Hate Waste ขยะใครใครก็ไม่รัก_Web

การจับจ่ายและการบริโภคมีผลต่อประเด็นขยะ 101 อาหารอยา่ งมาก จากการวจิ ยั พบวา่ ขยะอาหารจากครวั เรอื น เป็นผลจากความซับซ้อนและความต้องการท่ีต่างๆ กันของ ชีวิตประจำ�วัน พฤติกรรมท่ีทำ�ให้เกิดขยะอาหารไม่จำ�เป็น ตอ้ งเชอ่ื มโยงกบั ประเดน็ ขยะทวั่ ๆ ไป นนั่ ยอ่ มหมายความวา่ มคี วามเกย่ี วขอ้ งกบั การจดั การในครอบครวั มากกวา่ ตวั อยา่ ง จากการวิจัยพบว่า การจัดเตรียมมื้ออาหารมีความสัมพันธ์ อยา่ งมากกบั วธิ กี ารจบั จา่ ย โดยผทู้ ช่ี อบซอ้ื ของครงั้ ละนอ้ ยๆ และซอ้ื เพม่ิ เตมิ บอ่ ยๆ ยอ่ มมแี นวโนม้ จะเปน็ ผซู้ งึ่ ไมม่ กี ารวาง แผนการจัดเตรียมอาหารในสัปดาหถ์ ัดไป อยา่ งไรกต็ ามการขาดการวางแผนมอื้ อาหารกม็ ไิ ด้ มีส่วนผลักดันให้เกิดขยะอาหาร ยังมีแง่มุมอ่ืนๆ ของการ จัดเตรียมอาหารและการบริโภคอีกหลายประการท่ีมี แนวโนม้ มผี ลกระทบตอ่ ปรมิ าณและรปู แบบของขยะอาหาร จ�ำ นวนสมาชกิ ในครอบครวั ปรากฏวา่ ครอบครวั ที่ มสี มาชกิ 4 คน ผลติ ขยะอาหารตอ่ คนประมาณครงึ่ หนง่ึ ของ ครอบครัวที่มีสมาชิกคนเดียว นั่นคือ ครอบครัวที่มีสมาชิก คนเดยี วมแี นวโนม้ การเกดิ ขยะอาหารตอ่ คนสงู กวา่ ครอบครวั ท่ี มี ส ม า ชิ ก   4   ค น   ดั ง น้ั น ค ร อ บ ค รั ว ข น า ด เ ล็ ก มี ปั ญ ห า ขยะอาหารสูงกว่า ส่วนหน่ึงอาจเน่ืองจากอาหารมี วางจำ�หน่ายส่วนใหญ่มีปริมาณต่อหน่วยท่ีจำ�หน่ายท่ีสูง (หรือถ้ามีปริมาณมากจะมีราคาถูกกว่า) ซึ่งเหมาะสำ�หรับ กลุม่ คนมากกวา่ คนเพียงคนเดียว (WRAP, 2013) ประชาชนที่อยู่ในวัยเกษียณ (อายุ 65 ปีข้ึนไป) พบว่าผลิตขยะอาหารน้อยกว่าประชากรวัยอ่ืนๆ ประมาณ 1 ใน 4 เมอื่ มจี �ำ นวนสมาชกิ ในครอบครวั เทา่ กนั และประชาชน วัยเกษียณท่ีผลิตขยะอาหารน้อยกว่าเช่นน้ียังพบว่ามิได้ เกิดจากแรงจูงใจทางส่ิงแวดล้อมแต่อย่างใด โดยประชาชน กลุ่มนี้มีทัศนคติเพียงว่าการทำ�ให้เกิดขยะเป็น “สิ่งท่ีไม่ ถกู ต้อง”

แรงจูงใจ ทศั นคติและค่านิยม “ความรู้สึกผิด” ก็พบว่ามีบทบาทสำ�คัญต่อ “ขยะอาหาร” โดยพบว่าประชาชนจำ�นวนมากไม่ชอบการ ทำ�ให้เกิดขยะอาหาร และเมื่อทำ�ให้เกิดขยะอาหารข้ึน ผู้คนเหล่านั้นจะเกิด “ความรู้สึกผิด” ด้านทัศนคติต่อ ส่ิงแวดล้อม ปรากฏว่า ความเช่ือมโยงระหว่างสิ่งแวดล้อม กบั ขยะอาหารยงั ไมอ่ ยใู่ นจติ ใจของผคู้ น แมว้ า่ ทว่ั โลกตา่ งให้ ความส�ำ คัญกบั เรอื่ งส่งิ แวดลอ้ มก็ตาม และจากการทบทวน เอกสารวจิ ยั ตา่ งๆ ของนกั วชิ าการดา้ นพฤตกิ รรมสง่ิ แวดลอ้ ม ได้ข้อสรุปร่วมกนั วา่ “เปน็ ทช่ี ดั เจนวา่ ประชาชนจ�ำ นวนมากมไิ ดเ้ ชอ่ื มโยง กิจกรรมหรือการกระทำ�ต่างๆ ของตัวเองกับเรื่องของการ ปอ้ งกันปัญหาขยะ” จากประสบการณก์ ารรณรงค์ “Love Food Hate Waste” ในสหราชอาณาจกั รซง่ึ เรมิ่ ด�ำ เนนิ การในปี 2007 เพอ่ื สร้างความตระหนักเกี่ยวกับประเด็นขยะอาหาร ในระยะ เรม่ิ ตน้ มกี ารกลา่ วถงึ ขยะอาหารในสอื่ นอ้ ยมากและครวั เรอื น 102

ก็ตระหนักถึงปริมาณอาหารท่ีท้ิงเป็นขยะน้อยมาก ดังน้ัน ในระยะเริม่ ตน้ การณรงค์ จงึ มุ่งเน้นการสร้างความตระหนัก เนน้ ถงึ ประโยชนข์ องการลดปรมิ าณขยะอาหาร และสง่ เสรมิ การลงมอื กระท�ำ เพอ่ื ลดขยะอาหารในระดบั บคุ คล ดว้ ยการ ส่ือสารผ่านส่ือต่างๆ รวมทั้งเว็บไซต์เพ่ือให้ข้อมูล  อย่างไร ก็ตาม การสร้างความตระหนักและการให้ข้อมูลข่าวสารยัง ไมเ่ พยี งพอตอ่ การโนม้ นา้ วใหป้ ระชาชนสว่ นใหญป่ รบั เปลย่ี น พฤติกรรมและลงมือปฏิบัติ ดังน้ันควรพิจารณาถึงวิธีการ อ่ืนๆ ดว้ ย  ตวั อยา่ งเชน่ วธิ ีการการเขา้ ถึงเปน็ รายบคุ คล ซ่งึ พบว่าเป็นวิธีการที่มีประสิทธิภาพ เนื่องจากแต่ละบุคคล ต่างมีกำ�แพงในทางจิตวิทยาทำ�ให้การเข้าถึงจิตใจของแต่ละ คนยอ่ มแตกต่างกัน ดงั นนั้ การรณรงค์ “Love Food Hate Waste” จึงปรับเปลี่ยนวิธีการสื่อสารและส่งข้อมูลข่าวสาร ผา่ นองคก์ รพนั ธมติ รดว้ ยการฝกึ อบรมกลมุ่ บคุ คล และกลมุ่ ท่ี ผา่ นการฝกึ อบรมจะท�ำ หนา้ ทส่ี ง่ ขา่ วสารเกยี่ วกบั ขยะอาหาร ไปยังบุคลอื่นๆ  จากผลการวิจัยพบว่าวิธีน้ีเป็นวิธีที่ได้ผล คุม้ คา่ ต่อการเข้าถงึ กลมุ่ คนจำ�นวนมาก (WRAP, 2011) 103

Waste Resources and Action Programme ได้เสนอแนะแนวทางการลดขยะอาหารในระดับ บุคคล ไดแ้ ก่ การซ้ือในปริมาณที่ถูกต้อง (Right Amount)  ได้แก่ การจดั ให้มีสินคา้ อาหารในขนาดบรรจุภณั ฑท์ ีถ่ ูกตอ้ ง สอดรับกับความต้องการของผู้บริโภค และใช้กลไกการ ส่งเสริมการขายในทิศทางท่ีช่วยลดความเส่ียงของการเกิด ขยะอาหาร เช่น การลดราคา – ลด 25% แทนท่ีจะเป็น การสง่ เสริมด้วยจำ�นวน เช่น “ซอื้ 4 จา่ ย 3” การรกั ษาคณุ ภาพอาหารใหย้ าวนาน  บรรจภุ ณั ฑ์ ทำ�หน้าที่ในการรักษาคุณภาพอาหารให้สดอยู่เสมอ เช่น การทำ�ให้หีบห่อสามารถปิดสนิทได้อีกคร้ังภายหลังจากเปิด ออกแล้ว เพื่อรกั ษาคณุ ภาพอาหาร ช่วยให้ประชาชนได้บริโภคในส่ิงท่ีพวกเขาได้ ตัดสินใจซื้อ การขยายระยะเวลาอาหารให้แสดงบน ช้ันอาหารได้นานมากข้ึน  แสดงกำ�หนดวนั (ผลติ หมดอาย)ุ   ท่ชี ัดเจน ปรับปรุงการแช่แขง็ (เปลย่ี นจากการเรม่ิ แชแ่ ข็งใน วนั ทซี่ อ้ื เปน็ เรม่ิ แชแ่ ขง็ เมอื่ ถงึ ก�ำ หนดวนั ทร่ี ะบ)ุ และใหค้ วาม คดิ ในการใชป้ ระโยชน์อาหารท่เี หลอื (WRAP, 2013) 104

25%1015%% 105

4 ขยะ....ประเทศไทย 106

ถา้ ถามว่า “สภาพปัญหาขยะ ในเมืองไทยของเรา” เป็น อย่างไรบ้างเม่ือกว่า 60 ปี ท่ีแล้วหลายคนอาจนึกภาพ ไม่ออกว่า ขยะ ท่ีเรียกว่าปัญหาน้ันจะมีหน้าตาอย่างไร ด้วยเหตุท่ีสภาพแวดล้อมของประเทศไทยในขณะน้ัน ส่วนใหญ่ยังคงเป็นพ้ืนที่ชนบทที่การดำ�รงชีวิตยังคงอิง กับธรรมชาติ บรรจุภัณฑ์ต่างๆ ส่วนใหญ่ยังคงใช้วัสดุ จากธรรมชาติท่ีย่อยสลายได้ มีการใช้พลาสติกน้อยมาก แต่เม่ือสังคมไทยเติบโตข้ึนเป็นลำ�ดับตามการพัฒนา เศรษฐกิจและสังคมของประเทศ สภาพต่างๆ จึง เปล่ยี นแปลงไปอย่างส้นิ เชิง มีจำ�นวนประชากรเพ่ิมมากขึ้น ทำ�ให้บริโภคมากข้ึน สภาพความเป็นเมืองขยายตัว มากขึ้น จนถึงปัจจุบันปัญหาขยะจึงกลายเป็นปัญหาสำ�คัญ ทถ่ี กู จดั ให้เปน็ วาระแหง่ ชาติ 107

108

ย้อนไปเม่ือกว่าร้อยปีท่ีแล้ว คือ ในพ.ศ. 2453 ประเทศไทยมีประชากรราว 8 ลา้ นคน อีก 50 ปีถัดมาคอื พ.ศ. 2503 เพมิ่ เปน็ 26 ลา้ นคน และเพมิ่ เปน็ เกอื บ 65 ลา้ นคน ในปี พ.ศ. 2553 หรอื คดิ เปน็ 8 เท่าตวั ของขนาดประชากร เม่ือ 100 ปีก่อน  ท้ังนี้ผลจากการสำ�มโนประชากร ของประเทศคร้ังล่าสุดในปี 2553 พบว่าประเทศไทย มีประชากรท้ังสิ้น 65.98 ล้านคน อยู่อาศัยในเขตเมือง (เทศบาล) 44.2% นอกเขตเทศบาล 55.8% โดยมีแนวโน้ม ว่าสัดส่วนประชากรในเขตเมืองจะเพ่ิมเป็น 60% ภายใน ปี 2573  และจำ�นวนประชากรท่ีอาศัยอยู่ในกรุงเทพฯ 8.3 ล้านคน ในแง่อัตราการเพ่ิมข้ึนของประชากรไทย พบว่า ตงั้ แตป่ ี พ.ศ. 2503 เปน็ ตน้ มา ประเทศไทยมอี ตั ราการเพมิ่ ขนึ้ ของประชากรต่อปีลดลงเป็นลำ�ดับ กล่าวคือ อัตราการ เพิ่มของประชากรตั้งแต่ ปี 2503-2513 คิดเป็น 2.70% ต่อปี ระหว่างปี 2533-2543 คิดเป็น 1.05% ต่อปี และ ปี 2543-2553 คิดเป็น 0.8% ต่อปี ซึ่งเป็นผลมาจาก อตั ราการเกดิ ของประเทศลดลงอยา่ งตอ่ เนอ่ื ง  อยา่ งไรกต็ าม 109

สำ�หรับในปี 2560 จากการคาดการณ์ประชากร กลางปี 2560 โดยมหาวิทยาลัยมหิดล ประเทศไทยมี ประชากรทั้งสิ้น 66,061,000 คน มีประชากรท่ีอาศัยอยู่ ในเขตเมอื ง 32,523,000 คน หรือคิดเปน็ 49.23% ในเขต ชนบทจ�ำ นวน 33,538,000 คน หรอื 50.70% แสดงให้เห็น ว่าประชากรในเขตเมืองและชนบทมีจำ�นวนที่ใกล้เคียงกัน (มหาวทิ ยาลยั มหิดล, 2560) 110

สถานการณ์ขยะในประเทศไทย ประเทศไทยเรม่ิ พฒั นาระบบการเกบ็ รวบรวมขอ้ มลู ขยะมูลฝอยชุมชนและระบบการจัดการมาต้ังแต่ประกาศ ใช้พระราชบัญญัติส่งเสริมและรักษาคุณภาพสิ่งแวดล้อม พ.ศ. 2518 ซง่ึ ตอ่ มาไดย้ กเลกิ และประกาศใช้ ฉบบั พ.ศ. 2535 จนถึงปัจจุบัน ทำ�ให้นับแต่การประกาศใช้ พ.ร.บ. ส่งเสริม และรกั ษาคณุ ภาพสงิ่ แวดลอ้ ม พ.ศ. 2535 เปน็ ตน้ มา ระบบ การจัดการขยะชุมชนได้มีพัฒนาการในทางที่ดีตลอดมา แม้ว่าจะค่อยเป็นค่อยไปก็ตาม ส่งผลให้ในปี  2542 สามารถเพ่ิมประสิทธิภาพการเก็บขนขยะชุมชนจาก พ้ื น ท่ี ต่ า ง ๆ  ท่ั ว ป ร ะ เ ท ศ เ ข้ า สู่ ร ะ บ บ จั ด ก า ร ไ ด้ เ พ่ิ ม ข้ึ น โดยเฉลี่ยจากร้อยละ 50 เป็นร้อยละ 80 ทำ�ให้ขยะ ตกค้างจากการเก็บจากพื้นที่ต่างๆลดลงเหลือเพียง โดยเฉล่ียร้อยละ 20 จากเดิมท่ีขยะเหลือตกค้างมาก ถึงร้อยละ 50 ขณะที่ปริมาณการนำ�ขยะกลับมา ใช้ประโยชน์ใหม่เพิ่มขึ้นจากร้อยละ 5 ในปี 2533 เป็น รอ้ ยละ 15 ในปี 2542 111

ปริมาณขยะชุมชนในประเทศไทย ตัง้ แต่ปี 2533-2559 ปี ปรมิ าณขยะ (ตันต่อวนั ) ปริมาณขยะตอ่ ปี (ล้านตนั ) หมายเหตุ 2533 30,000 10.95 2534 30,000 10.95 2535 29,540 10.78 2536 30,640 11.18 2537 33,008 12.05 2538 34,492 12.57 2539 36,092 13.17 2540 37,102 13.54 2541 37,250 13.57 2542 37,880 13.83 2543 38,170 13.93 2544 38,643 14.11 2545 39,225 14.32 เพ่ิมจาก ปี 2544 คิดเป็น 1.51% 2546 39,240 14.32 2547 39,956 14.58 เพ่มิ จาก ปี 2546 คิดเป็น 1.82% 2548 39,221 14.32 2549 40,012 14.24 2550 N/A N/A 2551 65,562 23.93 1.03 (อตั ราการเกดิ ขยะ กก./คน/วนั ) 2552 66,055 24.11 1.04 2553 66,356 24.22 1.04 2554 69,452 25.35 1.08 2555 67,753 24.73 1.05 2556 73,342 26.77 1.15 2557 71,753 26.19 1.11 2558 73,562 26.85 1.13 2559 74,137 27.06 1.14 แหลง่ ทมี่ า กรมควบคุมมลพิษ 112 ธขหร้อมรมามยลู ชเจหาาตตกิแุอ:ลงขะคอ้ส์กมงิ่ รแลูปวปกดี ค2ลร5อ้ อ5มง1จสงั –่วหน2วท5ัด้อ5ง5ถไนิ่ ดทจ้ ่ัวาปกรกะาเรทคศาดโดกยารสณ�ำ น์ แกั ลงาะนขสอ้ ่ิงมแลู วปดี ล2อ้5ม5ภ6า-ค2แ5ล5ะ9ส�ำไดนจ้กั างกานกาทรรสัพ�ำ ยราวกจร

ปรมิ าณขยะชุมชน ระหว่างปี 2551-2559 (หน่วย : ลา้ นตนั ) 2551 2552 2553 2554 2555 2556 2557 2558 2559 แหลง่ ที่มา : กรมควบคมุ มลพษิ 113

ตง้ั แตป่  ี 2556 เปน็ ตน้ มา ระบบเกบ็ รวบรวมปรมิ าณ ขยะทั่วประเทศได้จัดทำ�เป็นระบบมากข้ึน โดยกรมควบคุม มลพิษ ได้รับความร่วมมือในเก็บรวบรวมข้อมูลจากองค์กร ปกครองส่วนท้องถ่ินทั่วประเทศ โดยสำ�นักงานสิ่งแวดล้อม ภาคและสำ�นักงานทรัพยากรธรรมชาติและส่ิงแวดล้อม จังหวัด ส่วนการดำ�เนินการก่อนหน้านี้ ส่วนใหญ่ใช้วิธีการ คาดคะเน นบั แตป่ ี 2533 ถงึ ปี 2559 เปน็ เวลากวา่ 2 ทศวรรษ พบวา่ ปรมิ าณขยะชมุ ชนในประเทศไทยเพมิ่ ขนึ้ อยา่ งตอ่ เนอ่ื ง จากจำ�นวน 10.95 ล้านตันในปี 2533 เพ่ิมขึ้นเป็น 27 ล้านตนั ในปี 2559 หรอื เพิ่มขน้ึ มากถงึ เกอื บ 3 เท่า ต้ังแต่ปี 2551 เป็นต้นมาประชาชนชาวไทยผลิต ขยะโดยเฉล่ียไม่น้อยกว่าคนละ 1 กิโลกรัมต่อวัน โดยใน ปี 2559 คนไทยผลติ ขยะคนละ 1.41 กโิ ลกรมั ตอ่ วัน ดา้ นการจดั การพบวา่ ปรมิ าณขยะชุมชนที่เกิดข้ึน ในปี 2559 ทั้งหมดมีเพียงร้อยละ 35 เท่าน้ันที่ เข้าสู่กระบวนการกำ�จัดอย่างถูกต้องตามหลักวิชาการ อย่างไรก็ตามหากพิจารณาตั้งแต่ปี 2551  ที่มีขยะ เพียงร้อยละ 24 เท่านั้นที่ได้รับการจัดการที่เหมาะสม และมสี ามารถจัดการได้ดีมากข้ึนเปน็ ล�ำ ดบั ดา้ นการน�ำ เอาขยะกลบั มาใชป้ ระโยชนใ์ หม ่ ปรากฏ ว่าตลอดระยะเวลาเกือบ 10 ปี ต้ังแต่ปี 2551-2559 มี แนวโนม้ ดขี นึ้ โดยพบวา่ มกี ารน�ำ เอาขยะมาใชป้ ระโยชนใ์ หม่ เพม่ิ ขน้ึ จากรอ้ ยละ 14 ในปี 2551 เปน็ รอ้ ยละ 21 ในปี 2559 และคาดวา่ จะมากขึ้นต่อจากน้ีไป 114

ปรมิ าณขยะมลู ฝอยท่เี กิดข้นึ ปี 2559 100% 115 แหลง่ ที่มา : กรมควบคุมมลพษิ

ปริมาณขยะในกลุ่มประเทศอาเซยี น ในปี 2012 และคาดการณ์ปี 2025 เมื่อเทียบปริมาณขยะของประเทศไทยกับกลุ่ม ประเทศสมาชิกอาเซยี นอน่ื ๆ ทง้ั นี้ หากพจิ ารณาปรมิ าณขยะ พบว่าในปี 2012 ประเทศอินโดนีเซีย ซึ่งเป็นประเทศท่ีมี จำ�นวนประชากรสูงท่ีสุด จัดเป็นประเทศท่ีมีปริมาณขยะ สูงสุดในอาเซียนเช่นกัน คือ จำ�นวน 61 ตันตอ่ วัน  อยา่ งไร กต็ าม เมอ่ื คดิ ในอตั ราเฉลย่ี ตอ่ คนตอ่ วนั กลบั พบวา่ ประเทศไทย มอี ัตราการผลติ ขยะเฉลยี่ ตอ่ คนสูงทส่ี ดุ ในอาเซยี น คอื อัตรา 1.76 กก. (ตอ่ คนตอ่ วนั ) รองลงมาคอื มาเลเซยี 1.52 กก. และ สงิ คโปร์ 1.49 กก. ตามล�ำ ดบั   และผลจากการคาดการณ์ ปริมาณขยะในปี 2025 ก็ยังปรากฏว่า ประเทศไทยยังคง เป็นประเทศที่มีอัตราการผลิตขยะเฉลี่ยต่อคนสูงท่ีสุด ในอาเซียน โดยคาดว่า ในปี 2025 ประชาชนไทยจะผลิต ขยะเฉลี่ย 1.95 กก.ต่อคนต่อวัน หรือวันละ 56 พันตัน รองลงมาคอื ประเทศมาเลเซยี และสงิ คโปร์ ขณะทอี่ นิ โดนเี ซยี ซ่ึงเป็นประเทศที่มีจำ�นวนประชากรสูงสุดในอาเซียนคาดว่า ในปี 2025 อนิ โดนีเซยี มอี ัตราการผลติ ขยะเพยี งคนละ 0.85 กก.ต่อคนต่อวัน ขณะที่อินโดนีเซียเป็นประเทศท่ีคาดว่า จะมีปริมาณขยะในปี 2025 สูงที่สุดในอาเซียน คือ วันละ 151.9 พนั ตัน 116

ด้านการจัดการปัญหาขยะมูลฝอยท่ีสำ�คัญของ ประเทศไทยคือ ความสามารถในการจัดการปริมาณขยะท่ี เกิดข้ึนท่ีไม่สามารถดำ�เนินการได้อย่างมีประสิทธิภาพเมื่อ เทียบกับสภาพปญั หาทีเ่ กดิ ข้ึนในแตล่ ะวนั ท�ำ ใหใ้ นปี 2557 รัฐบาลพลเอก ประยุทธ์ จันทร์โอชา เมื่อเข้าสู่อำ�นาจ (หลังการปฏิวัติ) ได้ประกาศให้การจัดการขยะเป็นวาระ แห่งชาติ มอบหมายให้กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติ แ ล ะ ส่ิ ง แ ว ด ล้ อ ม ร่ ว ม กั บ ก ร ะ ท ร ว ง ม ห า ด ไ ท ย เ ป็ น หน่วยงานหลักในการดำ�เนินการ ทั้งนี้ปัญหาเร่งด่วน ที่ต้องรีบดำ�เนินการคือ การจัดการปัญหาขยะตกค้าง ที่กระจายอยู่ในเกือบทุกจังหวัดทั่วประเทศ และจังหวัด ท่ีไม่มีปัญหาขยะตกค้าง (จากผลการสำ�รวจในปี 2559) ได้แก่ กรุงเทพมหานคร ภูเก็ต นนทบุรี อ่างทอง และ สมทุ รสงคราม 117

118

ข้อมูลปี 2012 58.6 29,315 86.4 77,776 5. 1 9,187 4.8 7,205 29 56,673 24.7 21,012 22.4 39,452 27.1 51,655 3.7 4,154 12.8 5,616 27 1 151,921 66,269 14.4 21,918 55.5 0.52 554 1.9 1,342 106 72,909 11 7.4 61,644 119 29.3 27,918 0.28 247 24 35,068 แหลง่ ท่ีมา : ธนาคารโลก (2012)

จากการรายงานสถานการณ์ขยะมูลฝอยของ การจัดล�ำดับจังหวัดที่มปี ัญหา ประเทศไทยปี 2559 โดยกรมควบคมุ มลพษิ พบว่า จังหวดั ขยะชมุ ชนตกค้างในสถานที่ ท่ีมีมากที่สุดคือ จังหวัดฉะเชิงเทรา โดยมีมากถึงประมาณ 1.2 ล้านตัน รองลงมาคือ จังหวัด นครศรีธรรมราช กำ� จัดขยะมูลฝอยทีด่ ำ� เนนิ การ 1.1 ลา้ นตนั และตามดว้ ยจงั หวดั ขอนแกน่ พระนครศรอี ยธุ ยา ไมถ่ ูกตอ้ ง ปี 2559 และจังหวัดสมุทรปราการตามลำ�ดับ ทั้งน้ีจากการพจิ ารณา (เฉพาะห้าล�ำดบั แรก โดยอาศยั ปจั จยั หลกั 3 ปจั จยั คอื ของประเทศ) (1) ปริมาณขยะมูลฝอยที่ไม่ได้รับการบริการ เกบ็ ขน (2) ปริมาณขยะมูลฝอยที่ถูกนำ�ไปกำ�จัดแบบ ไมถ่ ูกตอ้ ง (3) ปริมาณขยะมูลฝอยสะสมในสถานท่ีกำ�จัด ขยะมูลฝอยทไี่ มถ่ กู ต้อง และจากการวิเคราะห์ตามหลักวิชา ปรากฏว่าจังหวัดท่ีประสบปัญหาวิกฤติสูงสุด คือ จังหวัดฉะเชิงเทรา รองลงมาคือ จังหวัด นครศรีธรรมราช เชน่ เดียวกัน 120 แหล่งทีม่ า : กรมควบคุมมลพษิ (2560)

เปรยี บเทยี บการจดั การขยะชุมชน ของประเทศไทย ระหวา่ งปี 2558 และ 2559 2558 2559 (ล้านตนั ) แหล่งท่ีมา : กรมควบคุมมลพษิ (2560) แสดงให้เห็นว่าขีดความสามารถในการจัดการ 121 ปัญหาขยะชุมชนของประเทศในปี 2559 เม่ือเทียบกับปีท่ี ผา่ นมาคอื ปี 2558 พบวา่ โดยรวมประสบความส�ำ เรจ็ ในการ จัดการเพ่มิ สงู ขึ้น แมว้ ่าจะมปี รมิ าณขยะเพิม่ มากขนึ้ กว่าปีท่ี ผา่ นมา ขยะชมุ ชนไดร้ บั การจดั การทถ่ี กู ตอ้ งตามหลกั วชิ าการ เพม่ิ มากขน้ึ กวา่ รอ้ ยละ 10 มกี ารน�ำ ขยะกลบั มาใชป้ ระโยชน์ ได้เพ่ิมข้ึนเกือบร้อยละ 20 และในปี 2559 มีปริมาณขยะ ตกค้างลดลงกว่าปี 2558 คิดเป็นเกือบรอ้ ยละ 5 หรอื จาก จำ�นวน 10.46 ล้านตันในปี 2558 เหลือจำ�นวน 9.96 ล้านตันในปี 2559

ถุงพลาสติก อะไรคือทางออก ถ้ากล่าวถึงพลาสติก เชื่อว่าทุกคนคุ้นเคยเป็น อย่างดีจนแทบกล่าวได้ว่า เราต้องพบเจอในการใช้ชีวิตใน ปัจจบุ นั ทุกวัน ไม่วา่ สังคมเมอื งหรือชนบท ท้ังน้เี ราสามารถ พบเจอได้ในหลากหลายรูปแบบ ท้ังที่เป็นถุงส�ำหรับใช้ใส่ สิ่งของหรือสินค้าที่จับจ่ายในชีวิตประจ�ำวัน ถุงพลาสติกใส่ อาหาร จาน ชอ้ น หรืออุปกรณ์ต่างๆ ลว้ นแล้วแตม่ ที มี่ าจาก พลาสติก จนถึงทุกวันน้ี พลาสติกที่ใช้เวลานานในการย่อย สลายในสง่ิ แวดลอ้ มไดก้ ลายเปน็ ปญั หาสง่ิ แวดลอ้ มทปี่ จั จบุ นั ทั่วโลกต่างให้ความส�ำคัญเพ่ือหาหนทางลดผลกระทบท่ี เกิดข้ึน ดังเช่น ผลกระทบต่อทะเล ซ่ึงคาดกันว่าภายในปี 2050 จะมีขยะพลาสติกมากกว่าประชากรปลา ปริมาณ การใชพ้ ลาสตกิ ในโลกเพม่ิ สงู ขน้ึ จาก 5.5 ลา้ นตนั ในทศวรรษ 1950 เป็น 110 ลา้ นตันในปี 2009 นักวิทยาศาสตร์ชาวอังกฤษช่ือ Alexander Parkes เป็นผศู้ ึกษาค้นพบพลาสตกิ เปน็ ครง้ั แรกในปี 1950 เรียกว่า “Parkesine” ซึ่งเป็นส่วนผสมจากอินทรียวัตถุท่ี พบในเซลลูโลสกบั สารชนิดอ่นื เขาพบว่าพลาสติกทีค่ ้นพบมี ขดี ความสามารถมากกว่ายางพารา ต่อมาในปี 1969 ไดเ้ รม่ิ ผลิตถงุ พลาสตกิ ส�ำ หรับใสข่ ยะแทนทโ่ี ลหะ 122

จนี เปน็ ประเทศทมี่ กี ารผลติ และใชป้ รมิ าณพลาสตกิ สูงที่สุดในโลก การขยายตัวทางเศรษฐกิจแบบก้าวกระโดด ของจนี ท�ำใหจ้ นี เปน็ ประเทศทผี่ ลติ พลาสตกิ มากทส่ี ดุ ในโลก ในปี 2556 และประมาณว่าพลาสติกในมหาสมุทรมีที่มา จากประเทศจีนราว 30% ซ่ึงเป็นสัดส่วนท่ีมากท่ีสุดในโลก โดยมีอินโดนีเซียตามมาเป็นล�ำดับที่สอง ซ่ึงมีส่วนในการ ท�ำให้มีขยะพลาสติกลงสู่มหาสมุทรราว 3.2 ล้านตันต่อปี อกี ทง้ั ยงั ปรากฏวา่ เฉพาะแตป่ ระเทศอนิ โดนเี ซยี เพยี งประเทศ เดียวท่ีมปี ระชากร 250 ล้านคน มีการใช้ถงุ พลาสติกเกอื บ 10 ล้านใบต่อปี (Environmental Commission, 2017) ถุงพลาสติกเป็นจัดเป็นปัญหาที่แทบทุกประเทศ ทว่ั โลกตา่ งใหค้ วามสนใจ เนอื่ งจากมกี ารใชก้ นั อยา่ งแพรห่ ลาย อาจเรียกได้ว่าประชากรโลกทุกคนล้วนมีส่วนในการใช้และ ก่อให้เกิดปัญหาแทบทุกคนอันเน่ืองจากวิถีชีวิตที่อยู่บนพ้ืน ฐานของวิทยาศาสตร์ เทคโนโลยี และค่านิยมความสะดวก สบายของสังคม และเมื่อถุงเหล่าน้ันไม่เป็นที่ต้องการหรือ หมดความจ�ำเปน็ แลว้ กก็ ลายเปน็ ขยะทต่ี อ้ งหาทางก�ำจดั แต่ กลบั ปรากฏว่ามถี งุ พลาสตกิ จ�ำนวนมากทีถ่ กู ปล่อยออกสู่สง่ิ แวดลอ้ มสง่ ผลกระทบในวงกวา้ งจนทวั่ โลกตอ้ งใหค้ วามสนใจ แกป้ ญั หา พบวา่ ในระดบั โลกมพี ลาสตกิ ทเ่ี กดิ จากการจดั การ ที่ไม่เหมาะสมมากถึง 4.8 ถึง 12.7 ล้านตันในมหาสมุทร ในแต่ละปี  และ 90% ของนกนางนวลพบว่ามีพลาสติก อยใู่ นท้อง และเฉพาะปี 2015 เพียงปีเดียวสามารถรวบรวม ข ว ด น�้ ำ พ ล า ส ติ ก บ ริ เ ว ณ ช า ย ห า ด ไ ด ้ ทั่ ว โ ล ก ม า ก ถึ ง 1,024,470 ใบ (Institute European Environmental Policy, year unknown) จากการส�ำรวจการใชถ้ งุ พลาสตกิ 123

ท่ัวโลกพบว่า มกี ารใชถ้ ุงพลาสติกถงึ 5 แสนล้าน – 1 ลา้ น ล้านใบต่อปี หรือเฉลี่ยทุก 1 นาที จะมีการใช้ถุงพลาสติก อย่างน้อย 1 ล้านใบ (No More Baggage.Org, 2012) สำ�หรับประเทศไทย จากสถิติการผลิตพลาสติกใน ประเทศไทย พบว่า มีสัดส่วนการใช้พลาสติกเพ่ือผลิต บรรจุภัณฑ์มากที่สุด และเป็นการใช้ในระยะสั้นก่อให้เกิด ขยะมากที่สุด โดยในปี 2558 มีการการใช้พลาสติกเพื่อ ผลิตบรรจุภัณฑ์สูงถึง 2.048 ล้านตัน ในจำ�นวนน้ีเป็นการ นำ�มาผลิตเป็นผลิตภัณฑ์ประเภทถุง 0.476 ล้านตัน และ จากการวเิ คราะหป์ ระเภทของขยะพลาสตกิ ทเ่ี ขา้ สรู่ ะบบการ จัดเก็บเพื่อกำ�จัดในประเทศไทย พบว่าเกือบคร่ึงเป็นขยะ ถุงผลิตจากโพลีเอทธิลีนความหนาแน่นสูง (High-Density Polyethylene หรอื HDPE) (กรมควบคมุ มลพษิ , 2560) ถุงพลาสติกที่ท่ัวโลกให้ส�ำคัญในการแก้ปัญหาคือ ถงุ ทอ่ี อกแบบใหใ้ ชเ้ พยี งครงั้ เดยี ว หรอื ทเี่ รยี กวา่ Single-use plastic bag ถงุ พลาสตกิ ใชค้ รงั้ เดยี วนผ้ี ลติ จากโพลเี อทธลิ นี ความหนาแน่นสูง (High-Density Polyethylene หรือ HDPE) ถุงพลาสติกชนิดเน้ือบางท่ีมีความหนาน้อยกว่า 0.03 มลิ ลเิ มตร เปน็ ทนี่ ยิ มใชส้ �ำหรบั บรรจสุ นิ คา้ จากรา้ นคา้ ปลกี มาตง้ั แตท่ ศวรรษ 1970  ปจั จบุ นั นมี้ ถี งุ พลาสตกิ ชนดิ นี้ ทว่ั โลกราว 500 พนั ลา้ นใบ ถงึ 1.5 trillion ใบ (ชนดิ หนาทบึ ท่ีผลิตจากโพลีเอทธิลีนความหนาแน่นต่�ำ (Low-Density Polyethylene หรือ LDPE) ด้วยความตระหนักถึง ผลกระทบตอ่ สง่ิ แวดลอ้ ม ท�ำใหท้ วั่ โลกตา่ งพยายามลดการใช้ ถุงประเภทน้ีด้วยวิธีการต่างๆ กันตลอดเวลาไม่น้อยกว่า สองทศวรรษทผี่ า่ นมา 124

สถานการณ์คาดว่าในปี 2556 ซูเปอร์มาร์เก็ตในสหราช อาณาจักรมีการใช้ถุงหูหิ้วท่ีใช้ครั้งเดียวมากกว่า 8 พัน ล้านใบ เฉลีย่ เกอื บคนละ 130 ใบ ในปี 2557 เพิ่มขนึ้ เป็น 8.5 พันล้านใบ เฉพาะในปี 2556 เพียงปีเดียวปรากฏ ว่าอังกฤษต้องใช้เงินภาษีสำ�หรับการกำ�จัดขยะพลาสติก มากถึง 10 ล้านปอนด์ ผลกระทบจากถุงพลาสตกิ ในหลาย ภาคสว่ นตา่ งกงั วลกนั อยา่ งมากคอื ผลกระทบตอ่ สง่ิ แวดลอ้ ม ในทะเลและมหาสมุทร ดังเช่น จากรายงานของสหภาพ ยุโรป พบพลาสติกในท้องของนกท่ีอาศัยอยู่ในทะเลเหนือ มากถึง 94% 125

ความพยายามของประเทศต่างๆ ในการจดั การปัญหาถุงพลาสตกิ ประเทศต่างๆ ต่างมีวิธีการท่ีแตกต่างกันไป ท้ังใช้ มาตรการทางกฎหมาย มาตรการตามความสมัครใจ ไปจน ถึงการห้ามใช้ บังคลาเทศเป็นประเทศแรกที่ห้ามไม่ให้มี การผลิตและจำ�หน่ายถุงพลาสติกที่ผลิตจากโพลีเอทธิลีน ในปี 2545 โดยเริ่มในเมืองหลวงดักกาและต่อมาขยายไป ทั่วประเทศ  ประเทศจีนเร่ิมต้นในปี 2551 ออกกฎหมาย หา้ มผลติ จ�ำ หนา่ ย และใชถ้ งุ พลาสตกิ ทผ่ี ลติ จากโพลเี อทธลิ นี ความหนาแน่นสูง และผู้บริโภคต้องจ่ายค่าถุงพลาสติกท่ี ผลิตจากโพลีเอทธิลีนความหนาแน่นต่ําที่มีความหนา มากกว่า 0.025 มิลลิเมตร ประเทศสหรัฐอเมริกาได้ออก มาตรการห้ามไม่ให้ใช้ถุงพลาสติกหรือเก็บค่าธรรมเนียม ในการใช้ เมืองซานฟรานซิสโกเป็นเมืองแรกในประเทศ สหรัฐอเมริกาท่ีห้ามไม่ให้มีการใช้ถุงพลาสติก ต้ังแต่เดือน ธั น ว า ค ม   พ . ศ .   2 5 5 0   โ ด ย ห้ า ม ไ ม่ ใ ห้ ใช้ ถุ ง พ ล า ส ติ ก ใ น ซูเปอร์มาร์เก็ตขนาดใหญ่และร้านขายยาท่ีมีลักษณะเป็น แฟรนไชส์ (วรางคณา ศรนลิ , 2555)  ประเทศตรุ กี จะเริ่ม บังคับจ่ายค่าถุงพลาสติก ปี 2562  ออสเตรเลีย กำ�หนด เป้าหมายลดการใช้ถุงพลาสติกให้ได้ไม่เกิน 25 ใบต่อคน ต่อปี และลดการใชถ้ งุ พลาสตกิ จากวัสดุอน่ื ๆ เช่น กระดาษ ภายในปี 2568  ฟลิ ิปปินส์ จะเพ่ิมปริมาณครวั เรอื นทมี่ ีการ จัดการขยะ ใหไ้ ด้รอ้ ยละ 20 ของครัวเรอื นทง้ั ประเทศ (Our Ocean, 2017) 126

สาธารณรฐั ไอรแ์ ลนดเ์ หนอื เปน็ ประเทศแรกในโลก ท่ีกำ�หนดให้เรียกเก็บค่าถุงพลาสติกจากลูกค้า ในวันท่ี 4 มนี าคม 2002 กำ�หนดใหเ้ รยี กเกบ็ ใบละ 15 เซ็นต์ และเพิ่ม เป็น 22 เซน็ ต ์ ในปี 2007 วัตถุประสงคเ์ พื่อลดปรมิ าณการ ใช้ถุงพลาสติกที่ไม่สามารถกำ�จัดด้วยพฤติกรรมผู้บริโภค ผลปรากฏว่า “สามารถลดการใช้ถุงพลาสติกจาก 328 ใบ ตอ่ คน เหลือเพียง 21 ใบต่อคนเพยี งช่วั ข้ามคนื ” ประสบการณ์ในสหราชอาณาจักร การเรียกเก็บ คา่ ถงุ พลาสตกิ แบบใชค้ รงั้ เดยี ว หรอื the Single Use Carrier Bag Charge เรม่ิ มผี ลบงั คบั ใชใ้ นองั กฤษ เมอื่ วนั ที่ 5 ตลุ าคม 2015 โดยก�ำหนดให้ผู้บริโภคต้องจ่ายใบละ 5 เพนนี ซึ่ง ถุ ง ที่ ว ่ า น้ี   ไ ด ้ ก�ำ ห น ด ค ร อ บ ค ลุ ม ถึ ง   ถุ ง หู หิ้ ว ที่ ผ ลิ ต จ า ก โพลีเอทธิลีน ท่ีมีน้�ำหนักเบาใช้กันท่ัวไปในซูเปอร์มาร์เก็ต เกือบท้ังหมดในสหราชอาณาจักร  ทั้งนี้ภาครัฐได้ย้�ำว่า ค่าใช้จ่ายนี้มิได้เป็นภาษี และค่าใช้จ่ายเหล่าน้ีไม่ต้องน�ำส่ง เข้าภาครัฐ การเรียกเก็บค่าใช้จ่ายน้ีเกิดข้ึนท�ำนองเดียวกับ การเรยี กเกบ็ ในส่วนอื่นๆ ของสหราชอาณาจกั ร ไดแ้ ก่ เวลล์ ไอรแ์ ลนดเ์ หนอื และสกอ็ ตแลนด์ โดยมีวตั ถุประสงคเ์ พื่อลด การใชถ้ งุ ดงั กลา่ วและกระตนุ้ ใหเ้ กดิ การใชซ้ ำ้� และลดปรมิ าณ ขยะถุงพลาสติก วันที่ 19 มกราคม 2015 มีประกาศการ เปลยี่ นแปลงในไอรแ์ ลนดเ์ หนือ โดยก�ำหนดให้การเรียกเก็บ ค่าถุงเมื่อลูกค้ามียอดซ้ือต�่ำกว่า 20 เพนนี ไม่ว่าจะเป็นถุง ประเภทใดก็ตาม เพื่อกระตุ้นให้เกิดการใช้ซ�้ำให้มากท่ีสุด 127

ทั้งนี้เป็นการด�ำเนินงานที่อาศัยกฎหมายสองฉบับ คือ “The Climate Change Act 2008” และ “the Climate Change (Scotland) Act 2009”  อย่างไรก็ตาม ยังมี ความแตกตา่ งกันในแตล่ ะสว่ นของประเทศ ดังนี้ • ในอังกฤษ เฉพาะร้านค้าปลีกท่ีมีการจ้างงาน ต�ำ่ กว่า 250 คนไดร้ ับการยกเว้นกฎนี้ • เวลล์ สก็อตแลนดแ์ ละไอรแ์ ลนด์เหนอื บงั คบั ให้ ถุงประเภทชวี ภาพหรือ biodegradable และประเภทของ ถุงกระดาษส่วนมากต้องเรียกเก็บค่าใช้จ่าย ขณะที่อังกฤษ ไดย้ กเวน้ การเรยี กเกบ็ ถงุ เหลา่ นี้ • ในองั กฤษ เวลล์ และสกอ็ ตแลนด์ เปดิ โอกาสให้ ร้านค้าสามารถใช้ค่าใช้จ่ายท่ีเรียกเก็บได้ตามที่ต้องการ (แม้ว่าจะได้รับการโน้มน้าวให้บริจาคเงินเหล่านี้ตามที่เห็น สมควรก็ตาม) ส่วนในไอร์แลนด์เหนือก�ำหนดให้ต้องส่งเงิน ดงั กลา่ วใหก้ บั รัฐ (House of Commons Library, 2017) สหรฐั อเมรกิ า สงั คมอเมรกิ นั ใชถ้ งุ พลาสตกิ นำ�้ หนกั เบาปีละ 100 พันล้านใบ หรือเฉล่ีย คนละ 325 ใบต่อปี (คดิ เปน็ นำ�้ หนกั 4.875 ออนซต์ อ่ คนตอ่ ป)ี  และขยะถงุ พลาสตกิ เพยี งรอ้ ยละ 5 เทา่ นนั้ ของปรมิ าณขยะในสงั คมอเมรกิ นั ทง้ั น้ี กน้ บหุ ร ่ี กระดาษ และบรรจภุ ณั ฑอ์ าหารเปน็ ปรมิ าณขยะใน ล�ำดบั ตน้ ของอเมรกิ า นกั เคลอ่ื นไหวดา้ นสงิ่ แวดลอ้ ม ภาครฐั และนักการเมืองอเมริกันต่างเล็งเห็นความจ�ำเป็นในการ ยกเลิกการใช้ถงุ พลาสตกิ น�ำ้ หนักเบา (lightweight plastic bags) เพื่อเป็นหนทางหน่ึงในการลดการพึ่งพาเชื้อเพลิง ฟอสซิลและเพื่อลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจก ภาคส่วน ตา่ งๆ จงึ กระตนุ้ หรอื ออกกฎหมายใหใ้ ชถ้ งุ ผา้ หรอื ถงุ พลาสตกิ ที่มีน�้ำหนักมาก (heavier-weight plastic bags) หรือ ถงุ กระดาษเปน็ ทางเลือกแทนถุงพลาสตกิ น้ำ� หนักเบา 128

รูปแบบการดำ� เนินการ ในประเทศตา่ งๆ • ประเภทของพลาสติก เช่น เฉพาะถุงชนิดบางท่ีทำ�จาก (High-Density Polyethylene หรือ HDPE) หรอื ถงุ ท้ังชนิดหนาและชนิดบาง (อย่างน้อยหนา 2.25 มม.) หรือถุงพลาสติกทุกประเภท รวมทั้งพลาสติกชีวภาพ และพลาสติกที่ย่อยสลายได้ (biodegradable and compostable plastics) • การคิดภาษีรวมไว้ในถุงที่ใช้เพียงคร้ังเดียวทางเลือกอ่ืน (ถุงกระดาษ) • การคิดค่าธรรมเนียมถุงกระดาษจากผู้บริโภค (ระหว่าง 10-25 เซ็นอเมรกิ ัน หรือ 5-30 เซ็นอเมรกิ ัน ทว่ั โลก) • คิดค่าธรรมเนียมถุงใช้ครั้งเดียวทางเลือกบางประเภท (alternative single use bag) • สง่ เสรมิ การใชถ้ งุ ประเภทถงุ ทสี่ ามารถใชซ้ ำ�้ ได้ เชน่ ถงุ ผา้ ถงุ พลาสตกิ แบบหนา non woven polypropylene, or non woven polyethylene • มผี ลเฉพาะขนาดและรปู แบบการค้าปลกี ท่ีกำ�หนด เชน่ ร้านค้าปลีกขนาดใหญ่ หรือ ร้านค้าปลีกทุกประเภท รวมท้งั ภตั ตาคาร รา้ นอาหาร • การบังคับใช้และแรงจูงใจตามกฎหมาย เช่น ค่าปรับ คา่ ธรรมเนียม • กฎหมายการยกเว้น เช่น ถุงยารักษาโรค ถุงสำ�หรับใส่ เน้ือสตั ว์ 129

ถุงผ้า ถงุ พลาสติก ถงุ กระดาษ ควรเลือกใชอ้ ะไร เปรยี บเทยี บระหวา่ งถงุ ผา้ ถงุ พลาสตกิ นำ�้ หนกั เบา ที่ผลิตจากโพลีเอทธิลีนความหนาแน่นสูง และถุงกระดาษ จากงานวิจัยพบว่า ถุงพลาสติกน้�ำหนักเบามีผลกระทบต่อ ส่ิงแวดล้อมน้อยท่ีสุด หากพิจารณาเปรียบเทียบต่อการใช้ 1 คร้ัง  ดังน้ันหากต้องการให้เกิดผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม เท่าๆ กัน ผู้บริโภคต้องใช้ถุงผ้าทุกวันท�ำการเป็นเวลา 1 ปี หรือ ต้องใชถ้ ุงกระดาษซำ้� ไม่น้อยกว่า 3 ครั้ง  จากงานวิจัย จึงเสนอแนะว่า ทางออกท่ีดีที่สุด ได้แก่ การใช้ถุงผ้าหลาย รอ้ ยครัง้ โดยอาจต้องใช้อยา่ งสมำ�่ เสมอไม่นอ้ ยกว่า 1 ปี แต่ ถ้าไม่สามารถท�ำได้ การใช้ถุงพลาสติกโดยการพยายาม ใช้ซ�้ำ เป็นทางออกที่ดีกว่าถุงกระดาษ (Independent Newspaper, 2011) 130

ผลท่ไี ดร้ ับและขอ้ วิจารณ์ สหราชอาณาจักร จากการส�ำรวจระยะยาวถึง ผลกระทบอันเน่ืองจากนโยบายการเรียกเก็บค่าถุงพลาสติก ในสหราชอาณาจักร พบว่ามีผลต่อความตระหนักของ ประชาชนอยา่ งมาก กอ่ นการก�ำหนดนโยบายคา่ ถงุ  ประชาชน องั กฤษ 52% สนับสนุนนโยบายการจา่ ยคา่ ถงุ 5 เพนนี แต่ ภายหลงั การด�ำเนนิ นโยบาย 1 เดือน การสนบั สนุนเพิม่ เป็น 60% และเพม่ิ เปน็ 62% ภายหลงั ผา่ นไป 6 เดอื น ประชาชน มีความตระหนักเพ่ิมมากข้ึนในการลดปริมาณขยะด้วยการ วางแผนและการใช้ถุงท่ีใช้ได้หลายคร้ังหรือที่เรียกว่า ‘Bag for Life’ การเปลี่ยนแปลงเกิดข้ึนอย่างรวดเร็วและ อยา่ งเปน็ ไปตามธรรมชาต ิ ประชาชนมคี วามรสู้ กึ ในทางบวก กับการจ่ายค่าถุง เพราะอาจเป็นการง่ายส�ำหรับประชาชน ในการปรับตัว พวกเขาปรับเปลี่ยนชีวิตประจ�ำวันได้อย่าง รวดเร็ว เช่น การเก็บกระเป๋าส�ำหรับช็อปปิ้งไว้ในที่เก็บ สัมภาระในรถ งานวจิ ยั พบวา่ ประชาชนทง้ั ในองั กฤษ เวลล ์ และสก็อตแลนด์ไม่เห็นด้วยถ้ารัฐจะยกเลิกนโยบายน้ี นอกจากน้ี ยังพบว่า ไม่เพียงแต่ประชาชนให้การสนับสนุน ทางบวกกับนโยบายการเรียกเก็บค่าถุงเท่าน้ัน ยังพบว่า ผลจากนโยบายน้ียังผลักดันให้ประชาชนยังให้ขยาย การสนับสนุนไปยังการจ่ายเพื่อการลดปริมาณขยะประเภท อ่ืนๆ ด้วย เชน่ ขวดน�้ำ และบรรจุภณั ฑท์ ่ีเกนิ จ�ำเป็นอ่นื ๆ ใน สหราชอาณาจกั รด้วย ผลจากการวจิ ัยนี้ชใี้ หเ้ หน็ ว่านโยบาย นี้มีผลต่อการยกระดับความตระหนักของประชาชนต่อ ผลกระทบจากขยะพลาสติก (Poortinga, W. Sautkina, E. Thomas, G.O, and Wolstenholme, E., 2016) 131

ส�ำหรับอเมริกา เฉพาะในเมืองแซนดิเอโก พบว่า ผลจาก plastic bag ban ในเมืองเซนดิเอโก สามารถ ลดจ�ำนวนการใช้ถุงพลาสติกที่ใช้เพียงคร้ังเดียวได้ถึง 86% หรือประมาณ 348 ล้านใบ และเพิ่มการใชถ้ งุ ประเภทใช้ซำ้� จาก 5% กอ่ นการแบน เป็น 45% หลังการแบน เท่ากับเปน็ การเพ่ิมการใช้ถุงที่ใช้ซ้�ำประมาณ 2.75 ล้านใบ สามารถ ลดปริมาณก๊าซเรือนกระจกได้ถึง 56% ลดการใช้พลังงาน 32% อย่างไรก็ตาม จากการติดตามผลและงานวิจัย พบประเด็นทเี่ ปน็ ขอ้ คำ�ถามให้พิจารณา ดงั เช่น • เมอื งชคิ าโกรายงานวา่ ผลจากการแบนถงุ พลาสตกิ และใช้ถุงท่ีมีน้�ำหนักมากขึ้น คือปริมาณขยะถุงพลาสติกมี ความหนามากข้นึ คดิ เป็นส่ีเท่าเมื่อเทียบกบั กอ่ นการแบน • จากงานวิจัยในสหรัฐอเมริกาพบว่า หน่วยงาน รัฐบาลอเมริกันมิได้ก�ำหนดกฎ ระเบียบทางกฎหมายท่ี เกี่ยวข้องกับการใช้ถุงพลาสติก โดยมีพ้ืนฐานจากการวิจัย ทางวทิ ยาศาสตร์ แต่พบวา่ การก�ำหนดกฎระเบยี บดังกล่าว กลับเป็นการแสดงออกทางกฎหมายเพ่ือเป็นสัญลักษณ์ มากกว่าเป็นการหาทางออกอย่างแทจ้ ริงเพอ่ื สิ่งแวดล้อม • จากรายงานของหนว่ ยงานพทิ กั ษส์ งิ่ แวดลอ้ มแหง่ อเมรกิ า หรอื EPA ในปี 2016 รายงานวา่ การแบนถงุ พลาสตกิ และมาตรการทางภาษีมิได้มีผลต่อปริมาณขยะที่สถานท่ี ก�ำจดั หรือแลนด์ฟิลล์ • ถุงพลาสตกิ ชวี ภาพ (biodegradable plastic) เป็นทางเลือกหนึ่งที่ได้รับความนิยมเพื่อลดปัญหาการใช้ พลาสตกิ   ถงุ พลาสตกิ ประเภทนผี้ ลติ จากโพลเิ มอรธ์ รรมชาติ 132

ทงั้ จากแป้งหรอื การผสมของ Bacteria Based Polyesters ซ่ึงสามารถละลายน�้ำได้ หรือย่อยสลายด้วยแสง อย่างไร ก็ตาม ถงุ ประเภทนี้ก็มขี ้อจ�ำกดั เชน่ กรณที ถี่ ุงอยใู่ นสถานที่ ที่ไม่มีอากาศหรือขาดออกซิเจน (โดยเฉพาะในแลนด์ฟิลล์) ส่งผลต่อความสามารถในการย่อยสลายอย่างรุนแรง (อาจ ไม่สามารถย่อยสลายได้) ด้วยเหตุน้ี สภาวิจัยอุตสาหกรรม เรอ่ื งบรรจภุ ณั ฑ์และสง่ิ แวดล้อม (The Industry Council for Research on Packaging and the Environment หรือ INCPEN) ยงั ให้ข้อคดิ ว่า ที่จรงิ แล้ว ถงุ พลาสตกิ ท่ไี มใ่ ช่ ประเภท Biodegrade เมื่ออยู่ในแลนด์ฟิลจัดเป็น “ส่ิงที่ดี หรือ A Good Thing” เพราะ “หมายถึงการไม่ปลอ่ ยกา๊ ซ กรีนเฮ้าสแ์ ละไม่มีสารเคมปี นเป้อื นไปสู่แหล่งนำ�้ ธรรมชาต”ิ • สภาวิจัยอุตสาหกรรมเรื่องบรรจุภัณฑ์และ สิ่งแวดล้อม (The Industry Council for Research on Packaging and the Environment หรือ INCPEN) และ Packaging and Films Association แหง่ สหราชอาณาจกั ร ตงั้ ขอ้ สงั เกตในท�ำนองเดยี วกนั  เกย่ี วกบั ความพยายามจดั การ ถงุ พลาสตกิ โดยมขี อ้ มสี งั เกตวา่ นโยบายของรฐั ทสี่ ง่ เสรมิ ให้ ประชาชนรว่ มกนั จดั การถงุ พลาสตกิ  แมว้ า่ การใชถ้ งุ พลาสตกิ แบบใชค้ รง้ั เดยี วลดน้อยลง เพิ่มการใช้ซ้ำ� ถงุ พลาสตกิ ยังไม่ ปรากฏว่าสง่ ผลดา้ นส่งิ แวดลอ้ มอย่างเป็นรปู ธรรม และอาจ เปน็ การส่งสารที่ไมถ่ กู ต้องไปยังประชาชนก็เปน็ ได้ (Mantz, K., T. K. Mantz and M. Gavriletea, 2017; Equinox Center, 2013 and House of Commons Library, 2017) 133

ประสบการณ์ในประเทศไทย คาดว่าประเทศไทยมีปริมาณการใช้ถุงพลาสติก ปลี ะประมาณ 7,300 ลา้ นใบ จากการศกึ ษาของสถาบนั บณั ฑติ พัฒนบริหารศาสตร์ และมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ เร่ือง ความเต็มใจในการจ่ายของประชาชนไทย กรณีถุงพลาสติก ในปี 2560 กบั กลมุ่ ตัวอยา่ งจำ�นวน 2,000 คน  พบวา่ กล่มุ ตัวอย่างเกือบ 90% เห็นว่าการใช้ถุงพลาสติกเป็นปัญหา ที่ควรได้รับการแก้ไขอย่างเร่งด่วน และ 60% ประชาชน ผู้บริโภคควรมีส่วนร่วมในการแบกรับต้นทุนการจัดการ ถงุ พลาสตกิ  ทง้ั นปี้ ระชาชนเกอื บ 80% เหน็ ดว้ ยกบั นโยบาย การหา้ มใชถ้ งุ พลาสติก และประมาณ 60% เห็นด้วยกับการ เรยี กเกบ็ ค่าธรรมเนียมถงุ พลาสตกิ เพราะจะชว่ ยใหป้ รมิ าณ การใช้ถุงพลาสติกลดลง และการเรียกเก็บค่าธรรมเนียมจะ ช่วยลดปริมาณการใช้ถุงพลาสติกได้มากกว่าการคืนเงินสด เม่ือไม่ใช้ถุงหรือการรณรงค์ ส่วนความคิดเห็นการใช้เงินค่า ธรรมเนยี มดงั กลา่ วพบวา่ ประชาชนราว 40% ควรใชใ้ นการ จดั การกองทนุ เพอื่ แกป้ ญั หาสง่ิ แวดลอ้ ม รองลงมาราว 30% เห็นว่าควรใช้เพ่ือจัดการปัญหาขยะ โดยคณะผู้วิจัยได้ให้ ข้อเสนอแนะว่าค่าธรรมเนียมควรมีอัตรา 1-2 บาทต่อใบ และควรเก็บในราคาเดียวกันกับถุงพลาสติกทุกขนาด เพ่ือ กระตุ้นให้เกิดการใช้ถุงขนาดเล็กน้อยลง และในระยะเร่ิม แรกควรเริ่มในซูเปอร์มาเก็ตและร้านสะดวกซื้อในรูปแบบ เฟรนดไ์ ซสก์ อ่ นเพราะมรี ะบบการเงนิ ทส่ี ามารถตรวจสอบได้ (กรมส่งเสริมคุณภาพสิ่งแวดลอ้ ม, 2560) 134

ประเทศไทยยงั มไิ ดใ้ ชม้ าตรการทางกฎหมายบงั คบั เช่นเดียวกับอีกหลายประเทศ แม้ว่าปัจจุบันมีข้อเสนอจาก หลายฝ่ายให้พิจารณาถึงการเรียกเก็บค่าธรรมเนียมแล้ว บ้างก็ตาม กรมส่งเสริมคุณภาพส่ิงแวดล้อม ได้ส่งเสริมให้ ประชาชนลดการใช้ถุงพลาสติกด้วยความสมัครใจ ภายใต้ กิจกรรมรณรงค์ “รวมพลังสร้างวินัย ลดใช้ถุงพลาสติก” โดยร่วมมอื กบั ภาคเอกชนคา้ ปลกี แนวหน้าของประเทศซ่ึงมี ร้านค้าปลีกกระจายทั่วประเทศ จำ�นวน 15 บริษัท เช่น บรษิ ทั ซีพี ออลล์ จ�ำ กัด (มหาชน)  บรษิ ัท เดอะมอลล์ กรุ๊ป จำ�กัด  บริษัท ฟู้ดแลนด์ ซุปเปอร์มาร์เก็ต จำ�กัด  บริษัท สยามแมค็ โคร จ�ำ กดั (มหาชน)  บริษัท สรรพสนิ คา้ เซน็ ทรลั จ�ำ กดั  เปน็ ตน้   ทง้ั นเ้ี พอื่ รว่ มกนั รณรงคใ์ หผ้ บู้ รโิ ภคงดการรบั ถุงพลาสติกสำ�หรับการซ้ือส่ิงของ โดยเร่ิมจากทุกวันที่ 15 และ 30 ของทุกเดอื น และต่อมาขยายเป็น ทุกวนั จนั ทร์ พธุ ศุกร์ (หากบริษัทจะดำ�เนินการมากกว่าก็ได้) ซ่ึงส่วนใหญ่ ร้านค้ามักให้รางวัลแก่ผู้บริโภคเป็นแต้มหรือคะแนนสะสม และยังรณรงค์ให้ผู้บริโภคเตรียมถุงผ้า กระเป๋า หรือวัสดุ อนื่ ใดส�ำ หรบั ใสส่ นิ คา้  การรณรงคด์ งั กลา่ วนเ้ี รม่ิ ตน้ ในปี 2558 จนถึงสิ้นปี 2560 ปรากฏว่าสามารถลดปริมาณการใช้ถุง พลาสติกไดม้ ากถึง 301 ลา้ นใบ ดังนี้ 135

ผลการด�ำเนินการรณรงค์ “รวมพลังสรา้ งวินยั ลดใช้ถุงพลาสติก” ระยะเวลา จำ� นวนถุงพลาสติกทล่ี ดได้ (หน่วย:ใบ) 15 สิงหาคม 2558 – ธันวาคม 2558 มกราคม 2559 – ธนั วาคม 2559 43,000,000 มกราคม 2560 - ธันวาคม 2560 รวม 123,775,853 134,500,000 301,275,853 136

เป็นเวลามากกว่าสองทศวรรษที่ประเทศไทยได้ พยายามรณรงค์ลดการถุงพลาสติก โดยการน�ำเสนอทาง เลือกให้ประชาชนใช้ถุงผ้า จนมีค�ำพูดที่รู้จักกันอย่างแพร่ หลายวา่ “ถงุ ผา้ ลดโลกร้อน”  นอกจากนย้ี งั ด�ำเนินการโดย ใช้หลัก 3Rs: การลด การใช้ซ�้ำ และการน�ำกลับมาใช้ใหม่ (reduce, reuse, recycle) จนปัจจุบันเป็นทีร่ ู้จกั กนั อยา่ ง กว้างขวาง และเป็นหลักส�ำคัญท่ีท้ังหน่วยงานภาครัฐและ เอกชน รวมถึงชมุ ชนใช้เป็นหลักในการจดั การขยะในชุมชน โดยเฉพาะเมอ่ื ตง้ั แตป่ ี 2557 เปน็ ตน้ มาเมอ่ื ปญั หาการจดั การ ขยะจัดเป็น “วาระแห่งชาติ” มาตรการและการจัดการ เปน็ ไปอย่างจรงิ จงั มากข้นึ แมว้ า่ ประเทศไทยไดม้ คี วามพยายามในการจดั การ พลาสติก โดยเฉพาะถุงพลาสติกมาตลอดเวลากว่าสอง ทศวรรษท่ีผา่ นมาแล้วก็ตาม ยังมีงานทา้ ทายอกี จ�ำนวนมาก ท้ังในด้านการวิจัยท้ังทางสังคมและวิทยาศาสตร์เพื่อให้เป็น ฐานขอ้ มลู ในการจดั การ รวมทง้ั การเรยี นรจู้ ากประเทศตา่ งๆ และที่ส�ำคัญความตระหนัก ความต้ังใจจริง ความร่วมมือ จากทุกฝ่าย โดยเฉพาะประชาชนทกุ คนในสงั คม 137

คดั แยกขยะ : สนามหลวงโมเดล วันที่ 13 ตุลาคม 2560 เป็นวันสำ�คัญใน ประวัติศาสตร์ไทยที่อยู่ในความทรงจำ�ของประชาชน ชาวไทยตลอดไป เนื่องจากเป็นวันท่ีพระบาทสมเด็จ พระปรมนิ ทรมหาภมู พิ ลอดลุ ยเดชเสดจ็ สวรรคตนบั จากนน้ั จนถึงงานถวายพระเพลิง ผู้คนจำ�นวนมากมายต่าง มุ่งสู่ท้องสนามหลวงด้วยจิตใจที่แน่วแน่เพื่อถวาย ความเคารพพระองคท์ า่ น ตลอดปเี ศษทอ้ งสนามหลวง จึงกลายเป็นสถานที่มณฑลพิธี และการเตรียมการ ตา่ งๆ ส�ำ หรบั พธิ เี คารพพระบรมศพ พธิ ถี วายพระเพลงิ และอ่นื ๆ ที่เกย่ี วเนื่อง ตลอดระยะเวลาตง้ั แตว่ นั ที่ 14 ตลุ าคม 2560 จนถงึ ตลุ าคม 2561 ดว้ ยเหตทุ มี่ ปี ระชาชนจ�ำ นวนมาก มารวมตัวกันท่ที ้องสนามหลวง หน่วยงานตา่ งๆ ท้งั รฐั และเอกชนจำ�นวนมากจึงต่างร่วมมือกันเพื่อจัดการ สิ่งต่างๆ รองรับประชาชนเหล่านั้น ทั้งเร่ืองอาหาร การกิน ด้านความสะอาดและสุขาภิบาล ด้านการ ปฐมพยาบาล เปน็ ตน้ กรมสง่ เสรมิ คณุ ภาพสงิ่ แวดลอ้ ม ในสงั กดั กระทรวงทรพั ยากรธรรมชาตแิ ละสงิ่ แวดลอ้ ม จึงเป็นหน่วยราชการหน่วยหนึ่งที่มีส่วนร่วมในการ จัดการขยะบริเวณพ้ืนที่สนามหลวง โดยร่วมมือกับ มหาวทิ ยาลยั ธรรมศาสตร์ และกรงุ เทพมหานคร ทัง้ นี้ เป็นการดำ�เนินงานที่ยึดถือแนวคิดอาสาสมัครเป็น หลกั ส�ำ คัญ 138

การดำ�เนินงานท่ีมีวัตถุประสงค์หลักเพื่อ จัดการขยะท่ีเกิดข้ึนในบริเวณพ้ืนท่ีสนามหลวงของ กรมส่งเสริมคุณภาพส่ิงแวดล้อม เป็นกิจกรรม “ฝ่าย จดั การขยะและสง่ิ แวดลอ้ ม” ภายใตศ้ นู ยป์ ระสานงาน อาสาสมคั ร (Volunteers for DAD) แหง่ มหาวทิ ยาลยั ธรรมศาสตร์ ทงั้ น้ี มีวตั ถุประสงค์ เพือ่ 1. เสริมสร้างความรู้ความเข้าใจเกี่ยวกับการคัดแยก ขยะให้กับประชาชนท่ีมาร่วมพิธีถวายความอาลัยแด่ พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช ผ่านช่องทางอาสาสมคั ร 2. ชักชวนและจัดระบบอาสาสมัครท่ีมาช่วยเก็บขยะ ในบริเวณท้องสนามหลวงและพน้ื ทโ่ี ดยรอบพระบรม มหาราชวงั ใหห้ นั มาใหค้ วามส�ำ คญั กบั การคดั แยกขยะ และมคี วามเปน็ ระบบมากข้นึ 3. ประชาชนทมี่ ารว่ มพธิ ถี วายความอาลยั แดพ่ ระบาท สมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช มีส่วนร่วม ลดปริมาณขยะ ทง้ั น้ีการจดั การขยะและสง่ิ แวดลอ้ มนด้ี �ำ เนนิ การ ภายใต้ชือ่ ทเ่ี ป็นทีร่ ูจ้ ักกันท่ัวไปวา่ 139

140

141

“ ท�ำดีเพื่อพ่อ จติ อาสารณรงค์ คดั แยกขยะ ” มีระยะเวลาดำ�เนินการตั้งแต่วันท่ี 18 ตุลาคม 2559 ถึงวันท่ี 5 ตุลาคม 2560 (วันสิ้นสุดโครงการ) รวม ระยะเวลาท้ังส้ิน 353 วัน นอกจาก มหาวิทยาลัย ธรรมศาสตร์ กิจกรรมการจัดการขยะน้ี ยงั ร่วมมือกบั “กรงุ เทพมหานคร” ซงึ่ เปน็ หนว่ ยงานทม่ี หี นา้ ทจี่ ดั การ ขยะโดยตรง ความร่วมมือกนั ระหวา่ ง 3 หน่วยงาน ไดแ้ ก่ กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและส่ิงแวดล้อม (กรม สง่ เสรมิ คณุ ภาพสงิ่ แวดลอ้ ม) มหาวทิ ยาลยั ธรรมศาสตร์ และกรุงเทพมหานคร ได้แบ่งแยกภารกิจและ ความรับผดิ ชอบ ดังนี้ มหาวทิ ยาลยั ธรรมศาสตร์ ดำ�เนินการภายใต้ “ศูนย์ประสานงาน อาสาสมัคร (Volunteers for DAD)” ทำ�หน้าที่ รับลงทะเบียนอาสาสมัครที่เข้าร่วมกิจกรรมและ จัดการระบบทะเบียนอาสาสมัครทำ�ดีเพื่อพ่อ อีกทั้ง อำ�นวยความสะดวกด้านสถานท่ีสำ�หรับบริหาร จัดการและฝึกอบรม ประชาสัมพันธ์เชิญชวน อาสาสมคั รตลอดจนการรบั บริจาคสิ่งของทจี่ �ำ เปน็ 142

กระทรวงทรพั ยากรธรรมชาติ และส่ิงแวดล้อม (กรมส่งเสริม คุณภาพส่ิงแวดลอ้ ม) ทำ�หน้าท่ีเผยแพร่เชิญชวนอาสาสมัคร ดำ�เนินการฝึกอบรมแก่อาสาสมัคร กำ�หนดวิธีการ และแผนการ รวมท้ังเป็นหน่วยงานหลักในการ ประสานงานกับ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์และ กรงุ เทพมหานคร กรงุ เทพมหานคร ท�ำ หน้าที่ ด�ำ เนนิ การจัดการขยะในบรเิ วณ ท้องสนามหลวง ทั้งในขั้นตอนการเก็บรวบรวม การขนส่งออกจากพื้นท่ีไปยังสถานที่จำ�กัดขยะ และเก็บรวบรวมปรมิ าณขยะ สำ�หรับเจ้าหน้าท่ีท่ีทำ�หน้าที่ประจำ�ศูนย์ ซงึ่ ตงั้ อยใู่ นหอประชมุ เลก็ มหาวทิ ยาลยั ธรรมศาสตร์ (ศูนย์ประสานงานอาสาสมัคร Volunteer for Dad มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์) กรมส่งเสริมคุณภาพ ส่ิงแวดล้อม จัดทีมเจ้าหน้าท่ีหมุนเวียนรูปแบบ อาสาสมัคร วันละ 8 คน ประกอบด้วยหัวหนา้ ทีม 1 คน ทำ�หนา้ ทป่ี ระสานงานกบั หน่วยงานภายนอก และตัดสินใจการจัดการ และเจ้าหน้าท่ี 7 คน ท�ำ หนา้ ทอี่ �ำ นวยความสะดวกตา่ งๆ ดา้ นการสอื่ สาร และเป็นวิทยากรฝึกอบรม (ในบางกรณีเจ้าหน้าท่ี เหลา่ นอ้ี าจตอ้ งท�ำ หนา้ ทใ่ี นภาคสนามเชน่ อาสาสมคั ร น้อยไม่เพยี งพอ การส�ำ รวจสถานการณ์ เปน็ ตน้ ) 143

นอกจากน้ี ยังมีหน่วยงานภายนอกให้ความร่วมมือ จดั ทมี เขา้ ร่วมประจำ�ดว้ ย ไดแ้ ก่ กรมควบคมุ มลพษิ สำ�นักงานส่ิงแวดล้อมภาค ในสังกัดกระทรวง ทรพั ยากรธรรมชาตแิ ละสงิ่ แวดลอ้ ม และจากองคก์ ร พฒั นาเอกชน ไดแ้ ก่ ตาวเิ ศษ สถาบนั สง่ิ แวดลอ้ มไทย 144

ขัน้ ตอน เร่มิ ขึน้ เมอื่ มผี ู้มีความ การฝึกอบรมเป็นระยะเวลา ประสงค์อาสาเข้าร่วมกิจกรรม บุคคล ประมาณ 15-20 นาที กอ่ นการปฏบิ ัติ นนั้ ตอ้ ง หนา้ ทขี่ องอาสาสมคั ร (ทงั้ นยี้ กเวน้ ผซู้ งึ่ เข้าร่วมในคร้ังต่อๆ มา) เพื่อท�ำความ (1) แสดงบัตรประชาชนเพื่อลง เข้าใจถึงความเป็นมาและวัตถุประสงค์ ทะเบียนในระบบคอมพิวเตอร์กับ ของการจัดกิจกรรม และให้ความรู้ ศูนยป์ ระสานงานอาสาสมัคร และ เกี่ยวกับการคัดแยกขยะตามหลัก รับบัตร “อาสาสมคั ร” วิชาการ 3Rs และการปรับใช้กับ (2) แสดงบัตรอาสาสมัครที่ได้รับ สถานการณใ์ นพนื้ ทสี่ นามหลวง เนน้ ยำ�้ ต่อเจ้าหน้าที่ประจำ�หน่วย “ทำ�ดี ใหอ้ าสาสมคั รทเ่ี ขา้ รว่ มกจิ กรรมเขา้ ใจถงึ เพ่ือพ่อ จิตอาสารณรงค์คัดแยก บทบาทของอาสาสมคั รวา่ “อาสาสมคั ร ขยะ” มิได้มีหน้าที่เก็บขยะ แต่มีหน้าท่ีให้ (3) เข้ารับการฝึกอบรม “การคัด ความรู้เกี่ยวกับการคัดแยกขยะแก่ แยกขยะ” เปน็ เวลาไมเ่ กนิ 30 นาที ประชาชน ซงึ่ ในทางปฏบิ ตั อิ าสาสมคั ร (4) อาสาสมัครรับอุปกรณ์ ได้แก่ จะต้องแจ้งให้ประชาชนทิ้งสิ่งของ ถุงพลาสติกเก็บรวบรวมขยะ และ ที่ไม่ต้องการหรือขยะลงถุงพลาสติก ปา้ ยรณรงคค์ ดั แยกขยะ คนละ 1ชดุ ใหถ้ กู ตอ้ งตามประเภทของขยะ” แบ่งเป็นกลุ่มละ 3 คน ทำ�หน้าท่ี หลังจากอาสาสมัครได้รับการ สำ�หรับขยะเศษอาหาร ขยะท่ัวไป ฝกึ อบรมในระยะเวลาส้ันๆ แลว้ ตอ่ ไป และขยะรีไซเคิล อาสาสมัครทุกคนต้องลงมือปฏิบัติการ (5) อาสาสมัครกลุ่มละ 3 คน ในพ้ืนท่ี โดยแบ่งเป็นทีมอาสาสมัคร ปฏบิ ตั ิหนา้ ทใ่ี นพนื้ ท่ี ทีมละ 3 คน โดยแต่ละคนมีหน้าท่ี (6) นำ�ขยะที่เก็บรวบรวมได้ใส่ถัง รบั ผดิ ชอบถุงขยะคนละถุง หรอื คนละ ขยะแยก เพือ่ จัดการตอ่ ไป ประเภทขยะไดแ้ ก่ขยะทวั่ ไปขยะอาหาร (7) อาสาสมัครกรอกแบบฟอร์ม ขยะรีไซเคิล อาสาสมัครท้ังสามคน ประเมนิ ผล ท�ำหนา้ ทเี่ ดนิ ไปรอบๆ บรเิ วณ เพอื่ ทจี่ ะ 145

รณรงค์ให้ประชาชนคัดแยกขยะใส่ เครอ่ื งดม่ื และวสั ดตุ า่ งๆ แก่ประชาชน ถุงให้ถูกต้อง ใช้เวลาประมาณทีมละ ผู้ร่วมถวายอาลัย ท�ำให้ช่วงแรกมีขยะ 2-3 ช่วั โมง จากนั้นเม่ือขยะเตม็ ถุงแล้ว อาทิเชน่ ขยะอาหาร ขวดนำ�้ พลาสตกิ จะต้องน�ำไปรวมกันตามจุดที่รวมขยะ โฟมบรรจุอาหาร เป็นต้น เป็นจ�ำนวน ท่ีทางกรุงเทพมหานครจัดไว้โดยรอบ มาก จนบางคร้ังยากเกินกว่าท่ีระบบ บริเวณทอ้ งสนามหลวง หรอื ในกรณีท่ี จะรองรบั ได้ ถงึ กระนนั้ หนว่ ยงานทร่ี ว่ ม ต้องการถุงใบใหม่ก็สามารถขอได้จาก กันท้ังสามหน่วยงาน คือ กรมส่งเสริม อาสาสมัครตามจุดที่เตรียมไว้ (โดย คุณภาพส่ิงแวดล้อม ศูนย์ประสานงาน ไม่ต้องเดินกลับมายังจุดลงทะเบียน อาสาสมัคร มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ในบรเิ วณมหาวทิ ยาลยั ธรรมศาสตร)์ มี และกรงุ เทพมหานคร ไดจ้ ดั การประชมุ อาสาสมัครจ�ำนวนไม่น้อยที่มาท�ำงาน หารือกันเป็นระยะๆ โดยเฉพาะใน มากกว่า 1 ครัง้ บางคนมาเป็นประจ�ำ ช่วงเดือนตุลาคม 2560 เพื่อร่วมกัน เกือบทุกวัน จ�ำนวนอาสาสมัครมาก ประเมินสถานการณ์ และอุปสรรค น้อยในแต่ละวัน จะสูงในวันหยุด ต่างๆ ที่พบเจอในแต่ละวัน จากนั้นได้ ราชการ วันที่มีประชาชนจ�ำนวนมาก พยายามหารอื เพอื่ หาทางออกทเี่ หมาะ และมีหน่วยงานทั้งหน่วยงานราชการ สม และหาทางต้ังรับสถานการณ์ท่ี และเอกชนจ�ำนวนมาก รวมถงึ นกั เรยี น คาดว่าอาจเกดิ ข้ึน ตัวอยา่ งเชน่ ปัญหา นักศึกษา ท่ีให้ความร่วมมือเป็น จากขยะโฟมที่มาในรูปของกล่องบรรจุ อาสาสมัครร่วมกิจกรรมเป็นกลุ่ม อาหารบริจาคซึ่งระยะ 2-3 สัปดาห์ ขนาดใหญซ่ ง่ึ มกี ารประสานงานลว่ งหนา้ แรกมีจ�ำนวนมาก จะท�ำอย่างไรให้ลด ชว่ งระยะเดอื นแรก มขี ยะเกดิ ปริมาณลง ซ่ึงได้หาทางออกร่วมกัน ขนึ้ จ�ำนวนมาก มหี นว่ ยงาน กลมุ่ บคุ คล ในการประสานงานให้บริษัทเอกชน และบุคคลจ�ำนวนมากหล่ังไหลมายัง ท่ีผลิตกล่องบรรจุอาหารท่ีผลิตจาก พ้ืนท่ีสนามหลวงเพ่ือบริจาคอาหาร ชานอ้อยหรือวัตถุอินทรีย์อื่นๆเข้ามา ร่วมให้การสนับสนุน ซึ่งได้รับความ 146

ร่วมมือเป็นอย่างดี ท้ังในรูปแบบการ เต็นท์ท่ีจัดไว้บริการ ท�ำให้การจัดการ บริจาคให้กับองค์กรท่ีผลิตอาหาร เพ่ือลดปริมาณขวดน�้ำได้ผลดีมากข้ึน บริจาคในพื้นท่ี และในรูปของการ เช่น การมีอาสาสมัครเติมน้�ำ การให้ จ�ำหน่ายในราคาท่ีต่�ำกว่าท้องตลาด บรกิ ารดว้ ยแกว้ นำ้� เปน็ ตน้ ขยะรไี ซเคลิ ทว่ั ไป สง่ ผลใหข้ ยะโฟมลดลงอยา่ งมาก โดยเฉพาะขวดนำ�้ พลาสตกิ ใหเ้ จา้ หนา้ ท่ี จนแทบจะไม่มีใหเ้ หน็ ในระยะตอ่ มา กรุงเทพมหานครท่ีท�ำหน้าท่ีรวบรวม นอกจากน้ี คณะผู้รับผิดชอบ ขยะ น�ำไปจ�ำหนา่ ยเปน็ รายได้ กิจกรรมยังได้พยายามลดปริมาณ ขอ้ จ�ำกดั ทพี่ บคอื ในบางระยะ ขวดนำ�้ พลาสตกิ ดว้ ยการตดิ ตงั้ จดุ กรอง มีอาสาสมัครเข้าร่วมเพื่อรวบรวมแต่ นำ�้ ดม่ื เพอื่ ใหบ้ รกิ ารเตมิ นำ�้ ทงั้ นเี้ จา้ หนา้ ท่ี ขยะรไี ซเคลิ โดยเฉพาะขวดนำ�้ พลาสตกิ ผู้รับผิดชอบและอาสาสมัครต่างขอให้ เพื่อน�ำไปจ�ำหน่ายเป็นรายได้ของ ผู้ใช้บริการเก็บขวดน้�ำไว้ส�ำหรับ ตัวเอง คณะท�ำงานได้พยายามแจ้งให้ เติมน้�ำ เพ่ือจะได้ลดปริมาณขยะ ทมี อาสาสมคั รรว่ มกนั สงั เกตพฤตกิ รรม ขวดน�้ำ และเม่ือเวลาผ่านไปมีการ และรายงานยังศูนย์ เพื่อระงับการ จัดระบบให้ประชาชนได้พักคอยใน เขา้ ร่วมกิจกรรมในโอกาสตอ่ ไป 147

ปริมาณขยะที่เกบ็ รวบรวม เดอื น จากการดำ� เนนิ กิจกรรม ตลุ าคม 2559 “ ทำ� ดเี พ่ือพ่อ (16-31 ต.ค 60) จิตอาสา พฤศจิกายน รณรงค์ 2559 คัดแยกขยะ ธนั วาคม 2559 ” (3-31 ธ.ค 60) ระหว่าง วันที่ 18 ตลุ าคม 2559 ถึงวันที่ 5 ตุลาคม 2560 มกราคม บรเิ วณพื้นท่สี นามหลวง 2560 148 กมุ ภาพันธ์ 2560 มีนาคม 2560 เมษายน 2560

ปรมิ าณขยะ ปรมิ าณเฉลยี่ (ตนั ) (ตนั ตอ่ เดอื น) 1,417 88.56 1,645 1,289 54.83 1,012 44.45 32.65 528 428 (20-21 ม.ค มเี พียง 3 349 และ 2 ตนั ตามล�ำดบั ) 18.86 13.81 11.63 149

ผลจากการดำ�เนินงาน เดอื น ท่เี รียกกนั วา่ พฤษภาคม “ 2560 สนามหลวง มถิ นุ ายน โมเดล 2560 ” กรกฎาคม น้ี ไดม้ กี ารน�ำ แนวคดิ ระบบคดั แยก 2560 ขยะจากงานน้ีนำ�ไปขยายผลใน หลายจงั หวัด เช่น จงั หวัดเชยี งราย สิงหาคม เชยี งใหม่ และนครปฐม เปน็ ตน้ ซง่ึ 2560 เป็นโมเดลท่ีเหมาะสมกับการจัด งานต่างๆ ที่มีผู้คนมารวมกันเป็น กันยายน จ�ำ นวนมาก 2560 150 ตลุ าคม 2560 (1-5 ต.ค 60) รวม