามล่มสลายต่างๆ ของระบบนิเวศท่ัวโลก

รายงานสถานการณ์สิ่งแวดล้อมในรอบปี พ.ศ. 2562 65 การเพม่ิ พนื้ ทป่ี า่ ดเู หมอื นจะเป็นทางออกในการรบั มอื ผลกระทบตา่ ง ๆ อย่างไรก็ตาม ดว้ ยข้อกังขาเกี่ยวกับการบริหารจัดการ การเปดิ โอกาสให้ชมุ ชนเข้ามามสี ว่ นรว่ ม กเ็ ปน็ โจทยท์ ตี่ อ้ งตอบใหไ้ ด้ว่าสดุ ทา้ ย แล้วการเพม่ิ พน้ื ทป่ี ่าอนรุ ักษ์ 25% จะเกิดประโยชนก์ ับใคร ผลลัพธข์ องการเพิ่มพ้ืนที่ป่าไมส้ ุดทา้ ยแลว้ จะลงเอยไปใน ทิศทางไหน… คือสิ่งที่สังคมต้องร่วมกันขบคิด เพ่ือให้นโนบายเพ่ิมพื้นที่ป่า อนุรกั ษ์ 25% สรา้ งประโยชน์ขึ้นจริงและคงอย่อู ย่างยั่งยืน

66 เมือ่ ปลาจะกินดาว การประชมุ คณะทำ�งานกำ�กบั การผนวกเพ่มิ พนื้ ท่ีปา่ อนรุ กั ษ์ เม่ือวันท่ี 30 พฤษภาคม พ.ศ. 2561 กรมป่าไมแ้ ละ กรมอุทยานแห่งชาติฯ ได้จัดประชุมคณะท�ำงานก�ำกับการผนวก เพม่ิ พน้ื ทปี่ า่ อนรุ กั ษ์ ครง้ั ที่ 2/2561 ณ หอ้ งตรเี ทพ สถาบนั ประชารฐั พิทักษป์ า่ จังหวัดแพร่ โดยมีนายอรรถพล เจริญชันษา รองอธบิ ดกี รมปา่ ไม้ (ขณะน้ัน) และนายนายเฉลิมชยั ปาปะทา รองอธิบดีกรมอุทยานแหง่ ชาติฯ เปน็ ประธานการประชุมคณะ ทำ� งานกำ� กบั การผนวกเพมิ่ พนื้ ทปี่ ่าอนรุ กั ษ์ (ตามคำ� สงั่ กระทรวงฯ ท่ี 96/2561 ลว.2 มีนาคม พ.ศ. 2561) เพ่ือติดตามความ คืบหนา้ การด�ำเนินการผนวกเพ่ิมพื้นท่ีป่าอนุรักษ์ โดยผูเ้ ข้ารว่ ม ประชมุ ประกอบด้วย คณะท�ำงานกรมอุทยานแหง่ ชาติ สัตว์ป่า และพนั ธุ์พืช และกรมป่าไม้ นายศศนิ เฉลิมลาภ ทีป่ รกึ ษาคณะ ท�ำงาน และเจา้ หน้าท่สี ำ� นกั จัดการทรพั ยากรป่าไม้ (สจป.) และ ส�ำนักบริหารพื้นท่ีอนุรักษ์ (สบอ.) ในท้องที่กลุม่ ภาคเหนือ 17 จงั หวดั โดยมพี นื้ ทเี่ ป้าหมายในการผนวกเพมิ่ พนื้ ทป่ี า่ อนรุ กั ษใ์ น ทอ้ งทภ่ี าคเหนือ ประมาณ 6.7 ลา้ นไร่ ผลการประชุมสรุปไดด้ ังนี้ ไดร้ ับรายงานจาก สจป. และ สบอ. ว่า ตามท่ีกรมปา่ ไมไ้ ดม้ ีการแตง่ ตั้งเจา้ หน้าท่ีพิจารณา การสำ� รวจในทอ้ งที่ ทัง้ สบอ.และ สจป. ซึง่ เจา้ หนา้ ท่ดี ังกลา่ ว ไดเ้ ขา้ ไปรว่ มด�ำเนินการส�ำรวจพ้ืนท่ี ประชาสัมพันธ์ ในพื้นท่ี ที่รับผิดชอบแลว้ ขณะนี้อยู่ระหว่างการรวบรวมข้อมูล สรุป

รายงานสถานการณส์ ิง่ แวดล้อมในรอบปี พ.ศ. 2562 67 รายงาน เพอื่ แจ้งผลการปฏบิ ตั งิ านให้ผ้บู งั คบั บญั ชาทราบตาม ลำ� ดบั ต่อไปแลว้ และจากการประชมุ วนั นที้ ปี่ ระชมุ ได้มมี ติ ดงั น้ี 1. เห็นชอบใหใ้ ช้แนวทางหลักเกณฑ์ตามท่ีคณะท�ำงานฯ ได้กำ� หนดไว้เมอ่ื การประชุมครง้ั ท่ี 1/2561 1.1 ตรวจสอบผนวกพนื้ ทที่ ตี่ อ่ เนอ่ื งจากเขตอนรุ กั ษเ์ ดมิ 1.2 หากพ้ืนทไ่ี มต่ อ่ เน่อื งกัน ตอ้ งเป็นพน้ื ทขี่ นาดใหญ่ หากเป็นพื้นที่ไมต่ ่อเน่ืองเปน็ ผืนเดียวกัน ตอ้ งเปน็ พื้นท่ีท่ีมี ทรพั ยากรธรรมชาตมิ คี วามโดดเดน่ มคี ณุ ค่า หรอื หายาก และ ตอ้ งพจิ ารณาเป็นรายพืน้ ท่ี 1.3 ไมเ่ ป็นพน้ื ทท่ี ม่ี ภี าระผกู พนั ของกรมป่าไม้ พนื้ ทส่ี วน ป่า/ โครงการปลกู ฟ้ืนฟปู า่ พนื้ ทท่ี อี่ ยรู่ ะหว่างการฟืน้ ฟสู ภาพปา่ ไมเ่ ป็นพนื้ ทท่ี กี่ รมป่าไมใ้ ชเ้ ปน็ พนื้ ทป่ี ฏบิ ตั งิ านหรอื แผนงานทจ่ี ะ ด�ำเนินการ ไม่เป็นพื้นท่ีที่ไดร้ ับอนุมัติให้จัดโครงการป่าชุมชน หรือพ้ืนท่ีเป้าหมายที่จะขยายการจัดตง้ั ป่าชมุ ชน 1.4 ก�ำหนดหลักเกณฑใ์ ห้ปา่ ชุมชน ในแต่ละชุมชน มีพืน้ ท่ี ดงั นี้ – ปา่ ชุมชนขนาดเลก็ พ้นื ทไี่ ม่เกิน 2,000 ไร่ – ปา่ ชุมชนขนาดกลาง พนื้ ท่ไี ม่เกิน 5,000 ไร่ ทั้งน้ี ข้ึนอยู่กับสภาพภูมิประเทศ ความเหมาะสมและ ศกั ยภาพของแต่ละชมุ ชน รวมทงั้ บทบาททตี่ ้องแสดงให้เหน็ ถงึ การดแู ลรกั ษาป่าชุมชนมาอยา่ งตอ่ เนอื่ งตง้ั แต่อดตี ถงึ ปจั จบุ ัน

68 เมอ่ื ปลาจะกินดาว 2. ก�ำหนดการด�ำเนินการผนวกพ้ืนท่ีให้แล้วเสร็จภายใน 60 วันโดยให้รวบรวมข้อมูลสภาพพื้นท่ีให้สมบูรณพ์ ร้อมน�ำ เข้าประชุมรว่ มกับองคก์ รปกครองส่วนท้องถ่ินให้ความเห็น ชอบดว้ ย 3. ให้รายงานผลการด�ำเนินการใหค้ ณะท�ำงานฯ ทราบ ทกุ ๆ สนิ้ เดอื น เพอ่ื จะได้รายงานผลให้กระทรวงฯ ทราบต่อไป

รายงานสถานการณส์ ง่ิ แวดล้อมในรอบปี พ.ศ. 2562 69 จดุ ชมววิ ทางขึ้นสถานวี ิจัยสัตวป์ ่าเขานางรำ� เขตรกั ษาพนั ธส์ุ ตั ว์ป่าห้วยขาแขง้ (ภาพ : เอกวิทย์ เตระดิษฐ)์

70 เมื่อปลาจะกินดาว รายชือ่ พนื้ ท่ีอนรุ ักษ์ เขตรกั ษาพันธุ์สตั วป์ า่ และเขตหา้ ม ลา่ สัตวป์ า่ ทไ่ี ด้รบั การประกาศเพ่มิ เนื้อที่ การเพม่ิ พน้ื ทปี่ า่ อนรุ กั ษใ์ ห้ได้ร้อยละ 25% ภายในปี พ.ศ. 2569 ปจั จุบันอยู่ระหวา่ งด�ำเนินการตามข้ันตอนการประกาศพ้ืนท่ีป่า อนุรักษ์ โดยไดป้ ระกาศพื้นท่ีป่าอนุรักษ์เพ่ิมข้ึนแลว้ 27 แห่ง ประกอบดว้ ย อุทยานแห่งชาติ 5 แหง่ ได้แก่ อุทยานแห่งชาติถ้�ำสะเกิน อุทยานแหง่ ชาติขุนสถาน จังหวัดน่าน อุทยานแห่งชาติน�้ำตก เจ็ดสาวน้อย จังหวัดสระบุรี อุทยานแหง่ ชาติแมต่ ะไคร้ จังหวัด เชยี งใหม่ อทุ ยานแห่งชาตธิ ารเสดจ็ -เกาะพะงนั จงั หวดั สรุ าษฎร์ธานี พนื้ ทเ่ี ขตรกั ษาพนั ธ์สุ ตั วป์ ่า 2 แหง่ ไดแ้ ก่ เขตรกั ษาพนั ธ์สุ ตั ว์ปา่ กะทูน จังหวดั นครศรธี รรมราช เขตรกั ษาพนั ธ์สุ ัตว์ปา่ ภูขดั จังหวดั พิษณุโลก พน้ื ทเ่ี ขตหา้ มลา่ สตั วป์ า่ 19 แห่ง ประกอบดว้ ย เขตหา้ มลา่ สตั ว์ ปา่ ดอยอนิ ทรยี ์ เขตหา้ มลา่ สตั ว์ปา่ เวยี งเชยี งร้งุ เขตหา้ มล่าสตั วป์ า่ เชียงแสน เขตห้ามลา่ สัตวป์ า่ แม่โท เขตหา้ มลา่ สัตวป์ า่ ดอนศิลา จงั หวดั เชยี งราย เขตห้ามลา่ สตั ว์ปา่ เขาภหู ลวง จงั หวดั นครราชสมี า เขตหา้ มล่าสัตวป์ า่ บ้านโฮง่ จังหวัดล�ำพนู เขตห้ามล่าสัตวป์ ่าภฟู า้ จังหวัดน่าน เขตหา้ มล่าสัตวป์ ่าเขาพนมทอง เขตหา้ มล่าสัตวป์ า่ สองแคว จังหวัดพิษณุโลก เขตห้ามลา่ สัตวป์ ่าหนองเล็งทราย เขตหา้ มล่าสัตว์ปา่ ขุนน้ายม จังหวัดพะเยา เขตหา้ มล่าสัตวป์ ่า

รายงานสถานการณส์ ่ิงแวดลอ้ มในรอบปี พ.ศ. 2562 71 ภูสันเขียว จังหวัดอตุ รดิตถ์ เขตหา้ มลา่ สตั ว์ป่านนั ทบรุ ี จงั หวดั เชยี งใหม่ เขตหา้ มลา่ สตั ว์ป่า ลมุ่ นำ�้ ปายฝั่งซา้ ย จงั หวดั แม่ฮ่องสอน เขตห้ามล่าสตั วป์ ่าบงึ ละหาน จงั หวดั ชยั ภมู ิ เขตห้ามลา่ สตั วป์ า่ ชา้ งผาด่าน จงั หวดั แพร่ เขตหา้ มล่า สตั วป์ ่าเขาวงจนั แดง จงั หวดั สระบรุ ี เขตหา้ มลา่ สตั วป์ ่าเขาไชยราช จังหวัดประจวบคีรีขันธ์ นอกจากน้ีผนวกพ้ืนท่ีเขตรักษาพันธุ์สัตว์ ปา่ เพ่ิมเติมอีก 1 แห่ง ได้แก่ เขตรักษาพันธุส์ ัตวป์ ่าโตนงาชา้ ง จังหวัดสงขลา นอกจากนี้ ยังมีพื้นที่ที่อยูร่ ะหว่างการพิจารณาของคณะ กรรมการอุทยานแหง่ ชาติ และคณะกรรมการสงวนและคุ้มครอง สตั วป์ า่ นอกเหนือจากพนื้ ท่ีทก่ี ลา่ วมาเพม่ิ ขึน้ อยา่ งต่อเนอื่ ง

72 เม่อื ปลาจะกินดาว 3 ‘เศรษฐกจิ หมนุ เวยี น’ หนทางเปลย่ี นผา่ น สกู่ ารบรโิ ภคทยี่ งั่ ยนื เรอื่ ง : วรี ทศั น์ องิ คภทั รางกรู

รายงานสถานการณส์ ง่ิ แวดลอ้ มในรอบปี พ.ศ. 2562 73 ระบบเศรษฐกิจ ถอื กำ�เนิดขึน้ มาในชว่ งเวลาพรอ้ ม ๆ กบั การท่ีมนุษย์ เรม่ิ รวมตวั อยรู่ ว่ มกนั เปน็ สงั คม เกดิ การตดิ ตอ่ ซอื้ ขาย แลกเปลย่ี น จน เรยี นรแู้ ละพฒั นากลไกทส่ี อดรบั กบั รปู แบบวถิ กี ารใชช้ วี ติ ของผคู้ น ตลอด จนวฒั นธรรมการปกครองท่ีแตกต่างกนั ไปในแต่ละดนิ แดน วิวัฒนาการของหลักคิดระบบเศรษฐกิจที่เราคุ้นเคยเร่ือยมา ท้ังที่ถูก ขนานในนามของทุนนยิ ม สงั คมนยิ ม หรือท่มี ีการผสมจนเกิดเป็นรูปแบบ ใด ๆ สิ่งส�ำคัญท่ีจะถูกใช้เพ่ือแบง่ แยกความแตกต่าง คือหลักการเป็น เจ้าของปจั จัยการผลิต และฐานคดิ ของการครอบครองผลประโยชน์ แตไ่ ม่วา่ ในระบบเศรษฐกิจแบบใด ส่ิงท่ีส�ำคัญกวา่ และกลับไม่เคยถูก นับรวมไว้ในสมการ คือศักยภาพทรัพยากรในมุมมองของระบบนิเวศ ที่ ทุกชีวิตล้วนมีส่วนร่วมเป็นเจ้าของ และมีไมเ่ พียงพอท่ีจะตอบสนองตอ่ การสูบไปใชผ้ ลิตสินคา้ เพ่ือการบริโภค ดว้ ยเปา้ หมายเพียงเพ่ิมผลก�ำไร กอ่ นส่ิงท่ีผลิตข้ึนมาใชจ้ ะถูกท้ิงไปโดยไมม่ ีใครเหลียวแล ดังที่เราเรียกวา่ เศรษฐกิจแบบเส้นตรง (Linear Economy) อย่างทผ่ี า่ นมา วธิ กี ารใชท้ รพั ยากรของเราคอื การ Take-Make-Dispose คอื ถลงุ (Take) ดงึ ทรพั ยากรจำ� นวนมหาศาลมาใชใ้ นราคาถกู ทสี่ ดุ เท่าทจ่ี ะเปน็ ไป ได้ ก่อนจะนำ� มาผ่านกระบวนการ ผลติ (Make) ขายให้ลกู คา้ นำ� ไปใช้งาน และเมอื่ ผลิตภัณฑห์ มดประโยชน์แลว้ ก็ ทงิ้ (Dispose) กลายเป็นขยะ วฏั จกั รนด้ี ำ� เนนิ เรอ่ื ยมาเป็นเวลาหลกั ศตรวรรษ นบั ตง้ั แต่ทม่ี กี ารปฏวิ ตั ิ อตุ สาหกรรมครง้ั แรก จวบจนวันทมี่ นุษยไ์ ด้เหน็ ทรพั ยากรร่อยหรอลงต่อ หนา้ ตอ่ ตา และก�ำลังมที ีทา่ ว่าจะหมดไปภายในไมถ่ ึงชว่ งอายุคน จากอตั ราการใชท้ รพั ยากรในปัจจบุ นั รวมกบั จำ� นวนประชากรทก่ี ำ� ลงั เพ่ิมขึ้นในทุกขณะ ท�ำให้มีการประเมินวา่ ภายในปี ค.ศ. 2030 ความ ตอ้ งการใช้ทรัพยากรของโลกจะสูงถึง 3 เทา่ ของปริมาณทรัพยากรท่ีมี

74 เมือ่ ปลาจะกินดาว อยู่ และจะสูงข้ึนเปน็ 4 เทา่ ในปี ค.ศ. 2050 เมอื่ อตั ราการใชท้ รพั ยากรของเรามมี ากกวา่ ทโี่ ลกจะผลติ ได้ ทางเลอื ก ของเราคอื การเสาะหาทรัพยากรเพ่ิม โดยแสวงหาโลกใบใหมใ่ ห้ไดอ้ ีก 4 ใบ ภายใน 30 ปขี ้างหนา้ หากมองวา่ นั่นเป็นไปไมไ่ ด้ แปลว่าทางเลือกเดียวท่ีเหลืออยูต่ อนนี้ คอื ลดความต้องการใชท้ รพั ยากรลง หรอื อย่างนอ้ ยกน็ ำ� ทรพั ยากรทใ่ี ชไ้ ป แล้วกลับมาใช้ใหม่ ดังวลที ีอ่ ดีตเลขาธิการสหประชาชาติ (UN) บัน คี มนู กล่าวเอาไว้ว่า “We don’t have plan B because there is no planet B” หรอื “เราไมม่ แี ผนส�ำรอง เพราะเราไมม่ ีโลกใบทสี่ อง” นนั่ เป็นจดุ ทแี่ นวคดิ เศรษฐกจิ หมนุ เวยี น (Circular Economy) กำ� ลงั ถูกดึงเข้ามาปรับใชใ้ นภาคธุรกิจ เปน็ ทางออกให้กับระบบอุตสาหกรรม และภาคการผลิตนับจากนี้ โดยใหค้ วามส�ำคัญกับการใช้ทรัพยากร เท่าท่ีจ�ำเป็น และใชใ้ หเ้ กิดประสิทธิภาพสูงสุด ตั้งแตก่ ระบวนการผลิต การบรโิ ภค จนถงึ การนำ� กลบั มาใชเ้ ปน็ วตั ถดุ บิ ใหม่ รูปแบบวฏั จกั รใหมน่ ้ี ได้ถกู เปลีย่ นเป็น Make-Use-Return คือ ผลติ (Make) สินคา้ โดยใชท้ รัพยากรน้อยที่สุด ดว้ ยการใช้นวัตกรรมและการ ออกแบบ หลังจากน้ันจึง ใช้ (Use) สินคา้ อยา่ งคุม้ คา่ เต็มประสิทธิภาพ และเมอื่ จบการใชง้ านแล้วตอ้ งทงิ้ อย่างถกู ตอ้ ง เพอื่ ให้วสั ดเุ หล่านนั้ สามารถ วนกลบั (Return) มาใช้ในกระบวนการผลติ ใหม่ หรอื นำ� ไปสรา้ งประโยชนอ์ นื่ ๆ 1 จุดเริม่ ตน้ สกู่ ารทลายเส้นตรง อนั ทจี่ รงิ ปัญหาจากการใชท้ รพั ยากรและการบรโิ ภคของเรานน้ั อาจไม่ แตกต่างจากวกิ ฤตขิ องการเปลยี่ นแปลงสภาพภมู อิ ากาศมากนกั กล่าวคอื มนษุ ย์เรมิ่ รบั ร้สู งิ่ ทกี่ ำ� ลงั จะเกดิ ขน้ึ มาเป็นเวลาเนนิ่ นาน แต่กว่าทกี่ ารเรมิ่ ต้น

รายงานสถานการณ์สิ่งแวดล้อมในรอบปี พ.ศ. 2562 75 หนงั สือ “Cradle to Cradle: Remaking the Way We Make Things” ตีพิมพค์ ร้งั แรกในปี ค.ศ. 2002 ซ่งึ หนังสือหนา ราว 200 หนา้ เล่มนไี้ ม่ไดพ้ ิมพ์บนกระดาษ แตใ่ ชว้ สั ดุพลาสตกิ พิเศษทีม่ ีอายกุ ารใชง้ านนาน สามารถนำ�ไปแปรรปู ใช้ประโยชน์ อย่างอนื่ ได้ โดยติดอันดับยอดหนังสอื ขายดภี ายในเวลาไมน่ าน กอ่ นถกู ยกให้เปน็ ตำ�ราของแนวคิดเศรษฐกจิ หมุนเวียน (ภาพ : Zach Taylor) แก้ไขจะเกิดขน้ึ อยา่ งจริงจงั ก็จวบจนวันทีป่ ญั หานน้ั ประทุขึ้นอย่างรุนแรง ...ในท่นี ี้คอื ยอ้ นกลับไปเกอื บ 50 ปี ในปี ค.ศ. 1972 ตอนที่โลกยงั ไม่รจู้ ักกับคำ� ว่าการพฒั นาอยา่ งยง่ั ยนื กลมุ่ นกั วชิ าการทชี่ อ่ื The Club of Rome ได้ตพี มิ พ์รายงานเรอื่ ง “The Limit to Growth” หรอื “ขดี จำ� กดั ของการเตบิ โต” ซง่ึ ตง้ั คำ� ถามถงึ ความ

76 เม่อื ปลาจะกินดาว ย่ังยืนในการใช้ทรัพยากรธรรมชาติเพ่ือการพัฒนา โดยได้มีการค�ำนวณ แบบจำ� ลองท่ใี ช้ขอ้ มลู การเตบิ โตของประชากร ณ เวลานั้น รวมกบั อตั รา การเกิด อัตราการตาย สถานภาพของทรัพยากรธรรมชาติ อัตราการ บริโภค และผลผลิตทางอตุ สาหกรรม ผลปรากฏวา่ ข้อสรปุ จากแบบจำ� ลองหลายชดุ ไดผ้ ลตรงกนั ว่า หากไมม่ ี สิ่งใดเปล่ียนแปลง เศรษฐกิจโลกจะเติบโตต่อเน่ืองอยา่ งไร้การควบคุม จนเกิดขีดจ�ำกัดของต้นทนุ ทางธรรมชาติ และท่ัวโลกจะเริ่มเข้าสูภ่ าวะลม่ สลายของภาคการผลิตและประชากรในระหวา่ งปี ค.ศ. 2050-2070 ซ่ึงการคาดการณ์นี้สอดคล้องกับผลการศึกษาท่ีเกิดขึ้นตามมาในอีก 5 ทศวรรษใหห้ ลังอยา่ งน่าประหลาดใจ แมใ้ นเวลาต่อมาจะเกิดแนวความคิดเรื่องการปรับเปล่ียนวิธีการ ผลิต และการบริโภคที่ค�ำนึงถึงความยั่งยืนออกมาอยา่ งต่อเน่ือง แต่ หนงึ่ ในแนวคดิ สำ� คญั ทถ่ี กู พดู ถงึ อนั เปรยี บเสมอื นรากฐานใหก้ บั แนวคดิ เศรษฐกิจหมนุ เวยี นในปัจจบุ นั คอื กระบวนทศั น์ “Cradle to Cradle” หรือ “จากอูส่ ู่อู่” ของนักเคมีชาวเยอรมัน ไมเคิล บรอนการต์ และ สถาปนิกชาวอเมรกิ นั วิลเลยี ม แมก็ โดโน ซ่งึ อธบิ ายเรอื่ งน้ไี วใ้ นหนังสอื “Cradle to Cradle: Remaking the Way We Make Things” เมอ่ื ปี ค.ศ. 2002 ท้ังสองขนานนามการพัฒนาแบบล้างผลาญตั้งแตย่ ุคปฏิวัติ อุตสาหกรรม ท่ีเป็นโมเดลการผลิตในปัจจุบันว่าเปน็ แบบ “Cradle to Grave” หรือ “จากอูส่ ู่สุสาน” ซึ่งหมายถึงเริ่มต้นด้วยการตักตวง ทรัพยากรจากแหลง่ ก�ำเนิด (Cradle) แล้วไปจบที่สู่สุสานขยะกองโต (Grave) โดยไม่สามารถหมุนเวยี นกลับมาท่ีเดมิ ได้ ระหว่างทางกป็ ลอ่ ย มลพษิ มากมายส่นู ำ�้ ดนิ อากาศ เขา้ ไปสสู่ งิ่ มชี วี ติ และเมอ่ื ตอ้ งการวตั ถดุ บิ

รายงานสถานการณส์ ง่ิ แวดล้อมในรอบปี พ.ศ. 2562 77 เพม่ิ เรากต็ อ้ งไปสกดั ใหม่จากธรรมชาติ จนทรพั ยากรของเราใกลจ้ ะหมด ขณะเดียวกัน การท�ำธุรกิจตามหลัก 3R คือ Reduce (ลด) Reuse (น�ำกลับมาใชซ้ ้�ำ) และ Recycle (น�ำกลับมาแปรรปู ใหม)่ น้ัน ยงั ไมเ่ พยี งพอ โดยเฉพาะการ Recycle ทค่ี วามเปน็ จรงิ อาจต้องเรยี กว่า Downcycle เพราะวัสดุท่ีผลิตออกมานั้นไม่ไดถ้ ูกวางแผนไวใ้ หม้ ีวงจร ชีวิตแบบรีไซเคิลได้ต้ังแตแ่ รก ส่ิงท่ีไดค้ ือ วัสดุท่ีย่ิงใช้ซ้�ำยิ่งคุณภาพต่�ำ ยง่ิ รไี ซเคิลยงิ่ ปนเป้อื นและเปน็ พิษ กลายเป็นสินคา้ ทอ่ี ปั ลกั ษณ์ อีกทั้งสิ้น เปลืองพลงั งานและค่าใชจ้ า่ ยยิง่ กว่าการผลติ จากวสั ดุใหม่ 2 แนวคดิ คอื ตอ้ งเปล่ียนเส้นตรง ใหเ้ ปน็ วงกลม แนวทางหลักของ Cradle to Cradle ที่มีความคลา้ ยคลึงกับ เศรษฐกิจหมุนเวียนมาก คือมุง่ เน้นการออกแบบผลิตภัณฑท์ ี่จะไม่สร้าง ของเสยี เน้นการใชพ้ ลงั งานหมนุ เวยี น รวมถงึ การให้ความเคารพต่อชมุ ชน ท้องถ่ินและระบบนิเวศ เพ่ือส่งเสรมิ การฟ้นื ฟูธรรมชาติใหก้ ลบั คืนมา ในภายหลงั Cradle to Cradle ไดม้ กี ารยกระดบั และพฒั นาขนึ้ เป็น มาตรฐาน C2C และใช้รับรองสนิ ค้าท่ไี ดร้ ับการออกแบบด้วยแนวคดิ ดัง กลา่ ว โดยปัจจบุ นั มบี รษิ ัททวั่ โลกกวา่ 300 แห่ง ทเ่ี ขา้ รว่ มกระบวนการ ออกแบบและผลิตสินคา้ ตามมาตรฐานน้ี พร้อมกับมีการออกตรารับรอง ผลิตภัณฑไ์ ปแล้วมากกวา่ 600 ชนิด ซึ่งเปน็ สัญลักษณแ์ สดงถึงความ ย่ังยืนของการผลติ และวงจรชีวิตของผลติ ภัณฑ์ทีเ่ ป็นมติ รต่อส่ิงแวดล้อม 3 ปรากฏการณ์วงกลมท่โี ลกขานรบั แรงกระเพ่ือมส�ำคัญท่ีท�ำใหโ้ ลกหันมาเอาจริงเอาจังกับการท�ำ เศรษฐกจิ หมนุ เวยี นมากขน้ึ เมอื่ สมชั ชาใหญ่แห่งสหประชาชาติ ได้กำ� หนด

78 เมือ่ ปลาจะกินดาว “เปา้ หมายการพฒั นาอย่างยง่ั ยนื ” หรอื Sustainable Development Goals (SDGs) ขนึ้ ในปี ค.ศ. 2015 ม่งุ หวังชว่ ยแกไ้ ขปญั หาท่ีโลกก�ำลงั เผชญิ อยู่ เชน่ ความยากจน ความไม่เทา่ เทยี ม สง่ิ แวดล้อม สภาวะโลกร้อน หรอื สนั ตสิ ขุ เปน็ ตน้ และภายในเวลาไมน่ าน SDGs กก็ ลายเป็นฉนั ทามติ ร่วมกันเกือบทุกประเทศทัว่ โลก ที่จะช่วยกนั ผลักดนั การพัฒนาที่ย่งั ยนื ไม่เพียงล�ำพังเฉพาะภาครัฐบาลเท่าน้ันที่ใช้ SDGs ในการก�ำหนด ยทุ ธศาสตรข์ องประเทศ แต่ SDGs ยงั ไดก้ ลายเปน็ มาตรวดั ความก้าวหน้า ทส่ี ำ� คญั ของภาคธรุ กจิ เอกชนดว้ ยเชน่ กนั โดยในระยะหลงั บรษิ ทั ขนาดใหญ่ เป้าหมายการพฒั นาที่ยั่งยืน (SDGs) เปา้ หมายท่ี 12 “สรา้ งหลักประกันให้มรี ูปแบบการผลติ และ การบริโภคท่ยี ัง่ ยืน” มีการกำ�หนดเป้าประสงคย์ ่อยท้งั หมด 11 ข้อ หนึง่ ในนัน้ คอื ใหม้ กี ารจัดการของเสยี ภายใต้แนวคิดเศรษฐกจิ หมุนเวียน (Circular Economy) ภายในปี ค.ศ. 2030

รายงานสถานการณส์ งิ่ แวดลอ้ มในรอบปี พ.ศ. 2562 79 ตา่ งน�ำเอา SDGs มาใชก้ �ำหนดทิศทางงานดา้ นความยั่งยืน และ ความรบั ผดิ ชอบต่อสงั คม รวมไปถงึ การประเมนิ ความสำ� เรจ็ ของโครงการต่าง ๆ ภายใตเ้ ป้าหมายใหญ่ 17 ขอ้ ของ SDGs ทสี่ หประชาชาตคิ าดหวงั ใหท้ ว่ั โลกบรรลุไดภ้ ายในปี ค.ศ. 2030 หนึง่ ในนน้ั คอื การสร้างหลักประกนั ใหม้ ี รปู แบบการผลติ และการบรโิ ภคทยี่ งั่ ยนื หรอื Responsible Consumption and Production ซ่ึงในเป้าหมายน้ีได้ ยังมีการก�ำหนดเป้าประสงคใ์ น การจัดการของเสียภายใตแ้ นวคิดเศรษฐกิจหมนุ เวยี นรวมไว้ดว้ ย ในปเี ดยี วกนั นนั้ เอง คณะกรรมาธกิ ารยโุ รป (European Commission) ไดน้ ำ� เสนอแนวคดิ “Industry 2020 in the Circular Economy” ซง่ึ เปน็ การนำ� เศรษฐกิจหมนุ เวยี นมาปรบั ใช้ ครอบคลมุ มติ ดิ า้ นอตุ สาหกรรม การผลิตในรูปแบบใหม่ การปรับพฤติกรรมผู้บริโภค และการจัดการ ขยะท่ีมีประสิทธิภาพมากข้ึน พรอ้ มกับการประกาศใช้แผน Circular Economy Package ของสหภาพยโุ รป (EU) ท้ังนี้ คณะกรรมาธิการยุโรปได้ออกข้อบังคับใหอ้ ุตสาหกรรมในภาค การผลิต ตอ้ งออกแบบผลิตภัณฑท์ ี่ง่ายต่อการแปรรูปและน�ำกลับไปใช้ ใหม่ เพม่ิ อายกุ ารใชง้ านของผลติ ภณั ฑ์ รวมถงึ เนน้ ยำ�้ ความสำ� คญั ของการ ใช้วตั ถุดิบในการผลติ ให้เกิดประสทิ ธิภาพสงู สดุ และในส่วนของผู้บรโิ ภค ภาคครวั เรอื นเองกม็ นี โยบาย เช่น การออกกฎระเบยี บเกย่ี วกบั การรไี ซเคลิ ภาคครัวเรือนท่ีเข้มงวดมากขน้ึ สำ� หรบั การจดั การขยะ คณะกรรมาธิการยุโรปมนี โยบายทีจ่ ะปรับปรงุ กระบวนการจัดการขยะใหม้ ปี ระสทิ ธภิ าพมากข้ึน โดยตัง้ เปา้ ที่จะลดพืน้ ท่ี กกั เกบ็ ขยะและการเผาทำ� ลายทสี่ ง่ ผลตอ่ มลภาวะทางอากาศ โดยจะผลกั ดนั ให้มีการใชเ้ ครื่องมือทางเศรษฐศาสตรม์ าใช้ในการจัดการสิ่งแวดลอ้ ม มากขึ้น ไม่วา่ จะเป็นการเก็บภาษีสิ่งแวดลอ้ ม หรือภาษีค่าธรรมเนียม

80 เมือ่ ปลาจะกินดาว ผลิตภัณฑ์ รวมถึงผลักดันใหป้ ระเทศสมาชิก EU ลดการใชเ้ ทคโนโลยี เปล่ียนขยะให้เป็นพลังงานท่ีเกินความจ�ำเปน็ แตไ่ ปกระตุน้ ให้ปรับปรุง การจัดการขยะแทน โดยเฉพาะอยา่ งยง่ิ ในแนวทางการจดั การขยะพลาสตกิ คณะกรรมาธกิ าร ยุโรปไดท้ �ำการรับรองยุทธศาสตรพ์ ลาสติกเปน็ ครั้งแรก ซึ่งภายใต้แผน ยุทธศาสตร์ใหมน่ ี้ บรรจุภัณฑ์พลาสติกในตลาด EU จะต้องสามารถ รีไซเคิลได้ท้ังหมด ภายในปี ค.ศ.2030 ลดการใชพ้ ลาสติกประเภทใช้ ครง้ั เดยี วท้ิง (Single-use plastics) และจ�ำกดั การใชพ้ ลาสติกขนาด เลก็ หรือไมโครพลาสติกโดยเจตนา อยา่ งไรก็ตาม การปฏิรูประบบเศรษฐกิจใหก้ ลายเปน็ เศรษฐกิจ หมนุ เวยี นต้องอาศยั หลายปัจจยั จากทกุ ภาคสว่ น หนง่ึ ในนน้ั คอื ปจั จยั ด้าน เงินทนุ ที่ EU วางแผนว่าจะใชง้ บประมาณมากถึง 1,000 ล้านยูโร ใน ระยะเวลา 3 ปี (ค.ศ. 2018-2020) โดยใช้ 77 ล้านยโู รในการวิจัยและ พฒั นาระบบเศรษฐกิจหมนุ เวยี น และ 941 ลา้ นยโู รในการดำ� เนนิ งานจรงิ ปรากฏการณด์ งั กล่าวยงั ถกู แสดงผา่ นภาคธรุ กจิ ในประเทศพฒั นาแลว้ ท่ีเริ่มหันมาใช้นโยบายการเปลี่ยนวงจรของธุรกิจใหห้ มุนเวียนด้วยตัวเอง ให้ได้มากทส่ี ดุ อาทิ แบรนดเ์ คร่ืองกีฬา Nike ท่ีนำ� เศรษฐกิจหมนุ เวยี น มาใช้กับขน้ั ตอนการผลิต โดยกำ� หนดใหเ้ สือ้ ผา้ และรองเท้า 71% ตอ้ งทำ� มาจากวัสดุรีไซเคิล โดยเลือกวัตถุดิบคุณภาพสูงจากเศษวัสดุเหลือใช้ใน โรงงาน ขณะทแี่ บรนด์ Adidas กไ็ ดผ้ ลติ รองเทา้ รนุ่ พิเศษจากตาขา่ ยจับ ปลาและขยะในทะเล นอกจากนีแ้ บรนดเ์ ส้อื ผา้ ชื่อดงั H&M ยังไดต้ ้งั เป้าหมายใหธ้ รุ กิจเปน็ เศรษฐกิจหมุนเวียนถึง 100% โดยจะน�ำเส้ือผา้ ใช้แล้วกลับมาผลิตใหม่ ขณะทีแ่ บรนด์ลอ้ ยาง Michelin ก็ไดเ้ ปลีย่ นรูปแบบการท�ำธุรกิจทค่ี �ำนงึ

รายงานสถานการณส์ ิ่งแวดล้อมในรอบปี พ.ศ. 2562 81 สนิ ค้าสว่ นหนึ่งท่จี ดั แสดงใน งาน “CE Taiwan 2018” การแสดงสินคา้ และนวัตกรรมดา้ นเศรษฐกิจ หมนุ เวียน ท่ปี ระเทศไต้หวัน จัดข้ึนเป็นคร้ังแรกในปี 2561 เพื่อแสดงความมุ่งมน่ั ของประเทศในการเดนิ หน้า เข้าสูย่ ุคของการใช้พลังงานหมนุ เวยี นและการปล่อยของเสียทเ่ี ป็นศนู ย์ โดยมีบรษิ ัท หน่วยงานภาครัฐ และ สถาบนั การศึกษา ทมี่ ารว่ มมาแสดงเทคโนโลยีและความกา้ วหนา้ มากกวา่ 260 ราย จาก 11 ประเทศ ถงึ สงิ่ แวดล้อมและการใช้ทรพั ยากรให้คมุ้ คา่ เชน่ ให้สายการบนิ เชา่ ใช้ยาง ส�ำหรับอากาศยาน โดยเมื่อถึงก�ำหนดจะน�ำยางกลับมาซ่อมบ�ำรุงและใช้ งานใหม่เพอื่ ยดื อายกุ ารใชง้ าน ขณะเดยี วกนั ในส่วนของยางรถยนต์กค็ าด ว่าจะนำ� เข้าส่กู ระบวนการรไี ซเคลิ ได้ 100% ภายในปี ค.ศ. 2048 โดยยาง ใหม่จะผลติ ดว้ ยวัตถุดบิ ชวี ภาพและวตั ถุดิบรีไซเคิลถงึ 80% จากทุกวนั น้ี ที่มีสัดสว่ นเพยี ง 28%

82 เม่ือปลาจะกินดาว คอนเซป็ ตแ์ รกของรองเท้าแบรนด์ “Adidas” ทจ่ี ับมอื กับองคก์ รดา้ นสิง่ แวดลอ้ ม “Parley For The Oceans” ในการนำ�เศษขยะพลาสตกิ ในทะเลและตาขา่ ยจับปลาท่ถี กู ทง้ิ มาใช้เปน็ วสั ดุผลิตรองเท้า โดย เปิดตัวในปี ค.ศ. 2015 กอ่ นทีจ่ ะเปน็ จดุ เรม่ิ ต้นของการผลิตสินคา้ ท่ีใชข้ ยะทะเลมาเป็นวตั ถุดิบในการ ผลิต และจดั จำ�หน่ายภายใต้แบรนด์ “adidas x Parley” 4 ประเทศไทยกบั ก้าวใหมท่ ่ีหมนุ เวียน แน่นอนว่ากระแสที่เกิดข้ึนทั่วโลกได้ถูกส่งผ่านมายังประเทศไทย แล้วด้วยเชน่ กัน ซ่ึงในส่วนของภาคนโยบายขณะน้ีสิ่งที่ก�ำลังจะเกิด ข้ึนคือ แผนที่น�ำทางการวิจัยและนวัตกรรมเพ่ือสนับสนุนเศรษฐกิจ หมุนเวียนของประเทศไทย โดยส�ำนักงานสภานโยบายการอุดมศึกษา

รายงานสถานการณส์ งิ่ แวดล้อมในรอบปี พ.ศ. 2562 83 วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรมแหง่ ชาติ (สอวช.) ที่อยู่ระหว่าง การศกึ ษาและระดมความคดิ เหน็ จากภาคสว่ นต่าง ๆ เพอื่ สร้างโรดแมป ภาพอนาคตเศรษฐกิจหมุนเวียนของประเทศไทยในอีก 10 ปีข้างหนา้ หรอื ในปี ค.ศ. 2030 ดร.สรุ ชยั สถติ คณุ ารตั น์ ผ้ชู ว่ ยผ้อู ำ� นวยการ สอวช. ระบวุ ่า ปจั จบุ นั การ ด�ำเนนิ งานดา้ นเศรษฐกิจหมุนเวียนในประเทศไทย มผี ูป้ ระกอบการขนาด ใหญ่ ผ้ปู ระกอบการรายยอ่ ย และสตาร์ทอพั เรมิ่ ใหค้ วามสนใจ มกี ารดำ� เนนิ รูปแบบธุรกิจที่สอดคล้องกับแนวคิดน้ี แต่ก็ยังมีจ�ำนวนจ�ำกัด เนื่องจาก ผูป้ ระกอบการสว่ นใหญ่รวมถึงผู้บริโภคยังไมส่ ามารถเปลี่ยนผา่ นจาก การผลิตและบริโภคแบบเดิมไดด้ ว้ ยข้อจ�ำกดั ตา่ ง ๆ ตวั อยา่ งเชน่ ความเตม็ ใจทจี่ ะจา่ ยของผ้บู รโิ ภคเพอ่ื ซอื้ สนิ ค้าทเ่ี ปน็ มติ ร ตอ่ ส่ิงแวดล้อม ปัญหาการเข้าถึงเทคโนโลยี องคค์ วามรู้ หรือสิ่งอ�ำนวย ความสะดวกที่ชว่ ยเปล่ียนผา่ นไปสู่การผลิตที่หมุนเวียน การขาดฐาน ขอ้ มลู และระบบในการประเมินและวิเคราะห์ผลกระทบสิง่ แวดล้อมของ ผลิตภัณฑ์หรือบริการ การขาดระบบหรือแรงจูงใจสนับสนุนให้เกิดการ หมนุ เวยี นของวตั ถดุ บิ อย่างเตม็ รปู แบบ ตลอดจนขอ้ จำ� กดั ดา้ นกฎระเบยี บ และโครงสรา้ งพ้ืนฐานทเ่ี กี่ยวข้อง เปน็ ต้น “เศรษฐกิจหมุนเวียนยังเป็นแนวคิดใหม่ จ�ำเปน็ ตอ้ งก�ำหนดขอบเขต การด�ำเนินงานให้เหมาะสมกับบริบทของประเทศไทย รวมทั้งออกแบบ การดำ� เนนิ การทจี่ ำ� เพาะเจาะจงในแต่ละอตุ สาหกรรมทส่ี ำ� คญั การพฒั นา โครงสรา้ งพ้ืนฐานด้านตา่ ง ๆ เพอ่ื รองรบั เศรษฐกิจหมนุ เวียนในภาพรวม จึงจ�ำเป็นที่ต้องมีการศึกษาข้อมูลเชิงลึกเพื่อท�ำความเขา้ ใจทุกมิติ ครอบคลุมทุกฝา่ ย รวมถึงวิเคราะหข์ ีดความสามารถทางการวิจัยและ นวตั กรรมของประเทศเพอื่ สนบั สนนุ เศรษฐกิจหมุนเวียน” เขาอธิบาย

84 เมอื่ ปลาจะกินดาว ภายใต้โรดแมปน้ี คือภาพอนาคตของแนวทางการน�ำทรัพยากร ธรรมชาตมิ าใช้ประโยชน์ แหลง่ ทม่ี าและการไดม้ าซึ่งวสั ดหุ รอื วตั ถุดิบ รูปแบบและวิธีของกระบวนการผลิต วิธีการส่งมอบสินค้าให้กับผู้ บริโภค การขนสง่ การกระจายสนิ คา้ รวมถึงรูปแบบการบริโภคสนิ ค้า และบริการต่าง ๆ จะเปลี่ยนไปในลักษณะใด การน�ำทรัพยากรกลับ มาใช้ใหม่จะเป็นอย่างไร สิ่งเหล่านี้จะถูกพัฒนาเป็นข้อเสนอแนะเชิง นโยบายในการสนับสนุนเศรษฐกิจหมุนเวียนใหเ้ หมาะสมกับบริบท ของประเทศไทย อยา่ งไรก็ตาม สิ่งท่ีภาคนโยบายก�ำลังหยิบมาเปน็ แนวทางของการ เปล่ียนผ่านระบบเศรษฐกิจน้ัน ไมไ่ ดม้ ีแคเ่ รื่องของเศรษฐกิจหมุนเวียน เพียงอยา่ งเดียว แต่คือรูปแบบการพัฒนาเศรษฐกิจ “BCG” โมเดลที่ ประกอบท้ัง “Bioeconomy” หรือ ระบบเศรษฐกิจชวี ภาพ ทมี่ ุ่งเนน้ การ ใช้ทรพั ยากรอย่างคุ้มคา่ “Circular economy” หรือ ระบบเศรษฐกิจ หมนุ เวยี น ทค่ี ำ� นงึ ถงึ การนำ� วสั ดตุ า่ ง ๆ กลบั มาใชป้ ระโยชน์มากทส่ี ดุ และ “Green economy” หรอื ระบบเศรษฐกจิ สเี ขยี ว ทมี่ ่งุ แก้ไขปัญหามลพษิ ลดผลกระทบต่อโลกอยา่ งย่งั ยืน ผูช้ ่วยผูอ้ �ำนวยการ สอวช. อธิบายว่า แมร้ ะบบเศรษฐกิจท้ังสามจะ มีความคลา้ ยคลึงกัน แตบ่ างอย่างก็อาจไมไ่ ดไ้ ปด้วยกัน เชน่ การผลิต พลาสตกิ จากปิโตรเคมี ไมใ่ ชเ่ ศรษฐกิจชีวภาพ และไมใ่ ช่เศรษฐกิจสีเขยี ว แต่กระบวนการรไี ซเคลิ เปน็ เศรษฐกิจหมนุ เวยี นได้ ดังนน้ั ในการมองแบบ BCG จึงอาจมุง่ เน้นไปที่พลาสติกชีวภาพ หรือไบโอพลาสติกแทน ท่ีมี ความสอดคล้องกบั ระบบเศรษฐกิจทัง้ สามแบบ ทง้ั น้ี สอวช. ไดม้ กี ารจดั ทำ� สมดุ ปกขาวการพฒั นาเศรษฐกจิ แบบ BCG นำ� เสนอเชงิ นโยบายตอ่ รฐั บาลไปแลว้ โดยเป็นการนำ� แนวคดิ วทิ ยาศาสตร์

รายงานสถานการณ์สิ่งแวดลอ้ มในรอบปี พ.ศ. 2562 85 เทคโนโลยแี ละนวตั กรรม (วทน.) มาสนบั สนนุ เศรษฐกจิ ทง้ั สาม ครอบคลมุ 4 อตุ สาหกรรมเป้าหมาย (S-curves) ได้แก่ 1. อตุ สาหกรรมเกษตรและ อาหาร 2. การแพทยแ์ ละสขุ ภาพ 3. พลงั งานชวี ภาพ เคมแี ละวสั ดชุ วี ภาพ 4. การทอ่ งเทีย่ ว แตห่ ลังจากน้ีคือการน�ำในส่วนของตัว C หรอื เศรษฐกิจ หมุนเวียน เขา้ มาท�ำในรายละเอียด ซ่ึงคาดว่าโรดแมปน้ีจะเสร็จออกมา ภายในตน้ ปี พ.ศ. 2563 ดร.สุรชัย มองวา่ การน�ำระบบเศรษฐกิจหมุนเวียนเขา้ มาใชจ้ ะ เปน็ โอกาสให้กับภาคธุรกิจ เพราะกระบวนการผลิตการใชว้ ัตถุดิบท่ีมี ประสทิ ธภิ าพ นอกจากจะเปน็ ผลดตี อ่ สงิ่ แวดลอ้ มยงั สามารถช่วยเพม่ิ กำ� ไร และผลผลติ ให้กบั ภาคธรุ กจิ ได้ ซงึ่ จดุ แขง็ ของประเทศไทยในขณะนี้ คอื การ มกี ล่มุ นกั วจิ ยั ทที่ ำ� การศกึ ษาวฏั จกั รชวี ติ ของผลติ ภณั ฑ์ต่าง ๆ อย่างเข้มข้น เป็นฐานขอ้ มูลส�ำคัญที่จะน�ำมาชว่ ยวิเคราะหก์ ระบวนการผลิต เพื่อตอบ โจทยเ์ ศรษฐกิจหมนุ เวียนได้ 5 ภาคเอกชนขยับ ปรบั ทิศทางธรุ กจิ กลุ่มภาคเอกชนรายใหญ่ในประเทศไทย ที่ร่วมออกมาแสดงความ มุง่ ม่ันกบั การด�ำเนินธุรกิจดว้ ยแนวคดิ เศรษฐกิจหมุนเวยี น หนึง่ ในนน้ั คือ บรษิ ทั ปนู ซิเมนตไ์ ทย จ�ำกัด (มหาชน) หรอื SCG ทนี่ ำ� แนวคดิ นม้ี าปรับ ใชภ้ ายใตแ้ นวทางของ SCG Circular Way แสดงเจตจ�ำนงคใ์ นการ สร้างพฤติกรรมการหมุนเวียนทรัพยากรกลับมาใชใ้ ห้คุ้มคา่ ท่ีสุด ท้ังน้ีบริษัทฯ ได้มีการแตง่ ตั้งคณะกรรมการเศรษฐกิจหมุนเวียน (Circular Economy Committee) ข้ึน เพื่อก�ำหนดกลยุทธ์และ นโยบาย ตลอดจนตดิ ตามเรื่องเศรษฐกิจหมุนเวียนในระดับสากล แล้ว น�ำมาปรับใช้ในการสรา้ งความรว่ มมือระดับทอ้ งถ่ิน สร้างเครือข่าย

86 เม่อื ปลาจะกินดาว กระเปา๋ ใสเ่ งนิ ทที่ ำ�จาก “ถงุ น้ำ�ยาล้างไต” เศษขยะทต่ี ้องเหลือท้ิงจากโรงพยาบาลจำ�นวนมาก หนึง่ ใน ผลงานของรา้ น “Scrap Shop” มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ มีภารกจิ หลกั ในการพัฒนา ออกแบบ และให้คำ�ปรึกษาในการผลติ ผลิตภัณฑจ์ ากเศษวัสดุเหลือใช้ โดยสรา้ งองคค์ วามรูน้ วตั กรรมและการ ออกแบบในการแกไ้ ขปญั หาสงิ่ แวดล้อม

รายงานสถานการณ์สง่ิ แวดล้อมในรอบปี พ.ศ. 2562 87 ระดบั ประเทศ รวมถงึ ส่งเสรมิ ใหพ้ นกั งานและค่ธู รุ กิจนำ� ไปปรบั ใช้ และ ในสว่ นของการพฒั นาสนิ ค้าและบรกิ ารตามแนวทางเศรษฐกจิ หมนุ เวยี น ดว้ ยการใช้นวัตกรรม SCG ได้ขับเคล่อื นผ่าน 3 แนวทาง ไดแ้ ก่ 1. ลดการใชท้ รพั ยากรในกระบวนการผลติ (Reduced material use และ Durability) เชน่ ลงั กระดาษทลี่ ดการใช้วตั ถดุ บิ ลง 25% แต่ ยงั คงความแข็งแรงเทา่ เดมิ 2. พฒั นานวตั กรรมเพอื่ ทดแทนสนิ คา้ หรอื วตั ถดุ บิ ชนดิ เดมิ ด้วยสนิ คา้ หรอื วตั ถดุ บิ ชนดิ ใหม่ทมี่ ปี ระสทิ ธภิ าพมากขน้ึ (Upgrade และ Replace) เชน่ ปนู โครงสร้าง สูตร Hybrid ทีใ่ ช้วตั ถุดบิ ท่มี ีคณุ สมบตั พิ ิเศษกวา่ ปนู ทว่ั ไป ท�ำใหโ้ ครงสรา้ งแข็งแรงทนทานเพ่มิ ขน้ึ 3. เพ่ิมความสามารถในการหมุนเวียนสินคา้ ท่ีใช้แล้วกลับมาใชใ้ หม่ (Reuse และ Recycle) เช่น การใชส้ ารพิเศษชว่ ยปรับคุณสมบัติ พลาสติกใหส้ ามารถใช้วัสดุชนิดเดียว แตม่ ีคุณสมบัติหลากหลาย ชว่ ย ทดแทนการใชว้ ัสดหุ ลายชนดิ ทำ� ใหร้ ไี ซเคิลไดส้ มบรู ณม์ ากข้นึ ขณะเดียวกันในปี พ.ศ. 2562 งาน SD Symposium เวทีเพื่อ สรา้ งความรู้ความเขา้ ใจ และสนับสนุนให้เกิดการเปลี่ยนพฤติกรรมการ ผลิตและบรโิ ภคท่ีย่งั ยืน ซ่ึงจดั โดย SCG ยงั ได้เดินทางมาถึงปีท่ี 10 ซงึ่ ในปีนไ้ี ดจ้ ัดงาน SD Symposium 10 Years “Circular Economy: Collaboration for Action” โดยมวี ทิ ยากรจากองค์กรระดับสากลที่ ผลักดันเรื่องเศรษฐกิจหมุนเวียนอย่างจริงจัง รวมถึงผูบ้ ริหารจากองค์กร ช้ันน�ำระดับโลกเข้ารว่ มแลกเปลี่ยนองค์ความรู้ และแนวปฏิบัติในการน�ำ แนวคิดเศรษฐกิจหมุนเวียนมาท�ำจรงิ เช่นเดียวกับ บริษัท พีทีที โกลบอล เคมิคอล จ�ำกัด (มหาชน) หรือ GC ท่ีไดน้ �ำแนวคิดเศรษฐกิจหมุนเวียนมาปรับใชภ้ ายใต้แนวทาง

88 เมอ่ื ปลาจะกินดาว GC Circular Living ในการด�ำเนินธุรกิจ เพ่ือใช้ทรัพยากรอยา่ งมี ประสิทธิภาพและยั่งยืน สร้างดุลยภาพระหวา่ งเทคโนโลยีกับชีวภาพ เพื่อลดการเกิดของเสียและลดผลกระทบดา้ นสิ่งแวดล้อมตลอดหว่ งโซ่ อปุ ทาน รวมถึงเชิญชวนผู้คนใหน้ �ำแนวคดิ นี้ไปใช้ในชวี ิตประจ�ำวัน บริษทั ฯ ได้กำ� หนดเปา้ หมายใน 3 ดา้ น คอื 1. การส่งเสริมสนับสนุนประสิทธิภาพของกระบวนการการผลิต (Smart Operation) โดยลดสดั สว่ นการใช้ทรพั ยากรธรรมชาตทิ ไี่ ม่สามารถ ทดแทนได้ และเพม่ิ การใชท้ รพั ยากรหมนุ เวยี น ซงึ่ บรษิ ทั ฯ ไดร้ เิ รม่ิ การพฒั นา เทคโนโลยีโดยจัดท�ำโครงการจัดการดา้ นส่ิงแวดลอ้ มเพ่ือเพิ่มประสิทธิภาพ ในกระบวนการผลิต และลดปริมาณการปล่อยมลพษิ ต่อส่งิ แวดลอ้ ม 2. การผลิตผลิตภัณฑ์ท่ีเปน็ มิตรต่อส่ิงแวดลอ้ ม (Responsible Caring) บริษัทฯ ได้ใชแ้ นวทางการประเมินการออกแบบเชิงนิเวศ เศรษฐกิจ (Eco-design) เปน็ แนวทางการพัฒนาผลติ ภัณฑใ์ หม่ และ ผนวกแนวคิดไปตลอดหว่ งโซ่คุณค่า ต้ังแตข่ ้ันตอนการออกแบบและ การพัฒนาผลิตภัณฑ์ รวมถึงการเลือก หรือลดการใชส้ ารแคมีอันตราย ในกระบวนการผลิต โดยพิจารณาตลอดวัฏจักรผลิตภัณฑ์ เพ่ือสร้าง ผลติ ภัณฑท์ ี่เป็นมิตรกับสงิ่ แวดล้อม 3. เพ่ิมประสิทธิภาพและใชท้ รัพยากรให้เกิดประโยชนส์ ูงสุด ผา่ นการประยุกต์ใชน้ วัตกรรมต่าง ๆ เชน่ การติดต้ังระบบดูดกลับ ไอไฮโดรคารบ์ อน (Vapor Recovery Unit) เพื่อลดการปล่อยออกสู่ บรรยากาศ การตดิ ตัง้ หอเผาระบบปิด (Enclosed Ground Flare) เพื่อช่วยเพ่ิมประสิทธิภาพในการเผาไหม้ เป็นตน้ อีกท้ังได้ร่วมมือกับ กลุ่มนักวิจัยและนักออกแบบ เพื่อสรา้ งสรรค์งานออกแบบที่เปล่ียน ขยะพลาสติกใหเ้ ปน็ สว่ นผสมของวัสดุกอ่ สรา้ ง ซึ่งเป็นการลดปริมาณ

รายงานสถานการณ์ส่งิ แวดล้อมในรอบปี พ.ศ. 2562 89 และสรา้ งมลู คา่ เพิ่มใหแ้ กข่ ยะพลาสตกิ พรอ้ มทัง้ เปิดมุมมองใหมใ่ หก้ บั การจดั การขยะพลาสตกิ อีกดว้ ย หนง่ึ ในรปู ธรรมสำ� คญั ที่ GC ดำ� เนนิ ผา่ นแนวทางเศรษฐกจิ หมนุ เวยี น บอกเล่าผ่านโครงการ Upcycling the Oceans, Thailand ท่ี ได้รว่ มมือกับมูลนิธิ Ecoalf ประเทศสเปน และการทอ่ งเที่ยวแห่ง ประเทศไทย (ททท.) ในการฟ้นื ฟูทรัพยากรทางทะเล โดยร่วมกับ ชาวบา้ นและอาสาสมัครนักด�ำน�้ำลงมือเก็บขวดพลาสติกประเภทขวด PET และถุงพลาสติกประเภท PE ที่ถูกทิ้งในทะเลและชายฝง่ั ภาค ตะวันออกและภาคใตข้ องประเทศไทย กอ่ นน�ำมาคืนชีวิตดว้ ยการ Upcycling ใสค่ วามคิดสร้างสรรคจ์ นแปลงรา่ งขยะพลาสติกเปน็ ผลิตภัณฑค์ อลเลคช่ันแรกของประเทศ ซึ่งประกอบดว้ ยเสื้อยืดและ กระเปา๋ เป้ทท่ี ำ� จากขยะพลาสตกิ 6 หาจุดเชื่อมให้พบ จบให้ครบวงจร แม้ท่าทคี วามเคลอื่ นไหวของบรษิ ทั ยกั ษใ์ หญ่ จะทำ� ใหแ้ นวคดิ เศรษฐกจิ หมนุ เวยี นดสู ดใสและเปน็ ทสี่ นใจของผ้คู นในระยะหลงั แต่จากสายตาของ นักออกแบบอยา่ ง ดร.รุ่งทิพย์ ลุยเลา อาจารยภ์ าควิชาคหกรรมศาสตร์ คณะเกษตร มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ เห็นว่ากระบวนการเหล่าน้ีถูก ขบั เคลือ่ นอยา่ งเงียบ ๆ มาเป็นระยะเวลานาน เปน็ ความพยายามแก้ไข ปญั หาส่ิงแวดล้อมในเชิงของการออกแบบ ท่ีอาจไมไ่ ดเ้ รียกวา่ เศรษฐกิจ หมนุ เวียนมาก่อน เธอเล่าวา่ ในประเทศไทยมกี ารทำ� เรอื่ งสงิ่ แวดลอ้ มมายาวนาน ทง้ั ใน หลากหลายหนว่ ยงานทม่ี อี งค์ความร้ทู ดี่ ี หรอื แมแ้ ตต่ ามชมุ ชนเลก็ ๆ ที่ ไมเ่ คยปรากฏในหน้าสอ่ื ซงึ่ มกี ารดำ� เนนิ รปู แบบของเศรษฐกจิ หมนุ เวยี น

90 เม่อื ปลาจะกินดาว อย่แู ล้วเพยี งแตไ่ มเ่ คยถกู เรยี กเชน่ นน้ั มากอ่ น สว่ นองค์ความร้หู รอื หลกั เชงิ วชิ าการอาจยงั ไม่ถกู ต้องครบถว้ น กต็ อ้ งสง่ เสรมิ ให้มกี ารเขา้ ใจมาก ข้ึน ดังน้ันเศรษฐกิจหมุนเวียนจึงไมใ่ ชเ่ รื่องขององคก์ รใหญ่ ๆ เพียง อยา่ งเดียว เธอมองวา่ แม้กระบวนการหมุนเวียนทรัพยากรจะแกไ้ ขปัญหาไดด้ ี ในแงข่ องการลดของเสียและน�ำกลับมาใชป้ ระโยชน์ใหม่ แต่หากไม่ได้ มองครบทง้ั กระบวนการวา่ อตุ สาหกรรมนน้ั สามารถเอาของเสยี กลบั มาใช้ ประโยชนเ์ องได้โดยตรง หรอื เปน็ ผลิตภณั ฑท์ ีเ่ ก่ียวข้องกบั กิจการโดยตรง สุดทา้ ยก็จะยังคงเปน็ ปัญหา เพราะอุตสาหกรรมเหล่านั้นก็จะสง่ ของเสีย ไปให้คนอน่ื ช่วยทำ� ปัญหาถดั มาคอื ใครจะทำ� ทำ� ออกมาแลว้ ใครจะใช้ จะ ขายใคร วนกลับไปเป็นปัญหาเดิม “มันต้องจบที่โรงงานของตัวเอง ด้วยการที่ถ้าคุณสร้างอะไรมา คณุ ก็ออกแบบสิง่ ต่าง ๆ กลบั เข้าไปใชใ้ นอุตสาหกรรมเดิมของคุณ ไม่ ต้องหาตลาด เพียงสร้างมูลคา่ เพิม่ เพ่ือแก้ไขปัญหาสง่ิ แวดลอ้ ม ไมไ่ ด้ พุ่งเป้าเพื่อการค้า แต่ถ้าอุตสาหกรรมทำ� ไมไ่ ด้ เราจะน�ำเอาชุมชนท่ีมี ศักยภาพในการผลิตมาช่วยสนบั สนุนใหก้ บั อตุ สาหกรรม ท�ำของท่เี ขา คิด และกลับไปช่วยในอุตสาหกรรมเดมิ หมุนเวียนในเชงิ เกื้อกลู ซง่ึ กนั และกนั ” เธอระบุ อาจารยร์ ายนี้ขยายภาพ โดยใหม้ องระบบใหญท่ ี่มีอุตสาหกรรม โรงงาน หรอื บรษิ ทั ตงั้ อย่ตู รงกลาง ขณะเดยี วกนั กอ็ ยรู่ ่วมกนั กบั ชมุ ชน ซงึ่ แต่เดมิ ชมุ ชนอาจทำ� ผลติ ภณั ฑ์ใด ๆ ทไ่ี ม่เหมาะกบั สภาพตลาด แตห่ ากตา่ ง ฝ่ายต่างผลติ สง่ิ ทแ่ี ต่ละคนต้องการเพอื่ สรา้ งรายได้ซงึ่ กนั และกนั ชมุ ชนได้ วตั ถดุ บิ ทม่ี ตี ้นทนุ ถกู ลง โดยผลติ เพอื่ สนบั สนนุ ให้อตุ สาหกรรมนำ� ไปใช้ ซงึ่ อตุ สาหกรรมเองไม่จำ� เป็นทจ่ี ะต้องไปหาจากที่อนื่ มา

รายงานสถานการณ์สิง่ แวดล้อมในรอบปี พ.ศ. 2562 91 การเพิม่ มูลคา่ ให้กบั ขยะพลาสติกจากทะเลและชายฝัง่ กลายเปน็ เส้อื ยดื ภายใต้โครงการ Upcycling the Oceans, Thailand  โดยเสอ้ื ยืด 1 ตวั ทำ�จากขยะขวดพลาสติกใส 14 ขวด ซงึ่ ได้รบั การตอบรบั อย่างดแี ละจำ�หน่ายหมดในเวลาอันรวดเร็ว

92 เมื่อปลาจะกินดาว ดร.รุง่ ทิพย์ ยกตัวอย่างโรงงานผลิตเสื่อรายหน่ึง ซึ่งผลิตเส่ือโดย มีเศษเสน้ เส่ือท่ีเหลือเป็นของเสีย แต่หลังจากได้แก้ปญั หาด้วยการ ออกแบบ น�ำเศษน้ันมาพัฒนาเป็นผลิตภัณฑแ์ ผ่นพ้ืนอเนกประสงคอ์ ีก ชนดิ โดยมชี มุ ชนเข้ามาชว่ ยผลติ ชน้ิ งานดงั กลา่ วทไี่ ม่สามารถทำ� ได้ดว้ ย เคร่ืองจักร และส่งให้กับโรงแรมที่เป็นลูกคา้ โรงงานเสื่ออยู่เดิม เปน็ ผลติ ภัณฑ์ทม่ี ีอตั ลักษณ์ ซง่ึ โรงแรมต้องการใช้ไมเ่ ยอะ และจ�ำนวนเศษ ท่ีน�ำมาผลิตกม็ ีไม่เยอะ “กลายเปน็ วงจรที่ท�ำเฉพาะในสิ่งท่ีต้องใช้ แทนที่บริษัทเสื่อจะมีของ เสยี กไ็ ม่มี แทนทชี่ มุ ชนจะมานงั่ ทำ� ผลติ ภณั ฑ์ทไี่ ม่ร้จู ะขายใคร กท็ ำ� ไปขาย โรงแรม โรงแรมอยากมอี ตั ลกั ษณข์ องตวั เอง กไ็ มจ่ ้างผลติ ทอ่ี นื่ กจ็ ้างชมุ ชน ท่ที �ำให้กับบรษิ ทั น้ที ่ีคุ้นเคยอยแู่ ลว้ ทำ� ” เธออธบิ าย ดงั นน้ั ในมมุ มองเศรษฐกิจหมนุ เวยี นของเธอ คอื การออกแบบตงั้ แต่ กระบวนการผลิต ซึ่งตอ้ งมองจนถึงปลายทางที่ไม่ใชเ่ พียงหน้าตาของ ผลิตภัณฑ์ ไมค่ ิดเพยี งว่าถงึ มือผบู้ ริโภคแลว้ จบ แต่คอื อะไรกต็ ามท่ีไป ถึงมือผู้บริโภค ต้ังแต่การขนส่งอยูใ่ นกลอ่ ง เมื่อเปิดกล่องเอาสินค้า ไปแลว้ กล่องและบรรจุภัณฑ์ที่หอ่ หุ้มเหล่านั้นไปไหนตอ่ หรือหลัง จากที่สินค้าถูกใชไ้ ปเรียบรอ้ ยแลว้ ผู้ใช้จะทิ้งอย่างไร เพราะเศรษฐกิจ หมุนเวียน คือการคิดให้ครบวงจร ไม่เช่นนั้นก็จะกลายเป็นจุดเร่ิมต้น ของปญั หาเช่นเดมิ สิ่งท่ีนักออกแบบมากประสบการณ์รายนี้คาดหวัง คือการที่ “เศรษฐกิจหมุนเวียน” ไมใ่ ช่เพียงค�ำเล่นใหม่ที่น�ำมาใช้ในการ ประชาสมั พนั ธ์หนว่ ยงาน หรอื เป็นกระแสทต่ี ้องพดู ตาม ๆ กนั แต่เปน็ สงิ่ ทค่ี วรเริ่มตน้ คิดและท�ำอย่างจรงิ จงั มองบริบทของสงิ่ ต่าง ๆ ให้ชดั เจน พร้อมแกไ้ ขในส่วนทอ่ี งค์กรสามารถจัดการ อาจเรมิ่ จากจดุ เล็ก ๆ ท่ีไม่

รายงานสถานการณส์ ่ิงแวดล้อมในรอบปี พ.ศ. 2562 93 จำ� เปน็ ตอ้ งพยายามกำ� หนดนยิ าม เพราะหากทำ� ไดส้ ุดท้ายผลลพั ธ์กจ็ ะ ออกมาอย่างทีค่ วรจะเปน็ สิ่งที่เธอเน้นย�้ำคือ ต้องไม่ลืมว่าการพัฒนาจะไม่ไดเ้ กิดขึ้นเพียง 3 หรือ 5 ปี แต่เป็นหลายสบิ ปที จ่ี ะตอ้ งแก้ไขและพฒั นาตอ่ หากเรา สร้างเพียงกระแสหรือหานิยามไว้แตไ่ มไ่ ด้ท�ำอย่างจริงจังและเข้าใจ ท�ำและหยดุ ไป แล้วกม็ คี ำ� ใหม่หรือนโยบายใหมข่ ึ้นมา สุดทา้ ยก็อาจ ไม่ต่างอะไรกับคล่ืนลูกหนึ่งท่ีมากระทบฝ่งั แลว้ หายไป ทิ้งเอาไวซ้ ่ึง ปัญหาสงิ่ แวดลอ้ มตามเดมิ ...

94 เมือ่ ปลาจะกินดาว ตัวอยา่ ง Circular Economy ในประเทศตา่ ง ๆ เยอรมนี เยอรมนีเร่ิมใช้ The German Closed Substance Cycle and Waste Management Act เม่อื ปี ค.ศ. 1996 กล่าวคอื ประเทศจะต้องมรี ะบบการจดั การขยะในรูปแบบเดียว กับการด�ำเนินการทางด้านเศรษฐกิจแบบหมุนเวียนตอ่ มามีการ แกไ้ ขเพมิ่ เตมิ ดา้ น Circular Economy Policy ในช่วงปี ค.ศ. 2000 ท�ำให้เยอรมนีสามารถน�ำของเสียจากกระบวนการผลิต มาใชใ้ หมไ่ ด้ถึงรอ้ ยละ 14 และอตุ สาหกรรมการจัดการของเสยี กลายเป็นอตุ สาหกรรมทม่ี มี ลู คา่ สงู ก่อให้เกดิ การจ้างงานเพม่ิ ขน้ึ 200,000 คน และสร้างเงินหมุนเวียนในระบบเศรษฐกิจกวา่ 40,000 ลา้ นยูโร ในค.ศ. 2016 จีน เร่มิ มกี ารกล่าวถึง Circular Economy เม่อื ปี ค.ศ. 1996 เพือ่ ช่วยในการควบคุมมลพษิ จนกระทัง่ ปี ค.ศ. 2008 ไดม้ กี าร ประกาศใช้ Circular Economy Law of the People’s Republic of China แต่ยงั ไมป่ ระสบความส�ำเร็จ เน่อื งจาก เปา้ หมายทไ่ี มช่ ดั เจน อกี ทง้ั ขาดความรว่ มมอื จากประชาชน นำ� ไป ส่กู ารกำ� หนด Circular Economy Development Strategy

รายงานสถานการณ์ส่ิงแวดลอ้ มในรอบปี พ.ศ. 2562 95 and the Recent Action Plan ในปี ค.ศ. 2013 ท่ีมุ่งเน้น เรื่อง Clean Production Eco-Industrial Park และ Eco-cities โดยรฐั บาลกลางเปน็ ผลู้ งทนุ ดา้ นโครงสร้างพน้ื ฐาน และขอความรว่ มมอื จากภาคเอกชนและประชาชน ญปี่ ุ่น เร่ิมใช้ The Promotion of Effective Utilization of Resources Law เมอื่ ปี ค.ศ. 2000 ทำ� ใหญ้ ป่ี นุ่ ประสบความ ส�ำเร็จอย่างมากในด้านการจัดการของเสีย โดยมีขยะจากการ ผลิต และบริโภคทไ่ี มไ่ ด้น�ำกลบั ไปใชใ้ หมเ่ พียงแค่ร้อยละ 5 ซึ่ง ความส�ำเร็จของญี่ปุน่ ในคร้ังนี้มาจากการท่ีรัฐบาลสรา้ งรากฐาน การจัดการของเสียอย่างครอบคลุม ตั้งแตก่ ารท�ำให้การแยก ขยะเป็นเร่ืองท่ีง่ายส�ำหรับผูบ้ ริโภค การเก็บค่าจัดการกับขยะ อเิ ลก็ ทรอนกิ ส์ ตง้ั แต่ตอนซอ้ื และการบงั คบั ให้เอกชนเป็นเจ้าของ ร่วมในโครงสรา้ งพืน้ ฐานที่เกยี่ วกับการจัดการของเสีย ขณะที่ในระดับชุมชนก็สามารถน�ำทรัพยากรมาใชใ้ นการ สร้างรายไดไ้ ดอ้ ย่างคุ้มคา่ ดว้ ยการน�ำภูมิปญั ญาทอ้ งถิ่นมา ถา่ ยทอดเป็นสนิ ค้าหรอื บรกิ ารทส่ี อดแทรกนวตั กรรม และความ คดิ สร้างสรรค์ และยดึ การพง่ึ พาตนเองเป็นสำ� คญั อาทิ โครงการ หน่ึงหมูบ่ า้ นหนึ่งผลิตภัณฑ์ หรือ OVOP (One Village One Product) ท่ีประสบความส�ำเร็จและโด่งดังไปท่ัวโลก

96 เม่ือปลาจะกินดาว จากผลิตภัณฑ์ทอ้ งถิ่นและการท่องเทย่ี ว โดยในส่วนผลติ ภณั ฑต์ ้องมีเงื่อนไข 3 อยา่ ง คอื 1. คณุ ภาพต้องคงท่ี 2. สามารถผลิตไดส้ มำ�่ เสมอเพราะ OVOP มีคุณลักษณะ อย่รู ะหว่างอตุ สาหกรรมขนั้ พน้ื ฐาน และอตุ สาหกรรมขน้ั ทตุ ยิ ะที่ นำ� ผลผลติ จากอตุ สาหกรรมข้ันพื้นฐานมาแปรรูป 3. ผา่ นการรับรองมาตรฐาน และทดลองขายในตลาดก่อน อยา่ งนอ้ ย 2-3 ปี ขณะทใี่ นส่วนของการทอ่ งเท่ยี วมีดว้ ยกัน 3 รปู แบบ ไดแ้ ก่ การเยย่ี มชมประวตั ศิ าสตร์ การศกึ ษาดงู าน และการแลกเปลย่ี น ทางวฒั นธรรมเพอ่ื ให้คนอน่ื ๆ ไดม้ าสมั ผสั วถิ ชี วี ติ และวฒั นธรรม ท้องถ่ิน และท�ำให้รายไดเ้ กิดการกระจายไปถึงชมุ ชน เนเธอรแ์ ลนด์ เนอื่ งจากเนเธอรแ์ ลนดเ์ ป็นประเทศซงึ่ ตง้ั อย่ใู นทตี่ ำ่� กวา่ ระดบั นำ�้ ทะเล จงึ ทำ� ให้รฐั บาลมกี ารใช้โปรแกรมมากมายเพอื่ ทจี่ ะทำ� ให้ ระบบเศรษฐกิจหมุนเวียนเกิดขึ้นไดจ้ ริง โดยในเดือนกันยายน ค.ศ. 2016 ไดร้ ิเริ่มนโยบายอันประกอบดว้ ยนโยบายการน�ำ วตั ถดุ บิ กลบั มาใช้ทง้ั หมดในปี ค.ศ. 2050 และตงั้ เป้าหมายระยะ ยาวในการลดปริมาณวตั ถุดิบขนั้ ตน้ ใหไ้ ด้รอ้ ยละ 50 ในปี ค.ศ. 2030 โดยปัจจัยหลักคือการออกแบบสินคา้ อย่างชาญฉลาด

รายงานสถานการณส์ ิง่ แวดล้อมในรอบปี พ.ศ. 2562 97 ท่ีมีการใช้วัสดุตั้งตน้ นอ้ ยลง (Smart Design: Fewer Resource) สนิ ค้าตอ้ งมอี ายกุ ารใช้งานทยี่ นื ยาวเพอื่ ลดปรมิ าณ ขยะในโลก (Extend Product Life) และสนิ ค้าทใ่ี ช้งานแล้ว ตอ้ งน�ำกลับมาใช้ได้อีก และต้องสามารถรีไซเคิลได้ (More Better Reuse: Waste as Raw Material) ท้ังน้ี เปน็ ท่ีคาดการณ์วา่ ภายในปี ค.ศ. 2023 เศรษฐกิจ หมุนเวียนในเนเธอร์แลนดจ์ ะสร้างตลาดท่ีมีมูลค่ามากกวา่ 7,300 ล้านดอลลาร์ต่อปี และสรา้ งงานกวา่ 54,000 ตำ� แหนง่ ราคาสนิ ค้าจะถูกตั้งในแบบ true price คอื สนิ ค้าและบรกิ าร ต้องคิดราคาต้นทุนที่แทจ้ ริง โดยนโยบายดังกลา่ วเร่ิมตน้ จาก 5 กลุ่มธรุ กิจหลัก คอื สารอนิ ทรีย์และอาหาร พลาสติก ภาคการ ผลติ การก่อสรา้ ง และสินคา้ อุปโภคบริโภค รวมทง้ั มกี ารจดั ตง้ั กองทนุ เพอ่ื ปรบั ปรงุ วธิ กี ารจดั การกบั ขยะ เหลือใช้ คัดแยกขยะ เพื่อน�ำกลับมาใชง้ านอยา่ งเป็นรูปธรรม ไมว่ า่ จะเปน็ การน�ำมาท�ำเป็นพลงั งานทางเลือก และอืน่ ๆ เพอ่ื กำ� จดั ขยะใหห้ มดไป นอกจากน้ี ยังส่งเสริมนวัตกรรมในการผลิต ปรับปรุง กระบวนการรีไซเคิลให้ดีข้ึน ส�ำหรับเนเธอรแ์ ลนด์แลว้ เรื่องนี้ ถือเปน็ เรื่องส�ำคัญท่ีต้องอาศัยบทบาทของทุกคน ทุกระดับท่ี ต้องร่วมมือกันอยา่ งจริงจัง ซึ่งท่ีผ่านมารัฐบาลเนเธอรแ์ ลนดไ์ ด้ ริเริม่ โครงการ Holland Circular Hotspot ซึ่งเปน็ สว่ นหนึ่ง

98 เมอื่ ปลาจะกินดาว ของนโยบาย Circular Economy in the Netherland by 2050 โดยโครงการดงั กล่าวนับวา่ เป็นแพลตฟอรม์ ทีเ่ ปดิ ให้ผูม้ ี ส่วนได้ส่วนเสียทุกภาคสว่ นทั้งรฐั เอกชน สถาบนั ตา่ ง ๆ ทำ� งาน รว่ มกันเพ่ือเสริมสรา้ งความรู้เก่ียวกับเศรษฐกิจหมุนเวียน การ เปิดโอกาสใหเ้ ข้ารว่ มในระบบเศรษฐกจิ หมนุ เวยี นและเสรมิ สร้าง การประสานงานทว่ั โลก นอกจากนั้น รัฐบาลยังได้เริ่มคิดเงินค่าถุงซ่ึงอาจจะไม่มาก แตท่ �ำให้คนรู้สกึ วา่ มตี ้นทนุ เพ่ือลดการใชถ้ งุ พลาสตกิ ก่อให้เกิด ผลในมุมกวา้ งท่ัวประเทศ โดยท่ีรา้ นสะดวกซ้ือเองก็ตอ้ งหันมา ท�ำแคมเปญงดใช้ถุงพลาสติก ซึ่งทา้ ยที่สุดก็จะกลายเปน็ นิสัย ของประชาชนไปในท่ีสุด หรือกระท่ังกระแสสินคา้ ออร์แกนิกส์ ผบู้ รโิ ภคกต็ ระหนกั ได้เองว่าเปน็ สง่ิ ทด่ี แี ละพวกเขายอมจา่ ยมาก ขนึ้ เพ่อื ให้ได้สนิ คา้ ท่ีดีกว่า ท่มี า : รายงานเศรษฐกจิ หมนุ เวียน กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2562 ของสำ�นักวชิ าการ สำ�นักงานเลขาธกิ ารสภาผแู้ ทนราษฎร

รายงานสถานการณส์ ิ่งแวดลอ้ มในรอบปี พ.ศ. 2562 99

100 เม่อื ปลาจะกินดาว 4 วกิ ฤตโลกรอ้ น ทางออกทยี่ งั เลอื นราง เรอื่ ง : ปรชั ญ์ รจุ วิ นารมย์