เมื่อปลาจะกินดาว ปีที่16 ปี2561

50 เมอื่ ปลาจะกินดาว ปลดลอ็ กกฎเหลก็ -เปดิ ชอ่ งสร้างโรงไฟฟา้ ขอ้ สงั เกตของผอู้ ำ� นวยการมลู นธิ บิ รู ณะนเิ วศเกย่ี วกบั แนวทางจดั การ ขยะ พบว่า ปญั หาใหญ่ในการจดั การขยะของประเทศไทยคือ การขาด วินัยในการคัดแยกขยะอย่างจริงจัง เพราะในความเป็นจริงประชากร ส่วนใหญ่ของสังคมไทยยังไม่ตระหนักถึงความส�ำคัญในการคัดแยก ขยะในชวี ติ ประจำ� วนั ท�ำใหก้ ารจดั การขยะในขัน้ ตอนถดั ไปท�ำไดย้ าก นอกจากนี้ ยังพบอีกว่าโรงงานไฟฟ้าขยะหลายแห่งน�ำขยะท่ี ไม่ผ่านการคัดแยกไปเผาโดยตรง ซึ่งนอกจากจะท�ำให้เกิดความเสีย หายตอ่ ระบบภายในของโรงไฟฟา้ แลว้ ยงั ทำ� ใหป้ ระสทิ ธภิ าพในการเผา ลดลง และเพ่มิ การเกดิ สารไดออกซิน ซ่ึงเป็นมลพิษตอ่ ทง้ั ส่ิงแวดล้อม และเปน็ สารพษิ อนั ตรายอยา่ งยง่ิ ตอ่ สขุ ภาพประชาชน โดยมผี ลตอ่ ระบบ ประสาท และเปน็ สารก่อโรคมะเร็ง “ตามหลักการแล้ว โรงไฟฟ้าขยะหรือเตาเผาขยะจะต้องมีการ ควบคุมดูแลอย่างเคร่งครัด โดยการบังคับใช้กฎหมายเฉพาะเพื่อการ ป้องกัน และลดผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม และชุมชนจากกิจการผลิต ไฟฟ้าจากขยะ ซึ่งนอกจากไทยจะยังไม่มีออกกฎหมายเฉพาะในการ ควบคมุ แลว้ รฐั บาลยงั มกี ารงดเวน้ การบงั คบั ใชข้ อ้ บงั คบั ในการควบคมุ ดูแลการผลิตไฟฟ้าจากขยะ โดยเฉพาะกฎหมายคุ้มครองสิ่งแวดล้อม และกฎหมายผงั เมอื ง ทำ� ใหม้ าตรการปอ้ งกนั ผลกระทบตอ่ สงิ่ แวดลอ้ ม ย่อหย่อนขนึ้ ไปอกี ” เพญ็ โฉม ระบุ ผู้อ�ำนวยการมูลนิธิบูรณะนิเวศ กล่าวอีกว่า การยกเว้นข้อบังคับ ดา้ นสง่ิ แวดลอ้ มและผงั เมอื ง มจี ดุ ประสงคห์ ลกั เพอื่ อำ� นวยความสะดวก ตอ่ การสรา้ งโรงไฟฟา้ ขยะ ไดแ้ ก่ ประกาศกระทรวงทรพั ยากรธรรมชาติ และสิ่งแวดล้อม เรอ่ื ง การยกเวน้ โรงไฟฟา้ พลังงานความร้อนทใ่ี ชข้ ยะ มูลฝอยเป็นเชื้อเพลิง ขนาดต้ังแต่ 10 เมกะวัตต์ ขึ้นไป ไม่ต้องท�ำ รายงานการวิเคราะห์ผลกระทบสิ่งแวดล้อม (EIA) และค�ำสั่งหัวหน้า

รายงานสถานการณ์สงิ่ แวดล้อมในรอบปี 2561  51 คสช. ท่ี 4/2559 ซง่ึ ยกเวน้ การใชบ้ งั คบั กฎกระทรวงผงั เมอื งรวมสำ� หรบั โครงการโรงไฟฟา้ ขยะ จากขอ้ ยกเวน้ ทเี่ กดิ ขน้ึ สง่ ผลใหก้ ารพฒั นาโรงไฟฟา้ พลงั งานขยะ ในปจั จุบนั สามารถเลือกพน้ื ทกี่ อ่ สร้างทใี่ ดก็ได้ โดยไมจ่ ำ� เปน็ ตอ้ งค�ำนึง ถงึ ขอ้ จำ� กดั ในผงั เมอื งของพน้ื ทนี่ น้ั ๆ อกี ทง้ั หากโรงไฟฟา้ มขี นาดเลก็ กวา่ 10 เมกะวัตต์ กส็ ามารถก่อสรา้ งได้โดยไมต่ อ้ งมกี ารจัดท�ำรายงาน EIA และอยภู่ ายใตข้ อ้ บงั คับ Code of Practice (COP) ทมี่ คี วามเข้มงวดใน การปอ้ งกันผลกระทบตอ่ สงิ่ แวดล้อมน้อยกวา่ มาก “แม้ภาครัฐจะมองว่า การสนับสนุนพลังงานขยะจะเป็นทางเลือก ท่ีสามารถแก้ปัญหาขยะมูลฝอยและปัญหาพลังงานของประเทศใน คราวเดยี ว แตน่ โยบายการจดั การขยะในรปู แบบนจี้ ะยงิ่ ทำ� ใหเ้ กดิ ปญั หา มลภาวะและความขัดแย้งกระจายไปทั่วประเทศ” บทสรุปของผู้อ�ำนวยการมูลนิธิบูรณะนิเวศ มองว่า การส่งเสริม การลงทนุ ในกจิ การพลงั งานขยะโดยไมค่ ำ� นงึ ถงึ มาตรการรองรบั ดา้ นผล กระทบต่อสิ่งแวดล้อม และสุขภาพของประชาชน อีกด้านหน่ึงยังถือ เป็นการสนับสนุนทางอ้อมให้เกิดการน�ำเข้าขยะพลาสติก และขยะ อันตรายอย่างผิดกฎหมายเพ่ือเข้ามาก�ำจัดในประเทศไทย ท�ำให้ ประชาชนต้องร่วมกันแบกรับผลกระทบต่อสุขภาพและสิ่งแวดล้อม อย่างหลีกเล่ยี งไม่ได้

52 เมอ่ื ปลาจะกนิ ดาว สถานจัดการขยะมูลฝอยท่ัวประเทศ สถานจัดการมลู ฝอยที่ยงั ด�ำเนนิ กิจการรวม 2,665 แห่ง เปน็ สถานจดั การมลู ฝอยของรฐั 2,404 แห่ง เป็นสถานจัดการมลู ฝอยของเอกชน 261 แห่ง สถานจดั การมลู ฝอยท่จี ดั การขยะอย่างถกู ต้องรวม 740 แหง่ อตั ราสถานจัดการมูลฝอยท่จี ัดการขยะอย่างถกู ตอ้ ง 28% สถานจดั การมูลฝอยทจ่ี ดั การขยะอย่างไมถ่ ูกตอ้ งรวม 2,195 แหง่ อตั ราสถานจัดการมลู ฝอยท่จี ัดการ 72% ขยะอย่างไมถ่ กู ตอ้ ง สถานการณแ์ ละแผนการจดั การขยะเพ่ือแปลงเปน็ พลงั งาน โรงไฟฟ้าจากขยะท่ีกอ่ สร้างแล้วเสร็จ 15 แหง่ ผลิตไฟฟา้ ได้รวม 42.82 เมกะวตั ต์ เปา้ หมายการพฒั นาพลงั งานไฟฟา้ 500 เมกะวัตต์ จากขยะ ภายในปี 2579 เปา้ หมายการพัฒนาโรงไฟฟา้ ขยะ 373.2 เมกะวตั ต์ ใหม่ ช่วงปี 2558-2569 เป้าหมายการพัฒนาโรงไฟฟา้ ขยะ 56 เมกะวัตต์ ใหม่ ช่วงปี 2570-2579

รายงานสถานการณส์ ่งิ แวดลอ้ มในรอบปี 2561  53 Timeline: แผนปฏบิ ตั กิ าร ‘ประเทศไทยไรข้ ยะ’ 26 สิงหาคม 2557 คสช. เหน็ ชอบโรดแมปการจดั การขยะ 18 กันยายน 2557 พล.อ.ดาวพ์ งษ์ รัตนสวุ รรณ รฐั มนตรี วา่ การกระทรวงทรพั ยากรธรรมชาติและ สิง่ แวดล้อม ในขณะนน้ั รบั มอบนโยบาย การจัดการขยะมูลฝอยตามโรดเเมป 19 กนั ยายน 2557 ออกระเบยี บสำ� นกั นายกรฐั มนตรี ว่าดว้ ย การจัดระบบบรหิ ารจดั การขยะมลู ฝอย ของประเทศ พ.ศ. 2557 เพื่อก�ำหนด ขนั้ ตอนการทำ� งาน และบรู ณาการการทำ� งาน ของทุกหน่วยงานเข้าดว้ ยกัน รวมถงึ ให้มี การจดั ทำ� แผนแม่บทการบรหิ ารจดั การ ขยะมูลฝอยแหง่ ชาติ (พ.ศ. 2559-2564) 15 ตลุ าคม 2557 คณะกรรมการก�ำกับกจิ การพลงั งาน(กกพ.) และกระทรวงอตุ สาหกรรม ลงนามบนั ทกึ ขอ้ ตกลงความร่วมมอื เรือ่ ง แนวทางการ อนุญาตประกอบกิจการโรงงานผลติ พลังงานไฟฟา้ และการอ่นื

54 เม่อื ปลาจะกินดาว 17 เมษายน 2558 ส�ำนกั งานคณะกรรมการกำ� กับกจิ การ พลงั งาน แจง้ แนวทางปฏิบตั ิในการอนญุ าต การก่อสร้างอาคารเพ่ือประกอบกจิ การ ผลิตไฟฟา้ 28 เมษายน 2558 รัฐบาลกำ� หนดงบประมาณด้านการ จัดการขยะมูลฝอย ภายใตแ้ ผนปฏบิ ตั กิ าร เพื่อการจดั การคุณภาพส่งิ แวดล้อมใน ระดับจังหวัด 12 พฤษภาคม 2558 คณะรฐั มนตรีมอบหมายให้กระทรวง มหาดไทย เปน็ หน่วยงานหลกั รบั ผิดชอบ การจัดการแก้ไขปัญหาขยะในภาพรวม ของประเทศ และเร่มิ ด�ำเนนิ การโครงการ น�ำร่องเพอื่ แก้ไขปญั หาขยะมูลฝอยในพน้ื ท่ี จงั หวดั พระนครศรีอยธุ ยา 10 มถิ ุนายน 2558 กรรมการส่ิงแวดลอ้ มเหน็ ชอบ รา่ งประกาศ กระทรวงทรพั ยากรธรรมชาตแิ ละสง่ิ แวดลอ้ ม กรณยี กเว้นการท�ำ EIA ส�ำหรับโครงการ โรงไฟฟา้ จากขยะขนาด 10 เมกะวตั ตข์ นึ้ ไป เห็นชอบประมวลหลกั การปฏิบตั ิสำ� หรับ โครงการทไี่ ดร้ ับการยกเวน้ การท�ำ EIA หรอื Code of Practice (COP) และให้ กกพ. เปน็ หนว่ ยงานรบั ผดิ ชอบการปฏบิ ตั เิ รอ่ื ง COP

รายงานสถานการณส์ ิง่ แวดล้อมในรอบปี 2561  55 16 มถิ นุ ายน 2558 กรมโยธาธกิ ารและผังเมอื ง มหี นงั สอื แจง้ กรมสง่ เสริมการปกครองทอ้ งถนิ่ เร่อื ง แนวทางปฏบิ ัตกิ ารอนญุ าตกอ่ สรา้ งอาคาร เพ่อื ประกอบกจิ การผลิตไฟฟา้ โดยให้ ส�ำนกั งาน กกพ. เปน็ หนว่ ยงานผอู้ อกใบ อนญุ าตก่อสรา้ งอาคาร (แบบ อ.1) เพื่อ ประกอบกิจการผลติ ไฟฟ้าแทน อปท. 19 สงิ หาคม 2558 กระทรวงทรัพยากรธรรมชาตแิ ละ สิ่งแวดลอ้ ม ออกประกาศกระทรวง เรอื่ ง การยกเวน้ โรงไฟฟ้าพลงั งานความรอ้ นที่ ใชข้ ยะมูลฝอยเป็นเช้อื เพลงิ ขนาดตัง้ แต่ 10 เมกะวตั ต์ขน้ึ ไป ไม่ตอ้ งทำ� รายงาน EIA 20 มกราคม 2559 คสช. ออกค�ำสง่ั ท่ี 4/2559 ยกเว้นการใช้ บงั คบั กฎกระทรวงผงั เมอื งรวมส�ำหรบั โครงการโรงไฟฟ้าจากขยะ 3 พฤษภาคม 2559 กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและ ส่ิงแวดล้อม ออกแผนแม่บทการบริหาร จัดการขยะมลู ฝอยของประเทศ 20 กันยายน 2559 เรม่ิ ต้นด�ำเนนิ การแผนปฏบิ ัตกิ าร “ประเทศไทยไรข้ ยะ” ตามแนวทาง ประชารัฐ

56 เมอ่ื ปลาจะกนิ ดาว 1 พฤศจิกายน 2560 กระทรวงมหาดไทย ออกประกาศกระทรวง เรือ่ ง แนวทางการจัดการมูลฝอย 20 พฤศจิกายน 2560 กระทรวงมหาดไทย ออกประกาศกระทรวง เร่ือง ก�ำหนดหลักเกณฑ์ การพิจารณา โครงการกำ� จดั ขยะมูลฝอย 11 ขอ้ 10 มกราคม 2561 กรมสง่ เสรมิ การปกครองทอ้ งถิน่ เรม่ิ ต้น โครงการขบั เคล่อื นนโยบาย การรวมกลมุ่ พ้ืนทใี่ นการจัดการขยะ (คลัสเตอร์) ทีม่ า: แผนแมบ่ ทการบริหารจดั การขยะมลู ฝอยของประเทศ (พ.ศ. 2559-2564), แผน พัฒนากำ� ลงั ผลิตไฟฟา้ ของประเทศไทย (พ.ศ. 2558-2579), กรมควบคมุ มลพิษ และ มูลนิธบิ รู ณะนิเวศ

โครงการโรงไฟฟา้ พลงั งานขยะ จงั หวัดเพชรบรุ ี





03 โลกร้อนลดิ รอนคณุ คา่ สารอาหาร วกิ ฤตโภชนาการจ่อใกล้แค่ปลายล้ิน เรื่อง: วีรทัศน์ อิงคภัทรางกรู

รายงานสถานการณส์ ิง่ แวดล้อมในรอบปี 2561  61 แม้ปัญหาการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศจะเลยจุดของการ โตเ้ ถยี งวา่ ใชห่ รอื ไม่ จรงิ เพยี งใดมาเปน็ เวลาเนน่ิ นานแลว้ กต็ าม ชาวโลก เกอื บทกุ คนดจู ะรบั รู้ และตระหนกั ถงึ สง่ิ ทกี่ ำ� ลงั เกดิ ขน้ึ กบั บา้ นสฟี า้ ใบนี้ ของเรา ดว้ ยความเขา้ ใจมากนอ้ ยทอ่ี าจแตกตา่ งกนั แตก่ ารตระหนกั ถงึ ความสำ� คญั และรสู้ กึ เกย่ี วขอ้ งกบั ปญั หา เปน็ สง่ิ ทยี่ งั คงดเู ปน็ เรอื่ งไกลตวั ในสายตาของผคู้ นจำ� นวนไม่นอ้ ย เมอื่ นำ้� แขง็ ทกี่ ำ� ลงั ละลายยงั มไิ ดเ้ ออ่ ลน้ จนถงึ หนา้ บา้ น ลมฟา้ อากาศ มไิ ดเ้ ปลยี่ นแปลงอณุ หภมู เิ ขา้ ไปถงึ ในหอ้ งแอร์ ไฉนเลยเรอ่ื งของอนาคต ทยี่ งั อยอู่ กี ไกลจะสรา้ งความนา่ สนใจไดเ้ ทา่ ปญั หา “ปากทอ้ ง” ทคี่ นตอ้ ง เผชิญอยทู่ กุ วี่วนั แต่จะเกิดอะไรข้ึนหาก ณ เวลาน้ีสามารถกล่าวได้แล้วว่า ปัญหา การเปล่ียนแปลงสภาพภูมิอากาศคืบคลานเข้ามาถึงปาก และท้องของ เราแล้วจรงิ ๆ...

62 เมอื่ ปลาจะกินดาว เมอ่ื ‘ขา้ ว’ กลบั กลายเป็นอาหารขยะ หากประเมินสถานการณ์อย่างเลวร้ายท่ีสุด ในอนาคตอันใกล้ ผลผลติ ทางการเกษตรของเราอาจเขา้ ขา่ ยเปน็ “อาหารขยะ” ไมต่ า่ งจาก เบอร์เกอร์ พิซซ่า ไก่ทอด หรือบรรดาฟาสต์ฟู้ดต่างๆ ที่ครอบครอง สมญานามน้มี าเน่นิ นาน น่ันเพราะปรากฏการณ์โลกร้อน สามารถแปรเปลี่ยนข้าว พืชผัก หรือสินค้าเกษตรท่เี ราเรยี กวา่ “อาหาร” ให้หมดคุณคา่ ทางโภชนาการ ได้ และน่เี ป็นประเดน็ ท่ีอาจยงั ไมเ่ ปน็ ท่ีรับร้กู ันมากนกั โดยเฉพาะอย่างยิ่ง “ข้าว” ธัญญาหารของชาวเอเชียต้ังแต่ อดตี กาลจนถงึ ปจั จบุ นั กำ� ลงั เผชญิ วกิ ฤตจากการเปลย่ี นแปลงของสภาพ ภมู อิ ากาศ โดยงานวจิ ยั ระดบั นานาชาตไิ ดย้ นื ยนั วา่ โลกรอ้ นเปน็ สว่ นหนงึ่ ทท่ี �ำใหค้ ณุ คา่ สารอาหารในข้าวลดลง และจะส่งผลกระทบต่อการดำ� รง ชพี ของมนุษย์ในอกี ไมช่ ้าไมน่ าน ข้อค้นพบของนักวิจยั (1) บทความเรอื่ ง “The Great Nutrient Collapse” หรอื “การลม่ สลาย ทางโภชนาการ” โดยส�ำนักข่าว POLITICO สหรัฐอเมริกา เปิดเผย ข้อค้นพบจากการศึกษาอย่างต่อเน่ืองกว่า 17 ปี ของ Irakli Loladze และทีมวจิ ัยจากมหาวทิ ยาลัยแอรโิ ซนาสเตท สหรฐั อเมริกา ข้อค้นพบนั้นคือ เราก�ำลังอยู่ในยุคท่ีคุณค่าทางอาหารในพืช ส่วนใหญ่มีแต่เพียงคาร์โบไฮเดรต ซ่ึงเบียดบังให้สารอาหารชนิดอ่ืนๆ เช่น แร่ธาตุ หรอื วิตามิน เจอื จางออกไป จุดเร่ิมต้นท่ีท�ำให้ Loladze สนใจเรื่องน้ีอย่างจริงจัง ย้อนกลับไป เม่ือปี 1998 ขณะที่เขาและอาจารย์เข้าห้องแล็บเพ่ือทดสอบทฤษฎีว่า หากฉายแสงเขา้ ไปทสี่ าหรา่ ยสเี ขยี ว ซง่ึ เปน็ อาหารของแพลงกต์ อนสตั ว์ (Zooplankton) จะท�ำให้สาหรา่ ยเหลา่ นัน้ เพมิ่ จ�ำนวนขึน้ หรือไม่

รายงานสถานการณ์สิง่ แวดล้อมในรอบปี 2561  63 ผลปรากฏว่าทฤษฎีนั้นเป็นจริง น่ันคือเม่ือฉายแสงเข้าไปแล้ว ปรมิ าณสาหรา่ ยสเี ขยี วเพมิ่ ขน้ึ แพลงกต์ อนกนิ อม่ิ ขน้ึ แตท่ สี่ ดุ แลว้ กลบั พบว่าแพลงก์ตอนตายลง เพราะขาดสารอาหารท่จี ำ� เปน็ นน่ั หมายความวา่ สาหรา่ ยสเี ขยี วเพมิ่ จำ� นวนขน้ึ จรงิ แตม่ นั ไดก้ ลาย เป็นอาหารท่ไี ม่มีประโยชน์ไปเสียแล้ว หรอื เรียกไดว้ า่ มันได้กลายเป็น อาหารขยะที่ไมช่ ่วยให้แพลงก์ตอนด�ำรงชวี ติ รอดอยไู่ ด้ ค�ำถามต่อมาคือ ปรากฏการณ์น้ีจะเกิดขึ้นจริงกับพืชผักอื่นๆ ท่ี สังเคราะห์แสงดว้ ยหรือไม่ จากการท�ำงาน 17 ปที ี่ผา่ นมาของ Loladze เขาพบวา่ อย่างนอ้ ย พืชในกลุ่ม C3 (กลุ่มพืชท่ีมีระบบการสังเคราะห์แสงด้วยการตรึง คารบ์ อนไดออกไซด์ใหอ้ ยใู่ นรปู ของสารทม่ี คี ารบ์ อน 3 ตวั ) ซง่ึ สว่ นใหญ่ เป็นอาหารท่ีเราต้องรับประทานแทบทุกวัน เช่น ข้าว หรือถ่ัวต่างๆ มี คุณค่าทางอาหารในสัดส่วนท่ีลดลง คือมีแป้งมากกว่าวิตามินและสาร

64 เม่อื ปลาจะกนิ ดาว อาหารอืน่ ๆ แม้ Loladze จะระบุไว้ชดั เจนวา่ การทำ� งานทผี่ ่านมาของเขาอาจ ยังไม่ใช่ข้อสรุป ด้วยข้อมูลการทดลองเท่าที่มีในตอนนี้ หากแต่น่ีเป็น ประเด็นทนี่ ่าพูดถงึ และชี้ใหเ้ ห็นวา่ การเปลย่ี นแปลงดา้ นโภชนาการได้ เกดิ ขน้ึ แลว้ โดยงานวจิ ยั นย้ี งั ถกู ยกฐานะใหเ้ ปน็ หนง่ึ ในวาระแหง่ ชาตขิ อง สหรัฐอเมริกาภายในปี 2020 เพ่ือเตรียมรับมือกับปัญหาความมั่นคง ทางอาหารจากการเปล่ยี นแปลงสภาพภมู ิอากาศทีก่ �ำลังคืบคลานมา ข้อค้นพบของนกั วิจยั (2) หากน่ันยงั ไมช่ ดั มากพอ อีกหน่งึ ผลการศึกษาที่ตีพมิ พ์ในวารสาร วชิ าการ Science Advances เมอ่ื วนั ท่ี 23 พฤษภาคม ปี 2018 อาจให้ ภาพทชี่ ดั เจนยง่ิ ข้ึน การศกึ ษาโดยทมี วจิ ยั จากนานาประเทศ อาทิ สหรฐั อเมรกิ า ญปี่ นุ่ จีน และออสเตรเลยี ไดท้ ำ� การทดลองเมื่อปี 2010-2014 โดยนำ� ขา้ ว 18 สายพนั ธ์ุ มาปลกู ในประเทศจนี และญป่ี นุ่ พรอ้ มตดิ เครอื่ งปลอ่ ยกา๊ ซ คาร์บอนไดออกไซด์ระดับเข้มข้น 568-590 ส่วนในล้านส่วน (ppm) เหนือยอดบนสุดของต้นข้าว 30 เซนติเมตร เพ่ือตรวจสอบว่าต้นข้าว จะดงึ ก๊าซดงั กลา่ วมาสงั เคราะห์แสงมากน้อยเพียงใด ผลปรากฏวา่ ขา้ วในแปลงทดลองไดด้ งึ เอากา๊ ซคารบ์ อนไดออกไซด์ ไปใชส้ งั เคราะหแ์ สงมากขน้ึ ซง่ึ สมั พนั ธก์ บั สารอาหารในเมลด็ ขา้ วทลี่ ดลง ไปดว้ ย โดยข้าวสายพนั ธตุ์ ่างๆ ท่ถี ูกนำ� มาทดลองมีปริมาณสารอาหาร ลดลงไปในทศิ ทางเดยี วกนั กลา่ วคอื โปรตนี ลดลง 10% ธาตเุ หลก็ ลดลง 8% และสังกะสลี ดลง 5% สว่ นวติ ามินบี 1 บี 2 บี 5 และบี 9 ลดลงไป มากถงึ 30% มีเพยี งสง่ิ เดียวทเ่ี พ่ิมขึ้นคือ วติ ามนิ อี สารอาหารทหี่ ายไปเหลา่ น้ี มคี วามสำ� คญั ยงิ่ ตอ่ พฒั นาการและการ เจริญเติบโตของเดก็ ปฐมวัย

รายงานสถานการณส์ ่ิงแวดลอ้ มในรอบปี 2561  65 Lewis Ziska หนึ่งในทีมวิจัยจากกระทรวงเกษตร สหรัฐอเมริกา (United States Department of Agriculture: USDA) ระบวุ า่ คุณค่า ทางโภชนาการของขา้ วทล่ี ดลงจะสง่ ผลใหป้ ระชากรโลกไดร้ บั ความเสย่ี ง ดา้ นสขุ ภาพ โดยเฉพาะเดก็ เลก็ หรอื เดก็ ปฐมวยั จะมคี วามเสยี่ งสงู เพราะ ไดร้ บั ผลกระทบตอ่ พฒั นาการทงั้ ทางสมองและรา่ งกาย รวมถงึ ประเทศ ที่บริโภคข้าวเป็นอาหารหลัก และประเทศท่ีก�ำลังเผชิญกับสภาวะขาด สารอาหารอยูใ่ นขณะน้ี เช่น มาดากัสการ์ บงั กลาเทศ “คนท่ัวโลกมากกว่า 2,000 ล้านคน บริโภคข้าวเป็นอาหารหลัก หากคณุ ค่าทางโภชนาการของเมล็ดข้าวลดลง ย่อมจะส่งผลกระทบต่อ ปญั หาอืน่ ๆ ตามมาไมส่ ้นิ สดุ ” Ziska กล่าว Kazuhiko Kobayashi ศาสตราจารย์จากมหาวิทยาลัยโตเกียว หนึ่งในทีมวิจัยอีกราย อธิบายว่าจุดประสงค์ของการทดลองวิธีการ

66 เมื่อปลาจะกินดาว ดงั กลา่ ว จะชว่ ยใหเ้ รารผู้ ลกระทบตอ่ เมลด็ ขา้ วทไี่ ดร้ บั ความเขม้ ขน้ ของ กา๊ ซคารบ์ อนไดออกไซด์ ซงึ่ มแี นวโนม้ จะเพมิ่ มากขนึ้ เรอ่ื ยๆ ในชว่ งครงึ่ หลังศตวรรษน้ี คารบ์ อนไดออกไซด์ในช้ันบรรยากาศ หน่ึงในค�ำอธิบายของปรากฏการณ์โลกร้อนที่กระทบต่อ สารอาหารในพืชพรรณธัญญาหาร คือความเข้มข้นของก๊าซ คารบ์ อนไดออกไซด์ในอากาศทม่ี ปี รมิ าณมากขนึ้ สง่ ผลใหเ้ หลา่ พชื ผกั เรง่ ผลติ “แปง้ ” อนั เปน็ ผลลพั ธจ์ ากกระบวนการสงั เคราะหแ์ สง “ก่อนการปฏิวัติอุตสาหกรรม ความเข้มข้นของคาร์บอน- ไดออกไซด์ในชน้ั บรรยากาศโลกเคยอยทู่ ี่ 280 ppm แตป่ ที ผี่ า่ นมา (2017) กลับเพ่ิมขึ้นถึง 400 ppm มากไปกว่าน้ันก็คือนัก วทิ ยาศาสตรท์ ำ� นายวา่ ความเขม้ ขน้ ของกา๊ ซคารบ์ อนไดออกไซด์ จะเพมิ่ ขนึ้ ถงึ 500 ppm ในอกี 50 ปีขา้ งหน้า หรอื 2 เท่าของยคุ ก่อนปฏิวัติอุตสาหกรรม” Bottemiller Evich คอลัมนิสต์ของ POLITICO ให้ขอ้ มลู “ตามท่ีนักวิทยาศาสตร์อธิบาย ความเข้มข้นของคาร์บอน- ไดออกไซด์ได้เร่งกระบวนการสังเคราะห์แสงท่ีพืชเปล่ียนแสง เหล่านั้นเป็นอาหาร นั่นทำ� ใหพ้ ชื เจริญเติบโตขนึ้ อยา่ งรวดเรว็ แต่ กท็ ำ� ใหม้ นั สรา้ งแปง้ เชน่ กลโู คส มากกวา่ สารอาหารประเภทอนื่ ๆ อยา่ งโปรตนี เหลก็ ซิงก”์ Evich ระบุ ปจั จบุ นั คา่ ความเขม้ ขน้ ของกา๊ ซคารบ์ อนไดออกไซดม์ าตรฐาน ท่ัวโลกอยู่ที่ 410 ppm และมแี นวโน้มทจ่ี ะเพิ่มสงู ข้นึ เรอื่ ยๆ

รายงานสถานการณส์ ง่ิ แวดลอ้ มในรอบปี 2561  67 ข้อคน้ พบของนกั วิจยั (3) กลา่ วเฉพาะในประเทศไทย รศ.ดร.รชั นี คงคาฉยุ ฉาย ผอู้ ำ� นวยการ สถาบนั โภชนาการ มหาวทิ ยาลยั มหดิ ล ยืนยันว่า สงิ่ แวดลอ้ มคอื หวั ใจ ส�ำคัญท่ีส่งผลต่อสารอาหารในข้าวหรือพืชผักผลไม้ต่างๆ ซ่ึงไม่ใช่แค่ เร่ืองของสภาพอากาศหรืออณุ หภมู ิ แตย่ งั รวมไปถงึ สภาพดิน น้�ำ การ บำ� รงุ รกั ษา ไปจนถงึ ปัจจยั ทางภูมิศาสตรข์ องการเพาะปลกู เมอื่ สิ่งแวดล้อมมผี ลอย่างมากต่อการเตบิ โตของพืช หากเปน็ การ เพาะปลูกแบบกางมุ้ง หรือในโรงเรือนท่ีสามารถควบคุมปัจจัยต่างๆ เหล่าน้ีได้ ก็มักจะได้คุณค่าสารอาหารท่ีเท่ียงตรง แต่เมื่อแปลงเกษตร ส่วนใหญ่ไม่ได้เป็นเช่นนั้น เราจึงได้เห็นผักท่ีปลูกในแต่ละฤดูกาลมี คุณค่าทางโภชนาการทแี่ ตกตา่ งกนั มาก “สง่ิ แวดลอ้ มมผี ลกระทบตอ่ คณุ คา่ โภชนาการของพชื ผกั ผลไม้ หรอื ขา้ วทกุ ชนดิ สมมตุ ถิ า้ เราเกบ็ คะนา้ หนา้ หนาว กอ็ าจไดค้ ณุ คา่ พฤกษเคมี สงู กวา่ ปกติ หรอื ถา้ ปไี หนแลง้ มาก ผลผลติ ขา้ วตอ่ ไรก่ ไ็ ดน้ อ้ ยลง นำ�้ หนกั นอ้ ยลง นค่ี อื ความไมส่ มำ่� เสมอ นอกจากนถี้ า้ เราปลกู ผกั ชนดิ เดยี วกนั ใน พน้ื ท่ี 10 แหง่ ทสี่ ภาพดนิ ฟา้ อากาศไมเ่ หมอื นกนั คณุ คา่ ทางโภชนาการ กไ็ ม่เหมอื นกัน” เธอ ระบุ ผู้อ�ำนวยการสถาบันโภชนาการอธิบายว่า หากตรวจวัดปริมาณ สารอาหารหลกั (Macronutrients) เช่น โปรตีน ไขมัน แป้ง เหลา่ นีม้ ัก จะไม่ปรากฏความแตกต่างให้เห็นมากนัก แต่ส�ำหรับสารอาหารเสริม (Micronutrients) เชน่ แรธ่ าตุ วติ ามนิ ตา่ งๆ หรอื สารพฤกษเคมี สว่ นน้ี คือสงิ่ ที่มกั แปรเปลีย่ นไปตามสภาพอากาศ หนงึ่ ในสารอาหารเสรมิ สำ� คัญท่ี รศ.ดร.รัชนี ยกตัวอยา่ งคอื “สาร ต้านอนุมูลอิสระ” ซ่ึงมีคุณสมบัติท�ำให้ระบบการท�ำงานของร่างกาย ดขี นึ้ ช่วยปอ้ งกนั โรคมะเรง็ หรือโรคตดิ ต่อไม่เรอื้ รงั อน่ื ๆ โดยมกั จะพบ ในชว่ ง ฤดหู นาวทม่ี รี งั สอี ลั ตราไวโอเลต (UV) สงู ซงึ่ พชื ผกั ผลไมต้ า่ งๆ

68 เม่ือปลาจะกินดาว จะปกปอ้ งตวั เองดว้ ยการผลติ สารตา้ นอนมุ ลู อสิ ระขนึ้ มาเคลอื บผวิ มากขน้ึ ดังน้ัน ยิ่งฤดูหนาวยาวนานมากเท่าไร พืชผักก็จะผลิตสารส�ำคัญน้ี เพมิ่ มากข้ึน ในทางกลับกันเม่ืออากาศเปลยี่ นแปลง ฤดหู นาวหดสนั้ ลง สารเหล่านก้ี จ็ ะเจือจางลงตามสภาพอากาศ เธอยกตัวอย่างข้าวสายพันธุ์หนึ่งท่ีมีการปรับปรุงพันธุ์เพื่อให้เป็น ข้าวท่ีมีธาตุเหล็กสูง ช่วยบรรเทาปัญหาผู้ป่วยโรคโลหิตจาง และเม่ือ น�ำไปปลูกทดสอบแล้วยังพบว่ามีค่าดัชนีน้�ำตาลปานกลาง ซึ่งเหมาะ กับผู้ป่วยโรคเบาหวานหรือผู้ที่ต้องการลดน้�ำหนัก แต่ภายหลังเม่ือมี การเพาะปลกู ไปแล้วประมาณ 2 ปี ดินฟ้าอากาศเปล่ยี น เกดิ ฝนตกชกุ มากขึน้ ผลผลิตขา้ วที่ไดก้ ลับพบว่ามีคา่ ดัชนนี ำ้� ตาลสงู ขน้ึ “ท�ำวิจัยมาเป็นสิบปี สุดท้ายข้าวพันธุ์นี้ก็ไม่เกิด และตายไปแล้ว ในตลาด เพราะเปลี่ยนคุณสมบัติ เน่ืองจากเวลาฝนตกชุก โครงสร้าง

รายงานสถานการณส์ ง่ิ แวดล้อมในรอบปี 2561  69 แปง้ ในขา้ วเปลย่ี นไป ทำ� ใหเ้ วลาเรากนิ แลว้ รา่ งกายยอ่ ยงา่ ยมากขนึ้ เมอื่ ย่อยง่ายมากขึ้นก็มีปัญหาน�้ำตาล ซ่ึงไม่เหมาะกับผู้ป่วยโรคเบาหวาน อันน้ีคือตัวที่ช้ีเห็นชัดว่าเป็นการเปล่ียนแปลงเน่ืองมาจากสภาพดินฟ้า อากาศ” รศ.ดร.รัชนี กลา่ ว “จากประสบการณค์ รง้ั นนั้ เวลาใครมาบอกวา่ เจอขา้ วดชั นนี ำ้� ตาล ปานกลาง อาจารยบ์ อกเลยวา่ คณุ ตอ้ งตรวจหลายๆ ปนี ะ ปนี ค้ี ณุ เจอ ปถี ดั ไปจะเจอแบบนไี้ หม แลว้ พนื้ ทเี่ พาะปลกู ทกุ แหง่ จะเปน็ แบบนเี้ หมอื นกนั หมดหรือไม่ เพราะสภาพดินฟา้ อากาศทเี่ ปลย่ี นแปลงไปย่อมสง่ ผลตอ่ คุณค่าทางโภชนาการและสารอาหารท่ีเปลี่ยนแปลงไปด้วย ฉะนั้น ถ้า ได้ผลผลิตอออกมาแล้วอย่าเพิ่งไปประกาศ ต้องดูซ�้ำหลายปี หลายท่ี ถ้าผลลัพธค์ งท่จี งึ จะมั่นใจได้วา่ ขา้ วสายพนั ธุ์นนั้ นิ่งแล้ว” เธอกล่าวย�ำ้ ไมว่ า่ สงิ่ ทเ่ี กดิ ขน้ึ จะเกย่ี วขอ้ งกบั การเปลย่ี นแปลงสภาพภมู อิ ากาศ หรือไม่ แต่สิ่งท่ีผู้อ�ำนวยการสถาบันโภชนาการยืนยันได้ก็คือ สภาพ ดินฟ้าอากาศมีอิทธิพลหลักต่อคุณค่าทางโภชนาการ หากเม่ือไรท่ี สง่ิ แวดลอ้ มดี ปยุ๋ ดี อากาศดี พชื กจ็ ะมคี วามเจรญิ งอกงาม ใหผ้ ลผลติ ตรง ตามฤดกู าล และมคี ณุ คา่ อาหารทสี่ มำ่� เสมอ แตเ่ มอ่ื ไรทอี่ ากาศแปรปรวน ฤดูกาลผดิ เพ้ยี น คณุ สมบัตขิ องพืชกจ็ ะเปล่ียนไปตาม ปากทอ้ งคน-ปากทอ้ งสตั ว์ ไมต่ า่ งกนั ไม่เฉพาะอาหารของมนุษย์ที่ก�ำลังถูกท้าทายจากปรากฏการณ์ โลกร้อน แต่อาหารของสตั ว์อย่าง “หญ้า” กก็ �ำลังได้รบั ผลกระทบดว้ ย เช่นเดียวกัน งานวจิ ยั วา่ ดว้ ยเรอื่ งสารอาหารในหญา้ เลย้ี งสตั วท์ หี่ ายไป โดย Joe Craine จากมหาวทิ ยาลยั เทกซสั เอแอนดเ์ อม็ (Texas A&M University) ได้เกบ็ ตวั อย่างหญ้าเล้ียงสตั วแ์ ละมลู สัตว์กวา่ 5 หมื่นตัวอย่าง ตั้งแต่ปี 1994-2016 ในทุกท่ีท่ีเขาเขา้ ไป อาทิ เทกซัส แคนซสั และมอนทานา

70 เม่อื ปลาจะกนิ ดาว สหรฐั อเมรกิ า เพอ่ื ดวู า่ สารอาหารในมลู สตั วเ์ หลา่ นเี้ ปน็ อยา่ งไร รว่ มกบั การตรวจวดั ปรมิ าณสารอาหารในหญ้าเล้ยี งสตั ว์ ผลการคน้ พบคอื ความสมั พนั ธท์ เี่ กยี่ วขอ้ งกนั อยา่ งมนี ยั สำ� คญั ทงั้ หญา้ และมลู สัตวต์ ่างมีสารอาหารที่ลดลง ข้อสังเกตแรกท่ีทีมวิจัยตั้งสมมุติฐานไว้คือ การเลี้ยงสัตว์สมัย ปัจจุบันเปล่ียนรูปแบบจากการเล้ียงด้วยหญ้าในลานกว้างไปเป็นการ เล้ยี งแบบ “ขุนเพื่อขาย” เม่ือมลู สตั ว์ไมต่ กลงในทงุ่ หญา้ และเปล่ียนให้ เป็นปยุ๋ ช้นั ดี ความอดุ มสมบูรณ์ในทุ่งหญ้าย่อมหายไป ในระหวา่ งทสี่ ารอาหารทง้ั ในหญา้ และมลู สตั วม์ คี ณุ คา่ นอ้ ยลงอยา่ ง เงียบๆ ทว่าความต้องการเน้ือวัวที่เลี้ยงด้วยหญ้า (Grass-fed Beef) ในสหรฐั อเมริกากลบั มีมากข้ึน ด้วยมูลค่าของตลาดท่เี พ่มิ จาก 17 ล้าน ดอลลาร์สหรฐั ในปี 2012 เปน็ 272 ล้านดอลลาร์สหรฐั ในปี 2016 Alex Smith ผเู้ ขยี นบทความเรอื่ ง “Soaring Popularity of Grass- Fed Beef May Run into Roadblock: Less Nutritious Grass” ระบุ เอาไว้ตอนหน่ึงว่า “ผู้เล้ียงวัวจ�ำเป็นต้องใส่สารไนโตรเจนลงไปใน ทงุ่ หญา้ เพอื่ ใหห้ ญา้ เลยี้ งสตั วม์ ปี รมิ าณเพยี งพอตอ่ ความตอ้ งการเนอ้ื สตั ว์ แนน่ อนวา่ มันไมใ่ ช่เรอื่ งดีหรือปลอดภัย” สำ� หรบั ข้อสังเกตถดั มาที่นักวจิ ัยใหค้ วามส�ำคญั ไมแ่ ตกตา่ งกับใน กรณขี องขา้ ว นนั่ คอื เมอ่ื คารบ์ อนไดออกไซด์ในอากาศมมี ากขนึ้ แมว้ า่ พชื จะสงั เคราะห์แสงได้มากขึน้ กจ็ ริง แตผ่ ลผลิตท่ไี ดก้ ลบั มีแต่แปง้ ขณะท่ี วิตามนิ และโปรตนี ที่ได้จากการสงั เคราะหแ์ สงน้อยลงอยา่ งชดั เจน อยา่ งไรกต็ าม ผลกระทบจากโลกรอ้ นตอ่ สารอาหารในหญา้ เลย้ี งสตั ว์ ยงั เปน็ คนละเรือ่ งกบั การบริโภคเนื้อสัตว์ท่ีทำ� ให้โลกรอ้ น รายงานของกรีนพีซ เรอ่ื ง “Less is More: Reducing Meat and Dairy for a Healthier Life and Planet” ซึ่งมีช่อื ไทยคอื “ลดเพอ่ื เพ่มิ : ‘ลด’ เนอื้ สตั วแ์ ละผลติ ภณั ฑน์ มเชงิ อตุ สาหกรรม ‘เพม่ิ ’ สขุ ภาวะทด่ี ขี อง

รายงานสถานการณ์สิ่งแวดลอ้ มในรอบปี 2561  71 มนษุ ย์ และโลก” ระบุไว้วา่ ปัจจุบันการปลอ่ ยกา๊ ซเรอื นกระจกจากภาค เกษตรกรรมคดิ เป็น 24% ของทั่วโลก ในจำ� นวนนี้มาจากการทำ� ฟารม์ ปศสุ ตั ว์ 14% ซง่ึ เทยี บเทา่ การปลอ่ ยกา๊ ซจากภาคคมนาคมขนสง่ ทง้ั ภาค สาเหตุคอื การใชพ้ ้ืนท่ีเกษตรกรรมของโลกมากกว่า 3 ใน 4 เพอื่ เลีย้ งสัตวเ์ หลา่ นี้ น�ำมาซง่ึ ปัญหาการตัดไมท้ ำ� ลายปา่ รวมถึงการปลอ่ ย กา๊ ซเรอื นกระจกตวั หลกั ๆ อยา่ ง “มเี ทน” จากการใชป้ ยุ๋ อาหารสตั ว์ และ กระบวนการหมกั ในล�ำไส้ (Enteric Fermentation) นนั่ คอื การ “ตด” และ “เรอ” ของเหลา่ สัตวเ์ ค้ยี วเออ้ื งนั่นเอง ในปี 2050 คาดกนั วา่ กา๊ ซเรอื นกระจกทปี่ ลอ่ ยจากระบบผลติ อาหาร ซ่ึงมีการท�ำปศุสัตว์เป็นส่วนส�ำคัญ จะพุ่งข้ึนเป็น 52% ในจ�ำนวนน้ี เกินคร่ึงมาจากอตุ สาหกรรมผลติ เน้ือ

72 เม่ือปลาจะกินดาว ทกุ ภาคการผลติ เรม่ิ ไดร้ ับผลกระทบ คณะกรรมการระหว่างรัฐบาลว่าด้วยการเปลี่ยนแปลงสภาพ ภูมิอากาศ (IPCC) ได้เน้นย้�ำมาตั้งแต่ปี 2014 ว่า การเปล่ียนแปลง สภาพภมู อิ ากาศจะสง่ ผลตอ่ การผลติ อาหารในหลายภมู ภิ าคทวั่ โลก ทงั้ ในแงข่ องปรมิ าณ ความหลากหลาย และการกระจายของพชื พรรณ ซง่ึ ทงั้ หมดจะกระทบตอ่ ความมนั่ คงทางอาหารและโภชนาการ โดยเฉพาะ อย่างย่ิงกับกลุ่มผู้เปราะบางในประเทศเขตร้อนที่มีรายได้อยู่ในระดับ ปานกลางถึงต�่ำ สถานการณอ์ าหารโลก - ประชากรโลกกวา่ 795 ลา้ นคน กำ� ลงั เผชญิ ความอดอยาก ในขณะที่ 600 ล้านคน ป่วยเป็นโรคอว้ น - ประชากรโลกกว่า 2,000 ล้านคน ประสบภาวะขาดสาร อาหาร ในขณะที่ 1,900 ล้านคน มนี ้�ำหนกั ตัวเกนิ มาตรฐาน - การผลิตและบริโภคอาหารท่ัวโลก ครอบครองสัดส่วน 19-29% ของปริมาณก๊าซเรือนกระจกทง้ั หมดทีม่ นษุ ย์ปลอ่ ย มี การใช้ทรัพยากรน�้ำถึง 70% ของปริมาณการใช้น�้ำทั่วโลก และ ในบรรดาการสญู เสยี ความหลากหลายทางชวี ภาพบนบกมากกวา่ 60% มาจากการผลติ และบรโิ ภคอาหาร ซงึ่ สว่ นใหญม่ าจากอาหาร ประเภทเนอื้ สัตว์ ท่มี า: องคก์ ารอาหารและการเกษตรแห่งสหประชาชาติ (FAO) และองคก์ าร อนามยั โลก (WHO) ปี 2014-2016

รายงานสถานการณ์สงิ่ แวดล้อมในรอบปี 2561  73 ในรายงานของสถาบนั วจิ ยั นโยบายดา้ นอาหารนานาชาติ (IFPRI) เผยแพร่เมือ่ เดือนพฤษภาคม 2017 ยนื ยันอีกครง้ั ว่า การเปลีย่ นแปลง สภาพภมู อิ ากาศกระทบตอ่ ความมน่ั คงทางอาหาร คณุ คา่ ทางโภชนาการ และสขุ ภาพของมนษุ ย์อนั เปน็ ผลมาจากความเสอ่ื มโทรมลงของดนิ และนำ้� การสญู เสยี ความหลากหลายทางชวี ภาพ และการลดลงของระบบนเิ วศ รายงานท่ีชื่อ “Climate Change and Variability: What are the Risks for Nutrition, Diets, and Food Systems?” ของ IFPRI ได้ ฉายภาพรวมการเปล่ียนแปลงของอุณหภูมิ ปริมาณน้�ำฝน และก๊าซ คารบ์ อนไดออกไซด์ในชนั้ บรรยากาศ ซง่ึ ทง้ั หมดสง่ ผลกระทบโดยตรง ตอ่ ผลผลิตทางการเกษตร ปศสุ ัตว์ ไปจนถึงประมง • ภาคเกษตรกรรม การเปลย่ี นแปลงสภาพภมู อิ ากาศจะทำ� ใหม้ อี ปุ สรรคในการจดั การนำ�้ ยากลำ� บากขน้ึ โดยฤดฝู นจะมปี รมิ าณนำ�้ เพม่ิ มากขน้ึ สว่ นฤดทู มี่ นี ำ�้ นอ้ ย น้�ำจะแล้งรุนแรงยิ่งกว่าเดิม ซ่ึงเมื่อต้องเผชิญกับความแห้งแล้ง อาจ ท�ำให้เกษตรกรต้องหันไปใช้น�้ำบาดาลท่ีปนเปื้อนไปด้วยสารหนู และ อาจนำ� มาสู่การปนเปอ้ื นบนพื้นดนิ และพืชผล ความแปรปรวนของฤดูฝนจะเป็นปัญหาใหญ่ในหลายๆ พ้ืนท่ี ท่ีท�ำการเกษตรแบบพึ่งพาน�้ำฝน หรืออาจต้องค�ำนวณช่วงเวลาในการ เพาะปลูกบนพื้นฐานของฤดูกาล ตัวอย่างงานวิจัยในเอธิโอเปียพบว่า การเปลี่ยนแปลงของฝนได้ส่งผลให้ประชากรประสบปัญหาขาดแคลน อาหาร โภชนาการตำ�่ กระทงั่ เกดิ ภาวะทท่ี ำ� ใหเ้ ดก็ แคระแกรน และเสยี ชวี ติ ขณะเดยี วกนั ดว้ ยอณุ หภมู ทิ สี่ งู ขนึ้ ยงั ทำ� ใหเ้ กษตรกรโลกตอ้ งเผชญิ กับโรคพืช และศัตรูพืชท่ีจะมีความสามารถเพ่ิมมากข้ึน สามารถแพร่ กระจายไปในพน้ื ทใี่ หมๆ่ มรี ปู แบบการระบาดทผี่ ดิ เพย้ี นไปจากฤดกู าล เดมิ และในพชื สายพนั ธท์ุ เ่ี ปราะบางตอ่ ความรอ้ นกจ็ ะออ่ นแอตอ่ โรคและ

74 เมือ่ ปลาจะกนิ ดาว ศตั รพู ชื เหลา่ นม้ี ากขนึ้ ดว้ ยเชน่ กนั และเมอ่ื ผลผลติ ทางการเกษตรลดลง น่นั ก็อาจส่งผลที่นำ� ไปสูก่ ารใชส้ ารเคมีเพม่ิ มากขึ้น ส�ำหรับประเด็นผลผลิตทางอาหารท่ีลดลง องค์การอาหารและ การเกษตรแห่งสหประชาชาติ (FAO) ประเมินไว้ว่า ภายในปี 2100 ผลผลิตทางการเกษตร อาทิ ข้าวโพด จะลดลง 20-45% ข้าวสาลี ลดลง 5-50% ถัว่ เหลือง ลดลง 30-60% และข้าว ลดลง 20-30% ส่วนผลผลติ ของผักและผลไม้ทเี่ ปน็ แหลง่ ธาตอุ าหารเสรมิ แมจ้ ะยงั ไม่คน้ พบการเปลย่ี นแปลงมากนกั แต่กเ็ ชอ่ื ว่าอากาศเยน็ ทนี่ อ้ ยลงจะส่งผลในทำ� นองเดยี วกนั รายงานของ IFPRI ยงั ไดอ้ ้างถงึ กรณีศกึ ษาเร่ืองการเปลย่ี นแปลง ของเมลด็ ขา้ วทผ่ี ลติ สารอาหารประเภทแปง้ มากขนึ้ วา่ งานวจิ ยั ดงั กลา่ ว ถือเป็นการค้นพบปัญหาท่ีร้ายแรง เนื่องจากข้าวเป็นทั้งแหล่งโปรตีน หลัก รวมถึงแหล่งธาตุอาหารเสริมในหลายประเทศที่มีรายได้ต่�ำ ซึ่ง การลดลงของโปรตนี จะนำ� ไปสกู่ ารเพม่ิ ขน้ึ ของคาร์โบไฮเดรต และตาม มาดว้ ยโรคหัวใจ และหลอดเลือด ไปจนถงึ โรคเบาหวาน ทงั้ นี้ ประชากรทว่ั โลกมากกวา่ 1,900 ลา้ นคน ตอ้ งพง่ึ พาธาตเุ หลก็ และสังกะสกี ว่า 70% จากข้าว และอกี กวา่ 2,300 ล้านคน ต้องพ่งึ พา สารอาหารประเภทนก้ี วา่ 60% • ภาคปศสุ ตั ว์ ผลกระทบทีเ่ กดิ จากการเปลย่ี นแปลงสภาพภมู อิ ากาศ มไี ดต้ งั้ แต่ การที่สัตว์ขาดน้�ำ หรือได้รับอาหารที่อาจปนเปื้อนสารพิษจากเช้ือรา ขณะเดียวกันยังมีส่วนท�ำให้สัตว์ผลิตน้�ำนมลดลง เติบโตช้าลง ให้เนื้อ น้อยลง ซึ่งทั้งหมดท่ีหายไปคือ พลังงานและสารอาหารที่มนุษย์ควร จะไดร้ ับ

รายงานสถานการณ์ส่งิ แวดล้อมในรอบปี 2561  75 “มคี วามเป็นไปไดว้ า่ การเปลย่ี นแปลงสภาพภูมิอากาศอาจท�ำให้ ผลผลิตนมซ่งึ เปน็ แหล่งโภชนาการหลักของเด็กลดลง 10-25% ขณะ เดียวกันในช่วง 2 ทศวรรษที่ผ่านมา ในแถบแอฟริกาใต้ และซาฮาร่า ได้สูญเสยี พื้นท่ปี ศุสตั ว์ไปแลว้ ถงึ 20-60% จากภัยแลง้ ที่รนุ แรง สรา้ ง ความเดือดร้อนอย่างมากกับเกษตรกรผู้เล้ียงปศุสัตว์” รายงานฉบับ ดงั กลา่ วฉายภาพสว่ นหน่ึงของปญั หา • ภาคประมง การเปลี่ยนแปลงของอุณหภมู ินำ้� ทะเล ระดับความเคม็ ออกซิเจน ความเปน็ กรด ตลอดจนระดบั นำ้� สรา้ งผลกระทบเปน็ วงกวา้ งตอ่ สตั วน์ ำ�้ หลากสายพันธุ์ในการด�ำรงชีวิต ส่ิงท่ีเกิดขึ้นขณะน้ีคือ ปลาหลาย สายพันธุ์ก�ำลังเคล่ือนตัวหนีจากมหาสมุทรเขตร้อนไปทางขั้วโลก ผลทต่ี ามมาทำ� ใหเ้ กดิ การลดลงของจำ� นวนสตั วน์ ำ�้ กวา่ 40% ในเขตรอ้ น และการเพมิ่ ขึ้น 30-70% ของสัตว์นำ้� ในแถบข้ัวโลก

76 เม่อื ปลาจะกินดาว นอกจากน้ี กระแสนำ้� ทอี่ นุ่ ขนึ้ เมอื่ รวมกบั สารเคมจี ากภาคการเกษตร ท่ีไหลลงมา ก่อให้เกิดปริมาณสาหร่ายเซลล์เดียวข้ึนเป็นจ�ำนวนมาก จนท�ำให้พ้ืนท่ีใต้น้�ำบริเวณดังกล่าวสูญเสียออกซิเจน และสัตว์น�้ำอ่ืน ไม่สามารถอยู่ได้ เปน็ ปรากฏการณท์ เี่ รียกว่า “เขตมรณะ” หรือ Dead Zones ซงึ่ จะย่งิ ท�ำลายจ�ำนวนประชากรปลา อกี ทั้งส่งผลใหก้ ารเติบโต และขนาดของปลาลดลง ท้ังน้ี ประชากรโลกจ�ำนวนมากต้องพ่ึงพาอาหารจากภาคประมง โดยเฉพาะการเป็นแหล่งโปรตีนส�ำคัญของมนุษย์ ซึ่งเฉล่ียแล้วมาจาก ปลา 17% จากบรรดาเนือ้ สัตวท์ ั้งหมด อยา่ งไรกต็ าม ในบางประเทศ ตัวเลขน้ีจะสูงมากข้ึน เช่น ในแถบแอฟริกา ได้แก่ เซียราลีโอน กาน่า แกมเบยี มกี ารบริโภคสัตวน์ ้ำ� อยทู่ ่ีราว 62-63% ในแถบเอเชยี ได้แก่ กมั พชู า บงั กลาเทศ อนิ โดนเี ซยี และศรลี งั กา ประมาณ 53-59% ขณะที่ ประชากรมัลดฟี ส์บริโภคสตั ว์น้�ำสูงถงึ 71% แมม้ นษุ ยจ์ ะสามารถหาแหลง่ โปรตนี ไดจ้ ากพชื หรอื สตั วช์ นดิ อน่ื ๆ แตน่ นั่ กอ็ าจมรี าคาแพงและคณุ ภาพทไ่ี มส่ ดู้ นี กั ในระยะหลงั ในทางกลบั กนั สำ� หรบั คนทไี่ มไ่ ดม้ ฐี านะทางเศรษฐกจิ สงู ปลาถอื เปน็ แหลง่ โปรตนี ชน้ั เลศิ ท่ีดีที่สุด ทั้งยังมีกรดไขมันโอเมก้า 3 ที่ส�ำคัญต่อแม่และเด็ก รวมถึง ธาตอุ าหารเสริมต่างๆ ไมว่ ่าจะเปน็ แคลเซยี ม เหลก็ สังกะสี ไอโอดีน วิตามินเอ และวติ ามนิ ดี ทั้งหมดทว่ี า่ มาคอื ในแงป่ รมิ าณสารอาหารทีม่ นษุ ยจ์ ะไดร้ บั แตใ่ น อกี ดา้ นหนงึ่ การเปลย่ี นแปลงสภาพภมู อิ ากาศยงั กระทบตอ่ คณุ ภาพของ อาหารทร่ี า่ งกายเราไดร้ บั เขา้ ไปแลว้ อกี ดว้ ย สงิ่ ทมี่ กี ารคน้ พบคอื อณุ หภมู โิ ลกทสี่ งู ขนึ้ ไดท้ ำ� ใหป้ รมิ าณโรคตดิ เชอื้ เพ่ิมมากขนึ้ โดยผลการศึกษา ในเปรพู บว่า อุณหภมู ิโดยรอบท่ีเพิ่มขึน้ ทกุ 1 องศาเซลเซียส มีสว่ นสัมพันธก์ ับการเพมิ่ ข้ึนของโรคอจุ จาระร่วง 8% หรืออกี งานศึกษาในบังกลาเทศพบวา่ อณุ หภูมมิ ีสว่ นเกี่ยวขอ้ งกบั

รายงานสถานการณส์ ง่ิ แวดล้อมในรอบปี 2561  77 การเกิดอหวิ าตกโรค การเพ่ิมขึ้นของอุณหภูมิยังท�ำให้ปรสิตต่างๆ เช่น พยาธิตัวแบน สามารถขยายช่วงเวลาในการแพร่กระจายไปสู่ผู้คนได้มากขึ้น ซึ่ง ในขณะน้มี ีผู้ได้รับเชอ้ื ไปแล้วกว่า 40 ล้านคนท่ัวโลก ผลกระทบจากโรคภยั เหลา่ น้ี ทำ� ใหค้ วามสามารถของรา่ งกายมนษุ ย์ ในการดดู ซบั พลงั งานและสารอาหารตา่ งๆ จากอาหารทร่ี บั ประทานเขา้ ไป ได้น้อยลง นน่ั หมายความวา่ ต่อใหผ้ ู้คนไดร้ ับพลงั งานหรอื สารอาหาร เข้าไปอย่างเพียงพอ สุดท้ายแล้วร่างกายก็อาจไม่สามารถดูดซับไว้ได้ ทงั้ หมด และยังคงมีโอกาสทจี่ ะขาดสารอาหารไดเ้ ช่นกัน เมอ่ื ขมวดเรอื่ งราวทง้ั หมดของคณุ คา่ สารอาหารทลี่ ดลง ประกอบ กบั ปริมาณการผลิตอาหารท่คี าดวา่ จะลดลง 2% ในทกุ 10 ปี ไปจนถึง ปี 2050 เห็นได้ชัดว่าหากไร้ซึ่งการรับมือกับการเปล่ียนแปลงสภาพ ภมู อิ ากาศ สงิ่ ทเี่ กดิ ขนึ้ ตามมาจะสาหสั สากรรจม์ ากกวา่ นี้ เมอื่ มนษุ ยชาติ ต้องเผชิญกับการเพม่ิ ขน้ึ ของประชากร และการขยายตวั ของเมือง ซ่ึง เป็นอีกหนึ่งปจั จยั ที่บบี คั้นใหเ้ กิดสถานการณข์ าดแคลนอาหาร ทางออกส่คู วามม่นั คงทางอาหาร นับเป็นเร่ืองซับซ้อนเมื่อเราพูดถึงความสัมพันธ์ระหว่าง “คุณค่า สารอาหาร” กับ “การเปล่ียนแปลงสภาพภูมิอากาศ” เพราะระบบ อาหารและรปู แบบการบรโิ ภคของมนษุ ยเ์ รา คอื ปจั จยั สำ� คญั ทส่ี ง่ ผลตอ่ โภชนาการและสขุ ภาพ ขณะเดยี วกนั อาหารการกนิ ของเรายงั เปน็ สว่ น สำ� คญั ทที่ ำ� ใหส้ ภาวะแวดลอ้ มเสอื่ มถอย กอ่ ใหเ้ กดิ การเปลยี่ นแปลงสภาพ ภูมิอากาศ อันน�ำไปสู่การเปลี่ยนแปลงทางส่ิงแวดล้อมที่ย้อนกลับมา กระทบตอ่ ระบบอาหารการกิน ไปจนถงึ สภาพทางเศรษฐกิจและสังคม กลายเปน็ หว่ งโซว่ งกลมของผลกระทบทเี่ กยี่ วพนั กนั อยา่ งมอิ าจหลกี เลย่ี ง ในรายงานของ IFPRI ได้พูดถึงกรอบวิธีการรับมือกับปัญหาท่ี

78 เม่ือปลาจะกินดาว เรียกวา่ A Climate-Smart, Nutrition-Sensitive Food Value Chain Framework พดู งา่ ยๆ คอื การกำ� หนดหว่ งโซค่ ณุ คา่ อาหาร ครอบคลมุ ทกุ ย่างก้าวในกระบวนการ เริ่มตั้งแต่ข้ันตอนการผลิตอาหาร การจัดเก็บ การแปรรูป การกระจายอาหารไปสู่ร้านค้าปลีก ไปจนถึงการส่งเสริม การตลาด รายงานฉบบั นเี้ ชอ่ื วา่ ในทกุ กระบวนการทกุ ขนั้ ตอน เราสามารถสรา้ ง โอกาสในการปรบั ตวั ทช่ี ว่ ยเพมิ่ คณุ คา่ สารอาหารใหแ้ กผ่ คู้ น ขณะเดยี วกนั ยังช่วยลดผลกระทบตอ่ การเปลีย่ นแปลงสภาพภมู ิอากาศอกี ด้วย ตวั อยา่ งคอื ในกระบวนการผลติ อาหารการใชว้ ธิ ผี สมผสานอยา่ งเชน่ การทำ� เกษตรและเลย้ี งสตั วค์ วบคกู่ นั จะชว่ ยเพมิ่ ทงั้ ปรมิ าณและคณุ คา่ ทางสารอาหารใหก้ บั ผลผลติ ได้ เพราะการมมี ลู สตั วเ์ ปน็ ปยุ๋ จะชว่ ยเพม่ิ คุณภาพดินและแปลงเกษตร ท�ำนองเดียวกับการเลี้ยงปลาในนาข้าว ทจี่ ะใหป้ ระโยชนเ์ พมิ่ เตมิ ในการคมุ และลดโรคจากแมลง อกี ทงั้ ชว่ ยเพม่ิ รายไดแ้ ละความมนั่ คงใหเ้ กษตรกรมากกวา่ การทำ� เพยี งอยา่ งใดอยา่ งหนงึ่ ในกระบวนการเกบ็ รกั ษาอาหาร เปน็ ทที่ ราบดวี า่ ของสดนน้ั ตอ้ งมี การเก็บด้วยความเย็นในทันที แต่ด้วยบางข้อจ�ำกัดก็อาจท�ำให้ไม่เป็น เชน่ นน้ั เสมอไป ดงั นนั้ การกลบั ไปใชเ้ กลอื เพอ่ื ถนอมอาหารจำ� พวกเนอื้ สตั วแ์ ละปลา ยงั คงเป็นหนทางหนง่ึ ท่ีช่วยให้เกบ็ ไดย้ าวนาน และรักษา สารอาหารทจ่ี ำ� เปน็ ไว้ได้ นอกจากน้ี ในการแปรรปู อาหาร เชน่ ผลติ ภณั ฑ์ จากนม พบวา่ การนำ� ไปแปรรปู เปน็ โยเกริ ต์ หรอื ชสี จะชว่ ยยดื อายใุ หอ้ ยู่ ไดน้ านกวา่ นมสด อีกทัง้ ยงั ช่วยสรา้ งมลู ค่าเพม่ิ ให้กับผลผลิตได้ อกี หนง่ึ ตวั อยา่ งคอื การอบแหง้ ผกั และผลไม้ แมอ้ าจทำ� ใหส้ ญู เสยี สารอาหารทีล่ ะลายนำ�้ ไดบ้ างอย่างออกไป เชน่ วิตามินซี แตอ่ ย่างนอ้ ย ก็ช่วยให้ถนอมอาหารได้ยาวนานขึ้น และยังคงรักษาสารอาหารอื่นๆ จำ� นวนมากเอาไว้ได้ ชว่ ยลดการใชค้ วามเยน็ ในการจดั เกบ็ และสามารถ ส่งต่ออาหารที่อุดมโภชนาการไปถึงมือผู้บริโภคได้ ซึ่งวิธีการเหล่านี้

รายงานสถานการณ์ส่ิงแวดลอ้ มในรอบปี 2561  79 สามารถน�ำไปปรับใช้ได้ท้ังเกษตรกร ชาวประมง หรือคนเลี้ยงสัตว์ รายยอ่ ย ในการเพมิ่ ชอ่ งทางการตลาด ตลอดจนสรา้ งรายได้ ขณะเดยี วกนั เรายังสามารถพฒั นาวิธกี ารเกบ็ รักษาอาหาร เช่น การตากแห้งธญั พชื ทถ่ี กู วิธี ซงึ่ จะช่วยลดสารอะฟลาทอกซนิ ได้ คณะกรรมาธกิ ารสหประชาชาตวิ า่ ดว้ ยโภชนาการ (UNSCN) ออก รายงานเรื่อง “Sustainable Diets for Healthy People and a Healthy Planet” เมื่อเดือนสิงหาคม 2017 สรุปถึงความส�ำคัญของการพัฒนา ระบบอาหารของโลก เพอื่ มอบโภชนาการที่ดีให้แก่ประชากรทีก่ ำ� ลังจะ เพิ่มขึ้น ควบคู่กับการลดผลกระทบทางส่ิงแวดล้อม ว่าก�ำลังจะกลาย เป็นหนง่ึ ในภารกจิ ท่ีทา้ ทายท่สี ดุ เทา่ ท่มี นษุ ยเ์ คยมมี า รายงานฉบับนี้เน้นย�้ำถึงการเปลี่ยนผ่านระบบอาหารที่ย่ังยืน ซึ่งทั่วโลกต้องให้ความส�ำคัญและผนวกแผนงานดังกล่าวเข้าไปเป็น ส่วนหน่ึงในแผนการรับมือต่อการเปล่ียนแปลงสภาพภูมิอากาศ เชน่ เดยี วกบั กลไกการเงนิ ของ Climate Finance ทจี่ ะตอ้ งคำ� นงึ ถงึ เรอ่ื งนี้ พร้อมสนับสนุนให้เกิดการลงทุนในงานวิจัย เพ่ิมศักยภาพองค์ความรู้ เตรยี มความพรอ้ มสำ� หรับการเปลี่ยนผ่านนี้ จดุ เปลย่ี นสำ� คญั ทก่ี ำ� ลงั จะเกดิ ขนึ้ คอื การเปลย่ี นจากสงั คมทบ่ี รโิ ภค เนอื้ สตั วม์ ากเกนิ ไป เขา้ สสู่ งั คมทบ่ี รโิ ภคพชื ผกั กนั มากขน้ึ ซงึ่ จะเปน็ จดุ พลกิ ผนั ท่ชี ่วยลดอัตราการตาย ลดชอ่ งว่างความเหลอื่ มล้�ำทางอาหาร และยังเป็นวิธีการลดก๊าซเรือนกระจกท่ียั่งยืน โดยแนวทางในการ ปรบั เปลยี่ นนอี้ าจตอ้ งการวธิ ที แี่ ตกตา่ งกนั ไปตามแตล่ ะสภาพเศรษฐกจิ และสงั คม ซง่ึ ภาครฐั บาล ภาคธรุ กจิ และภาคประชาสงั คม จะตอ้ งสรา้ ง ความรว่ มมอื กนั เพอ่ื น�ำไปสู่เปา้ หมาย แมจ้ ะฟงั ดเู ปน็ เรอื่ งเพอ้ ฝนั หากแตข่ ณะนไี้ ดเ้ รม่ิ มบี างประเทศแลว้ ที่น�ำแนวทางความยั่งยืนผนวกรวมเข้าไปสู่ระบบอาหารของประเทศ โดยแนวทางหลกั คือการลดการบริโภคเนอื้ เลอื กบรโิ ภคสัตว์ทะเลทมี่ า

80 เมื่อปลาจะกนิ ดาว

รายงานสถานการณ์สง่ิ แวดล้อมในรอบปี 2561  81 จากการประมงไม่ท�ำลายล้าง บริโภคอาหารท่ีมาจากพืชผักให้มากข้ึน ตลอดจนลดปรมิ าณขยะอาหาร และบรรจภุ ณั ฑอ์ าหารทต่ี อ้ งใชพ้ ลงั งาน ในการก�ำจัด ในสวเี ดน และกลมุ่ ประเทศนอรด์ กิ กำ� ลงั มงุ่ เนน้ ประเดน็ ผลกระทบ ทางสงิ่ แวดลอ้ มของอาหาร ผนวกรวมในแผนการพฒั นาทย่ี ง่ั ยนื ขณะที่ บราซลิ เองกไ็ ดม้ กี ารชปู ระเดน็ ดา้ นสงั คม เศรษฐกจิ และความยงั่ ยนื มา กระตนุ้ ใหผ้ คู้ นหลกี เลยี่ งอาหารจากกระบวนการอตุ สาหกรรมทที่ ำ� ลาย สขุ ภาพ และวิถีของระบบอาหารดัง้ เดิม แม้เร่ืองน้ีจะยังไม่เป็นท่ีพูดถึงมากนัก หรืออาจไม่เป็นที่ตระหนัก ในวงกว้าง หากแต่ในท้ายสุดคนทั่วโลกจะต้องร่วมมือกัน เมื่อเราได้ เหน็ อย่างชัดเจนแลว้ วา่ ปัญหาการเปลีย่ นแปลงสภาพภมู ิอากาศกำ� ลัง คบื คลานเข้ามาสู่ปากและทอ้ งของเราแล้วจริงๆ





04 ‘เมกะโปรเจกต’์ บาดแผลบนรอยทางแหง่ การพฒั นา เรื่อง: ธเนศน์ นนุ่ มนั

รายงานสถานการณ์ส่ิงแวดลอ้ มในรอบปี 2561  85 สงิ่ ทไี่ มอ่ าจหลกี เลยี่ งไดร้ ะหวา่ งการกอ่ สรา้ งไมว่ า่ จะเปน็ โครงการ ขนาดเลก็ หรอื ตกึ ใหญส่ งู ระฟา้ นน่ั กค็ อื มลพษิ ทางอากาศจากฝนุ่ ละออง และเศษหนิ ปูนทราย รวมท้ังมลพิษทางเสียง ทง้ั จากการตอก ทบุ เจาะ และการท�ำงานของเคร่ืองจักร ซึ่งอาจสร้างความเดือดร้อนร�ำคาญแก่ ชุมชนใกลเ้ คยี ง และรบกวนสภาพแวดลอ้ มบริเวณโดยรอบ ยังไม่นับปัญหาเร่ืองขยะจากเศษวัสดุเหลือทิ้ง แม้บางแห่งจะมี การจัดการเร่ืองน้ีเป็นอย่างดี แต่ก็มีไม่น้อยที่ใช้วิธีฝังกลบแบบมักง่าย ในบรเิ วณกอ่ สรา้ งนน้ั ๆ หรอื ทงิ้ ไว้ใตฐ้ านอาคาร รวมถงึ ระบบระบายนำ้� ระหว่างการกอ่ สร้าง ซง่ึ มีการปนเปอ้ื นฝุน่ ซีเมนต์ ปนเปอื้ นสารนำ� สี ทั้ง ประเภทละลายในน�้ำ และละลายในนำ้� มันที่นิยมใช้กบั สีทาอาคาร บา้ ง ทง้ิ ลงท่อระบายนำ้� บ้างปลอ่ ยท้งิ ลงในแหล่งน้�ำธรรมชาติ ตวั อยา่ งทย่ี กขน้ึ มาใหเ้ หน็ นเี้ ปน็ เพยี งภาพสะทอ้ นวธิ กี ารทำ� งานของ โครงการกอ่ สรา้ งระดบั ยบิ ยอ่ ยทพี่ บเหน็ กนั จนชนิ ตา แตห่ ากจนิ ตนาการ ตอ่ ไปถงึ โครงการพฒั นาขนาดใหญร่ ะดบั ประเทศ อาจทำ� ใหเ้ กดิ คำ� ถาม ขึ้นมาว่าโครงการยักษ์ใหญ่ต่างๆ เหล่าน้ันได้สร้างผลกระทบอะไรไว้ ตอ่ สง่ิ แวดลอ้ มบา้ ง

86 เมือ่ ปลาจะกนิ ดาว โดยความหมายแลว้ การก่อสร้างนัน้ ถกู นยิ ามวา่ คอื กระบวนการ ท่ีน�ำไปใช้ประกอบโครงสร้างพื้นฐานจนกลายเป็นตัวอาคาร บ้านเรือน หรอื ระบบสาธารณปู โภค เพอ่ื นำ� ไปใชง้ านตามเปา้ หมาย ศาสตร์ในการ ก่อสร้างยุคใหม่ ไม่ได้เรียนรู้เพียงเร่ืองของวิธีสร้างเท่าน้ัน แต่ยังต้อง เรยี นรถู้ งึ การจดั การทรพั ยากร การบรหิ ารงบประมาณ ความปลอดภยั หรือกระท่ังสิง่ แวดล้อมทจี่ ะตามมาอกี ด้วย อภิมหาเมกะโปรเจกต์ประเทศไทย โครงการทางวิศวกรรมขนาดใหญ่ หรอื ทเี่ รียกกันวา่ “เมกะโปร- เจกต”์ (Megaproject) นบั เปน็ งานกอ่ สรา้ งในโครงการลงทนุ ขนาดใหญ่ ท่ีอาจเป็นท้ังของภาครัฐหรือภาคเอกชน เมกะโปรเจกต์ถูกให้นิยาม วา่ ตอ้ งมมี ูลค่าลงทนุ สูงกว่า 1,000 ล้านดอลลาร์สหรัฐ หรือประมาณ 33,000 ล้านบาท และเป็นโครงการซงึ่ อยู่ในความสนใจของสาธารณะ เพราะอาจมีผลกระทบต่อชุมชนและส่ิงแวดล้อม เมกะโปรเจกต์อาจเป็นได้ทั้งโครงการก่อสร้างสะพาน อุโมงค์ ทางหลวง ทางรถไฟ สนามบิน ทา่ เรอื โรงไฟฟา้ เข่ือน บอ่ บำ� บดั น้ำ� เสยี เขตเศรษฐกจิ พเิ ศษ การขดุ เจาะนำ้� มนั และกา๊ ซธรรมชาติ อาคารสาธารณะ ระบบเทคโนโลยสี ารสนเทศ การสำ� รวจอวกาศ ไปจนถงึ การพฒั นาอาวธุ ยทุ โธปกรณ์ โดยเฉพาะโครงการกอ่ สรา้ งทีพ่ บมากท่ีสดุ ในยคุ สมัยของ ไทยเรา และก่อให้เกิดปมขัดแย้งมากท่ีสุดคือ โครงการก่อสร้างระบบ ขนสง่ มวลชนขนาดใหญ่ กับโรงไฟฟา้ ประเภทตา่ งๆ ในประเทศไทยมักเรียกเมกะโปรเจกต์เป็นค�ำทับศัพท์ แทนค�ำว่า โครงการพัฒนาขนาดใหญ่ของรัฐ แต่ละโครงการใช้เงินลงทุนสูง มัก ด�ำเนินการโดยความร่วมมือระหว่างกลุ่มบริษัทข้ามชาติที่เป็นกลุ่ม ทุนใหญ่ โดยมักมีเหตุผลว่า เพื่ออาศัยความเช่ียวชาญเฉพาะด้านท่ี แตกตา่ งกนั จากประเทศรว่ มทนุ และเพอื่ กระจายความเสย่ี งในการลงทนุ

รายงานสถานการณ์สิ่งแวดล้อมในรอบปี 2561  87 หากด�ำเนินการโดยภาครัฐเอง โดยอาจจับมือกับภาคเอกชน (Pub- lic-Private Partnership) หรอื ระหวา่ งรฐั บาลตอ่ รฐั บาล (Government to Government : G to G) ในรปู แบบต่าง ๆ เช่น การแลกเปลยี่ นสินค้า หรอื บรกิ าร หรอื บารเ์ ตอรเ์ ทรด (ในกรณปี ระเทศไทยมกั จะเปน็ ผลติ ผล ทางการเกษตร) การให้สัมปทาน การใหเ้ อกชนสรา้ ง และโอนเปน็ ของ รฐั ภายหลงั (Build-Operate-Transfer : BOT) เมกะโปรเจกต์ซ่ึงเป็นที่รู้จักคุ้นเคยกันดี เช่น นิคมอุตสาหกรรม ระบบสาธารณปู โภคพน้ื ฐาน ระบบขนสง่ มวลชน ระบบบรหิ ารการขนสง่ การบริหารจัดการน้�ำ โครงการท่ีอยู่อาศัยของรัฐ กลุ่มบ้านเอื้ออาทร บา้ นม่นั คง สนามบิน ฯลฯ ยคุ รฐั บาลคณะรกั ษาความสงบแหง่ ชาติ หรอื คสช. ที่ พล.อ.ประยทุ ธ์ จนั ทร์โอชา เปน็ นายกรฐั มนตรี และหวั หนา้ คสช. ประกาศผลกั ดนั แผน

88 เมอ่ื ปลาจะกินดาว ปฏิบัติการเร่งด่วน ปี 2559-2561 เร่งสร้างโครงการเมกะโปรเจกต์ จ�ำนวน 51 โครงการ มูลค่า 2.39 ล้านล้านบาท โดยในปี 2561 เร่ง เปดิ ประมูล และขออนมุ ัตจิ ากคณะรฐั มนตรี (ครม.) เพอื่ เริม่ โครงการ กอ่ นจะสง่ ตอ่ ใหร้ ฐั บาลใหม่ ดำ� เนนิ การวางแผนการลงทนุ โดยมโี ครงการ ต่อเน่อื งในปี 2559-2560 จ�ำนวน 43 โครงการ วงเงนิ 2.29 ล้านล้าน บาท และโครงการใหม่ปี 2561 จำ� นวน 8 โครงการ วงเงิน 103,285 ล้านบาท รวม 51 โครงการ มลู ค่าลงทุน 2.39 ล้านล้านบาท สว่ นใหญ่ เปน็ ยทุ ธศาสตรค์ มนาคมขนสง่ ปี 2558-2565 และยทุ ธศาสตรช์ าติ 20 ปี

รายงานสถานการณส์ งิ่ แวดล้อมในรอบปี 2561  89 รฐั บาล คสช. ไดจ้ ดั ลำ� ดบั โครงการกอ่ นหลงั โดยใหค้ วามสำ� คญั กบั โครงการพัฒนาระเบยี งเศรษฐกิจพิเศษภาคตะวันออก (Eastern Eco- nomic Corridor : EEC) เปน็ ลำ� ดบั แรก เพอ่ื เปดิ ประมลู ใหแ้ ลว้ เสรจ็ ในปี 2561 ส�ำนกั งานนโยบายและแผนการขนสง่ และจราจร (สนข.) จึงต้อง ปรบั การนำ� เสนอโครงการเมกะโปรเจกต์ใหมจ่ าก 51 โครงการ เหลอื 44 โครงการ มูลค่ารวมกว่า 1.9 ล้านลา้ นบาท เชน่ ถนนทางคู่สายใต้ โดย รวบจาก 3 โครงการ ได้แก่ นครปฐม-หัวหิน, หัวหิน-ประจวบคีรีขันธ์ และประจวบคีรีขันธ์-ชุมพร เป็นโครงการนครปฐม-ชุมพร ความยาว 422 กโิ ลเมตร ขณะทโ่ี ครงการส่วนตอ่ ขยายแอร์พอร์ตลงิ ค์ (พญาไท- ดอนเมอื ง) และรถไฟความเรว็ สงู กรุงเทพฯ-ระยอง รวบเปน็ โครงการ เช่ือม 3 สนามบิน (ดอนเมือง-สุวรรณภูมิ-อู่ตะเภา) และตัดบาง โครงการออกจากบัญชี เช่น รถไฟฟ้าสายสีเขียวคูคต-ล�ำลูกกา และ สมุทรปราการ-บางปู 44 โครงการทจี่ ะดำ� เนนิ การ แยกเปน็ กลมุ่ โครงการท่ี ครม. อนมุ ตั ิ ไดภ้ ายในปี 2561 จำ� นวน 21 โครงการ ไดแ้ ก่ ทางด่วนกะทู้-ป่าตอง, ศนู ยข์ นสง่ ชายแดนนครพนม, การจดั ซอื้ รถเมลไ์ ฟฟา้ 35 คนั , มอเตอรเ์ วย์ 3 สาย ไดแ้ ก่ นครปฐม-ชะอำ� หาดใหญ-่ ปาดังเบซาร์ และกรุงเทพฯ- มหาชยั ส่วนต่อขยายโทลล์เวย์ช่วงรังสิต-บางปะอิน, รถไฟความเร็วสูง กรงุ เทพฯ-พษิ ณโุ ลก และกรงุ เทพฯ-หวั หนิ , รถไฟฟา้ สายสแี ดง บางซอ่ื - หัวหมาก และบางซื่อ-หัวล�ำโพง, สายสีม่วง เตาปูน-ราษฎร์บูรณะ, โมโนเรล จังหวัดภูเก็ต เชียงใหม่ นครราชสีมา และขอนแก่น, การ พัฒนาท่าเรือแหลมฉบังเฟส 3, ท่าเรือบก จังหวัดขอนแก่น และศูนย์ ซ่อมบำ� รุงอากาศยาน อีก 23 โครงการเป็นกลุ่มโครงการทปี่ ระกวดราคาแลว้ เสร็จ หรือ เริม่ ก่อสร้างได้ในปี 2561 ไดแ้ ก่ จดุ จอดพกั รถบรรทุก จงั หวดั บรุ รี ัมย์

90 เมอื่ ปลาจะกินดาว และขอนแก่น, ทางด่วนพระราม 3-ดาวคะนอง-วงแหวนตะวันตก, ทางด่วนขนั้ ท่ี 3 สายเหนือ ชว่ งเกษตร-นวมินทร์-วงแหวนตะวันออก ถนนทางคู่นครปฐม-ชมุ พร, ลพบุร-ี ปากนำ�้ โพ, มาบกะเบา-จิระ และทางคู่เฟส 2 มีปากนำ้� โพ-เดน่ ชัย, จริ ะ-อบุ ลราชธาน,ี ขอนแกน่ - หนองคาย, ชุมพร-สุราษฎร์ธานี, สุราษฎร์ธานี-หาดใหญ่-สงขลา, เดน่ ชยั -เชยี งใหม่ และทางคสู่ ายใหม่ เดน่ ชยั -เชยี งราย-เชยี งของ และ บา้ นไผ่-นครพนม รถไฟความเร็วสูงกรุงเทพฯ-นครราชสีมา, รถไฟความเร็วสูง เช่ือม 3 สนามบิน, สายสีแดง ช่วงรังสิต-มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ศูนย์รังสิต, สายสแี ดง ชว่ งตลงิ่ ชัน-ศาลายา และตลงิ่ ชัน-ศิริราช, สาย สสี ม้ ชว่ งบางขนุ นนท-์ ศนู ยว์ ฒั นธรรม, โครงการกอ่ สรา้ งลานจอด และ ระบบไฟฟ้าสนามบินกระบ่ี, ขยายอาคารผู้โดยสารสนามบินขอนแก่น และพฒั นาระบบตวั๋ รว่ ม นอกจากน้ี ยงั ประกอบดว้ ยทา่ เรอื แหลมฉบงั เฟส 3 ซงึ่ เปดิ ประมลู กลางปี 2561 และเซน็ สญั ญาสนิ้ ปี 2561, รถไฟความเรว็ สงู กรงุ เทพฯ- พิษณุโลก ผ่านการอนุมัติรายงานผลกระทบด้านสิ่งแวดล้อมแล้ว อยู่ ระหว่างเสนอต่อคณะกรรมการนโยบายรัฐวิสาหกิจ กรรรมการ และ เลขานุการคณะกรรมการนโยบายการให้เอกชนร่วมลงทุนในกิจการ ของรัฐ (PPP), สายกรุงเทพฯ-โคราช เริ่มสร้างแล้วที่สถานีกลางดง -ปางอโศก 3.5 กิโลเมตร ท่ีเหลอื จะประมลู ให้แล้วเสรจ็ ภายในปี 2561 ทางดว่ น EIA, EHIA การดำ� เนนิ โครงการเมกะโปรเจกตข์ องรฐั บาลถกู สนั นษิ ฐานไวก้ อ่ น ว่าจะสร้างผลกระทบต่อชุมชนและสิ่งแวดล้อม ดังนั้น การด�ำเนิน โครงการจะต้องจัดท�ำรายงานวิเคราะห์ผลกระทบสิ่งแวดล้อม (En- vironmental Impact Assessment : EIA) และรายงานผลกระทบต่อ

รายงานสถานการณส์ ง่ิ แวดลอ้ มในรอบปี 2561  91

92 เม่ือปลาจะกินดาว สุขภาพ (Environmental Health Impact Assessment : EHIA) เพ่อื ศึกษาข้อดีข้อเสีย ความเสี่ยงที่มีผลกระทบต่อระบบนิเวศ เช่น เข่ือน โรงไฟฟา้ สนามบนิ เปน็ ตน้ เมื่อวันท่ี 8 มีนาคม 2559 พล.อ.ประยุทธ์ จันทร์โอชา นายก รัฐมนตรี ได้ลงนามค�ำส่ัง คสช. ที่ 9/2559 อาศัยอ�ำนาจตามมาตรา 44 แห่งรัฐธรรมนูญฉบบั ชว่ั คราว พ.ศ. 2557 แก้ไขเพ่ิมเติมกฎหมาย วา่ ด้วยการสง่ เสรมิ และรักษาคุณภาพสงิ่ แวดลอ้ มแหง่ ชาติ พ.ศ. 2535 ให้ส่วนราชการ รัฐวิสาหกิจ หรือหน่วยงานอื่น ของรัฐซึ่งรับผิดชอบ โครงการหรือกิจการท่ีอยู่ในระหว่างรอรายงานวิเคราะห์ผลกระทบ สงิ่ แวดลอ้ ม (EIA) สามารถเสนอคณะรฐั มนตรพี จิ ารณาอนมุ ตั ใิ หด้ ำ� เนนิ โครงการไปก่อนได้ เพื่อจูงใจให้บริษัทเอกชนที่จะเข้าร่วมประมูลงาน เลง็ เหน็ วา่ โครงการตา่ งๆ สามารถดำ� เนนิ การไดอ้ ยา่ งสะดวกรวดเรว็ ขนึ้ คำ� สง่ั ดงั กลา่ วระบวุ า่ ในกรณที มี่ คี วามจำ� เปน็ เรง่ ดว่ นเพอ่ื ประโยชน์ ในการดำ� เนนิ โครงการหรอื กจิ การดา้ นการคมนาคมขนสง่ การชลประทาน การปอ้ งกนั สาธารณภยั โรงพยาบาล หรอื ทอ่ี ยอู่ าศยั ในระหวา่ งทรี่ อผล การพจิ ารณารายงานการวเิ คราะหผ์ ลกระทบสง่ิ แวดลอ้ ม ตามวรรคหนง่ึ ส่วนราชการ รัฐวิสาหกิจ หรือหน่วยงานอ่ืนของรัฐซ่ึงเป็นผู้รับผิดชอบ โครงการหรือกจิ การนนั้ อาจเสนอคณะรฐั มนตรีเพอ่ื พจิ ารณาอนุมัตใิ ห้ ด�ำเนินการ เพ่ือให้ได้มาซ่ึงเอกชนผู้รับด�ำเนินการตามโครงการหรือ กิจการไปพลางก่อนได้ แต่จะลงนามผูกพันในสัญญา หรือให้สิทธิกับ เอกชนผูร้ ับดำ� เนินการตามโครงการหรือกจิ การไมไ่ ด้ หรอื หมายความ วา่ รัฐบาลจะไมล่ งนามในสญั ญาใดๆ จนกว่าจะผา่ น EIA รฐั บาลยืนยันว่า ขัน้ ตอนการท�ำ EIA หรือ EHIA ในโครงการของ รัฐ หรือรัฐวิสาหกิจ ยังต้องด�ำเนินการตามข้ันตอนเดิม โดยต้องผ่าน ความเห็นชอบของคณะกรรมการสิ่งแวดล้อมแห่งชาติ และ ครม. ซ่ึง คำ� สงั่ ตามมาตรา 44 จะทำ� ใหก้ ระบวนการทกุ อยา่ งเดนิ คขู่ นานกนั ไปได้

รายงานสถานการณส์ ่งิ แวดล้อมในรอบปี 2561  93 และมองว่าโครงการต่างๆ อาจจะท�ำให้รัฐประหยัดงบประมาณขึ้น เช่น หากโครงการรถไฟชานเมืองสายสีแดง (บางซ่ือ-รังสิต) ซ่ึงต้อง ใชเ้ วลาในการพจิ ารณา EIA นานถึง 8 ปี ทำ� ใหง้ บประมาณเพม่ิ ขึ้นถึง กว่า 10,000 ล้านบาท หรือสนามบนิ สุวรรณภมู ิ ท่ตี ัง้ โครงการไวเ้ ม่ือปี 2520 ใช้งบประมาณ 5,000-6,000 ล้านบาท แต่เพง่ิ มาด�ำเนนิ การได้ ในชว่ งปี 2540 ซ่ึงทำ� ใหง้ บประมาณเพ่ิมขึ้นเป็นกว่า 20,000 ล้านบาท ดงั นนั้ หากโครงการสามารถเดนิ หนา้ ไปไดจ้ ะเปน็ การกระตนุ้ เศรษฐกจิ และส่งเสริมการพัฒนาประเทศได้ กระบวนการพจิ ารณา EIA น้นั ต้องใช้เวลาเฉลี่ยประมาณกวา่ 1 ปี จากนนั้ หากผา่ น EIA แลว้ จะตอ้ งมาประมลู หาบรษิ ทั ดำ� เนนิ โครงการ ซง่ึ อาจใชเ้ วลาอีก 1-2 ปี การจัดท�ำ EIA มีความส�ำคัญ เพราะโครงการขนาดใหญ่หลายๆ โครงการอาจมีผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม และมักสร้างโครงการใกล้ เขตชมุ ชน หรือพน้ื ที่ส�ำคัญ หรือบอบบางต่อสงิ่ แวดล้อม เช่น ปา่ ตน้ นำ้� ดังนั้น EIA จึงเปน็ การคาดการณผ์ ลกระทบต่อสิง่ แวดล้อม เพอ่ื ใชเ้ ปน็ ข้อมูลประกอบการตัดสินใจของหน่วยงานรัฐในการอนุมัติโครงการที่ อาจส่งผลกระทบต่อส่ิงแวดล้อม และความเป็นอยู่ของประชาชน หาก จดั ทำ� อยา่ งถกู หลกั การตรงไปตรงมายอ่ มเปน็ ประโยชนต์ อ่ คนสว่ นใหญ่ อยา่ งไรกด็ ี แมเ้ มกะโปรเจกตจ์ ะถกู มองวา่ มปี ระโยชนต์ อ่ การพฒั นา ประเทศ โดยเฉพาะในดา้ นเศรษฐกจิ และสังคม แต่อีกดา้ นกม็ กั ปรากฏ ความขดั แยง้ อยบู่ อ่ ยครง้ั โดยมกี ารตอ่ ตา้ นจากชาวบา้ น หรอื คนในชมุ ชน ที่ได้รับผลกระทบ อย่างเช่น โครงการเปิดเหมืองแร่ทองค�ำ โครงการ ก่อสรา้ งโรงไฟฟ้าถ่านหิน ซึง่ หากมีการประเมนิ EIA เม่อื โครงการผา่ น การประเมินผลกระทบด้านสิ่งแวดล้อมแล้ว จะช่วยลดการเผชิญหน้า กบั กลมุ่ ทไ่ี มเ่ ห็นด้วยกับโครงการลงได้ ที่ผ่านมาโครงการขนาดใหญ่หลายโครงการถูกต่อต้านจากภาค

94 เม่ือปลาจะกนิ ดาว ประชาชนจนตอ้ งลม้ เลกิ เพราะกระทบตอ่ วถิ กี ารดำ� รงชวี ติ ของชาวบา้ น นำ� ไปสู่การฟ้องร้องคดตี อ่ ศาลปกครอง และยืดเย้ือเปน็ เวลาหลายปี โครงการพัฒนาในมุมมองวิศวกรรมส่งิ แวดลอ้ ม รศ.ดร.พสิ ุทธิ์ เพียรมนกุล รองคณบดีด้านยุทธศาสตร์นวตั กรรม ภาควิชาวิศวกรรมสิ่งแวดล้อม คณะวิศวกรรมศาสตร์ จุฬาลงกรณ์ มหาวิทยาลัย ซ่ึงเป็นหนึ่งในคณะกรรมการจัดท�ำยุทธศาสตร์ชาติ 20 ปี ระบุว่า งานด้านวิศวกรรมสมัยใหม่ไม่ว่าจะเป็นขนาดเล็กหรือใหญ่ เป็นงานระดับเมกะโปรเจกต์ สามารถด�ำเนินการให้สอดคล้องกับการ จัดการสิ่งแวดล้อมท่ีดไี ด้ “ปกตกิ ารท�ำงานด้านวศิ วกรรม ถา้ จะด�ำเนินการให้สอดคลอ้ งกับ EIA หรอื EHIA จะตอ้ งมหี ลักการ 5 ด้าน ดา้ นแรกเก่ียวกบั ทรัพยากร ทางชีวภาพ คือการส�ำรวจสิ่งมีชีวิตท่ีอยู่ในพื้นท่ี ด้านที่ 2 เกี่ยวกับ ทรพั ยากรกายภาพดิน น้ำ� อากาศ ดา้ นที่ 3 เก่ียวข้องกับผลกระทบตอ่ สุขภาพของประชาชนโดยรอบ ด้านท่ี 4 เกี่ยวข้องกับการใช้ประโยชน์ เช่น ที่ดินตรงนี้เคยเป็นพ้ืนที่ท�ำกิจกรรมของชุมชน ถ้ามีโครงการ ขนาดใหญ่เข้าไปแล้วการใช้ประโยชน์เหล่านั้นในเชิงสังคมโดยรวมจะ ลดลงหรอื ไม่ ดา้ นที่ 5 คอื คณุ ภาพในการใชช้ วี ติ หรอื คณุ คา่ ในการใชช้ วี ติ เช่น ในบางท้องทม่ี ีคอนโดมเิ นยี มขนึ้ เต็มไปหมดก็จะสง่ ผลตอ่ คุณภาพ ในการใชช้ วี ติ เพราะอาคารสงู จะทำ� ใหอ้ ากาศบรเิ วณนนั้ รอ้ นอบอา้ วขน้ึ “โดยปกติโครงการเมกะโปรเจกต์เหล่านี้จะค�ำนึงถึงผลกระทบ ตามท่ีกล่าวมา และส่วนใหญ่มีความจ�ำเป็นจะต้องประเมินผลกระทบ ต่อส่ิงแวดล้อมและสุขภาพ โดยจะมีกรอบแนวทางอยู่แล้วว่าโครงการ แบบไหนอยู่ในขอบข่ายท่ีต้องศึกษาผลกระทบ เช่น หากโครงการ ท่ีอย่อู าศัยท่มี คี วามสูงมากกว่า 30 เมตร ต้องทำ� EIA และถ้าเปน็ เมกะ โปรเจกต์ เช่น รถไฟ โรงไฟฟา้ โรงงานขนาดกลางหรอื ขนาดใหญ่ ก็จะ

รายงานสถานการณ์สิ่งแวดล้อมในรอบปี 2561  95 ตอ้ งทำ� การประเมินทั้ง 5 ด้านท่ีกลา่ วมา ถา้ ไม่ผา่ น EIA หรือ EHIA ก็ จะไมส่ ามารถดำ� เนนิ การก่อสร้างได้ “นอกเหนือจากการจัดท�ำรายงานก่อนด�ำเนินโครงการ เมื่อผ่าน การตรวจสอบแล้ว ระหว่างการก่อสร้างยังต้องมีการประเมินทุกๆ 6 เดือน หรือ 1 ปี ว่าทางโครงการท�ำตามข้อก�ำหนดท่ีตกลงกันหรือไม่ เชน่ เร่ืองการตดั ตน้ ไม้ ซ่งึ ก็จะสอดคลอ้ งกบั หลกั การจัดการทรพั ยากร กายภาพและชีวภาพ ในการประเมิน EIA ระบุไว้ว่าจะตัดต้นไม้ได้ ไม่เกินจ�ำนวนเท่าไร และหลังจากเร่ิมด�ำเนินการก่อสร้างก็จะมีการ ตรวจสอบวา่ ตรงตามเกณฑก์ ารประเมนิ หรอื ไม่ หากไมท่ ำ� ตามขอ้ ตกลง กจ็ ะมบี ทลงโทษ ซง่ึ จะมตี งั้ แตต่ กั เตอื นไปจนถงึ ยดึ ใบอนญุ าต” อาจารย์ ภาควิชาวศิ วกรรมสิ่งแวดล้อม กล่าว รศ.ดร.พิสุทธ์ิ อธิบายด้วยว่า นอกเหนือจากที่กล่าวมา ในระยะ หลังโครงการเมกะโปรเจกต์มักจะถูกบังคับให้ท�ำโมเดลการคาดการณ์ ลว่ งหนา้ ถงึ ปญั หาดา้ นสงิ่ แวดลอ้ มทอ่ี าจจะเกดิ ขนึ้ อกี ดว้ ย เชน่ การสรา้ ง โรงไฟฟา้ จะตอ้ งมีการคาดการณว์ ่ากำ� ลังการผลิตจะเพิ่มไปเป็นเทา่ ไร ต้องการเชื้อเพลิงในการเผาไหม้เพิ่มข้ึนแค่ไหน การด�ำเนินโครงการ จะก่อให้เกิดไอเสีย มลพิษทางอากาศ หรือความร้อนเท่าไร เกิดฝุ่น ปริมาณเท่าไร และหากมีกระแสลม อากาศในพื้นท่ีบริเวณก่อสร้างจะ แพรก่ ระจายไปยงั จุดใดบา้ ง “ตัวอย่างที่ดีของเมกะโปรเจกต์ในประเทศไทยท่ีเป็นไปตามแผน การจัดการสิ่งแวดล้อม เช่น โรงไฟฟ้าของเอกชน หรือของรัฐบาล โดยเฉพาะโรงไฟฟ้าประเภทโคเจเนอเรชั่นที่ใช้ก๊าซธรรมชาติ ถือว่า เป็นตัวอย่างที่ดีที่มีท้ังการคาดการณ์ควบคุมตรวจสอบ ไม่ว่าอากาศ นำ�้ หรอื ตะกอน” รศ.ดร.พสิ ทุ ธิ์ กลา่ วเพม่ิ วา่ ขณะทเี่ มกะโปรเจกตท์ ไี่ มด่ ี ยกตวั อยา่ ง ในต่างประเทศ หากย้อนกลับในชว่ งทศวรรษท่ีผ่านมา มโี รงไฟฟา้ พลัง

96 เมอื่ ปลาจะกนิ ดาว ถา่ นหนิ หรอื โรงงานในประเทศจีนทีก่ ่อให้เกดิ ปัญหามลพษิ หมอกควนั กลางชุมชนเมือง เห็นได้จากในช่วงที่มีการแข่งขันกีฬาโอลิมปิกเม่ือ ปี 2551 ซึ่งรัฐบาลจีนถึงขั้นต้องแก้ปัญหาด้วยการออกกฎห้ามเผาใน ช่วงเวลาน้ัน และในปัจจุบันได้มีกฎหมายโซนนิ่ง ก�ำหนดพื้นที่ห้ามต้ัง โรงงานในใจกลางเมือง รองคณบดีคณะวิศวกรรมศาสตร์ มองว่า เมกะโปรเจกต์กับการ พัฒนา และการสร้างสิ่งแวดล้อมท่ีดี เป็นเรื่องที่ต้องเดินหน้าควบคู่ไป ดว้ ยกนั ทศิ ทางความเจรญิ กา้ วหนา้ ของประเทศตอ้ งเตบิ โตอยา่ งสมดลุ และยั่งยนื เปน็ เรอ่ื งสำ� คญั “การก่อสร้างในโครงการเมกะโปรเจกต์เป็นเร่ืองจ�ำเป็นต่อการ พัฒนา ห้ามคิดว่าเราจะไม่ท�ำอะไรเลย แต่ต้องเปิดใจคุยกัน เพราะ ไมว่ า่ การสรา้ งอะไรกต็ ามข้ึนมาบนโลก ย่อมเกดิ ของเสียตามมาท้งั นัน้ เชน่ ถา้ เราอยากมนี ำ�้ ใช้ กจ็ ะตอ้ งมตี ะกอนเกดิ ขนึ้ เราตอ้ งยอมรบั ความจรงิ ข้อนี้ให้ได้ว่า ถ้าเราอยากอยู่อย่างสุขสบาย มีน�้ำมีไฟฟ้าใช้ ก็ต้องมี ของเสยี ทเี่ กดิ จากกระบวนการผลติ และการใชง้ านแตม่ ที างทจ่ี ะบรรเทาได้ เช่น ร่วมกันลดการใช้ ใช้ทรัพยากรอย่างเหมาะสม หรือใช้เทคโนโลยี ท่ีทันสมยั เพ่อื รักษาทรพั ยากร” ในสายตาของ รศ.ดร.พสิ ทุ ธ์ิ มองวา่ จำ� เปน็ อยา่ งยง่ิ ทจี่ ะตอ้ งใหค้ วามรู้ และสร้างการมีส่วนร่วมในเรื่องนี้กับภาคประชาชน ซ่ึงรัฐธรรมนูญปี 2550 ระบุไวว้ า่ ในโครงการเมกะโปรเจกต์ตอ้ งมกี ารท�ำ EIA ตอ้ งมกี าร รับฟังความคิดเหน็ มีการท�ำประชาพิจารณ์จากภาคประชาสังคม รวม ไปถึงรับฟังความคิดเห็นจากองค์กรอิสระ เพื่อให้ได้ข้อมูลที่รอบด้าน แต่ในโครงการขนาดกลาง ภาคประชาสังคมที่เข้ามามีส่วนร่วมอาจจะ มีจ�ำกดั อยูเ่ พยี งไม่กก่ี ลุ่ม และความสนใจของกล่มุ ประชาชนทั่วไปอาจ ยังไม่ทั่วถึง ซึ่งจดุ น้จี ำ� เปน็ จะต้องสร้างการรบั รู้เพิ่มมากขน้ึ “ปจั จบุ นั วศิ วกรรมสง่ิ แวดลอ้ ม และนวตั กรรมสามารถเขา้ ไปมสี ว่ น

รายงานสถานการณ์สง่ิ แวดลอ้ มในรอบปี 2561  97 รศ.ดร.พสิ ทุ ธิ์ เพียรมนกลุ

98 เม่ือปลาจะกนิ ดาว ช่วยจัดการการพัฒนาไม่ให้เกิดผลกระทบกับประชาชน และเป็นมิตร กับส่ิงแวดล้อม หรือแม้กระทั่งช่วยแก้ปัญหาเรื่องสิ่งแวดล้อมได้ หาก แต่ข้อจ�ำกัดในตอนน้ีคือ การสร้างความรู้ความเข้าใจ และการเข้ามามี ส่วนรว่ มของภาคประชาชน ในบางประเทศ อย่างเช่น เกาหลีใต้ ชุมชนกับโรงไฟฟ้าถ่านหิน สามารถอยูร่ ว่ มกันได้ ประเทศเราก็สามารถท�ำใหเ้ กดิ ขน้ึ ได้ แตต่ อ้ งย�้ำ ในเร่อื งการให้ความรู้ให้รอบด้าน “ในขณะท่ีปัจจุบันเราเรียนรู้แค่เพียงบางประเด็น เช่น เราเรียนรู้ ว่าถ่านหินอันตราย การเผาไหม้อันตราย แต่เราไม่ได้เรียนรู้ว่าท�ำไม เราต้องการถา่ นหนิ และเรายงั มนี วตั กรรมใหม่ๆ ทีช่ ่วยป้องกนั ปญั หา มลภาวะ ซงึ่ ตรงนเ้ี ราควรใหส้ รา้ งความเขา้ ใจใหก้ บั ประชาชนอยา่ งรอบ ด้าน ไม่ใช่รู้แค่ว่าถ่านหินก่อให้เกิดซัลเฟอร์ หรือก๊าซอันตราย ถ้าเรา สรา้ งความเขา้ ใจทถ่ี กู ตอ้ งอยา่ งครบวงจรตง้ั แตเ่ ดก็ ใหเ้ หน็ ความสำ� คญั ของการเติบโตอย่างสมดลุ และยงั่ ยืน ท�ำให้ประชาชนเห็นค�ำวา่ สมดุล ระหว่างการเติบโตพัฒนาและการรักษาส่ิงแวดล้อมเป็นเรื่องที่เกิดขึ้น ได้ และมอี ยจู่ รงิ ๆ และสรา้ งขึน้ ได”้ รองคณบดคี ณะวิศวกรรมศาสตร์ จฬุ าฯ กล่าว บทเรียนจากอสี เทิร์นซบี อร์ดถึง EEC ในความเห็นของนักวิชาการที่มองต่างมุม ดร.เดชรัต สุขก�ำเนิด หวั หนา้ ภาควชิ าเศรษฐศาสตรเ์ กษตรและทรพั ยากร คณะเศรษฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ กล่าวว่า ท่ีผ่านมาไม่ว่าเมกะโปรเจกต์ ทศิ ทางการพฒั นา และการรกั ษาทรพั ยากรสง่ิ แวดลอ้ ม ในทางปฏบิ ตั นิ น้ั ยังไม่เป็นไปตามทิศทางเดียวกนั โดยต้องย้อนกลับไปสำ� รวจโครงการ พฒั นาพนื้ ทบ่ี รเิ วณชายฝง่ั ทะเลตะวนั ออก หรอื โครงการอสี เทริ น์ ซบี อรด์ (Eastern Seaboard Development Program : ESB)

รายงานสถานการณ์สง่ิ แวดลอ้ มในรอบปี 2561  99 ดร.เดชรัต สขุ ก�ำเนิด