Important Announcement
PubHTML5 Scheduled Server Maintenance on (GMT) Sunday, June 26th, 2:00 am - 8:00 am.
PubHTML5 site will be inoperative during the times indicated!

Home Explore SachMoi.Net_Vu-Trung-Tuy-But

SachMoi.Net_Vu-Trung-Tuy-But

Published by THƯ VIỆN TIỂU HỌC TÂN QUANG, 2023-08-03 13:23:31

Description: SachMoi.Net_Vu-Trung-Tuy-But

Search

Read the Text Version

["VI\u1ec6C T\u1ebe T\u1ef0 Kinh Th\u01b0 n\u00f3i \\\"C\u00f3 l\u00fac t\u1ebf th\u1ea7n Th\u01b0\u1ee3ng \u0111\u1ebf\\\", l\u1ea1i n\u00f3i \\\"Duy ho\u00e0ng Th\u01b0\u1ee3ng \u0111\u1ebf\\\". Kinh Thi n\u00f3i \\\"Th\u1ea7n Th\u01b0\u1ee3ng \u0111\u1ebf v\u1eabn soi x\u00e9t \u0111\u1ebfn lu\u00f4n\\\". Truy\u1ec7n n\u00f3i \\\"Ho\u00e0ng ho\u00e0ng h\u1eadu \u0111\u1ebf\\\". Ngh\u0129a l\u00e0 v\u1ecb thi\u00ean th\u1ea7n \u0111\u01b0\u1ee3c t\u00f4n vinh nh\u1ea5t th\u00ec g\u1ecdi l\u00e0 Th\u01b0\u1ee3ng \u0111\u1ebf, t\u00f4n h\u01a1n c\u1ea3 th\u00ec g\u1ecdi l\u00e0 th\u01b0\u1ee3ng, ch\u1ee7 t\u1ec3 kh\u1eafp c\u1ea3 th\u00ec g\u1ecdi l\u00e0 \u0111\u1ebf, \u0111\u00e3 t\u00f4n kh\u00f4ng ai h\u01a1n th\u00ec ch\u1ec9 c\u00f3 m\u1ed9t \u0111\u1ebf m\u00e0 th\u00f4i. Nh\u01b0ng v\u1ec1 \u0110\u1ea1o gi\u00e1o v\u1edbi Th\u00edch gi\u00e1o, th\u00ec kh\u00f4ng th\u1ebf. \u0110\u1ea1o gi\u00e1o, ngo\u00e0i v\u1ecb Ng\u1ecdc Ho\u00e0ng th\u01b0\u1ee3ng \u0111\u1ebf, l\u1ea1i c\u00f2n v\u1ecb T\u1eed Vi \u0111\u1ea1i \u0111\u1ebf, Ph\u00f9 Tang \u0111\u1ea1i \u0111\u1ebf, Tr\u01b0\u1eddng Sinh \u0111\u1ea1i \u0111\u1ebf, Ch\u00e2n V\u00f5 \u0111\u1ea1i \u0111\u1ebf, \u0110\u00f4ng Hoa \u0111\u1ebf qu\u00e2n, nh\u1eefng v\u1ecb \u0111\u1ebf tr\u00ean n\u00e0y \u0111\u1ec1u \u1ee9ng v\u1edbi v\u1ecb Tam thanh thi\u00ean t\u00f4n. Th\u00edch gi\u00e1o th\u00ec c\u00f3 v\u1ecb \u0110\u1ebf Thi\u00ean, \u0110\u1ebf Th\u00edch, Ph\u1ea1m v\u01b0\u01a1ng thi\u00ean t\u1eed, Nh\u1eadt Nguy\u1ec7t thi\u00ean t\u1eed, k\u1ec3 s\u1ed1 m\u1ee5c th\u00ec nhi\u1ec1u l\u1eafm, \u0111\u1ec1u \u0111\u1ee9ng v\u1ec1 b\u1eadc th\u1ee9 hai d\u01b0\u1edbi v\u1ecb Tam th\u1ebf (Qu\u00e1 th\u1ebf, Hi\u1ec7n t\u1ea1i, V\u1ecb lai). \u00d4i ! Che tr\u00f9m t\u1ea5t c\u1ea3 th\u00ec g\u1ecdi l\u00e0 thi\u00ean, ch\u1ee7 t\u1ec3 kh\u1eafp c\u1ea3 th\u00ec g\u1ecdi l\u00e0 \u0111\u1ebf, th\u1ebf m\u00e0 l\u1ea1i c\u00f2n c\u00f3 v\u1ecb t\u00f4n h\u01a1n thi\u00ean, hi\u1ec7u t\u00f4n h\u01a1n \u0111\u1ebf, nh\u01b0 th\u1ebf th\u00ec ra ngo\u00e0i tr\u1eddi l\u1ea1i c\u00f3 tr\u1eddi, tr\u00ean \u0111\u1ebf l\u1ea1i th\u00eam b\u1eadc \u0111\u1ebf n\u1eefa, do \u0111\u00f3 b\u1ecba ra nh\u1eefng thuy\u1ebft c\u1eedu thi\u00ean, tam th\u1eadp, tam thi\u00ean, t\u1ee9 \u0111\u1ebf, ng\u0169 \u0111\u1ebf, ch\u1ee7 t\u00f4n th\u00e1nh ch\u00fang; \u0111\u1ec1u l\u00e0 thuy\u1ebft d\u1ecb \u0111oan hoang \u0111\u01b0\u1eddng c\u1ea3. Nh\u01b0ng ch\u00fang ta l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi tr\u1ea7n m\u1eaft th\u1ecbt m\u00e0 mu\u1ed1n ph\u00e2n t\u00edch nh\u1eefng vi\u1ec7c tr\u00ean tr\u1eddi, kh\u00f4ng ti\u1ebfng kh\u00f4ng h\u01a1i, n\u1ebfu kh\u00f4ng vi\u1ec7n \u0111\u01b0\u1ee3c l\u1ebd g\u00ec m\u00e0 b\u00e0n c\u00e0n, th\u00ec ch\u1ec9 l\u00e0 d\u00e8 ch\u1eebng b\u1eaft b\u00f3ng, m\u01a1 m\u00e0ng kh\u00f4ng sao \u0111\u00edch x\u00e1c \u0111\u01b0\u1ee3c. V\u00ec v\u1eady n\u00ean \u0111\u1ee9c Kh\u1ed5ng T\u1eed m\u1edbi kh\u00f4ng b\u00e0n \u0111\u1ebfn vi\u1ec7c qu\u1ec9 th\u1ea7n. _______ (1) Theo b\u1ea3n g\u1ed1c. (2) B\u1ea3n d\u1ecbch vi\u1ebft l\u00e0 \u0111\u1ee9ng d\u01b0\u1edbi. (tducchau)","\u0110\u1ec0N \u0110\u1ebe TH\u00cdCH \u0110\u1ec1n \u0110\u1ebf Th\u00edch \u1edf l\u00e0ng Li\u00eau X\u00e1 huy\u1ec7n \u0110\u01b0\u1eddng H\u00e0o nguy\u00ean l\u00e0 th\u1edd m\u1ed9t v\u1ecb \u0110\u1ebf Th\u00edch trong ba v\u1ecb ph\u1eadt, ba v\u1ecb th\u1ea7n. Nh\u1eefng s\u1ef1 linh d\u1ecb ch\u00e9p \u1edf trong s\u00e1ch Ti\u1ec7p k\u00fd c\u1ee7a V\u00f5 Ph\u01b0\u01a1ng \u0110\u1ec1 (1) t\u01b0\u1edfng c\u0169ng kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 n\u00f3i vu v\u01a1 c\u1ea3. Nh\u1eefng v\u1ecb \u1ea5y \u0111\u00e3 hi\u1ec7u l\u00e0 s\u01b0, m\u00e0 sao l\u1ea1i gi\u1eef m\u1ed9t \u1ea5p? Gi\u00e1o \u1ea5y \u0111\u00e3 g\u1ecdi l\u00e0 Th\u00edch, m\u00e0 sao l\u1ea1i c\u00f3 hai b\u00e0 phi? L\u1ebd \u1ea5y th\u1eadt kh\u00f4ng th\u1ec3 l\u01b0\u1eddng bi\u1ebft \u0111\u01b0\u1ee3c. \u00dd ch\u1eebng l\u00e0ng \u1ea5y c\u00f3 m\u1ed9t v\u1ecb th\u1ea7n, v\u00ec t\u1ee9c v\u1ec1 l\u1eddi n\u00f3i c\u1ee7a anh Tr\u01b0\u01a1ng Ba khoe l\u00e0 cao c\u1edd, m\u1edbi hi\u1ec3n linh l\u00ean \u0111\u1ec3 \u0111\u1ed1i th\u1ee7, n\u00ean th\u1ebf t\u1ee5c m\u1edbi g\u1ecdi l\u00e0 \u0110\u1ebf Th\u00edch ch\u0103ng? G\u1ea7n \u0111\u00e2y, c\u00e1i th\u00f3i m\u00ea t\u00edn l\u1ea1i c\u00e0ng t\u1ec7 l\u1eafm; nh\u1eefng k\u1ebb t\u0103ng \u0111\u1ea1o, thu\u1eadt s\u0129 b\u1ecba \u0111\u1eb7t ra nhi\u1ec1u s\u1ef1 k\u00ec qu\u1eb7c. Ta th\u01b0\u1eddng \u0111i qua c\u00e1c ng\u1ea3 \u1edf d\u1ecdc \u0111\u01b0\u1eddng, th\u1ea5y c\u00e1c nh\u00e0 d\u00e2n gian b\u00e0y ra \u0111\u00e0n chay k\u1ef3 \u0111\u1ea3o, b\u00e0n tr\u00ean h\u1ebft c\u00fang ph\u1eadt, b\u00e0n th\u1ee9 hai c\u00fang \u0110\u1ebf Th\u00edch, b\u00e0y m\u1ed9t h\u00ecnh nh\u00e2n m\u1eb7c \u00e1o c\u1ed5n, \u0111\u1ed9i m\u0169 mi\u1ec7n gi\u1ea5y v\u00e0ng, b\u00e0n th\u1ee9 ba c\u00fang Thi\u00ean \u0111\u1ebf v\u00e0 \u0110\u1ecba k\u1ef3, b\u00e0y hai h\u00ecnh nh\u00e2n m\u1eb7c \u00e1o c\u1ed5n, \u0111\u1ed9i m\u0169 mi\u1ec7n xanh v\u00e0 v\u00e0ng, c\u00f2n c\u00e1c b\u00e0n d\u01b0\u1edbi n\u1eefa th\u00ec c\u1ee9 th\u1ee9 t\u1ef1 b\u00e0y c\u00e1c v\u1ecb t\u1eeb Ch\u00e2u \u0111\u1ebf tr\u1edf xu\u1ed1ng. \u00d4i! B\u00e0y b\u00e0n c\u00fang Ph\u1eadt \u1edf tr\u00ean tr\u1eddi th\u00ec s\u1ef1 qu\u00e1i \u1ea5y, ai c\u0169ng bi\u1ebft, kh\u00f4ng c\u1ea7n ph\u1ea3i bi\u1ec7n b\u00e1c n\u1eefa. C\u00f2n nh\u01b0 b\u00e0y v\u1ecb \u0110\u1ebf Th\u00edch \u1edf tr\u00ean v\u1ecb Thi\u00ean \u0111\u1ebf, th\u00ec th\u1eadt kh\u00f4ng th\u00f4ng, \u0111\u00e1ng bu\u1ed3n c\u01b0\u1eddi. \u0110\u00e3 b\u1ea3o r\u1eb1ng \u0110\u1ebf Th\u00edch l\u00e0 m\u1ed9t v\u1ecb thi\u00ean th\u1ea7n r\u1ea5t l\u1edbn, th\u00ec sao v\u1ecb \u1edb d\u01b0\u1edbi l\u1ea1i c\u00f2n hi\u1ec7u l\u00e0 Thi\u00ean \u0111\u1ebf, ch\u1eb3ng h\u00f3a ra c\u00f3 s\u1ef1 l\u1ea5n \u00e1t \u01b0? \u0110\u00e3 b\u1ea3o r\u1eb1ng Thi\u00ean \u0111\u1ebf l\u00e0 m\u1ed9t v\u1ecb thi\u00ean th\u1ea7n ch\u1ee7 t\u1ec3 t\u1ea5t c\u1ea3, th\u00ec sao c\u00f2n v\u1ecb \u0110\u1ebf Th\u00edch \u1edf tr\u00ean, d\u1ec5 th\u01b0\u1eddng \u1edf v\u01b0\u1ee3t ra ngo\u00e0i b\u1ea7u tr\u1eddi che tr\u00f9m ch\u0103ng? Kh\u00f4ng nh\u1eefng th\u1ebf m\u00e0 th\u00f4i, t\u1eeb n\u0103m K\u1ef7 D\u1eadu (1789) ni\u00ean hi\u1ec7u Chi\u00eau Th\u1ed1ng (2), d\u00e2n gian th\u01b0\u1eddng ph\u00e1t b\u1ec7nh d\u1ecbch, ch\u1ed7 n\u00e0o c\u0169ng th\u1ea5y d\u1ef1ng r\u1ea1p t\u1ebf tr\u1eddi, b\u00e0y trai, \u0111\u1eb7t c\u1ed5n mi\u1ec7n, g\u1ecdi l\u00e0 \u0111\u00e0n chay c\u00fang tr\u1eddi \u0111\u1ea5t. \u00d4i! Tr\u1eddi \u0111\u1ea5t r\u1ed9ng l\u1edbn th\u1ebf kia m\u00e0 c\u00f2n c\u1ea7n \u0111\u1ebfn \u0111\u1ed3 d\u00f9ng c\u1ee7a d\u00e2n gian r\u1ed3i m\u1edbi gi\u00e1ng ph\u00fac cho d\u00e2n, nh\u01b0 th\u1ebf, sao c\u00f3 th\u1ec3 xoay chuy\u1ec3n \u0111\u01b0\u1ee3c b\u1ed1n m\u00f9a, ph\u00e1t sinh \u0111\u01b0\u1ee3c mu\u00f4n v\u1eadt? Ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1eddi kh\u00f4ng bi\u1ebft ngh\u0129, ch\u1ec9 m\u00ea ho\u1eb7c nh\u01b0 th\u1ebf kia, ch\u1eb3ng h\u00f3a ra khinh tr\u1eddi, m\u1ea1n th\u1ea7n l\u1eafm ru! V\u1eady cho n\u00ean th\u00e1nh nh\u00e2n \u0111\u1eddi x\u01b0a c\u1ea7n cho m\u1ecdi ng\u01b0\u1eddi bi\u1ebft th\u1ea5u \u0111\u00e1o \u0111\u01b0\u1ee3c l\u1ebd tr\u1eddi \u0111\u1ea5t. _______ (1) V\u00f5 Ph\u01b0\u01a1ng \u0110\u1ec1 (kh\u00f4ng r\u00f5 n\u0103m sinh n\u0103m m\u1ea5t) \u0111\u1ed7 ti\u1ebfn s\u0129 n\u0103m 1736 \u0111\u1eddi L\u00ea Y T\u00f4ng, t\u00e1c gi\u1ea3 s\u00e1ch C\u00f4ng d\u01b0 ti\u1ec7p k\u00fd. (2) T\u1ee9c L\u00ea M\u1eabn \u0110\u1ebf (1787 \u2013 1788), \u00f4ng vua cu\u1ed1i c\u00f9ng nh\u00e0 L\u00ea.","TH\u1ea6N H\u1ed4 L\u00e0ng Ng\u1ecdc C\u1ee5c \u1edf huy\u1ec7n ta, khi x\u01b0a truy\u1ec1n r\u1eb1ng v\u1eabn th\u1edd y\u00eau h\u1ed5, ph\u1ea3i b\u1eaft ng\u01b0\u1eddi l\u00e0m v\u1eadt hy sinh \u0111\u1ec3 c\u00fang. C\u1ee9 m\u1ed7i n\u0103m, trong l\u00e0ng ph\u1ea3i m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi l\u00e0m ch\u1ee7 t\u1ebf. Ng\u01b0\u1eddi ch\u1ee7 t\u1ebf ph\u1ea3i l\u1eeba d\u1ed7 k\u1ebb h\u00e0nh kh\u00e1ch n\u00e0o \u0111i m\u1ed9t m\u00ecnh, b\u1eaft l\u1ea5y, giam \u1edf h\u1ea7m d\u01b0\u1edbi \u0111\u1ea5t, v\u00e0 \u0111em m\u00e0i da g\u00f3t ch\u00e2n cho m\u1ecfng \u0111i, \u0111\u1ebfn khi t\u1ebf th\u1ea7n th\u00ec gi\u1ebft, th\u00e1i nh\u1ecf tr\u1ed9n l\u1eabn v\u1edbi th\u1ecbt tr\u00e2u, th\u1ecbt b\u00f2 m\u00e0 c\u00fang. C\u00fang r\u1ed3i th\u1eeba hu\u1ec7 c\u00f9ng \u0103n. Ng\u01b0\u1eddi n\u00e0o g\u1eb7p \u0111\u01b0\u1ee3c mi\u1ebfng th\u1ecbt ng\u01b0\u1eddi th\u00ec h\u00ed h\u1eedng l\u1ea5y l\u00e0m m\u1eebng, cho l\u00e0 c\u00e1i tri\u1ec7u n\u0103m \u1ea5y \u0111\u01b0\u1ee3c thu\u1eadn l\u1ee3i. Sau \u0111\u00f3, m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi ch\u1ee7 t\u1ebf, \u0111em giam ng\u01b0\u1eddi \u1edf h\u1ea7m d\u01b0\u1edbi \u0111\u1ea5t, th\u1ebf n\u00e0o ng\u01b0\u1eddi \u1ea5y, nh\u00e2n l\u00fac ch\u1ee7 nh\u00e0 \u0111i v\u1eafng, tho\u00e1t ra nh\u01b0ng g\u00f3t ch\u00e2n b\u1ecb m\u00e0i m\u1ecfng, kh\u00f4ng th\u1ec3 \u0111i \u0111\u01b0\u1ee3c, \u0111\u00e0nh ph\u1ea3i b\u00f2 kh\u00fam n\u00fam m\u00e0 tr\u1ed1n \u0111i. Ng\u01b0\u1eddi \u1ea5y l\u00ean \u0111\u1ebfn tr\u1ea5n th\u00e0nh, m\u00e1ch t\u1ecf s\u1ef1 \u1ea5y. Ng\u01b0\u1eddi l\u00e0ng Ng\u1ecdc C\u1ee5c ph\u1ea3i ch\u1ea1y ch\u1ecdt \u0111\u00fat l\u00f3t quan Tr\u1ea5n t\u01b0\u1edbng, m\u1edbi y\u00ean. T\u1eeb \u0111\u1ea5y tr\u1edf \u0111i, t\u1ebf th\u1ea7n ph\u1ea3i gi\u1ebft tr\u00e2u b\u00f2 thay. Nh\u01b0ng b\u1eaft \u0111\u01b0\u1ee3c ng\u01b0\u1eddi n\u00e0o \u0111i m\u1ed9t m\u00ecnh, c\u0169ng v\u1eabn \u0111em gi\u1ebft \u0111\u1ec3 t\u1ebf, \u0111\u00f3 c\u0169ng nh\u01b0 c\u00e1i t\u1ee5c Nh\u00e2m Ngao (1) t\u1ebf th\u1ea7n X\u01b0\u01a1ng Cu\u1ed3ng v\u1eady. T\u1eeb n\u0103m Canh Th\u00e2n (1800) tr\u1edf v\u1ec1 sau, th\u00f3i \u1ea5y m\u1edbi b\u1ecf, nh\u01b0ng h\u00e0nh kh\u00e1ch \u0111i qua l\u00e0ng \u1ea5y v\u1eabn c\u00f2n khi\u1ebfp s\u1ee3. _______ (1) Nh\u00e2m Ngao l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi n\u01b0\u1edbc T\u1ea7n \u0111\u1eddi T\u1ea7n Th\u1ee7y Ho\u00e0ng.","TH\u1ea6N TR\u1eba CON L\u00e0ng D\u01b0\u01a1ng X\u00e1 \u1edf t\u1ed5ng ta, khi x\u01b0a c\u00f3 \u0111\u1ee9a tr\u1ebb con b\u1ecb \u0111\u00e0n ng\u1ed7ng \u0111u\u1ed5i, ng\u00e3 xu\u1ed1ng h\u1ed1 ch\u1ebft, sau hi\u1ec3n linh l\u00e0m th\u1ea7n l\u00e0ng \u1ea5y, n\u00ean t\u1ee5c l\u00e0ng \u1ea5y v\u1eabn nghi\u00eam c\u1ea5m kh\u00f4ng nh\u00e0 n\u00e0o \u0111\u01b0\u1ee3c nu\u00f4i ng\u1ed7ng, \u00fd l\u00e0 s\u1ee3 ph\u1ea1m ph\u1ea3i v\u00eda. Cu\u1ed1i n\u0103m C\u1ea3nh H\u01b0ng, trong l\u00e0ng c\u00f3 m\u1ed9t nh\u00e0 nu\u00f4i ng\u1ed7ng, th\u00ec c\u1ea3 l\u00e0ng sinh \u1ed1m \u0111au, kh\u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c y\u00ean. Ng\u01b0\u1eddi l\u00e0ng \u0111\u1ec1u \u0111\u1ed5 l\u1ed7i cho nh\u00e0 nu\u00f4i ng\u1ed7ng, b\u1eaft ph\u1ea3i gi\u1ebft \u0111i, r\u1ed3i \u0111\u00f3n th\u1ea7y c\u00fang v\u1ec1 c\u00fang c\u1ea5p, \u0111em ki\u1ec7u v\u00f5ng r\u01b0\u1edbc chung quanh c\u00e1c g\u00f2 \u0111\u1ed1ng ngo\u00e0i l\u00e0ng \u0111\u1ec3 \u0111\u00f3n th\u1ea7n v\u1ec1. Ta nghe chuy\u1ec7n, l\u1ea5y l\u00e0m bu\u1ed3n c\u01b0\u1eddi. \u0110\u1eddi x\u01b0a c\u00fang t\u1ebf, ngo\u00e0i c\u00e1c v\u1ecb thi\u00ean th\u1ea7n \u0111\u1ecba k\u1ef3 ra, th\u00ec ch\u1ec9 ng\u01b0\u1eddi n\u00e0o c\u00f3 c\u00f4ng \u0111\u1ee9c m\u1edbi \u0111\u01b0\u1ee3c th\u1edd l\u00e0m th\u1ea7n, hay v\u1ecb n\u00e0o c\u00f3 c\u1ee9u gi\u00fap \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1ea1i tai, \u0111\u1ea1i ho\u1ea1n cho d\u00e2n, m\u1edbi \u0111\u01b0\u1ee3c l\u1eadp \u0111\u1ec1n th\u1edd. C\u00f2n nh\u01b0 nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi ch\u1ebft \u0111u\u1ed1i, ch\u1ebft ch\u1eb9t hay s\u1ee3 qu\u00e1 m\u00e0 ch\u1ebft, th\u00ec kh\u00f4ng c\u1ea7n \u0111\u1ebfn th\u0103m vi\u1ebfng, hu\u1ed1ng chi l\u1ea1i c\u00f2n c\u1ea3 l\u00e0ng \u0111\u1ec1u th\u1edd l\u00e0m th\u1ea7n \u01b0? C\u00e1i ng\u01b0\u1eddi khi s\u1ed1ng \u0111\u00e3 kh\u00f4ng ch\u1ed1ng ch\u1ecdi \u0111\u01b0\u1ee3c v\u1edbi lo\u00e0i c\u1ea7m th\u00fa, th\u00ec khi ch\u1ebft sao th\u1ec3 gi\u00e1ng ph\u00fac cho nh\u00e2n d\u00e2n \u0111\u01b0\u1ee3c? \u00d4i! C\u00e1i l\u1ec5 gi\u00e1o c\u1ee7a \u0111\u1ea5ng ti\u00ean v\u01b0\u01a1ng khi x\u01b0a \u0111\u00e3 m\u1ea5t r\u1ed3i, th\u1ebf t\u1ee5c sinh ra l\u1eafm \u0111i\u1ec1u m\u00ea t\u00edn, n\u00e0o c\u00f3 ph\u1ea3i ri\u00eang m\u1ed9t l\u00e0ng \u1ea5y th\u1edd th\u1ea7n tr\u1ebb con \u0111\u00e2u!","MI\u1ebeU B\u00c0 CH\u00daA NG\u1ef0A V\u1ec1 v\u00f9ng huy\u1ec7n C\u1ea9m Gi\u00e0ng v\u00e0 huy\u1ec7n Gia Ph\u00fac c\u00f3 mi\u1ebfu th\u1edd b\u00e0 Ch\u00faa ng\u1ef1a. T\u1ee5c truy\u1ec1n b\u00e0 Ch\u00faa c\u00f3 t\u00ednh c\u1ef1c d\u00e2m, h\u1ec5 g\u1eb7p \u0111\u00e0n \u00f4ng l\u00e0 t\u01b0 th\u00f4ng, m\u00e0 kh\u00f4ng l\u00e0m xu\u1ec3 \u0111\u01b0\u1ee3c l\u00f2ng d\u1ee5c. Chuy\u1ec7n \u0111\u1ebfn tai quan, quan b\u1eaft \u0111an m\u1ed9t c\u00e1i gi\u1ecfi h\u00ecnh con ng\u1ef1a, nh\u00e9t ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00e0n b\u00e0 \u1ea5y v\u00e0o \u0111\u1ec3 cho th\u00f4ng d\u00e2m v\u1edbi ng\u1ef1a \u0111\u1ef1c. Ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00e0n b\u00e0 \u1ea5y ch\u1ebft v\u00e0 th\u00e0nh th\u1ea7n, c\u1ea7u \u0111\u1ea3o \u0111\u01b0\u1ee3c nhi\u1ec1u \u0111i\u1ec1u \u1ee9ng nghi\u1ec7m. Nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ebfn c\u00fang th\u01b0\u1eddng l\u1ea5y l\u00f5i m\u00edt l\u00e0m h\u00ecnh d\u01b0\u01a1ng v\u1eadt \u0111\u1ec3 c\u00fang. \u00d4i! L\u00e0 m\u1ed9t \u0111\u1ee9a d\u00e2m ph\u1ee5 nh\u01b0 th\u1ebf m\u00e0 l\u1ea1i \u0111\u01b0\u1ee3c h\u01b0\u01a1ng h\u1ecfa thi\u00ean thu, th\u00ec c\u00f3 kh\u00e1c g\u00ec \u0111\u1ec1n Ph\u1ea1m Nhan \u1edf \u0110\u00f4ng Tri\u1ec1u, th\u1ef1c l\u00e0 qu\u00e1i \u0111\u1ea3n. C\u00e1c quan b\u1ed9 L\u1ec5, n\u1ebfu kh\u00f4ng xem x\u00e9t m\u00e0 tri\u1ec7t b\u1ecf, th\u00ec sao kh\u00f4ng d\u1eddi \u0111i m\u00e0 h\u1ee3p l\u1ea1i (1), \u0111\u1eebng \u0111\u1ec3 l\u00e0m m\u00ea ho\u1eb7c l\u01b0\u01a1ng d\u00e2n m\u1edbi ph\u1ea3i. _______ (1) C\u00e2u n\u00e0y theo nguy\u00ean v\u0103n m\u00e0 d\u1ecbch, nh\u01b0ng ngh\u0129a h\u01a1i ng\u1edb ng\u1ea9n. Kh\u00f4ng r\u00f5 \u00fd t\u00e1c gi\u1ea3 mu\u1ed1n n\u00f3i d\u1eddi c\u00e1c mi\u1ebfu th\u1edd Ch\u00faa ng\u1ef1a m\u00e0 h\u1ecdp l\u00e0m m\u1ed9t, hay l\u00e0 d\u1eddi b\u00e0i v\u1ecb Ch\u00faa ng\u1ef1a v\u00e0o mi\u1ebfu th\u1edd th\u1ea7n kh\u00e1c?","\u0110\u1ec0N TH\u1edc CAO T\u01af\u1edaNG C\u00d4NG L\u00e0ng Minh Lu\u00e2n t\u1ed5ng ta c\u00f3 \u0111\u1ec1n th\u1edd quan Nh\u1eadp n\u1ed9i Th\u01b0\u1ee3ng th\u01b0 Cao t\u01b0\u1edbng c\u00f4ng, t\u00ean l\u00e0 Cao Y. Ng\u00e0u \u1edf v\u1ec1 \u0111\u1eddi vua Th\u1ea7n T\u00f4n nh\u00e0 L\u00fd (1), c\u00f3 c\u00f4ng l\u00e0m \u0111\u1ebfn ch\u1ee9c Th\u00e1i b\u1ea3o, kho\u1ea3ng n\u0103m Thu\u1ea7n Ph\u00fac (2) \u0111\u1eddi nh\u00e0 M\u1ea1c l\u1ea1i \u0111\u01b0\u1ee3c s\u1eafc phong, s\u1ef1 n\u00e0y c\u00f3 ch\u00e9p \u1edf trong t\u1eeb \u0111i\u1ec3n (3). Th\u01b0\u1eddng khi c\u1ea7u m\u01b0a c\u1ea7u t\u1ea1nh r\u1ea5t l\u00e0 linh \u1ee9ng. Ph\u00eda t\u00e2y l\u00e0ng Minh Lu\u00e2n g\u1ea7n x\u00e3 B\u00ecnh \u0110\u1ec1, c\u00f3 c\u00e1i n\u1ec1n nh\u00e0 c\u0169 c\u1ee7a Th\u1eeba t\u01b0\u1edbng, truy\u1ec7n n\u00f4m truy\u1ec1n r\u1eb1ng \u0111\u00f3 l\u00e0 n\u01a1i ch\u00e0ng \u0110\u1eb7ng Xu\u00e2n \u0111\u1ecdc s\u00e1ch, n\u00e0ng Ng\u1ecdc Ch\u00e2u d\u1ec7t c\u1eedi. X\u00e9t \u0110\u1eb7ng Xu\u00e2n c\u00f3 ng\u00f4i m\u1ed9 m\u1eb9 \u1edf n\u00fai B\u1ea3o L\u00e3m, huy\u1ec7n Qu\u1ebf D\u01b0\u01a1ng. Nguy\u00ean \u00f4ng \u1ea5y v\u1ed1n l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi Kinh B\u1eafc. \u0110\u1eddi truy\u1ec1n r\u1eb1ng \u0110\u1eb7ng c\u00f4ng thi \u0111\u1ed7 t\u1ef1 \u0111\u1eddi nh\u00e0 L\u00fd, th\u1ebf th\u00ec quan Th\u1eeba t\u01b0\u1edbng l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1eddi nh\u00e0 L\u00fd, kh\u00f4ng c\u00f2n ph\u1ea3i ng\u1edd g\u00ec n\u1eefa. V\u1ea3 l\u1ea1i, quan Th\u01b0\u1ee3ng th\u01b0 Cao t\u01b0\u1edbng c\u00f4ng l\u00e0m ph\u00fac th\u1ea7n l\u00e0ng Minh Lu\u00e2n, nay kh\u00f4ng c\u00f2n x\u00e9t th\u1ea5y di t\u00edch g\u00ec c\u1ea3. V\u1eady quan Th\u1eeba t\u01b0\u1edbng c\u00f2n c\u00e1i n\u1ec1n nh\u00e0 c\u0169 \u1edf B\u00ecnh \u0110\u1ec1 kia, th\u00ec kh\u00f4ng r\u00f5 quan t\u01b0\u1edbc th\u1ebf n\u00e0o. Nh\u01b0ng c\u1ea3 hai \u0111\u1ec1u l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1eddi nh\u00e0 L\u00fd, bi\u1ebft \u0111\u00e2u quan Th\u01b0\u1ee3ng th\u01b0 ch\u1eb3ng c\u00f9ng quan Th\u1eeba t\u01b0\u1edbng v\u1eabn l\u00e0 m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi. C\u00f2n nh\u01b0 g\u1ecdi l\u00e0 Th\u1eeba t\u01b0\u1edbng, ch\u1eb3ng qua ng\u01b0\u1eddi d\u00e2n quen t\u00f4n s\u00f9ng m\u00e0 g\u1ecdi th\u1ebf th\u00f4i, c\u0169ng nh\u01b0 trong truy\u1ec7n n\u00f4m th\u01b0\u1eddng g\u1ecdi l\u00e0 \u00f4ng tr\u01b0\u1edfng gi\u1ea3. Th\u1ebf \u0111\u1ea1i \u0111\u00e3 xa, kh\u00f4ng bi\u1ebft \u0111\u00e2u l\u00e0m \u0111\u00edch, h\u00e3y ghi l\u1ea1i \u0111\u00e2y \u0111\u1ec3 \u0111\u1ee3i ng\u01b0\u1eddi th\u1ee9c gi\u1ea3. N\u1ec1n nh\u00e0 c\u0169 quan Th\u1eeba t\u01b0\u1edbng \u1edf l\u00e0ng Minh Lu\u00e2n, \u0111\u1ecba th\u1ebf quang \u0111\u00e3ng, m\u00e1t m\u1ebb, c\u00f3 c\u00e1i ao b\u00e1n nguy\u1ec7t v\u00e0 h\u1ed3 sen l\u00e0 n\u01a1i di t\u00edch. Ta khi nh\u1ecf th\u01b0\u1eddng \u0111i du l\u00e3m mu\u1ed1n t\u00ecm nh\u1eadn l\u1ea5y, n\u01a1i n\u00e0o l\u00e0 bu\u1ed3ng h\u1ecdc c\u1ee7a \u0110\u1eb7ng Xu\u00e2n, n\u01a1i n\u00e0o l\u00e0 bu\u1ed3ng d\u1ec7t c\u1ee7a Ng\u1ecdc Ch\u00e2u, song b\u1edd b\u1ee5i \u0111\u00e0o cu\u1ed1c thay \u0111\u1ed5i kh\u00e1c \u0111i, s\u00e2n th\u1ec1m bi\u1ebfn \u0111\u1ed5i, kh\u00f4ng bi\u1ebft \u0111\u00edch l\u00e0 n\u01a1i n\u00e0o. Kho\u1ea3ng n\u0103m B\u00ednh Ng\u1ecd, \u0110inh M\u00f9i (1786 \u2013 1787), Nh\u1eef C\u00f4ng Ch\u00e2n \u0111\u1ebfn th\u0103m n\u01a1i n\u1ec1n c\u0169 \u1ea5y c\u00f3 c\u00e2u th\u01a1 r\u1eb1ng: Phi\u1ec7t duy\u1ec7t c\u1ef1u truy\u1ec1n Th\u1eeba t\u01b0\u1edbng n\u1eef, Phong l\u01b0u tr\u01b0\u1eddng thu\u1ed9c tr\u1ea1ng \u0111\u1ea7u nh\u00e2n Ngh\u0129a l\u00e0: G\u00e1i d\u00f2ng phi\u1ec7t duy\u1ec7t (4) quan Th\u1eeba t\u01b0\u1edbng, Ng\u01b0\u1eddi n\u1ebfp phong l\u01b0u b\u1ea3ng Tr\u1ea1ng nguy\u00ean \u0110\u00f3 l\u00e0 theo s\u1ef1 t\u00edch trong truy\u1ec7n n\u00f4m m\u00e0 v\u1ecbnh ra nh\u01b0 v\u1eady. _______ (1) 1128 \u2013 1132. (2) Thu\u1ea7n Ph\u00fac (1562 \u2013 1592) l\u00e0 ni\u00ean hi\u1ec7u M\u1ea1c M\u1eadu H\u1ee3p. (3) T\u1eeb \u0111i\u1ec3n l\u00e0 s\u00e1ch ch\u00e9p c\u00e1c \u0111\u1ec1n th\u1edd. (4) Phi\u1ec7t duy\u1ec7t l\u00e0 gia \u0111\u00ecnh gi\u00e0u sang.","PH\u1ea0M TR\u1ea4N, \u0110\u1ed6 U\u00d4NG \u00d4ng Ph\u1ea1m Tr\u1ea5n ng\u01b0\u1eddi l\u00e0ng Lam C\u1ea7u, huy\u1ec7n Gia Ph\u00fac, l\u00fac b\u00ecnh sinh, l\u1ef1c h\u1ecdc kh\u00f4ng b\u1eb1ng \u00f4ng \u0110\u1ed7 U\u00f4ng, ng\u01b0\u1eddi l\u00e0ng \u0110o\u00e0n T\u00f9ng. \u0110\u1ebfn khi v\u00e0o thi \u0110\u00ecnh \u0111\u1ed1i s\u00e1ch th\u00ec \u00f4ng Ph\u1ea1m Tr\u1ea5n l\u1ea1i \u0111\u1ed7 \u0111\u1ea7u, l\u00e0m quan \u0111\u1ebfn Th\u1eeba ch\u00ednh s\u1ee9. \u0110\u1ed7 U\u00f4ng th\u00ec l\u00e0m \u0111\u1ebfn Th\u1ecb lang \u0111\u1eddi nh\u00e0 M\u1ea1c, sau l\u1ea1i qui thu\u1eadn nh\u00e0 L\u00ea l\u00e0m \u0111\u1ebfn Th\u01b0\u1ee3ng th\u01b0, phong ph\u00fac th\u1ea7n. Ng\u01b0\u1eddi ta cho l\u00e0 t\u1ea1o h\u00f3a th\u1eeba tr\u1eeb c\u0169ng kh\u00e9o, nh\u01b0ng ta kh\u00f4ng cho l\u00e0m ph\u1ea3i. H\u1ecdc th\u1ee9c c\u1ee7a \u0110\u1ed7 U\u00f4ng tuy c\u00f3 h\u01a1n Ph\u1ea1m Tr\u1ea5n th\u1eadt, nh\u01b0ng n\u1ebfu bi\u1ebft theo c\u00e1i ngh\u0129a c\u1ea7u ch\u00ed h\u00e0nh \u0111\u1ea1o (1) c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi x\u01b0a, m\u00e0 bi\u1ebft t\u1ef5 tr\u1ecdc \u0111\u00e3i thanh (2) nh\u01b0 \u00f4ng Ph\u00f9ng Kh\u1eafc Khoan \u1edf Th\u1ea1ch Th\u1ea5t, \u00f4ng L\u01b0\u01a1ng H\u1eefu Kh\u00e1nh \u1edf Ho\u1eb1ng H\u00f3a th\u00ec hay l\u1eafm. Kh\u00f4ng l\u00e0m \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u01b0 th\u1ebf, c\u1ee9 ch\u0103m h\u1ecdc m\u00e0 gi\u1eef cho ph\u1ea3i \u0111\u1ea1o \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u01b0 Nguy\u1ec5n c\u00f4ng \u1edf V\u0129nh L\u1ea1i v\u00e0 Tr\u1ea7n c\u00f4ng \u1edf \u0110\u00f4ng Ng\u1ea1n c\u0169ng kh\u00f4ng \u0111\u1ebfn n\u1ed7i u\u1ed5ng c\u00e1i c\u00f4ng \u0103n h\u1ecdc. Nh\u01b0ng \u00f4ng \u0110\u1ed7 U\u00f4ng l\u1ea1i kh\u00f4ng l\u00e0m \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u01b0 th\u1ebf, \u0111\u1ec3 r\u1ed3i ph\u1ea3i m\u1eafc tai v\u1ea1. V\u1eady th\u00ec so v\u1edbi \u00f4ng Ph\u1ea1m Tr\u1ea5n gi\u1eef s\u1ea1ch m\u00ecnh, kh\u00f4ng l\u00e0m nh\u1ee5c \u0111\u1ebfn khoa danh, bi\u1ebft ai h\u01a1n? \u0110\u1eddi truy\u1ec1n r\u1eb1ng khi \u00f4ng Ph\u1ea1m Tr\u1ea5n \u1edf Lam C\u1ea7u, \u0111\u1ed7 tr\u1ea1ng vinh qui, c\u00f3 \u0111\u1eafp m\u1ed9t con \u0111\u01b0\u1eddng t\u1eeb ph\u00eda nam l\u00e0ng Minh Lu\u00e2n th\u1eb3ng su\u1ed1t \u0111\u1ebfn l\u00e0ng Lam C\u1ea7u, nay v\u1eabn c\u00f2n truy\u1ec1n l\u00e0 con \u0111\u01b0\u1eddng Tr\u1ea1ng nguy\u00ean. S\u00e1ch Ti\u1ec7p k\u00fd c\u1ee7a V\u00f5 Ph\u01b0\u01a1ng \u0110\u1ec1 c\u00f3 ch\u00e9p truy\u1ec7n Ph\u1ea1m Tr\u1ea5n v\u00e0 \u0110\u1ed7 U\u00f4ng khi \u0111\u1ed7 vinh qui, tranh nhau \u0111i tr\u01b0\u1edbc; l\u00fac \u0111\u1ebfn c\u1ea7u Ph\u00fa C\u1ed1c c\u00f3 thi nhau l\u00e0m b\u00e0i th\u01a1 C\u00f4 Lan b\u00e1n h\u00e0ng c\u1ea7u C\u1ed1c (3). Thi\u1ebft t\u01b0\u1edfng \u0111\u00f3 l\u00e0 vi\u1ec7c sau khi thi \u0111\u1ed7 r\u1ed3i, ch\u1eb3ng th\u1ebf th\u00ec tr\u01b0\u1edbc khi Ph\u1ea1m Tr\u1ea5n ch\u01b0a \u0111\u1eafp con \u0111\u01b0\u1eddng m\u1edbi \u1ea5y, ph\u00eda t\u00e2y c\u1ea7u Ph\u00fa C\u1ed1c v\u1eabn s\u1eb5n c\u00f3 m\u1ed9t con \u0111\u01b0\u1eddng \u0111i th\u1eb3ng \u0111\u1ebfn Lam C\u1ea7u, vi\u1ec7c g\u00ec ph\u1ea3i qua c\u1ea7u Ph\u00fa C\u1ed1c n\u1eefa? L\u1ea1i trong s\u00e1ch Ti\u1ec7p k\u00fd c\u00f3 ch\u00e9p vi\u1ec7c Ph\u1ea1m Tr\u1ea5n t\u1eb7ng cho c\u00e1i nh\u00e0 m\u1edbi ng\u01b0\u1eddi l\u00e0ng Minh Lu\u00e2n m\u1ed9t c\u00e2u th\u01a1 c\u1ed5 Nh\u1eadt nh\u1eadt th\u1ecd vinh hoa. Ch\u1eef th\u1ecd nguy\u00ean l\u00e0 ch\u1eef th\u1ee5, v\u1ec1 sau ki\u00eang ch\u1eef th\u1ee5 t\u1eed n\u00ean \u0111\u1ecdc tr\u1ec7ch ra ch\u1eef th\u1ecd. S\u00e1ch Ti\u1ec7p k\u00fd c\u1ee9 nh\u00e2n theo m\u00e0 kh\u00f4ng \u0111\u1ed5i. _______ (1) \u201cC\u1ea7u ch\u00ed h\u00e0nh \u0111\u1ea1o\u201d ngh\u0129a l\u00e0 t\u00ecm ch\u00ed h\u01b0\u1edbng, thi h\u00e0nh \u0111\u1ea1o l\u00fd. \u00dd n\u00f3i mu\u1ed1n l\u1eadp ch\u00ed \u0111em kinh lu\u00e2n \u0111\u1ea1o th\u1ed1ng ra gi\u00fap \u0111\u1eddi. (2) \u201cTy tr\u1ecdc \u0111\u00e3i thanh\u201d ngh\u0129a l\u00e0 tr\u00e1nh d\u00f2ng \u0111\u1ee5c \u0111\u1ee3i d\u00f2ng trong. \u00dd n\u00f3i tr\u00e1nh tri\u1ec1u \u0111\u1ea1i b\u1ea5t ngh\u0129a, \u0111\u1ee3i tri\u1ec1u \u0111\u1ea1i ch\u00ednh ngh\u0129a. (3) B\u00e0i th\u01a1 n\u00e0y kh\u00f4ng th\u1ea5y trong b\u1ea3n g\u1ed1c.","B\u00d9I TH\u1ebe VINH C\u00e1c b\u1eadc hi\u1ec1n tri\u1ebft l\u00e0ng ta th\u00ec ch\u1ec9 th\u1ea5y truy\u1ec1n t\u1eeb \u00f4ng B\u00f9i Th\u1ebf Vinh \u0111\u1eddi nh\u00e0 M\u1ea1c tr\u1edf v\u1ec1 sau, c\u00f2n t\u1eeb \u0111\u1ea5y tr\u1edf v\u1ec1 tr\u01b0\u1edbc, kh\u00f4ng th\u1ea5y n\u00f3i c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi n\u00e0o c\u1ea3. Ta khi nh\u1ecf th\u1ea5y c\u00e1c b\u1eadc t\u00f4n tr\u01b0\u1edfng k\u1ec3 l\u1ea1i r\u1eb1ng: l\u00e0ng ta c\u00f3 Qu\u1ef3nh qu\u1eadn c\u00f4ng, V\u00e2n qu\u1eadn c\u00f4ng, theo \u0111i \u0111\u00e1nh n\u01b0\u1edbc Chi\u00eam Th\u00e0nh c\u00f3 c\u00f4ng l\u1edbn, nh\u01b0ng kh\u00f4ng x\u00e9t r\u00f5 \u0111\u01b0\u1ee3c t\u00ean h\u1ecd l\u00e0 g\u00ec. \u0110\u1ebfn khi ta l\u1edbn l\u00ean \u0111\u1ecdc s\u00e1ch Ti\u1ec1n tri\u1ec1u th\u1ef1c l\u1ee5c th\u00ec th\u1ea5y \u0111\u1ea7u n\u0103m Quang Thu\u1eadn (1) c\u00f3 nh\u1eefng b\u1eadc c\u00f4ng th\u1ea7n c\u00f3 c\u00f4ng d\u1eb9p lo\u1ea1n. Nh\u01b0 kho\u1ea3ng n\u0103m H\u1ed3ng \u0110\u1ee9c, c\u00f3 c\u00e1c quan Ng\u0169 ph\u1ee7 \u0111\u1ea1i th\u1ea7n, c\u1ee9 theo ch\u1ebf \u0111\u1ed9 h\u1ed3i L\u00ea s\u01a1 th\u00ec \u0111\u01b0\u1ee3c phong huy\u1ec7n h\u1ea7u, h\u01b0\u01a1ng h\u1ea7u, \u0111\u00ecnh h\u1ea7u, \u00e1 h\u1ea7u, quan ph\u1ee5c h\u1ea7u, ch\u1ee9 ch\u01b0a c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi n\u00e0o kh\u00e1c h\u1ecd \u0111\u01b0\u1ee3c phong \u0111\u1ebfn qu\u1eadn c\u00f4ng c\u1ea3. Do \u0111\u00f3 ta m\u1edbi nghi \u0111\u1eddi truy\u1ec1n nh\u01b0 th\u1ebf l\u00e0 kh\u00f4ng ph\u1ea3i. Sau \u0111\u1ecdc \u0111\u1ebfn s\u00e1ch \u00d4 ch\u00e2u c\u1eadn l\u1ee5c th\u1ea5y ch\u00e9p \u1edf Thu\u1eadn H\u00f3a c\u00f3 Thanh qu\u1eadn c\u00f4ng theo vua Th\u00e1nh T\u00f4n \u0111i \u0111\u00e1nh Chi\u00eam Th\u00e0nh c\u00f3 c\u00f4ng, c\u0169ng \u0111\u01b0\u1ee3c phong t\u01b0\u1edbc. Th\u1ebf th\u00ec c\u00e1c quan kh\u00e1c h\u1ecd (kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 h\u1ecd vua) l\u00fac b\u1ea5y gi\u1edd c\u0169ng \u0111\u01b0\u1ee3c gia phong t\u01b0\u1edbc. Ti\u1ebfc r\u1eb1ng s\u00e1ch v\u1edf b\u1ecf s\u00f3t, kh\u00f4ng bi\u1ebft tra x\u00e9t \u0111\u00e2u cho ch\u00ednh x\u00e1c. B\u00f9i Th\u1ebf Vinh ng\u01b0\u1eddi l\u00e0ng ta \u0111\u1ed7 Ti\u1ebfn s\u0129 \u0111\u1eddi nh\u00e0 M\u1ea1c, b\u00e0 th\u1ee7y t\u1ed5 t\u1ec9 h\u1ecd ta v\u1ec1 d\u00f2ng h\u1ecd \u1ea5y. \u0110\u1ea5ng ti\u00ean \u0111\u1ea1i phu ta \u0111\u00e3 ch\u00e9p s\u1ef1 nghi\u1ec7p ng\u00e0i v\u00e0o gia ph\u1ea3, c\u00f2n \u0111\u1ea1i l\u01b0\u1ee3c ti\u1ec3u s\u1eed l\u00fac b\u00ecnh sinh, ta c\u0169ng \u0111\u00e3 ch\u00e9p v\u00e0o s\u00e1ch Tang th\u01b0\u01a1ng ng\u1eabu l\u1ee5c. Khi ng\u00e0i m\u1ea5t, ch\u00f4n ph\u00eda \u0111\u00f4ng nam l\u00e0ng ta, ng\u01b0\u1eddi ta v\u1eabn g\u1ecdi l\u00e0 l\u00e0ng quan T\u1ef1 khanh. Sau ng\u01b0\u1eddi l\u00e0ng ta l\u00e0 An b\u00ecnh V\u00f5 hi\u1ec7u quan l\u1eadp tr\u01b0\u1eddng gi\u1ea3ng h\u1ecdc \u1edf \u0111\u1ea5y, nay d\u1ea5u x\u01b0a n\u1ec1n c\u0169 kh\u00f4ng c\u00f2n g\u00ec n\u1eefa. \u00d4ng c\u1eadu ngo\u1ea1i ta l\u00e0 Th\u01b0\u1ee3ng th\u01b0 V\u00f5 c\u00f4ng l\u1ea1i l\u1eadp sinh ph\u1ea7n \u1edf ch\u1ed7 \u0111\u1ea5y \u1ea5y, v\u1ec1 sau l\u1eadp nh\u00e0 th\u1edd, \u0111\u1eafp v\u01b0\u1eddn tr\u1ea1i; n\u1ebfp c\u0169 ch\u1ed7 \u0111\u1ea5t \u1ea5y l\u1ea1i c\u00e0ng sai l\u1ea1c m\u00e3i \u0111i. \u00d4i! Ng\u00e0i l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi hi\u1ec3n \u0111\u1ea1t tr\u01b0\u1edbc ti\u00ean c\u1ee7a l\u00e0ng ta, c\u00e1ch nay m\u1edbi \u0111\u1ed9 h\u01a1n hai tr\u0103m n\u0103m, m\u00e0 l\u0103ng m\u1ed9 x\u00e2y \u0111\u00e3 kh\u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c c\u1ea9n th\u1eadn, \u0111\u1ec3 \u0111\u1ebfn sai l\u1ea1c \u0111i, ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1eddi sau kh\u00f4ng ch\u1ed1i t\u1eeb \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00e1i tr\u00e1ch nhi\u1ec7m \u1ea5y. Song t\u1ec9nh H\u1ea3i D\u01b0\u01a1ng ta, t\u1eeb \u0111\u1eddi L\u00ea Trung h\u01b0ng tr\u1edf v\u1ec1 sau, lo\u1ea1n l\u1ea1c m\u00e3i, l\u0103ng t\u1ea9m c\u00e1c b\u1eadc ti\u00ean hi\u1ec1n mai m\u1ed9t nhi\u1ec1u, kh\u00f4ng ri\u00eang m\u1ed9t l\u0103ng m\u1ed9 c\u1ee7a \u00f4ng B\u00f9i Th\u1ebf Vinh. C\u1ed5 nh\u00e2n \u0111\u00e3 c\u00f3 c\u00e1i qui ch\u1ebf l\u1eadp ra thi\u00ean bi\u1ec3u, m\u1ed9 ch\u00ed (2), v\u1eady n\u00ean x\u00e2y \u0111\u1eafp cho k\u0129 c\u00e0ng, c\u1ea9n th\u1eadn. _______ (1) Quang Thu\u1eadn (1460 \u2013 1469) l\u00e0 ni\u00ean hi\u1ec7u L\u00ea Th\u00e1nh T\u00f4ng. (2) Thi\u00ean bi\u1ec3u, m\u1ed9 ch\u00ed l\u00e0 t\u1ea5m \u0111\u00e1 kh\u1eafc t\u00ean h\u1ecd ng\u01b0\u1eddi d\u01b0\u1edbi m\u1ea3, d\u1ef1ng tr\u00ean m\u1eb7t \u0111\u1ea5t g\u1ecdi l\u00e0 thi\u00ean bi\u1ec3u, ch\u00f4n xu\u1ed1ng d\u01b0\u1edbi m\u1eb7t \u0111\u1ea5t g\u1ecdi l\u00e0 m\u1ed9 ch\u00ed.","V\u00d5 C\u00d4NG TH\u1ea0NH Ng\u01b0\u1eddi l\u00e0ng ta l\u00e0 V\u00f5 C\u00f4ng Th\u1ea1nh, t\u1ed5 l\u00e0 H\u1ed3ng L\u0129nh h\u1ea7u l\u00e0m L\u01b0u th\u1ee7 x\u1ee9 H\u1ea3i D\u01b0\u01a1ng, cha l\u00e0 Qu\u1ed1c t\u1eed sinh. V\u00f5 c\u00f4ng khi nh\u1ecf nh\u00e0 r\u1ea5t ngh\u00e8o, cha con kh\u00f4ng th\u1ec3 nu\u00f4i nhau \u0111\u01b0\u1ee3c. Ng\u01b0\u1eddi l\u00e0ng \u0111\u1eafp l\u0169y, b\u1eaft \u0111i phu nh\u01b0ng s\u1ee9c \u00f4ng y\u1ebfu, kh\u00f4ng kham n\u1ed5i, ph\u1ea3i b\u1ecf \u0111i ra \u1edf ch\u00f9a B\u00e1o Thi\u00ean, huy\u1ec7n Th\u1ecd X\u01b0\u01a1ng, r\u1ed3i xin v\u00e0o h\u1ecdc \u1edf tr\u01b0\u1eddng quan V\u00f5 c\u00f4ng ng\u01b0\u1eddi M\u1ed9 Tr\u1ea1ch. Tr\u01b0\u1eddng quan M\u1ed9 Tr\u1ea1ch khi \u1ea5y \u1edf v\u1ec1 ng\u00f5 Th\u1eeba T\u1ee9 ph\u00eda \u0111\u00f4ng nh\u00e0 Th\u00e1i mi\u1ebfu. C\u1eadu con quan M\u1ed9 Tr\u1ea1ch v\u1eabn c\u00f3 ti\u1ebfng hay ch\u1eef; khi \u00f4ng v\u00e0o nh\u1eadp m\u00f4n l\u00e0m m\u1ea5y k\u1ef3 v\u0103n \u0111\u1ec1u \u0111\u1ec7 nh\u1ea5t c\u1ea3, c\u1eadu c\u00f4ng t\u1eed ghen t\u1ee9c, d\u1eb7n anh em \u0111\u1ed3ng m\u00f4n c\u1ee9 bu\u1ed5i s\u1edbm \u0111\u00f3n \u1edf tr\u01b0\u1edbc ng\u00f5, tr\u00eau gh\u1eb9o l\u00e0m nh\u1ee5c \u00f4ng lu\u00f4n. \u00d4ng ph\u1ea3i l\u1ea9n \u0111i \u0111\u01b0\u1eddng kh\u00e1c, nh\u01b0ng v\u1eabn b\u1ecb h\u1ecdc tr\u00f2 l\u00e0m kh\u1ed1n kh\u1ed5 \u0111\u1ebfn n\u1ed7i sau ph\u1ea3i b\u1ecf h\u1ecdc, kh\u00f4ng d\u00e1m \u0111i n\u1eefa. Quan M\u1ed9 Tr\u1ea1ch h\u1ecfi ra m\u1edbi bi\u1ebft, t\u1eeb b\u1ea5y gi\u1edd c\u1eadu c\u00f4ng t\u1eed kh\u00f4ng d\u00e1m ghen t\u1ee9c n\u1eefa. H\u1ecdc nghi\u1ec7p \u00f4ng c\u00e0ng ng\u00e0y c\u00e0ng ti\u1ebfn t\u1edbi, h\u01a1n m\u01b0\u1eddi tu\u1ed5i \u0111\u1ed7 H\u01b0\u01a1ng nguy\u00ean tr\u01b0\u1eddng Ph\u1ee5ng Thi\u00ean (thu\u1ed9c H\u00e0 N\u1ed9i). H\u01a1n hai m\u01b0\u01a1i tu\u1ed5i, \u0111\u1ed7 Th\u00e1m hoa, l\u00e0m n\u00ean \u0111\u1ebfn T\u1ef1 khanh, \u0111\u01b0\u1ee3c v\u00e0o B\u1ed3i t\u1ee5ng ph\u1ee7 \u0111\u01b0\u1eddng. Ch\u00faa Tr\u1ecbnh r\u1ea5t y\u00eau m\u1ebfn. M\u1ed9t ng\u00e0y kia, g\u1eb7p b\u1eefa ng\u1ef1 thi\u1ec7n (1), Ch\u00faa x\u01a1i c\u00e1 ch\u1eafm r\u1ea5t ngon. Ch\u00faa sai l\u1ea5y m\u1ed9t kh\u00fac c\u00e1 d\u1ecdn c\u01a1m m\u1eddi \u00f4ng v\u00e0o cho \u0103n \u1edf tr\u01b0\u1edbc m\u1eb7t. \u00d4ng \u0103n c\u01a1m, nh\u01b0ng \u0111\u1ec3 c\u00e1 l\u1ea1i. Ch\u00faa l\u1ea5y l\u00e0m l\u1ea1 b\u00e8n h\u1ecfi, \u00f4ng th\u01b0a r\u1eb1ng: \\\"Xin \u0111\u1ec3 d\u00e0nh \u0111em v\u1ec1 cho m\u1eb9\\\". Ch\u00faa r\u1ea5t khen, l\u1ea1i sai l\u1ea5y kh\u00fac c\u00e1 kh\u00e1c ban cho m\u1eb9 \u00f4ng. \u0110\u1ebfn khi l\u1ea5y ra th\u00ec ch\u1ec9 c\u00f2n kh\u00fac \u0111u\u00f4i, \u00f4ng \u0103n kh\u00fac \u0111u\u00f4i \u1ea5y, \u0111\u1ec3 nguy\u00ean kh\u00fac tr\u01b0\u1edbc \u0111em v\u1ec1. Ch\u00faa l\u1ea1i c\u00e0ng l\u1ea5y l\u00e0m k\u00ednh tr\u1ecdng l\u1eafm. Ch\u01b0a \u0111\u01b0\u1ee3c bao l\u00e2u, v\u00ec can ng\u0103n vi\u1ec7c n\u1eef s\u1eafc, tr\u00e1i \u00fd Ch\u00faa, \u00f4ng b\u1ecb b\u00e3i quan v\u1ec1, m\u1edf tr\u01b0\u1eddng d\u1ea1y h\u1ecdc \u1edf tr\u1ea1i H\u00e0o Nam, huy\u1ec7n Qu\u1ea3ng \u0110\u1ee9c (t\u1ee9c l\u00e0 l\u00e0ng Th\u1ecbnh H\u00e0o huy\u1ec7n Ho\u00e0n Long b\u00e2y gi\u1edd). H\u1ecdc tr\u00f2 tr\u01b0\u1eddng \u00f4ng th\u00e0nh \u0111\u1ea1t \u0111\u1ebfn h\u01a1n b\u1ea3y m\u01b0\u01a1i ng\u01b0\u1eddi. \u00d4ng c\u00f9ng v\u1edbi \u00f4ng Nguy\u1ec5n \u0110\u00ecnh Tr\u1ee5, ng\u01b0\u1eddi l\u00e0ng Nguy\u1ec7t \u00c1ng, huy\u1ec7n Thanh Tr\u00ec \u0111\u1ec1u l\u00e0 b\u1eadc s\u01b0 ph\u1ea1m cho k\u1ebb h\u1ecdc gi\u1ea3. M\u1ed9t h\u00f4m, nh\u00e0 \u00f4ng c\u00f3 gi\u1ed7; c\u00e1c h\u1ecdc tr\u00f2 l\u00e0m quan t\u1ea1i tri\u1ec1u, \u0111\u1ec1u v\u1ec1 h\u1ecdp \u1edf nh\u00e0 \u00f4ng. Ch\u1ee3t khi \u1ea5y, Tr\u1ecbnh ph\u1ee7 \u0111\u00f2i c\u00e1c quan v\u00e0o h\u1ea7u. Kh\u00f4ng c\u00f3 m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi n\u00e0o ch\u1ef1c h\u1ea7u c\u1ea3. Ch\u00faa h\u1ecfi, k\u1ebb l\u1ea1i ph\u00f2ng m\u1edbi th\u01b0a th\u1ef1c l\u00e0 c\u00e1c quan v\u1ec1 l\u1ec5 gi\u1ed7 nh\u00e0 \u00f4ng th\u1ea7y \u1edf H\u00e0o Nam. Ch\u00faa c\u0169ng cho \u0111\u1ee3i \u0111\u1ebfn h\u00f4m sau, xong vi\u1ec7c m\u1edbi tri\u1ec7u v\u00e0o h\u1ea7u. Em \u00f4ng l\u00e0 Huy\u00ean, con \u00f4ng l\u00e0 Huy, \u0111\u1ec1u \u0111\u1ed7 Ti\u1ebfn s\u0129 \u0111\u1ed3ng khoa. Ng\u00e0y vinh qui, \u00f4ng c\u00f3 c\u00e2u \u0111\u1ed1i: \u0110\u1ed3ng tri\u1ec1u tam ti\u1ebfn s\u0129 Nh\u1ea5t nh\u1eadt l\u01b0\u1ee1ng vinh qui ng\u01b0\u1eddi ta v\u1eabn c\u00f2n truy\u1ec1n t\u1ee5ng. Sau \u00f4ng m\u1ea5t \u1edf l\u00e0ng H\u00e0o Nam, ch\u00f4n \u1edf x\u00e3 Quang Li\u1ec7t, huy\u1ec7n Thanh Tr\u00ec. \u0110\u1ebfn nay danh ti\u1ebfng v\u1eabn c\u00f2n truy\u1ec1n. H\u00e0nh kh\u00e1ch \u0111i ngo\u00e0i quan l\u1ed9 qua l\u00e0ng ta th\u01b0\u1eddng tr\u1ecf b\u1ea3o r\u1eb1ng \\\"Kia l\u00e0 l\u00e0ng c\u0169 quan V\u00f5 Th\u00e1m hoa \u0111\u1ea5y!\\\" _______ (1) Ng\u1ef1 thi\u1ec7n l\u00e0 b\u1eefa c\u01a1m c\u1ee7a vua ch\u00faa. (2) T\u1ea1m d\u1ecbch: M\u1ed9t tri\u1ec1u \u0111\u00f3n ba ti\u1ebfn s\u0129 Hai k\u1ebb vinh quy h\u1ed9i c\u00f9ng ng\u00e0y.","V\u0102N TH\u1ec2 T\u1eeb \u0111\u1eddi L\u00ea Trung h\u01b0ng tr\u1edf v\u1ec1 sau, v\u0103n th\u1ec3 c\u00e0ng ng\u00e0y c\u00e0ng k\u00e9m, \u0111\u00e3 b\u00e0n r\u00f5 \u1edf trong t\u1eadp C\u00e1t Xuy\u00ean ti\u1ec7p b\u00fat c\u1ee7a Tr\u1ea7n Ti\u1ebfn. Ta th\u01b0\u1eddng x\u00e9t v\u1ec1 v\u0103n hi\u1ebfn n\u01b0\u1edbc ta, v\u0103n \u0111\u1eddi L\u00fd th\u00ec gi\u00e0 d\u1eb7n, s\u00fac t\u00edch, ph\u1ea3ng ph\u1ea5t nh\u01b0 v\u0103n \u0111\u1eddi H\u00e1n. Xem nh\u01b0 b\u00e0i Chi\u1ebfu d\u1eddi \u0111\u00f4 c\u1ee7a L\u00fd Th\u00e1i T\u1ed5, b\u00e0i h\u1ecbch c\u1ee7a L\u00fd Th\u00e1i T\u00f4n k\u1ec3 t\u1ed9i V\u01b0\u01a1ng An Th\u1ea1ch v\u00e0 b\u00e0i di chi\u1ebfu c\u1ee7a Nh\u00e2n T\u00f4n th\u00ec bi\u1ebft. \u0110\u1ebfn v\u0103n \u0111\u1eddi Tr\u1ea7n l\u1ea1i r\u01b0\u1eddm r\u00e0, k\u00e9m h\u01a1n \u0111\u1eddi L\u00fd, nh\u01b0ng c\u0169ng c\u00f2n c\u00f3 ph\u00e9p t\u1eafc, nh\u00e3 nh\u1eb7n v\u00e0 trau chu\u1ed1t; ngh\u1ecb lu\u1eadn ph\u00f4 b\u00e0y \u0111\u1ec1u c\u00f3 s\u1edf tr\u01b0\u1eddng c\u1ea3, so v\u1edbi nh\u1eefng v\u0103n c\u00e1c danh gia \u0111\u1eddi H\u00e1n \u0110\u01b0\u1eddng kh\u00f4ng \u0111\u1ebfn n\u1ed7i k\u00e9m l\u1eafm. Gi\u00e1n ho\u1eb7c c\u00f3 \u0111\u00f4i ba b\u00e0i \u0111\u1ec3 l\u1eabn v\u00e0o trong t\u1eadp v\u0103n H\u00e1n \u0110\u01b0\u1eddng c\u0169ng kh\u00f4ng kh\u00e1c g\u00ec, ch\u01b0a d\u1ec5 m\u1ea5y ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00e3 ph\u00e2n bi\u1ec7t \u0111\u01b0\u1ee3c. \u0110\u1eddi Ti\u1ec1n L\u00ea, t\u1eeb n\u0103m Thu\u1eadn Thi\u00ean tr\u1edf v\u1ec1 sau, c\u00e1c b\u00e0i v\u0103n c\u00f2n truy\u1ec1n l\u1ea1i c\u0169ng nhi\u1ec1u. Duy c\u00f3 v\u0103n \u00f4ng Nguy\u1ec5n Tr\u00e3i, nh\u01b0 b\u00e0i V\u0129nh L\u0103ng th\u1ea7n \u0111\u1ea1o bi, b\u00e0i ch\u1ebf H\u1ea1 gi\u00e1 V\u1ec7 qu\u1ed1c tr\u01b0\u1edfng c\u00f4ng ch\u00faa v\u00e0 v\u0103n \u00f4ng V\u00f5 V\u0129nh Ch\u00e2n (1) nh\u01b0 b\u00e0i ch\u1ebf Ti\u1ebfn phong Th\u00e1i T\u00f4ng ph\u1ee5ng l\u0103ng th\u1ed1ng vi\u00ean ch\u1ebf (2) \u0111\u1eddi vua Th\u00e1i T\u00f4n, tuy c\u00f4ng phu kh\u00ed l\u1ef1c ch\u01b0a ho\u00e0n to\u00e0n nh\u01b0ng th\u1ec3 t\u00e0i kh\u00ed ph\u00e1ch c\u0169ng c\u00f2n theo g\u00f3t \u0111\u01b0\u1ee3c ng\u01b0\u1eddi x\u01b0a. C\u00f2n nh\u01b0 b\u00e0i B\u00ecnh Ng\u00f4 \u0111\u1ea1i c\u00e1o \u0111\u1eddi Thu\u1eadn Thi\u00ean, nh\u1eefng b\u00e0i s\u1edb c\u1ee7a c\u00e1c quan \u0111\u00e0i gi\u00e1n \u0111\u1eddi Thi\u1ec7u B\u00ecnh, b\u00e0i chi\u1ebfu Nam chinh Chi\u00eam Th\u00e0nh \u0111\u1eddi H\u1ed3ng \u0110\u1ee9c, \u0111\u1ec1u l\u00e0 nh\u1eefng tay b\u00fat gi\u00e0 d\u1eb7n l\u00fac b\u1ea5y gi\u1edd th\u1ea3o ra c\u1ea3. Nh\u01b0ng kh\u00ed l\u1ef1c c\u00e1c b\u00e0i v\u0103n \u0111\u00f3 kh\u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c h\u1eadu, th\u1ec3 v\u0103n l\u1ea1i chu\u1ed9ng m\u1edbi, c\u0169ng c\u00f2n t\u1eebng c\u00e2u, t\u1eebng ch\u1eef ch\u01b0a \u0111\u01b0\u1ee3c \u1ed5n th\u1ecfa, ho\u1eb7c tr\u01b0\u1edbc sau \u0111\u1ea7u \u0111u\u00f4i ch\u1ed7 v\u1ee5ng ch\u1ed7 kh\u00e9o, kh\u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c ch\u1ea3i chu\u1ed1t \u0111\u1ec1u nhau, so v\u1edbi v\u0103n \u0111\u1eddi L\u00fd, \u0111\u1eddi Tr\u1ea7n h\u00ecnh nh\u01b0 \u0111\u01b0\u01a1ng \u1edf tr\u00ean n\u00fai m\u00e0 x\u00f4 xu\u1ed1ng b\u1edd th\u1ea5p. K\u1ec3 ra c\u00f2n nhi\u1ec1u, xem \u0111\u1ea1i kh\u00e1i th\u00ec bi\u1ebft. Kho\u1ea3ng \u0111\u1eddi Minh \u0110\u1ee9c, \u0110\u1ea1i Ch\u00ednh (3), kh\u00ed th\u1ebf c\u00e0ng ng\u00e0y c\u00e0ng k\u00e9m. Nh\u1eefng k\u1ebb tao nh\u00e2n v\u0103n s\u0129 \u0111\u1ec1u \u0111ua theo l\u1ed1i v\u0103n ph\u00f9 phi\u1ebfm, so v\u1edbi \u0111\u1eddi Ti\u1ec1n L\u00ea, l\u1ea1i c\u00e0ng k\u00e9m l\u1eafm. Song th\u00f3i h\u1ecdc c\u00f2n ch\u01b0a \u0111\u1ebfn n\u1ed7i h\u1ee7 l\u1eadu, n\u00ean h\u1ecdc v\u1ea5n, v\u0103n ch\u01b0\u01a1ng, ch\u00ednh s\u1ef1, c\u00f4ng nghi\u1ec7p, c\u0169ng kh\u00f4ng k\u00e9m c\u1ed5 nh\u00e2n m\u1ea5y. \u0110\u1ebfn \u0111\u1eddi L\u00ea Trung h\u01b0ng th\u00ec c\u00e1i danh ngh\u0129a kh\u00f4i ph\u1ee5c, tuy ch\u00ednh \u0111\u00e1ng th\u1eadt, nh\u01b0ng quy\u1ec1n v\u1ec1 Tr\u1ecbnh s\u00fay ph\u1ee7. Nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi th\u00e2n s\u0129 Hoan \u00c1i (4) ph\u1ea7n nhi\u1ec1u \u0111\u01b0\u1ee3c gi\u1eef v\u1ecb tr\u00ed tr\u1ecdng y\u1ebfu; phong thanh, kh\u00ed t\u1eadp c\u00f3 kh\u00e1c v\u1edbi th\u00f3i khoan h\u00f2a, gi\u1ea3n d\u1ecb \u0111\u1ea5t T\u1ee9 Tuy\u00ean (5). V\u1ea3 l\u1ea1i c\u00e1i \u0111\u1ee9c ch\u00ednh c\u1ee7a \u0111\u1eddi Minh \u0110\u1ee9c, \u0110\u1ea1i Ch\u00ednh nh\u00e0 M\u1ea1c v\u1eabn c\u00f2n c\u1ed1 k\u1ebft \u1edf l\u00f2ng ng\u01b0\u1eddi ch\u01b0a qu\u00ean. V\u1eady n\u00ean v\u1eadn tr\u1eddi \u0111\u00e3 v\u1ec1 nh\u00e0 L\u00ea m\u00e0 l\u00f2ng ng\u01b0\u1eddi h\u01b0\u1edbng theo nh\u00e0 M\u1ea1c v\u1eabn ch\u01b0a v\u1ec1 h\u1ebft. Nh\u1eefng nh\u00e0 nho \u0111\u1eddi b\u1ea5y gi\u1edd c\u00f2n nhi\u1ec1u ng\u01b0\u1eddi n\u00e1u h\u00ecnh gi\u1ea5u b\u00f3ng kh\u00f4ng ch\u1ecbu ra. C\u00f2n nh\u1eefng k\u1ebb ra \u1ee9ng d\u1ee5ng cho \u0111\u1eddi th\u00ec ph\u1ea7n nhi\u1ec1u l\u00e0 nh\u1eefng ph\u01b0\u1eddng h\u1ee7 l\u1eadu, \u00edt ng\u01b0\u1eddi t\u00e0i gi\u1ecfi. H\u1ecdc tr\u00f2 Thanh Ngh\u1ec7 tr\u1ea3i qua bu\u1ed5i lo\u1ea1n l\u1ea1c, kh\u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c h\u1ecdc m\u1ea5y; khi ra l\u00e0m quan, chi\u1ebfm \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1ecba v\u1ecb tr\u1ecdng y\u1ebfu coi gi\u1eef vi\u1ec7c c\u00f4ng, ch\u1ec9 l\u00e0m theo \u00fd ri\u00eang c\u1ee7a m\u00ecnh, mu\u1ed1n th\u1eafng c\u1ea3 ti\u1ec1n nh\u00e2n. Nh\u1eefng khi gi\u1ea3ng h\u1ecdc v\u00e0 m\u1edf khoa thi, ph\u00e0m nh\u1eefng \u0111\u1ea1i ngh\u0129a kinh, truy\u1ec7n v\u00e0 ngu\u1ed3n g\u1ed1c tr\u1ecb lo\u1ea1n t\u1eeb x\u01b0a t\u1edbi nay, \u0111i\u1ec1u hay \u0111i\u1ec1u d\u1edf kh\u00f4ng m\u1ea5y ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ec3 \u00fd kh\u1ea3o s\u00e1t cho tinh, ch\u1ec9 chuy\u00ean h\u1ecdc nh\u1eefng b\u00e0i ch\u00fa th\u00edch, nh\u1eefng b\u00e0i ngh\u1ecb lu\u1eadn c\u1ee7a c\u00e1c nh\u00e0 h\u1eadu nho, v\u00e0 nh\u1eb7t l\u1ea5y nh\u1eefng c\u00e2u \u0111\u1ea7u \u0111\u1ec1 hi\u1ec3m h\u00f3c \u0111\u1ec3 ra v\u0103n cho hay. Nh\u1eefng k\u1ebb chu\u1ed9ng c\u00f4ng danh l\u00fac b\u1ea5y gi\u1edd ch\u1ec9 theo \u0111\u00f2i b\u00f3ng gi\u00f3, nh\u1eb7t l\u1ea5y nh\u1eefng ch\u1eef b\u00e3 m\u00eda c\u1ee7a ti\u1ec1n nho, t\u1eadp l\u00e0m c\u00e1i l\u1ed1i v\u0103n ch\u01b0\u01a1ng hoa h\u00f2e ch\u1ee9 kh\u00f4ng c\u00f3 c\u00e1i c\u0103n b\u1ea3n g\u00ec c\u1ea3. C\u00e1i \u00fd d\u1ef1ng n\u1ec1n gi\u00e1o d\u1ee5c \u0111\u00e0o t\u1ea1o nh\u00e2n t\u00e0i c\u1ee7a \u0111\u1eddi L\u00fd, \u0111\u1eddi Tr\u1ea7n khi x\u01b0a v\u00ec th\u1ebf m\u00e0 bi\u1ebfn \u0111\u1ed5i h\u1ebft s\u1ea1ch. T\u1ec7 l\u1eadu ng\u00e0y c\u00e0ng quen \u0111i, nh\u1eefng k\u1ebb h\u1ecdc c\u1eed t\u1eed ch\u1ec9 \u0111em nh\u1eefng b\u00e0i ch\u00ednh v\u0103n trong kinh truy\u1ec7n c\u1eaft \u0111\u1ee9t ra t\u1eebng \u0111o\u1ea1n t\u1eebng c\u00e2u, chuy\u00ean h\u1ecdc thu\u1ed9c l\u00f2ng nh\u1eefng b\u00e0i v\u0103n ti\u1ec3u ch\u00fa \u0111\u1ec3 l\u00e0m v\u0103n, nh\u1ea5t l\u00e0 nh\u1eefng b\u00e0i b\u00e0n lu\u1eadn trong s\u00e1ch s\u1eed th\u00ec l\u1ea1i c\u00e0ng ph\u1ea3i h\u1ecdc thu\u1ed9c l\u00f2ng l\u1eafm. Khi may m\u00e0 \u0111\u1ed7 \u0111\u1ea1t, ph\u1ea3i \u0111\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ebfn \u0111\u1ea1i s\u1ef1, b\u00e0n \u0111\u1ebfn \u0111\u1ea1i l\u1ec5, th\u00ec c\u1ea9u th\u1ea3 l\u00e0m cho xong vi\u1ec7c. C\u00f2n nh\u01b0 l\u1ec5 nghi v\u00e0 nh\u1eefng ch\u1ebf \u0111\u1ed9 l\u1eb7t v\u1eb7t c\u00f9ng l\u1eafm \u0111i\u1ec1u kh\u00f3 coi l\u1eafm. H\u1ecdc t\u1eadp nh\u01b0 th\u1ebf m\u00e0 mong l\u00e0m nh\u1eefng vi\u1ec7c kinh bang t\u1ebf th\u1ebf th\u00ec sao \u0111\u01b0\u1ee3c.","_______ (1) B\u1ea3n d\u1ecbch vi\u1ebft l\u00e0 V\u00f5 V\u0129nh Trinh. (2) B\u1ea3n d\u1ecbch ghi l\u00e0 Ti\u1ebfn phong Sung vi\u00ean ph\u1ee5ng s\u1ef1 l\u0103ng. (3) Minh \u0110\u1ee9c (1527 \u2013 1529) l\u00e0 ni\u00ean hi\u1ec7u M\u1ea1c \u0110\u0103ng Dung. \u0110\u1ea1i Ch\u00ednh (1530 \u2013 1540) l\u00e0 ni\u00ean hi\u1ec7u M\u1ea1c \u0110\u0103ng Doanh. (4) T\u1ee9c hai t\u1ec9nh Thanh, Ngh\u1ec7. (5) \u0110\u1ea5t B\u1eafc k\u1ef3 v\u1ec1 \u0111\u1eddi nh\u00e0 L\u00ea chia l\u00e0m b\u1ed1n tr\u1ea5n Th\u1eeba Tuy\u00ean, g\u1ecdi l\u00e0 T\u1ee9 Tuy\u00ean.","PH\u00c9P THI T\u1eeb \u0111\u1eddi L\u00ea Trung h\u01b0ng tr\u1edf v\u1ec1 sau, thi \u0110\u00ecnh thi b\u00e0i ch\u1ebf s\u00e1ch, thi H\u1ed9i, thi H\u01b0\u01a1ng c\u0169ng to\u00e0n thi v\u0103n ch\u01b0\u01a1ng c\u1ea3. Nh\u1eefng k\u1ebb nho s\u0129 xu th\u1eddi ch\u1ec9 bi\u1ec7n b\u00e1c l\u00e9m l\u1ec9nh m\u1ea5y c\u00e2u kh\u1ea9u \u0111\u1ea7u. C\u00e1ch thi c\u1eed nh\u01b0 th\u1ebf l\u00e0m sai m\u1ea5t c\u1ea3 c\u00e1i \u00fd \u201cl\u00e2m hi\u00ean s\u00e1ch s\u0129\u201d (1) c\u1ee7a \u0111\u1eddi x\u01b0a. C\u00f2n nh\u01b0 b\u00e0i ph\u00e1n v\u0103n l\u00e0 m\u1ed9t l\u1ed1i v\u0103n ph\u00e1n \u0111o\u00e1n l\u00ed s\u1ef1. Ta th\u01b0\u1eddng th\u1ea5y thi khoa \u0110\u00f4ng c\u00e1c c\u00f3 ra m\u1ed9t b\u00e0i ph\u00e1n v\u1ec1 vi\u1ec7c \u201cd\u1ee5 \u0111\u1ee9c gi\u00e1o, c\u1eed di s\u0129\u201d (2), \u00f4ng Th\u00e1m Ph\u1ea1m Khi\u00eam \u00cdch c\u00f3 l\u00e0m b\u00e0i ph\u00e1n v\u0103n \u1ea5y, nh\u01b0ng th\u1ec3 v\u0103n kh\u00f4ng h\u1ee3p c\u00e1ch, th\u1ef1c l\u00e0 bu\u1ed3n c\u01b0\u1eddi! \u00d4i! C\u00e1i vi\u1ec7c truy\u1ec1n d\u1ee5 \u0111\u1ee9c gi\u00e1o, c\u1eed l\u1ea5y k\u1ebb di s\u0129, th\u00ec c\u00f3 ph\u1ea3i tr\u00e1i, th\u1eb3ng v\u1eb9o g\u00ec m\u00e0 ph\u00e1n \u0111o\u00e1n, ra \u0111\u1ea7u b\u00e0i nh\u01b0 th\u1ebf th\u00ec d\u1eabu b\u1eadc H\u00e0n, Li\u1ec5u, \u00c2u, T\u00f4 (3) c\u0169ng kh\u00f4ng th\u1ec3 l\u00fd h\u1ed9i th\u1ebf n\u00e0o m\u00e0 l\u00e0m \u0111\u01b0\u1ee3c, kh\u00f4ng ri\u00eang g\u00ec Kim S\u01a1n, Ph\u1ea1m c\u00f4ng m\u00e0 th\u00f4i. \u0110\u1eddi nh\u00e0 H\u00e1n c\u00f3 \u0111\u1eb7t ra khoa \u201chi\u1ec1n l\u01b0\u01a1ng\u201d, \u201cph\u01b0\u01a1ng ch\u00ednh\u201d, th\u1ef1c l\u00e0 m\u1ed9t c\u00e1ch \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t \u0111\u1ec3 \u0111\u00e3i k\u1ebb phi th\u01b0\u1eddng m\u00e0 c\u1ea7u l\u1ea5y ng\u01b0\u1eddi t\u00e0i. \u0110\u1eddi \u0110\u01b0\u1eddng, \u0111\u1eddi T\u1ed1ng c\u00f3 \u0111\u1eb7t ra \u201cch\u1ebf khoa\u201d, chia l\u00e0m n\u0103m b\u1eadc; s\u1ef1 \u01b0u \u0111\u00e3i, tr\u1ecdng g\u1ea5p hai khoa Ti\u1ebfn s\u0129. \u00d4ng B\u1ea1ch C\u01b0 D\u1ecb \u0111\u1eddi \u0110\u01b0\u1eddng, \u00f4ng T\u00f4 Th\u1ee9c \u0111\u1eddi T\u1ed1ng \u0111\u1ec1u l\u00e0 b\u1eadc t\u00e0i cao b\u00e1c h\u1ecdc m\u00e0 ch\u1ec9 \u0111\u1ed7 th\u1ee9 hai. T\u1eeb \u0111\u1eddi Gia H\u1ef1u (4) tr\u1edf v\u1ec1 sau, ch\u1ebf khoa \u0111\u1ec7 nh\u1ea5t danh v\u1eabn \u0111\u1ec3 tr\u1ed1ng, kh\u00f4ng l\u1ea5y ai \u0111\u1ed7 \u0111\u1ebfn b\u1eadc \u1ea5y, l\u00e0 \u0111\u1ec3 cho tr\u1ecdng v\u1ecdng. N\u01b0\u1edbc ta t\u1eeb \u0111\u1eddi L\u00ea Trung h\u01b0ng m\u1edbi m\u1edf ch\u1ebf khoa, \u00f4ng Nguy\u1ec5n V\u0103n Giai \u0111\u1ed7 nh\u1ecb gi\u00e1p, \u0111\u1ee9ng \u0111\u1ea7u khoa thi \u1ea5y, sau l\u00e0 b\u1eadc danh t\u01b0\u1edbng \u0111\u1eddi Trung h\u01b0ng. \u0110\u1ea7u n\u0103m Chi\u00eau Th\u1ed1ng l\u1ea1i m\u1edf ch\u1ebf khoa. C\u00e1c quan t\u00f2a B\u00ecnh ch\u01b0\u01a1ng h\u1ed9i l\u1ea1i ra \u0111\u1ea7u b\u00e0i v\u0103n s\u00e1ch. B\u1ea5y gi\u1edd, B\u1eb1ng Qu\u1eadn C\u00f4ng l\u00e0 Nguy\u1ec5n H\u1eefu Ch\u1ec9nh l\u00e0m \u0110\u1ea1i T\u01b0 m\u00e3; c\u00e1c quan v\u0103n ra \u0111\u1ea7u b\u00e0i xong, \u0111em tr\u00ecnh Nguy\u1ec5n H\u1eefu Ch\u1ec9nh. Ch\u1ec9nh xem r\u1ed3i c\u01b0\u1eddi m\u00e0 r\u1eb1ng: \\\"T\u00f4i l\u00e0 v\u00f5 th\u1ea7n, \u0111\u00e2u d\u00e1m c\u00e0n b\u1eady, nh\u01b0ng ch\u1ebf khoa l\u00e0 c\u1ed1t tuy\u1ec3n l\u1ea5y b\u1eadc hi\u1ec1n l\u01b0\u01a1ng ph\u01b0\u01a1ng ch\u00ednh m\u00e0 b\u00e0i ch\u1ebf s\u00e1ch l\u1ea1i ra nh\u01b0 th\u1ebf \u01b0?\\\" C\u00e1c quan n\u00edn l\u1eb7ng, kh\u00f4ng tr\u1ea3 l\u1eddi. Sau \u0111em \u0111\u1ea7u b\u00e0i \u1ea5y ti\u1ebfn l\u00ean ng\u1ef1 l\u00e3m, r\u1ed3i cho h\u1ecdc tr\u00f2 thi. Khoa \u1ea5y l\u1ea5y \u0111\u1ed7 \u0111\u01b0\u1ee3c hai \u00f4ng: Tr\u1ea7n B\u00e1 L\u00e3m v\u00e0 Nguy\u1ec5n Gia C\u00e1t. _______ (1) L\u00e2m hi\u00ean s\u00e1ch s\u0129 ngh\u0129a l\u00e0 vua ra ngo\u00e0i hi\u00ean \u0111\u1ec3 th\u1eed th\u00e1ch m\u01b0u l\u01b0\u1ee3c c\u1ee7a s\u0129, c\u0169ng nh\u01b0 c\u00e1c tri\u1ec1u \u0111\u1ea1i phong ki\u1ebfn \u1edf ta m\u1edf khoa thi H\u1ed9i, thi \u0110\u00ecnh. (2) Ngh\u0129a l\u00e0 r\u1ed9ng \u0111\u01b0\u1eddng \u0111\u1ee9c gi\u00e1o m\u00e0 c\u1ea5t nh\u1eafc nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi t\u00e0i c\u00f2n b\u1ecf s\u00f3t. (3) H\u00e0n D\u0169, Li\u1ec5u T\u00f4ng Nguy\u00ean, \u00c2u D\u01b0\u01a1ng Tu, T\u00f4 \u0110\u00f4ng Pha l\u00e0 nh\u1eefng b\u1eadc danh s\u0129 b\u00ean Trung Hoa. (4) Gia H\u1ef1u l\u00e0 ni\u00ean hi\u1ec7u c\u1ee7a T\u1ed1ng Nh\u00e2n T\u00f4ng, th\u1ebf k\u1ef7 XI.","TH\u1ec2 V\u0102N KINH NGH\u0128A \u0110\u1eddi L\u00ea Trung h\u01b0ng, th\u1ec3 v\u0103n kinh ngh\u0129a chia ra b\u1ea3y ti\u1ebft, t\u1eeb c\u00e2u ph\u00e1, c\u00e2u th\u1eeba \u0111\u1ebfn \u0111o\u1ea1n kh\u1edfi gi\u1ea3ng, khai gi\u1ea3ng, trung c\u1ed5, h\u1eadu c\u1ed5, k\u1ebft th\u00fac l\u00e0 h\u1ebft. Trong b\u00e0i v\u0103n, c\u1ee9 ph\u1ea3i theo ngh\u0129a \u0111\u1ea1i ch\u00fa (1) m\u00e0 l\u00e0m, ch\u1ee9 kh\u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c c\u1ea7u k\u1ef3 l\u00e0m m\u1edbi ra. V\u00ec v\u1eady, h\u1ecdc tr\u00f2 ch\u1ec9 chuy\u00ean h\u1ecdc ch\u00fa th\u00edch, nh\u1edb l\u1ea5y ngh\u0129a l\u00e0 \u0111\u1ee7. \u0110\u00f3 kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 c\u00e1i ch\u1ebf \u0111\u1ed9 minh kinh thi s\u0129 (2) c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1eddi x\u01b0a. V\u1ec1 sau n\u00e0y l\u1ea1i c\u1ee9 quen d\u00f9ng \u0111\u1ea7u b\u00e0i c\u0169, h\u1ecdc thu\u1ed9c l\u00f2ng l\u1ed1i v\u0103n c\u0169 l\u00e0 \u0111\u01b0\u1ee3c, n\u00ean c\u00e0ng ng\u00e0y c\u00e0ng sai l\u1ea1c m\u00e3i \u0111i. Kho\u1ea3ng \u0111\u1eddi Ch\u00ednh H\u00f2a, B\u1ea3o Th\u00e1i (3), \u00f4ng Nguy\u1ec5n C\u00f4ng H\u00e3ng sang s\u1ee9 Trung Hoa, x\u00e9t h\u1ecfi \u0111\u01b0\u1ee3c b\u00ean \u0111\u00f3 c\u00f3 thi khoa minh kinh, khi tr\u1edf v\u1ec1 l\u00e0m t\u01b0\u1edbng, c\u00f3 kh\u1edfi ngh\u1ecb mu\u1ed1n \u0111\u1eb7t ra khoa \u1ea5y \u0111\u1ec3 thi h\u1ecdc tr\u00f2, nh\u01b0ng sau l\u1ea1i th\u00f4i. Trong s\u00e1ch Ki\u1ebfn v\u0103n ti\u1ec3u l\u1ee5c, L\u00ea Qu\u00ed \u0110\u00f4n \u0111\u00e3 th\u01b0\u1eddng b\u00e0n \u0111\u1ebfn l\u1ed1i v\u0103n b\u00e1t c\u1ed5, c\u00f3 d\u1eabn l\u1eddi d\u1ee5 ch\u1ec9 c\u1ee7a vua nh\u00e0 Thanh n\u00f3i r\u1eb1ng \\\"l\u1ed1i v\u0103n b\u00e1t c\u1ed5 kh\u00f4ng c\u00f3 quan thi\u1ebft g\u00ec \u0111\u1ebfn tr\u1ecb th\u1ebf c\u1ea3\\\". \u00dd \u00f4ng \u1ea5y l\u00e0 kh\u00f4ng mu\u1ed1n \u0111\u1ed5i theo ph\u00e9p thi \u0111\u1eddi nh\u00e0 Minh. \u00d4i! L\u1ed1i v\u0103n b\u00e1t c\u1ed5 tuy kh\u00f4ng c\u00f3 quan thi\u1ebft g\u00ec \u0111\u1ebfn ph\u00e9p tr\u1ecb n\u01b0\u1edbc, nh\u01b0ng t\u1eadp l\u00e0m \u0111\u01b0\u1ee3c l\u1ed1i v\u0103n \u1ea5y, n\u1ebfu kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi h\u1ecdc qu\u00e1n xuy\u1ebfn c\u1ea3 kinh truy\u1ec7n, th\u00ec kh\u00f4ng th\u1ec3 h\u1ea1 b\u00fat m\u00e0 vi\u1ebft \u0111\u01b0\u1ee3c. Th\u1ebf th\u00ec l\u1ed1i v\u0103n b\u00e1t c\u1ed5 \u0111\u1eddi Minh, so v\u1edbi l\u1ed1i v\u0103n kinh ngh\u0129a ng\u00e0y x\u01b0a c\u1ee7a n\u01b0\u1edbc ta ch\u1ec9 y d\u1ea1ng h\u1ecda h\u1ed3 l\u00f4 (4), l\u1ea1i ch\u1eb3ng c\u00f2n h\u01a1n \u01b0? L\u1eddi vua nh\u00e0 Thanh n\u00f3i tr\u00ean kia l\u00e0 \u0111\u1ec3 ch\u1ec9 nh\u1eefng l\u1ed1i v\u0103n ch\u1eafp nh\u1eb7t v\u1ee5n v\u1eb7t trong \u0111\u1eddi nh\u00e0 Thanh, ch\u1ee9 kh\u00f4ng ph\u1ea3i ch\u1ec9 tr\u00edch nh\u1eefng v\u0103n h\u00f9ng h\u1ed3n, uy\u00ean b\u00e1c c\u1ee7a \u00f4ng V\u0169 Khi\u00eam, H\u1ed3 S\u0129 Trinh, V\u01b0\u01a1ng Ngao, V\u01b0\u01a1ng Th\u1ebf Trinh, H\u00f9ng \u0110\u00ecnh B\u1eadt. Kho\u1ea3ng n\u0103m Canh T\u00fd (1780) \u0111\u1eddi C\u1ea3nh H\u01b0ng, c\u00f2n b\u00e0n c\u1ea3i \u0111\u1ecbnh l\u1ea1i th\u1ec3 v\u0103n kinh ngh\u0129a. B\u1ea5y gi\u1edd \u00f4ng Nh\u1eef C\u00f4ng Ch\u00e2n l\u00e0m ch\u1ee9c Phi\u00ean li\u00ean \u0111\u01b0\u1ee3c d\u1ef1 v\u00e0o so\u1ea1n \u0111\u1ecbnh v\u0103n th\u1ee9c, m\u1edbi \u0111em nh\u1eefng b\u00e0i \u0111\u1ea1i ch\u00fa, ti\u1ec3u ch\u00fa trong s\u00e1ch, theo th\u1ee9 t\u1ef1, ch\u1eafp n\u1ed1i, s\u1eeda sang th\u00e0nh m\u1ed9t b\u00e0i v\u0103n th\u1ee9c, r\u1ed3i ni\u00eam y\u1ebft ngo\u00e0i ph\u1ee7 \u0111\u01b0\u1eddng, v\u00e0 c\u00e1c h\u1ecdc \u0111\u01b0\u1eddng l\u00e0m m\u1eabu m\u1ef1c cho h\u1ecdc tr\u00f2 c\u1ee9 th\u1ebf m\u00e0 theo. Nh\u01b0ng th\u1ec3 v\u0103n \u1ea5y l\u1ea1i v\u1ee5n v\u1eb7t, ph\u00f9 hoa, kh\u00f4ng b\u1eb1ng th\u1ec3 v\u0103n c\u0169. Cu\u1ed1i \u0111\u1eddi L\u00ea, \u00f4ng Ng\u00f4 Th\u00ec Nh\u1eadm l\u1ea1i th\u00edch l\u1ed1i v\u0103n b\u00e1t c\u1ed5, n\u00ean c\u1ee9 \u00f4ng Nguy\u1ec5n Hi\u1ebfn, \u00f4ng Tr\u1ea7n V\u0103n V\u0129 ra l\u00e0m tr\u01b0\u1edfng gi\u00e1o nh\u00e0 Th\u00e1i h\u1ecdc \u0111\u1ec3 d\u1ea1y h\u1ecdc tr\u00f2. Quan tr\u01b0\u1edfng gi\u00e1o \u0111\u00e3 kh\u00f4ng c\u00f3 uy t\u00edn v\u1edbi h\u1ecdc tr\u00f2, n\u00ean h\u1ecdc tr\u00f2 l\u00fac b\u1ea5y gi\u1edd ch\u1ec9 quen t\u1eadp l\u1ed1i v\u0103n s\u00e1o c\u0169, kh\u00f4ng th\u1ec3 gi\u1ea3ng r\u00f5 \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00e1i ngh\u0129a th\u00e2m th\u00fay c\u1ee7a kinh truy\u1ec7n. Nh\u1eefng b\u00e0i v\u0103n l\u00e0m ra, ch\u1ec9 l\u01b0\u1ee3m l\u1eb7t nh\u1eefng thuy\u1ebft n\u00f4ng n\u1ed5i hoang \u0111\u01b0\u1eddng c\u1ee7a Trang T\u1eed, Li\u1ec7t T\u1eed (5) \u0111\u1ec3 c\u00f9ng khoe khoang m\u00e0 th\u00f4i. _______ (1) Ng\u00e0y x\u01b0a trong khi ch\u00fa th\u00edch kinh s\u00e1ch th\u01b0\u1eddng chia ra l\u00e0m \u0111\u1ea1i ch\u00fa (ch\u00fa th\u00edch r\u1ed9ng) v\u00e0 ti\u1ec3u ch\u00fa (ch\u00fa th\u00edch h\u1eb9p). (2) Trong khi thi, ng\u01b0\u1eddi h\u1ecdc tr\u00f2 kh\u00f4ng nh\u1eefng \u0111\u00e3 thu\u1ed9c kinh s\u00e1ch m\u00e0 c\u00f2n ph\u1ea3i c\u00f3 ph\u00e1t hi\u1ec7n, gi\u1ea3i th\u00edch nh\u1eefng ch\u1ed7 u\u1ea9n s\u00fac l\u00e0m cho ngh\u0129a kinh s\u00e1ch th\u00eam s\u00e1ng t\u1ecf. (3) Ch\u00ednh H\u00f2a (1680 \u2013 1705) l\u00e0 ni\u00ean hi\u1ec7u L\u00ea Huy T\u00f4ng. B\u1ea3o th\u00e1i (1728 \u2013 1729) l\u00e0 ni\u00ean hi\u1ec7u L\u00ea D\u1ee5 T\u00f4ng. (4) H\u1ed3 l\u00f4 l\u00e0 m\u1ed9t th\u1ee9 c\u1ecf leo, qu\u1ea3 c\u00f3 h\u00ecnh hai qu\u1ea3 c\u1ea7u l\u1edbn nh\u1ecf ch\u1ed3ng l\u00ean nhau nh\u01b0 c\u00e1i n\u1ea5m. \u0110\u00e0o C\u1ed1c \u0111\u1eddi Thanh t\u00e2u xin b\u00e3i b\u1ecf r\u1eebng c\u1ea5m, vua Th\u00e1i T\u1ed5 n\u00f3i \\\"y d\u1ea1ng h\u1ed3 l\u00f4, th\u1ea3 t\u00e1c, th\u1ea3 t\u00e1c\\\", ngh\u0129a l\u00e0 \\\"theo h\u00ecnh qu\u1ea3 h\u1ed3 l\u00f4, l\u00e0m \u0111i, l\u00e0m \u0111i\\\", kh\u00f4ng cho b\u00e3i b\u1ecf v\u00e0 kh\u00f4ng tr\u1ecdng d\u1ee5ng \u0110\u00e0o C\u1ed1c. \u0110\u00e0o C\u1ed1c \u0111\u1ec1 th\u01a1 \u1edf Ng\u1ecdc \u0110\u01b0\u1eddng, c\u00f3 c\u00e2u \\\"Kham ti\u1ebfu H\u00e0n l\u00e2m \u0110\u00e0o H\u1ecdc s\u0129 \/ Ni\u00ean ni\u00ean y d\u1ea1ng h\u1ecda h\u1ed3 l\u00f4\\\", ngh\u0129a l\u00e0 \\\"\u0110\u00e1ng c\u01b0\u1eddi quan H\u00e0n l\u00e2m H\u1ecdc s\u0129 h\u1ecd \u0110\u00e0o, n\u0103m n\u0103m ch\u1ec9 theo h\u00ecnh d\u1ea1ng m\u00e0 v\u1ebd qu\u1ea3 h\u1ed3 l\u00f4\\\". Ng\u01b0\u1eddi sau d\u00f9ng danh t\u1eeb \u201cd\u1ea1ng h\u1ecda h\u1ed3 l\u00f4\u201d \u0111\u1ec3 v\u00ed v\u1edbi ng\u01b0\u1eddi ch\u1ec9 bi\u1ebft b\u1eaft ch\u01b0\u1edbc m\u1ed9t c\u00e1ch m\u00e1y m\u00f3c, d\u1eadp theo y khu\u00f4n kh\u1ed5","c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi kh\u00e1c. (5) B\u1ea3n d\u1ecbch kh\u00f4ng n\u00f3i \u0111\u1ebfn hai t\u00e1c gi\u1ea3 n\u00e0y.","TH\u1ec2 V\u0102N T\u1ee8 L\u1ee4C Th\u1ec3 v\u0103n t\u1ee9 l\u1ee5c l\u00e0 m\u1ed9t bi\u1ebfn th\u1ec3 c\u1ee7a l\u1ed1i c\u1ed5 thi. L\u1ed1i c\u1ed5 thi c\u00f3 phong, nh\u00e3, t\u1ee5ng, ph\u00fa, t\u1ec9, h\u1ee9ng, ph\u1ea7n nhi\u1ec1u l\u00e0 th\u1ec3 t\u1ec9, th\u1ec3 h\u1ee9ng. L\u1ed1i v\u0103n t\u1ee9 l\u1ee5c th\u00ec ch\u1ec9 \u01b0a chu\u1ed9ng s\u1ef1 c\u1ea7u k\u1ef3, ch\u1ea1m tr\u1ed3, d\u00f9ng c\u00e2u \u0111\u1ed1i ch\u1ecdi cho hoa m\u1ef9. \u0110\u1eddi H\u00e1n, th\u1ec3 v\u0103n t\u1ee9 l\u1ee5c r\u1ea5t h\u00f9ng h\u1ed3n, kh\u00f4ng c\u00f3 k\u1ec3 g\u00ec thanh lu\u1eadt c\u1ea3, \u0111\u00f3 l\u00e0 l\u1ed1i v\u0103n t\u1ee9 l\u1ee5c c\u1ed5 th\u1ec3. \u0110\u1eddi \u0110\u01b0\u1eddng m\u1edbi b\u1eaft theo thanh lu\u1eadt, v\u0103n t\u1eeb r\u1ea5t hoa l\u1ec7. \u0110\u1eddi T\u1ed1ng c\u1ee9 nh\u00e2n theo l\u1ed1i v\u0103n \u1ea5y, nh\u01b0ng kh\u00ed l\u1ef1c h\u01a1i k\u00e9m. T\u1eeb \u0111\u1eddi T\u1ed1ng Nh\u00e2n T\u00f4n tr\u1edf v\u1ec1 sau, c\u00f3 cha con h\u1ecd T\u00f4 (t\u1ee9c T\u00f4 Tu\u00e2n, T\u00f4 Th\u1ee9c, T\u00f4 Tri\u1ec7t) (1) ngh\u0129 ra m\u1ed9t th\u1ec3 c\u00e1ch m\u1edbi. B\u00e0i v\u0103n t\u1ee9 l\u1ee5c kh\u00f4ng c\u00e2u n\u1ec7 h\u00ecnh th\u1ee9c, ch\u1ecdn l\u1ea5y l\u1eddi v\u0103n hoa di\u1ec5m, ch\u1ec9 c\u1ed1t l\u00e0m nh\u1eefng c\u00e2u \u0111\u1ed1i nhau cho nh\u1ea5t kh\u00ed, th\u00e0nh ra l\u1ed1i v\u0103n ri\u00eang m\u1ed9t nh\u00e0. \u0110\u00f3 c\u0169ng l\u00e0 m\u1ed9t l\u1ea7n bi\u1ebfn \u0111\u1ed5i c\u1ee7a th\u1ec3 v\u0103n t\u1ee9 l\u1ee5c. T\u1eeb \u0111\u1eddi Nguy\u00ean, \u0111\u1eddi Minh tr\u1edf v\u1ec1 sau, th\u1ec3 v\u0103n t\u1ee9 l\u1ee5c \u00fd t\u1ee9 h\u00e0m x\u00fac kh\u00f4ng b\u1eb1ng \u0111\u1eddi \u0110\u01b0\u1eddng, th\u1ec3 c\u00e1ch h\u00f9ng h\u1ed3n kh\u00f4ng b\u1eb1ng \u0111\u1eddi T\u1ed1ng, t\u01b0\u1edfng c\u0169ng l\u00e0 kh\u00ed v\u1eadn xui n\u00ean v\u1eady. Th\u1ec3 v\u0103n t\u1ee9 l\u1ee5c n\u01b0\u1edbc ta th\u00ec theo th\u1ec3 v\u0103n \u0111\u1eddi Nguy\u00ean, \u0111\u1eddi Minh. Kho\u1ea3ng n\u0103m H\u1ed3ng \u0110\u1ee9c, nh\u1eefng b\u00e0i v\u0103n t\u1ee9 l\u1ee5c ch\u00e9p \u1edf trong An Bang thi l\u1ee5c \u0111\u00e3 t\u1eebng \u0111\u01b0\u1ee3c ng\u01b0\u1eddi Trung Hoa khen ng\u1ee3i, xem \u0111\u00f3 c\u0169ng \u0111\u1ee7 bi\u1ebft \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ed9t ph\u1ea7n. Ta th\u01b0\u1eddng x\u00e9t nh\u1eefng b\u00e0i v\u0103n t\u1ee9 l\u1ee5c t\u1eeb \u0111\u1eddi L\u00fd, \u0111\u1eddi Tr\u1ea7n, \u0111\u1eddi M\u1ea1c v\u00e0 nh\u1eefng b\u00e0i bi\u1ec3u ch\u01b0\u01a1ng, ch\u1ebf s\u00e1ch \u0111\u1eddi L\u00ea, th\u00ec b\u1eb1ng r\u1eb1ng trong kho\u1ea3ng tr\u01b0\u1edbc sau \u0111\u1eddi \u0110oan Kh\u00e1nh (2) ch\u00ednh l\u00e0 m\u1ed9t giai \u0111o\u1ea1n giao th\u1eddi, trong \u0111\u1ee5c, l\u00ean xu\u1ed1ng. T\u1eeb \u0111\u1eddi \u0110oan Kh\u00e1nh tr\u1edf v\u1ec1 tr\u01b0\u1edbc, nh\u1eefng b\u00e0i v\u0103n t\u1ee9 l\u1ee5c c\u00f3 nhi\u1ec1u c\u00e2u xu\u1ea5t s\u1eafc, m\u00e0 \u0111\u1ea1i \u00fd, b\u1ed1 c\u1ee5c to\u00e0n b\u00e0i \u0111\u1ec1u c\u00f3 kh\u00ed ph\u00e1ch, kh\u00f4ng m\u1ea5y b\u00e0i k\u00e9m l\u1eafm. T\u1eeb \u0111\u1eddi \u0110oan Kh\u00e1nh tr\u1edf v\u1ec1 sau, th\u00ec v\u0103n t\u1ee9 l\u1ee5c \u0111\u00e3 thi\u00ean v\u1ec1 l\u1ed1i ph\u00f9 phi\u1ebfm t\u1ea3n m\u1ea1n. \u0110\u1ebfn \u0111\u1eddi L\u00ea Trung h\u01b0ng l\u1ea1i c\u00e0ng t\u1ec7, ch\u1ec9 c\u1ea7u k\u1ef3 t\u1eebng c\u00e2u m\u1ed9t, c\u00f2n n\u00f3i \u0111\u1ebfn th\u1ec3 v\u0103n trong hay \u0111\u1ee5c, ph\u00f9 phi\u1ebfm hay thi\u1ec3n c\u1eadn, phi\u1ec1n ph\u1ee9c hay kh\u00f4 khan, m\u00e0 ch\u00e2m ch\u01b0\u1edbc cho th\u1eadt \u0111\u00fang m\u1ee9c th\u00ec \u00edt th\u1ea5y l\u1eafm. _______ (1) B\u1ea3n d\u1ecbch vi\u1ebft l\u00e0 T\u00f4 \u0110\u00f4ng Pha. (2) \u0110oan Kh\u00e1nh (1505 \u2013 1509) l\u00e0 ni\u00ean hi\u1ec7u L\u00ea Uy M\u1ee5c.","TH\u1ec2 TH\u01a0 Nguy\u00ean \u1ee7y (1) th\u01a1 nh\u01b0 th\u1ebf n\u00e0o, c\u00e1c ti\u1ec1n nho x\u00e9t \u0111\u1ec1n th\u01a1, \u0111\u00e3 b\u00e0n \u0111i b\u00e0n l\u1ea1i k\u0129 r\u1ed3i, kh\u00f4ng c\u1ea7n ph\u1ea3i k\u1ec3 ra \u0111\u00e2y n\u1eefa. \u0110\u1ebfn \u0111\u1eddi H\u00e1n, l\u1ea5y b\u1ed1n ch\u1eef, n\u0103m ch\u1eef l\u00e0m ra th\u01a1 t\u1ee9 ng\u00f4n, ng\u0169 ng\u00f4n; l\u1ea1i c\u00f2n l\u1ed1i th\u01a1 theo \u0111\u00fang thanh lu\u1eadt m\u00e0 ph\u1ed5 v\u00e0o \u0111\u00e0n s\u00e1o, t\u00f9y t\u1eebng xoang \u0111i\u1ec7u, c\u00f3 c\u00e2u d\u00e0i c\u00e2u ng\u1eafn, kh\u00f4ng c\u1ee9 ph\u1ea3i \u0111\u1ec1u nhau, v\u00e0 g\u1ecdi l\u00e0 th\u01a1 nh\u1ea1c ph\u1ee7. Th\u01a1 th\u1ea5t ng\u00f4n ph\u1ea7n nhi\u1ec1u hi\u1ec7p theo v\u1ea7n b\u1eb1ng, l\u00e0m tr\u00fang v\u00e0o \u00e2m lu\u1eadt, g\u1ecdi l\u00e0 ca, \u0111\u00f3 c\u0169ng l\u00e0 chi nh\u00e1nh c\u1ee7a l\u1ed1i th\u01a1 nh\u1ea1c ph\u1ee7. C\u00f2n nh\u1eefng b\u00e0i ph\u00f4 di\u1ec5n b\u00ecnh th\u01b0\u1eddng, \u0111\u1eb7t ra nhi\u1ec1u c\u00e2u, m\u1ed7i c\u00e2u nhi\u1ec1u ch\u1eef, ho\u1eb7c tr\u01b0\u1edbc m\u1edf r\u1ed9ng, sau thu l\u1ea1i, ho\u1eb7c gi\u1ed1ng nh\u01b0 b\u00e0i ca g\u1ed3m c\u1ea3 l\u1ed1i th\u01a1, th\u00ec g\u1ecdi l\u00e0 ph\u00fa. \u0110\u1ebfn nh\u1eefng b\u00e0i t\u1ee5ng, t\u00e1n, ch\u00e2m, minh, c\u0169ng l\u00e0 l\u1ed1i ph\u00fa. T\u1eeb \u0111\u1eddi Ng\u1ee5y, T\u1ea5n tr\u1edf v\u1ec1 sau, l\u1ed1i v\u0103n: thi ca, ph\u00fa l\u1ee5c, t\u1eeb \u0111i\u1ec7u, c\u00e0ng hay bao nhi\u00eau th\u00ec kh\u00ed l\u1ef1c c\u00e0ng k\u00e9m b\u1ea5y nhi\u00eau. \u0110\u1ebfn h\u1ed3i thi\u00ean \u0111\u00f4 Giang T\u1ea3 (2), l\u1ea1i l\u1eabn th\u00eam thuy\u1ebft h\u01b0 v\u00f4 (3) m\u00e0 c\u00f3 xu th\u1ebf th\u1ea5p k\u00e9m, non y\u1ebfu. C\u0169ng l\u00e0 th\u1ebf v\u1eadn xui n\u00ean v\u1eady. \u0110\u1eddi L\u00fd \u0110\u01b0\u1eddng (4) kh\u1edfi l\u00ean, th\u01a1 ng\u0169 ng\u00f4n chia ra c\u1ed5 th\u1ec3, c\u1eadn th\u1ec3 v\u00e0 ng\u0169 ng\u00f4n lu\u1eadt, ng\u0169 ng\u00f4n b\u00e0i lu\u1eadt, ng\u0169 ng\u00f4n tuy\u1ec7t c\u00fa; th\u1ea5t ng\u00f4n c\u0169ng chia ra c\u1ed5 th\u1ec3, c\u1eadn th\u1ec3, th\u1ea5t ng\u00f4n lu\u1eadt, th\u1ea5t ng\u00f4n b\u00e0i lu\u1eadt, th\u1ea5t ng\u00f4n tuy\u1ec7t c\u00fa, c\u00f9ng l\u00e0 l\u1ed1i tr\u01b0\u1eddng \u0111o\u1ea3n ca h\u00e0nh. C\u00e1c th\u1ec3 th\u01a1 th\u00ec c\u00f3 th\u1ec3 t\u1ec9nh th\u00ed, ph\u1ee7 th\u00ed, \u1ee9ng ch\u1ebf, \u1ee9ng gi\u00e1o, th\u01b0 ho\u00e0i, t\u1ee9c s\u1ef1, t\u1eb7ng \u0111\u00e1p, ph\u00fa v\u1ecbnh v\u00e0 nh\u1eefng b\u00e0i h\u1ecda v\u1ea7n, b\u00e0i li\u00ean c\u00fa. \u1ea4y c\u00e1i th\u1ec3 t\u00e0i \u00e2m lu\u1eadt c\u1ee7a c\u00e1c nh\u00e0 l\u00e0m th\u01a1 \u0111\u1ebfn th\u1ebf \u0111\u00e3 \u0111\u1ee7 l\u1eafm r\u1ed3i, v\u00e0 c\u00e1i ph\u00e9p thi h\u1ecdc tr\u00f2 t\u1eeb \u0111\u00f3 c\u0169ng m\u1edbi l\u1ea5y th\u01a1 l\u00e0m tr\u1ecdng. T\u1ec9nh th\u00ed, ph\u1ee7 th\u00ed th\u00ec chuy\u00ean d\u00f9ng l\u1ed1i th\u01a1 ng\u0169 ng\u00f4n b\u00e0i lu\u1eadt; \u1ee9ng ch\u1ebf, \u1ee9ng gi\u00e1o th\u00ec ki\u00eam c\u1ea3 l\u1ed1i th\u01a1 ng\u0169, th\u1ea5t ng\u00f4n b\u00e0i lu\u1eadt. T\u1ef1u trung c\u0169ng c\u00f3 b\u00e0i quan v\u1eadn l\u00e0 h\u1ea1n d\u00f9ng m\u1ed9t v\u1ea7n g\u00ec \u0111\u00f3, ho\u1eb7c \u0111\u1ec1 v\u1eadn l\u00e0 l\u1ea5y m\u1ed9t ch\u1eef \u0111\u1ea7u \u0111\u1ec1 m\u00e0 h\u1ea1n v\u1ea7n. C\u00f2n c\u00e1c b\u00e0i nh\u1ea1c ph\u1ee7 thi v\u1eadn, t\u1ee5ng, t\u00e1n, ch\u00e2m, minh v\u00e0 c\u00e1c th\u1ec3 ph\u00fa, th\u1ec3 n\u00e0o c\u0169ng chia ra c\u00f3 th\u1ec3 th\u1ee9c r\u00f5 r\u1ec7t th\u00e0nh ch\u01b0\u01a1ng. V\u1eady n\u00ean h\u1ecdc tr\u00f2 th\u1eddi b\u1ea5y gi\u1edd, ng\u01b0\u1eddi n\u00e0o c\u0169ng c\u1eafp h\u00f2n ch\u00e2u, ch\u1ee9a ng\u1ecdc b\u00edch, \u0111ua t\u00e0i v\u1edbi \u0111\u1eddi T\u1ea5n Ng\u1ee5y, r\u1ea3o b\u01b0\u1edbc l\u00ean b\u1eadc phong tao, th\u1ef1c l\u00e0 th\u1ecbnh th\u1eddi kh\u00f4ng \u0111\u1eddi n\u00e0o h\u01a1n. Th\u01a1 \u0111\u1eddi T\u1ed1ng c\u0169ng c\u00f3 nhi\u1ec1u c\u00e2u xu\u1ea5t s\u1eafc, nh\u01b0ng ph\u00fa v\u1ecbnh th\u00ec thi\u00ean v\u1ec1 l\u1ed1i th\u00f4 s\u01a1, t\u1ec9 h\u1ee9ng th\u00ec m\u1edd m\u1ecbt, kh\u00f4ng r\u00f5 r\u00e0ng; so v\u1edbi th\u01a1 \u0111\u1eddi \u0110\u01b0\u1eddng, th\u00ec \u0111\u1eddi T\u1ed1ng kh\u00f4ng b\u1eb1ng; th\u01a1 \u0111\u1eddi \u0110\u01b0\u1eddng c\u00f2n so k\u1ecbp v\u1edbi ba tr\u0103m thi\u00ean c\u1ee7a Kinh Thi. Ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1eddi Nguy\u00ean th\u00ec kh\u00e9o l\u00e0m t\u1eeb kh\u00fac, nh\u01b0ng th\u01a1 th\u00ec \u1ee7y m\u1ecb. Ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1eddi Minh th\u00ec ch\u1ec9 chu\u1ed9ng l\u00e0m th\u1eddi v\u0103n cho gi\u1ecfi, th\u01a1 th\u00ec qu\u00e1 t\u1ec9 m\u1ec9, b\u00f3ng b\u1ea9y, \u00fd c\u0169ng mu\u1ed1n h\u1ecdc theo \u0111\u1eddi \u0110\u01b0\u1eddng, nh\u01b0ng sai l\u1ea1c \u0111i. N\u01b0\u1edbc ta, th\u01a1 \u0111\u1eddi L\u00fd gi\u00e0 d\u1eb7n, x\u00fac t\u00edch, th\u01a1 \u0111\u1eddi Tr\u1ea7n tinh vi, trong tr\u1ebbo, \u0111\u1ec1u c\u00f3 s\u1edf tr\u01b0\u1eddng t\u1ed9t b\u1ef1c, c\u0169ng nh\u01b0 th\u01a1 \u0111\u1eddi H\u00e1n, \u0111\u1eddi \u0110\u01b0\u1eddng b\u00ean Trung Hoa. T\u1eeb \u0111\u1eddi h\u1ecd H\u1ed3 tr\u1edf xu\u1ed1ng, \u0111\u1eddi \u0110\u1ea1i B\u1ea3o (5) tr\u1edf l\u00ean, c\u0169ng c\u00f2n gi\u1eef \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00e1i truy\u1ec1n th\u1ed1ng c\u1ee7a \u0111\u1eddi Tr\u1ea7n, nh\u01b0ng th\u1ec3 t\u00e0i kh\u00ed ph\u00e1ch c\u00e0ng ng\u00e0y c\u00e0ng k\u00e9m. T\u1eeb \u0111\u1eddi Quang Thu\u1eadn (6) cho \u0111\u1ebfn \u0111\u1eddi Di\u00ean Th\u00e0nh (7) th\u00ec l\u1ea1i h\u1ecdc l\u1ed1i th\u01a1 \u0111\u1eddi T\u1ed1ng; l\u1ed1i th\u01a1 \u0111\u1eddi L\u00fd, \u0111\u1eddi Tr\u1ea7n \u0111\u1ebfn \u0111\u00f3 l\u00e0 m\u1ed9t b\u01b0\u1edbc chuy\u1ec3n bi\u1ebfn. Th\u01a1 \u0111\u1eddi L\u00ea Trung h\u01b0ng th\u00ec ch\u1ec9 c\u00e2u n\u1ec7 v\u1ec1 khu\u00f4n ph\u00e9p, xu th\u1ebf th\u1ea5p k\u00e9m, kh\u00f4ng k\u1ec3 l\u00e0m g\u00ec. Trong kho\u1ea3ng \u0111\u1eddi V\u0129nh H\u1ef1u, C\u1ea3nh H\u01b0ng (8), c\u00e1c b\u1eadc ti\u1ec1n b\u1ed1i danh c\u00f4ng c\u00f3 nhi\u1ec1u \u00f4ng l\u01b0u \u00fd v\u1ec1 thi lu\u1eadt. Nguy\u1ec5n T\u00f4n Khu\u00ea th\u1ef1c l\u00e0 m\u1ed9t tay l\u00e3nh t\u1ee5 v\u1ec1 th\u1eddi \u1ea5y; th\u1ee9 hai \u0111\u1ebfn Nguy\u1ec5n Huy O\u00e1nh r\u1ed3i \u0111\u1ebfn H\u1ed3 S\u0129 \u0110\u1ed1ng (8) c\u00f9ng n\u1ed1i nhau kh\u1edfi l\u00ean, t\u1ef1 l\u1eadp th\u00e0nh m\u1ed9t nh\u00e0 th\u01a1 c\u00f3 ti\u1ebfng. Ta l\u1ea1i th\u01b0\u1eddng xem th\u01a1 c\u1ee7a c\u00e1c b\u1eadc ti\u1ec1n b\u1ed1i, nh\u01b0 th\u01a1 c\u1ee7a Ph\u00fac Kh\u00ea c\u00f4ng th\u00ec tinh vi \u0111\u1eb9p \u0111\u1ebd, nh\u01b0ng c\u00f3 ph\u1ea7n v\u1ee5n v\u1eb7t qu\u00e1. Lai Th\u1ea1ch c\u00f4ng l\u00e0 b\u1eadc thanh cao, nh\u01b0ng v\u1eabn c\u00f3 \u00fd m\u00f4 ph\u1ecfng; th\u01a1 c\u1ee7a Ho\u00e0n H\u1eadu c\u00f4ng (9) th\u00ec ch\u1ee7 l\u1ea5y kh\u00ed ph\u00e1ch, kh\u00f4ng th\u00e8m l\u1ea5y \u0111i\u00eau kh\u1eafc v\u1ebd v\u1eddi l\u00e0m kh\u00e9o. Thi h\u1ecdc \u0111\u1ebfn \u0111\u1eddi \u1ea5y \u0111\u00e3 trung h\u01b0ng l\u00ean \u0111\u01b0\u1ee3c, nh\u01b0ng so v\u1edbi c\u00e1c thi gia \u0111\u1eddi L\u00fd, \u0111\u1eddi Tr\u1ea7n th\u00ec c\u0169ng ch\u01b0a th\u1ec3 s\u00e1nh b\u1eb1ng. C\u00f2n nh\u01b0 l\u1ed1i th\u01a1 tr\u01b0\u1eddng \u1ed1c c\u1ee7a c\u00e1c c\u1eed t\u1eed, th\u00ec t\u1eeb \u0111\u1eddi Ti\u1ec1n L\u00ea tr\u1edf l\u00ean, tuy ch\u01b0a b\u1eb1ng \u0111\u01b0\u1ee3c c\u1ed5 nh\u00e2n, nh\u01b0ng c\u00e1i \u00fd ra \u0111\u1ea7u b\u00e0i v\u1eabn c\u00f2n ph\u1ea3ng ph\u1ea5t. \u0110\u1ebfn \u0111\u1eddi L\u00ea Trung h\u01b0ng, thi c\u1eed chuy\u00ean d\u00f9ng l\u1ed1i th\u01a1 th\u1ea5t ng\u00f4n lu\u1eadt, c\u00f3 c\u00e1c c\u00e2u ph\u00e1 \u0111\u1ec1, nh\u1eadp \u0111\u1ec1, th\u01b0\u1ee3ng tr\u1ea1ng h\u1ea1 tr\u1ea1ng (l\u00e0 hai c\u00e2u tam t\u1ee9), th\u01b0\u1ee3ng lu\u1eadn h\u1ea1 lu\u1eadn (l\u00e0 hai c\u00e2u ng\u0169 l\u1ee5c) r\u1ed3i \u0111\u1ebfn hai c\u00e2u th\u01b0\u1ee3ng k\u1ebft h\u1ea1 k\u1ebft; gieo v\u1ea7n ph\u1ea3i \u00e1p v\u1eadn v\u00e0o c\u00e2u nh\u1eadp \u0111\u1ec1 th\u1ee9 hai, c\u00e2u n\u1ec7 g\u00f2 b\u00f3 qu\u00e1, x\u01b0a nay kh\u00f4ng th\u1ebf bao gi\u1edd. V\u1eady n\u00ean nh\u1eefng b\u00e0i th\u01a1 c\u1eed t\u1eed, c\u1ea9u th\u1ea3 xu th\u1eddi; to\u00e0n l\u00e0 th\u00f4","k\u1ec7ch c\u1ea3. Thi\u1ebft t\u01b0\u1edfng trong kho\u1ea3ng \u0111\u1eddi L\u00ea hai tr\u0103m n\u0103m, nh\u1eefng b\u1eadc t\u00e0i cao b\u00e1c h\u1ecdc xu\u1ea5t hi\u1ec7n c\u0169ng nhi\u1ec1u, ch\u1ec9 ng\u1eb7t v\u00ec b\u1ecb h\u1ea1n ch\u1ebf n\u00ean kh\u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ea5y b\u00e0i truy\u1ec1n t\u1ee5ng. \u1ee8ng ch\u1ebf \u0111\u00f4ng c\u00e1c (10) th\u00ec d\u00f9ng l\u1ed1i th\u01a1 tr\u00e0ng thi\u00ean ng\u0169 ng\u00f4n b\u00e0i lu\u1eadt, b\u00e0i d\u00e0i c\u00f3 \u0111\u1ebfn b\u1ea3y m\u01b0\u01a1i v\u1ea7n, ng\u1eafn th\u00ec n\u0103m m\u01b0\u01a1i ho\u1eb7c ba m\u01b0\u01a1i v\u1ea7n. Gieo v\u1ea7n ph\u1ea3i \u00e1p v\u1eadn v\u00e0o c\u00e2u \u0111\u1ea7u, \u0111\u1ea7u \u0111\u1ec1 \u0111\u00e3 kh\u00f3, v\u1ea7n l\u1ea1i ng\u1eb7t ngh\u00e8o, c\u1ed1 b\u00f3 bu\u1ed9c l\u00e0m cho kh\u00f3 kh\u0103n. Ta coi nh\u1eefng \u0111\u1ea7u \u0111\u1ec1 v\u00e0 v\u1ea7n v\u1ec1 thi H\u1ed9i, thi H\u01b0\u01a1ng, l\u1ea1i c\u00e0ng kh\u00f3. Ta xem s\u00e1ch C\u00e1t Xuy\u00ean ti\u1ec7p b\u00fat th\u1ea5y c\u00f3 c\u00e2u th\u01a1 \u1ee9ng ch\u1ebf m\u00e0 vi\u1ebft li\u1ec1u r\u1eb1ng: \u201cTh\u1eddi h\u00e2n ph\u00f9ng ch\u00ed tr\u1ecb, th\u1ea7n nguy\u1ec7n th\u00fa tam th\u00ea\u201d (11) th\u00ec ai c\u0169ng ph\u1ea3i b\u1eadt c\u01b0\u1eddi! _______ (1) Nguy\u00ean \u1ee7y l\u00e0 ngu\u1ed3n g\u1ed1c. (2) T\u1ee9c l\u00e0 th\u1eddi L\u1ee5c tri\u1ec1u, k\u1ec3 t\u1eeb \u0110\u00f4ng T\u1ea5n tr\u1edf \u0111i, kho\u1ea3ng th\u1ebf k\u1ef7 IV \u0111\u1ebfn th\u1ebf k\u1ef7 VI. (3) Thuy\u1ebf c\u1ee7a nh\u00e0 Ph\u1eadt v\u00e0 thuy\u1ebft c\u1ee7a \u0111\u1ea1o L\u00e3o. (4) Nh\u00e0 \u0110\u01b0\u1eddng h\u1ecd L\u00fd n\u00ean g\u1ecdi l\u00e0 L\u00fd \u0110\u01b0\u1eddng. (5) \u0110\u1ea1i B\u1ea3o (1440 \u20131442) l\u00e0 ni\u00ean hi\u1ec7u \u0111\u1eddi L\u00ea Th\u00e1i T\u00f4ng. (6) Quang Thu\u1eadn (1460 \u2013 1469) l\u00e0 ni\u00ean hi\u1ec7u \u0111\u1eddi L\u00ea Th\u00e1nh T\u00f4ng. (7) Di\u00ean Th\u00e0nh (1578 \u2013 1585) l\u00e0 ni\u00ean hi\u1ec7u \u0111\u1eddi M\u1ea1c M\u1eadu H\u1ee3p. (8) Nguy\u1ec5n T\u00f4n Khu\u00ea (1692 \u2013 ?) hi\u1ec7u l\u00e0 Th\u01b0 Hi\u00ean, ng\u01b0\u1eddi l\u00e0ng Ph\u00fac Kh\u00ea, huy\u1ec7n Ng\u1ef1 Thi\u00ean, t\u1ec9nh S\u01a1n Nam (nay thu\u1ed9c t\u1ec9nh Th\u00e1i B\u00ecnh). \u0110\u1eadu Ho\u00e0ng gi\u00e1p n\u0103m 1721 (\u0111\u1eddi B\u1ea3o Th\u00e1i). C\u00f3 S\u1ee9 hoa t\u00f9ng v\u1ecbnh, V\u1ecbnh s\u1eed thi tuy\u1ec3n. Nguy\u1ec5n Huy O\u00e1nh (1722 - 1799) hi\u1ec7u Th\u1ea1c \u0110\u00ecnh, ng\u01b0\u1eddi l\u00e0ng Lai Th\u1ea1ch, huy\u1ec7n La S\u01a1n, t\u1ec9nh H\u00e0 T\u0129nh. \u00d4ng l\u00e0 anh c\u1ee7a Nguy\u1ec5n Qu\u00fdnh, l\u00e0 cha c\u1ee7a Nguy\u1ec5n Huy T\u1ef1. \u0110\u1eadu Th\u00e1m hoa n\u0103m 1748 (\u0111\u1eddi C\u1ea3nh H\u01b0ng). C\u00f3 l\u00e0m nhi\u1ec1u t\u1eadp th\u01a1 khi \u0111i s\u1ee9 Trung Qu\u1ed1c: Ph\u1ee5ng s\u1ee9 Y\u00ean Kinh t\u1ed5ng ca, Th\u1ea1c \u0110\u00ecnh di c\u1ea3o. H\u1ed3 S\u0129 \u0110\u1ed1ng (1738 \u2013 ?) hi\u1ec7u l\u00e0 Dao \u0110\u00ecnh, t\u1ef1 l\u00e0 Long Th\u1ee7, ng\u01b0\u1eddi l\u00e0ng Ho\u00e0n H\u1eadu, huy\u1ec7n Qu\u1ef3nh L\u01b0u, t\u1ec9nh Ngh\u1ec7 An. \u0110\u1eadu Ho\u00e0ng Gi\u00e1p n\u0103m 1772 (\u0111\u1eddi C\u1ea3nh H\u01b0ng). C\u00f3 hai t\u1eadp th\u01a1: Hoa t\u00f9ng khi\u1ec3n h\u1ee9ng t\u1eadp v\u00e0 Dao \u0110\u00ecnh thi t\u1eadp. (9) Ph\u00fac Kh\u00ea c\u00f4ng ch\u1ec9 Nguy\u1ec5n T\u00f4n Khu\u00ea, Lai Th\u1ea1ch c\u00f4ng ch\u1ec9 Nguy\u1ec5n Huy O\u00e1nh, Ho\u00e0n H\u1eadu c\u00f4ng ch\u1ec9 H\u1ed3 S\u0129 \u0110\u1ed1ng. (10) \u1ee8ng ch\u1ebf \u0111\u00f4ng c\u00e1c l\u00e0 quan \u0111\u00f4ng c\u00e1c l\u00e0m th\u01a1 theo \u0111\u1ea7u \u0111\u1ec1 vua cho. (11) Ngh\u0129a l\u00e0 m\u1eebng g\u1eb7p th\u1eddi th\u1ecbnh \u0111\u1ea1t, mu\u1ed1n l\u1ea5y \u0111\u1ee7 ba b\u00e0!","TH\u1ec2 V\u0102N S\u00c1CH S\u00e1ch Chu quan ch\u00e9p r\u1eb1ng: l\u1eddi c\u1ee7a nh\u00e0 vua ph\u00e1t ra g\u1ecdi l\u00e0 s\u00e1ch, t\u1ee9c nh\u01b0 nh\u1eefng l\u1eddi s\u00e1ch m\u1ec7nh, l\u1eddi \u0111i\u1ec3n s\u00e1ch ch\u00e9p \u1edf trong c\u00e1c truy\u1ec7n k\u00fd. \u0110\u1ebfn \u0111\u1eddi H\u00e1n, vua m\u1edbi l\u1ea5y b\u00e0i s\u00e1ch thi h\u1ecdc tr\u00f2. K\u1ec3 ra c\u00f3 hai th\u1ec3 s\u00e1ch. M\u1ed9t l\u00e0 th\u1ec3 \u201cch\u1ebf s\u00e1ch\u201d, l\u00e0 \u0111em ngu\u1ed3n g\u1ed1c tr\u1ecb lo\u1ea1n c\u1ed5 kim v\u00e0 nh\u1eefng \u0111i\u1ec1u ch\u00ednh s\u1ef1 hay d\u1edf hi\u1ec7n \u0111ang thi h\u00e0nh \u0111\u1ec3 h\u1ecfi; h\u1ecdc tr\u00f2 c\u1ee9 l\u1ea5y ki\u1ebfn th\u1ee9c c\u1ee7a m\u00ecnh m\u00e0 b\u00e0y t\u1ecf \u0111\u1ed1i \u0111\u00e1p, g\u1ecdi l\u00e0 \u0111\u1ed1i s\u00e1ch. Tr\u01b0\u1edbc nh\u1ea5t, c\u00f3 nh\u1eefng b\u00e0i v\u0103n \u0111\u00ecnh \u0111\u1ed1i (1) c\u1ee7a \u00f4ng \u0110\u1ed5ng Tr\u1ecdng Th\u01b0, C\u00f4ng T\u00f4n Ho\u1eb1ng. \u0110\u1eddi \u0110\u01b0\u1eddng c\u00f3 L\u01b0u Ph\u1ea7n v\u00ec \u0111\u1ed1i s\u00e1ch n\u00f3i th\u1eb3ng qu\u00e1 n\u00ean h\u1ecfng. \u0110\u1eddi T\u1ed1ng c\u00f3 Di\u1ec7p T\u1ed5 H\u1ee3p \u0111\u1ed1i s\u00e1ch a dua l\u1ea1i \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1ed7 \u0111\u1ea7u. T\u00f4 \u0110\u00f4ng Pha c\u00f3 so\u1ea1n b\u00e0i \u0111\u1ed1i s\u00e1ch ng\u1ef1 thi Ti\u1ebfn s\u0129 \u0111em ti\u1ebfn tr\u00ecnh. \u0110\u1eddi Nam T\u1ed1ng c\u00f3 b\u00e0i v\u0103n \u0111\u00ecnh \u0111\u1ed1i c\u1ee7a \u00f4ng V\u0103n Thi\u00ean T\u01b0\u1eddng, c\u00e1c quan \u0111\u1ecdc quy\u1ec3n ph\u1ea3i khen quy\u1ec3n v\u0103n \u0111\u00ecnh \u0111\u1ed1i \u1ea5y l\u00e0 \\\"c\u1ed5 ngh\u1ecb nh\u01b0 qui gi\u00e1m, trung can nh\u01b0 thi\u1ebft th\u1ea1ch\\\" (2). Nh\u1eefng b\u00e0i v\u0103n thi Tr\u1ea1ng nguy\u00ean \u0111\u1eddi g\u1ea7n \u0111\u00e2y c\u0169ng \u0111\u1ec1u l\u00e0 th\u1ec3 v\u0103n \u0111\u1ed1i s\u00e1ch c\u1ea3. Ch\u1ebf s\u00e1ch t\u1ee9c l\u00e0 \u0111\u1ea7u \u0111\u1ec1 b\u00e0i \u0111\u1ed1i s\u00e1ch, nh\u01b0 vua V\u00f5 \u0110\u1ebf nh\u00e0 H\u00e1n ng\u1ef1 ra ngo\u00e0i hi\u00ean, ra ba b\u00e0i s\u00e1ch thi h\u1ecdc tr\u00f2; \u0111\u1eddi Nam Tri\u1ec1u, L\u01b0u T\u1ed1ng (3) ra n\u0103m b\u00e0i s\u00e1ch thi cho h\u1ecdc tr\u00f2; nay \u0111\u1ec1u ch\u00e9p \u1edf trong s\u00e1ch Chi\u00eau Minh v\u0103n tuy\u1ec3n, c\u0169ng l\u00e0 nh\u1eefng \u0111\u1ea7u b\u00e0i ch\u1ebf s\u00e1ch c\u1ee7a c\u00e1c vua \u0111\u1eddi sau ra, khi thi \u0111\u00ecnh, nh\u01b0 th\u1ebf g\u1ecdi l\u00e0 Ho\u00e0ng th\u01b0\u1ee3ng ch\u1ebf s\u00e1ch. Hai l\u00e0 th\u1ec3 \u201cth\u00ed s\u00e1ch\u201d l\u00e0 khi \u1edf ngo\u00e0i qu\u1eadn qu\u1ed1c c\u00f3 c\u1eed nh\u1eefng h\u1ecdc tr\u00f2 minh kinh l\u00ean, ho\u1eb7c thi\u00ean t\u1eed th\u00e2n ra b\u00e0i s\u00e1ch, ho\u1eb7c quan h\u00e1i th\u01b0\u1eddng b\u1ed9 L\u1ec5 ra \u0111\u1ea7u b\u00e0i, ch\u1ec9 chuy\u00ean h\u1ecfi v\u1ec1 \u0111\u1ea1i ngh\u0129a trong m\u1ed9t kinh c\u1ee7a m\u00ecnh h\u1ecdc t\u1eadp v\u00e0 nh\u1eefng ngh\u0129a trong s\u00e1ch Hi\u1ebfu kinh, Lu\u1eadn ng\u1eef, \u0111\u1eb7t ra \u0111\u1ea7u \u0111\u1ec1 m\u00e0 h\u1ecfi g\u1ecdi l\u00e0 th\u00ed s\u00e1ch. Ng\u01b0\u1eddi n\u00e0o chuy\u00ean h\u1ecdc kinh n\u00e0o th\u00ec c\u1ee9 l\u1ea5y thuy\u1ebft c\u1ee7a m\u00ecnh s\u1edf h\u1ecdc \u0111em ra \u0111\u1ed1i \u0111\u00e1p. L\u1ed1i v\u0103n \u1ea5y ch\u1ec9 c\u1ed1t nh\u1edb nh\u1eefng \u0111i\u1ec1u truy\u1ec1n th\u1ee5, ch\u1ee9 kh\u00f4ng ph\u1ea3i ch\u1ea1m tr\u1ed5, g\u1ecdt \u0111\u1ebdo, g\u1ecdi l\u00e0 l\u1ed1i v\u0103n \u201cx\u1ea1 s\u00e1ch\u201d. S\u00e1ch H\u00e1n th\u01b0 ch\u00e9p: H\u00e0 gian Hi\u1ebfn V\u01b0\u01a1ng v\u00e0o ch\u1ea7u, vua V\u00f5 \u0110\u1ebf c\u00f3 ra b\u00e0i s\u00e1ch h\u1ecfi ba m\u01b0\u01a1i \u0111i\u1ec1u, Hi\u1ebfn V\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ec1u \u0111\u1ed1i \u0111\u00e1p \u0111\u01b0\u1ee3c c\u1ea3. Vua V\u00f5 \u0110\u1ebf xu\u1ed1ng chi\u1ebfu khen r\u1eb1ng \\\"X\u01b0a kia vua Thang kh\u1edfi l\u00ean t\u1eeb b\u1ea3y m\u01b0\u01a1i d\u1eb7m \u0111\u1ea5t, vua V\u0103n kh\u1edfi l\u00ean t\u1eeb m\u1ed9t tr\u0103m d\u1eb7m \u0111\u1ea5t, nay V\u01b0\u01a1ng n\u00ean c\u1ed1 g\u1eafng h\u1ecdc l\u00ean!\\\". Hi\u1ebfn V\u01b0\u01a1ng t\u1eeb khi tr\u1edf v\u1ec1 n\u01b0\u1edbc, l\u1ea1i vui ch\u01a1i u\u1ed1ng r\u01b0\u1ee3u qu\u00e1 m\u00e0 m\u1ea5t. \u0110\u1eddi \u0110\u01b0\u1eddng, \u00f4ng V\u01b0\u01a1ng Duy xin \u0111\u1ed5i ph\u00e9p thi khoa Minh kinh v\u00e0 c\u00e1c l\u1ec1 l\u1ed1i ra n\u0103m b\u00e0i s\u00e1ch ho\u1eb7c ba b\u00e0i s\u00e1ch. \u0110\u1eddi T\u1ed1ng, \u00f4ng Ph\u1ea1m Thu\u1eabn Nh\u1eadn khi v\u00e0o thi g\u1eb7p b\u00e0i s\u00e1ch h\u1ecfi v\u1ec1 T\u1eed S\u1ea3n c\u00f3 b\u1ed1n \u0111i\u1ec1u \u0111\u1ea1o qu\u00e2n t\u1eed l\u00e0 nh\u1eefng g\u00ec? \u00d4ng \u0111\u00e1p l\u1ea1i r\u1eb1ng: \u201c1)Tr\u1ecb m\u00ecnh ph\u1ea3i cung. 2) Ch\u1ea5p s\u1ef1 ph\u1ea3i k\u00ednh. 3) L\u1ea5y \u0111i\u1ec1u ngh\u0129a sai khi\u1ebfn ng\u01b0\u1eddi. 4) L\u1ea5y \u0111i\u1ec1u hu\u1ec7 y\u00ean d\u00e2n\\\". \u1ea4y \u0111\u1ea1i kh\u00e1i th\u1ec3 v\u0103n th\u00ed s\u00e1ch, x\u1ea1 s\u00e1ch l\u00e0 nh\u01b0 th\u1ebf. T\u1eeb \u0111\u1eddi nh\u00e0 Minh tr\u1edf v\u1ec1 sau, m\u1edbi h\u1ee3p nh\u00e0 h\u1ecdc hi\u1ec7u v\u00e0 vi\u1ec7c khoa c\u1eed l\u00e0m m\u1ed9t. Khi tuy\u1ec3n ng\u01b0\u1eddi v\u00e0o ch\u1ed1n tri\u1ec1u ch\u00ednh th\u00ec ch\u1ec9 l\u1ea5y khoa Ti\u1ebfn s\u0129 l\u00e0m ti\u00eau chu\u1ea9n \u0111\u1ec3 ch\u1ecdn l\u1ef1a, l\u00fac thi \u0110\u00ecnh th\u00ec ki\u00eam c\u1ea3 l\u1ed1i v\u0103n \u201cch\u1ebf s\u00e1ch\u201d v\u00e0 \u201cth\u00ed s\u00e1ch\u201d, m\u00e0 ra m\u1ed9t b\u00e0i ch\u1ebf s\u00e1ch \u0111\u1ec3 h\u1ecfi, khi h\u1ecdc tr\u00f2 l\u00e0m v\u0103n \u0111\u1ed1i \u0111\u00e1p th\u00ec ki\u00eam c\u1ea3 l\u1ed1i v\u0103n \u201c\u0111\u1ed1i s\u00e1ch\u201d v\u00e0 \u201cx\u1ea1 s\u00e1ch\u201d, g\u1ecdi l\u00e0 th\u1ec3 v\u0103n \u201c\u0111\u1ed1i s\u00e1ch\u201d. L\u00e0m nh\u01b0 th\u1ebf l\u00e0 \u0111\u1ec3 cho nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi h\u1ecdc chuy\u00ean t\u1eebng kinh kh\u00f4ng nh\u1eefng ch\u1ec9 thi\u00ean v\u1ec1 h\u1ecdc hu\u1ea5n h\u1ed7 m\u00e0 th\u00f4i, v\u00e0 nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi h\u1ecdc kinh lu\u00e2n c\u0169ng kh\u00f4ng \u0111\u1ebfn n\u1ed7i ph\u00f9 phi\u1ebfm th\u00e0nh ra l\u00f4ng b\u00f4ng qu\u00e1. C\u00e1i \u00fd \u1ea5y th\u1ef1c l\u00e0 hay. N\u01b0\u1edbc ta \u0111\u1eddi L\u00fd, \u0111\u1eddi Tr\u1ea7n, nh\u1eefng b\u00e0i s\u00e1ch thi h\u1ecdc tr\u00f2, ta ch\u01b0a \u0111\u01b0\u1ee3c tr\u00f4ng th\u1ea5y. \u0110\u1eddi Ti\u1ec1n L\u00ea, h\u1ecdc quy, thi ph\u00e1p ch\u00e9p \u0111\u1ee7 c\u1ea3 \u1edf trong Th\u1ef1c l\u1ee5c, m\u1edbi chuy\u00ean l\u1ea5y v\u0103n s\u00e1ch l\u00e0m ch\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh thi H\u01b0\u01a1ng, thi H\u1ed9i, thi \u0110\u00ecnh. \u0110\u00f3 c\u0169ng l\u00e0 theo ph\u00e9p nh\u00e0 Minh m\u00e0 ch\u00e2m ch\u01b0\u1edbc l\u1ea1i. Ta th\u01b0\u1eddng th\u1ea5y n\u0103m H\u1ed3ng \u0110\u1ee9c th\u1ee9 hai m\u01b0\u01a1i m\u1ed1t (1491) c\u00f3 ra b\u00e0i ch\u1ebf s\u00e1ch r\u1eb1ng: \\\"T\u1eeb \u0111\u1eddi x\u01b0a c\u00f3 \u0111\u1ea5ng minh v\u01b0\u01a1ng th\u00e1nh ch\u00faa tr\u1ecb trong c\u00f5i \u0111\u1eddi, \u0111\u1ec1u ph\u1ea3i c\u1ea5t trong b\u1ecf \u0111\u1ee5c, chu\u1ed9ng t\u00e0i b\u1ecf tham l\u00e0 vi\u1ec7c tr\u01b0\u1edbc nh\u1ea5t, v.v...\\\". \u0110\u1ea7u b\u00e0i v\u0103n s\u00e1ch \u01b0\u1edbc \u0111\u1ed9 hai tr\u0103m ch\u1eef, \u0111\u1ea1i l\u01b0\u1ee3c tr\u01b0\u1edbc h\u1ecfi v\u1ec1 nh\u1eefng s\u1ef1 hay d\u1edf c\u1ee7a \u0111\u1eddi x\u01b0a, r\u1ed3i \u0111\u1ebfn nh\u1eefng vi\u1ec7c thi h\u00e0nh \u0111\u1eddi b\u1ea5y gi\u1edd. B\u00e0i v\u0103n h\u1ecfi m\u1ed9t c\u00e1ch bao h\u00e0m, r\u1ed9ng r\u00e3i; kh\u00f4ng ph\u1ea3i ng\u01b0\u1eddi h\u1ecdc qu\u00e1n xuy\u1ebfn c\u1ed5 kim th\u00ec kh\u00f4ng th\u1ec3","h\u1ea1 b\u00fat vi\u1ebft \u0111\u01b0\u1ee3c. V\u1eady n\u00ean ch\u1ecdn \u0111\u01b0\u1ee3c nhi\u1ec1u ng\u01b0\u1eddi t\u00e0i gi\u1ecfi. Nh\u1eefng \u0111\u1eddi g\u1ea7n \u0111\u00e2y kh\u00f4ng th\u1ec3 s\u00e1nh k\u1ecbp. T\u1eeb \u0111\u1eddi Di\u00ean Th\u00e0nh (4) tr\u1edf l\u00ean, n\u1ec1n n\u1ebfp \u1ea5y v\u1eabn c\u00f2n. \u0110\u1ebfn \u0111\u1eddi Quang H\u01b0ng (5) tr\u1edf v\u1ec1 sau, ng\u01b0\u1eddi ra \u0111\u1ea7u b\u00e0i ch\u1ec9 chuy\u00ean h\u1ecfi v\u1ec1 nh\u1eefng c\u00e2u hi\u1ec3m h\u00f3c, kh\u00f3 kh\u0103n, ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ed1i s\u00e1ch ch\u1ec9 c\u1ed1t ghi nh\u1edb \u0111\u01b0\u1ee3c v\u0103n c\u0169 l\u00e0 h\u01a1n. Trong m\u1ed9t b\u00e0i th\u00ed s\u00e1ch c\u00f3 \u0111\u1ebfn v\u00e0i m\u01b0\u01a1i m\u1ee5c, m\u1ed7i m\u1ed9t m\u1ee5c c\u00f3 \u0111\u1ebfn ba b\u1ed1n \u0111o\u1ea1n, g\u1ecdi l\u00e0 \u201cv\u0103n m\u1ee5c\u201d. Ng\u01b0\u1eddi n\u00e0o xem r\u1ed9ng nh\u1edb nhi\u1ec1u th\u00ec m\u1ed7i \u0111\u1ec1 tr\u1ea3 l\u1eddi \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1ebfn m\u01b0\u1eddi s\u00e1u, m\u01b0\u1eddi b\u1ea3y hay m\u01b0\u1eddi t\u00e1m \u0111o\u1ea1n; m\u1ed7i \u0111o\u1ea1n ch\u1ec9 nh\u1eb7t v\u00e0i ba m\u01b0\u01a1i ch\u1eef \u0111i\u1ec3n c\u1ed1 \u1edf trong s\u00e1ch th\u00ec c\u00f3 th\u1ec3 \u0111o\u1ea1t gi\u00e1p tranh kh\u00f4i \u0111\u01b0\u1ee3c. L\u00e0m v\u0103n nh\u01b0 th\u1ebf, sao c\u00f3 th\u1ec3 x\u00e1c th\u1ef1c \u0111\u01b0\u1ee3c vi\u1ec7c c\u1ed5 kim, b\u00ecnh lu\u1eadn \u0111\u01b0\u1ee3c s\u1ef1 hay d\u1edf, \u0111\u1ec3 cho t\u1ecf c\u00e1i s\u1edf h\u1ecdc c\u1ee7a m\u00ecnh? G\u1ea7n \u0111\u00e2y, \u0111\u1ea7u b\u00e0i v\u0103n s\u00e1ch l\u1ea1i chuy\u00ean h\u1ecfi v\u1ec1 m\u1ed9t m\u1ee5c, b\u00e0i n\u00e0o d\u00e0i th\u00ec \u0111\u1ed9 v\u00e0i m\u01b0\u01a1i \u0111o\u1ea1n, ng\u1eafn th\u00ec \u0111\u1ed9 h\u01a1n m\u01b0\u1eddi \u0111o\u1ea1n, \u00edt ra c\u0169ng \u0111\u1ed9 b\u1ed1n n\u0103m \u0111o\u1ea1n, ch\u1ec9 \u0111em nh\u1eefng ngh\u0129a v\u1eb7t trong kinh, truy\u1ec7n, s\u1eed, s\u00e1ch, r\u1ed3i v\u1eb7n v\u1eb9o h\u1ecfi \u0111i h\u1ecfi l\u1ea1i, g\u1ecdi l\u00e0 \u201c\u00e1n s\u00e1ch\u201d. K\u1ebb \u0111\u1ed1i s\u00e1ch ch\u1ec9 khi\u00ean c\u01b0\u1ee1ng \u00fd ngh\u0129a, t\u00f9y theo t\u1eebng ch\u1ed7 m\u00e0 gi\u1ea3i th\u00edch tr\u1ea3 l\u1eddi, c\u1ea7u cho tr\u00fang \u00fd kh\u1ea3o quan l\u00e0 \u0111\u01b0\u1ee3c, c\u00f2n nh\u01b0 \u00fd ngh\u0129a tinh vi c\u1ee7a c\u1ed5 nh\u00e2n th\u00ec kh\u00f4ng x\u00e9t \u0111\u1ebfn. V\u00ec v\u1eady, k\u1ebb \u0111\u1ed7 \u0111\u1ea1t l\u00e0m quan thi\u00ean l\u1ec7ch th\u00ec nhi\u1ec1u, ch\u00ednh tr\u1ef1c th\u00ec \u00edt. \u0110\u1ebfn l\u00fac v\u1ec1 h\u01b0u ho\u1eb7c ph\u1ea3i gi\u1ea3i ch\u1ee9c th\u00f4i l\u00e0m quan, th\u00ec ng\u00e0y th\u01b0\u1eddng v\u00f4 s\u1ef1, h\u1ecd l\u1ea1i x\u00fai gi\u1ee5c ki\u1ec7n c\u00e1o \u0111i\u00eau toa, \u0111\u00f3 c\u0169ng l\u00e0 th\u1eddi v\u1eadn xui n\u00ean. Kho\u1ea3ng n\u0103m Gi\u00e1p Th\u00ecn, \u1ea4t T\u1ef5 (1784 \u2013 1785) \u0111\u1eddi C\u1ea3nh H\u01b0ng, nh\u00e0 Gi\u00e1m (V\u0103n Mi\u1ebfu, H\u00e0 N\u1ed9i) khi tr\u01b0\u1edbc g\u1eb7p ng\u00e0y m\u1ed9t m\u1ed9t, ng\u00e0y r\u1eb1m th\u01b0\u1eddng h\u1ecdp h\u1ecdc tr\u00f2 l\u1ea1i b\u00ecnh v\u0103n, c\u00e1c quan v\u0103n \u0111\u1ec1u \u0111\u1ebfn h\u1ed9i h\u1ecdp, ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ebfn nghe b\u00ecnh v\u0103n, v\u00f2ng trong v\u00f2ng ngo\u00e0i, \u0111\u00f4ng nh\u01b0 ki\u1ebfn. Khi \u1ea5y, c\u00f3 m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00e0n b\u00e0 \u0111\u1ebfn tr\u01b0\u1edbc c\u1eeda nh\u00e0 Gi\u00e1m mu\u1ed1n xin v\u00e0o xem, l\u00ednh canh \u0111u\u1ed5i kh\u00f4ng cho v\u00e0o. B\u00e0 ta \u0111\u1ee9ng tr\u00f4ng v\u00e0o tr\u01b0\u1edbc c\u1eeda nh\u00e0 Gi\u00e1m v\u00e1i l\u1ea1y m\u00e0 r\u1eb1ng: \\\"Ch\u1eb3ng hay khi x\u01b0a th\u00e1nh nh\u00e2n l\u1eadp gi\u00e1o th\u1ebf n\u00e0o m\u00e0 nay c\u00e1c quan h\u1ec5 h\u1ea1 ng\u00f2i b\u00fat xu\u1ed1ng ph\u00e1n \u0111o\u00e1n m\u1ed9t l\u1eddi l\u00e0 kh\u00f4ng c\u00f2n k\u00eau v\u00e0o \u0111\u00e2u \u0111\u01b0\u1ee3c n\u1eefa?\\\". Ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00e0n b\u00e0 \u1ea5y v\u1eeba l\u1ea1y v\u1eeba kh\u00f3c m\u00e0 \u0111i. \u00d4i! Ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00e0n b\u00e0 qu\u00ea m\u00f9a \u1ea5y ch\u1eb3ng tr\u00e1ch l\u00e0m chi, nh\u01b0ng c\u00e1c ng\u00e0i l\u00e0 b\u1eadc v\u0103n h\u1ecdc, l\u00e0m n\u00ean quan, m\u00e0 \u0111\u1ec3 cho d\u00e2n \u0111\u1ebfn n\u1ed7i th\u1ebf, th\u00ec n\u1ee1 l\u00f2ng n\u00e0o! _______ (1) \u0110\u00ecnh \u0111\u1ed1i l\u00e0 \u0111\u1ed1i s\u00e1ch khi thi \u0110\u00ecnh. (2) N\u00f3i v\u0103n ch\u01b0\u01a1ng c\u1ee7a V\u0103n Thi\u00ean Tr\u01b0\u1eddng gi\u00e0 d\u1eb7n \u0111\u00e1ng l\u00e0m m\u1eabu m\u1ef1c, l\u00f2ng d\u1ea1 th\u00ec trung ngh\u0129a nh\u01b0 s\u1eaft \u0111\u00e1. (3) Nh\u00e0 T\u1ed1ng h\u1ecd L\u01b0u n\u00ean g\u1ecdi l\u00e0 L\u01b0u T\u1ed1ng. (4) Di\u00ean Th\u00e0nh (1587 \u2013 1585) l\u00e0 ni\u00ean hi\u1ec7u M\u1ea1c M\u1eadu H\u1ee3p. (5) Quang H\u01b0ng (1578 \u2013 1599) l\u00e0 ni\u00ean hi\u1ec7u L\u00ea Th\u1ebf T\u00f4ng.","VI\u1ec6C TAI D\u1eca Kho\u1ea3ng n\u0103m \u1ea4t T\u1ef5, B\u00ednh Ng\u1ecd (1785 \u2013 1786) \u0111\u1eddi C\u1ea3nh H\u01b0ng, \u1edf b\u00e3i c\u00e1t b\u1edd s\u00f4ng g\u1ea7n l\u00e0ng B\u00e1t Tr\u00e0ng, th\u1ea5y n\u1ed5i l\u00ean ng\u1ecdn l\u1eeda xanh, l\u1ea5y c\u00e0nh tre kh\u00f4 n\u00e9m v\u00e0o th\u00ec ch\u00e1y b\u00f9ng l\u00ean, nh\u01b0ng nh\u1eefng c\u00e2y \u0111\u1eadu, c\u00e2y d\u00e2u v\u1eabn kh\u00f4ng b\u1ecb h\u1ea1i g\u00ec c\u1ea3. \u0110\u00e0n Nam Giao, ch\u1ed7 l\u1ea7n c\u1eeda th\u1ee9 hai, c\u00f3 m\u1ed9t c\u00e1i gi\u1ebfng \u0111\u00e1, tr\u00ean m\u1eb7t n\u01b0\u1edbc c\u0169ng th\u1ea5y n\u1ed5i l\u1eeda xanh. S\u00f4ng B\u1ea1ch \u0110\u1eb1ng \u1edf huy\u1ec7n Th\u1ee7y \u0110\u01b0\u1eddng, t\u1ef1 nhi\u00ean th\u1ea5y tr\u00ean s\u00f4ng tr\u00f4i n\u1ed5i nh\u1eefng \u0111\u1ea7u ng\u01b0\u1eddi b\u1eb1ng \u0111\u1ea7u ng\u00f3n tay c\u00e1i, \u0111\u1ed9i m\u0169 ch\u1eef \u0111inh, \u0111\u1ea7u t\u00f3c x\u1ed3m xo\u00e0m. \u0110\u1eadp v\u1ee1 ra th\u00ec th\u1ea5y m\u00e1u ch\u1ea3y l\u1ea7y nh\u1ea7y nh\u01b0 \u00f3c c\u00e1, m\u00f9i h\u00f4i tanh, ba ng\u00e0y m\u1edbi h\u1ebft. \u0110\u1ebfn khi nh\u00e0 T\u00e2y S\u01a1n l\u1ea5y \u0111\u01b0\u1ee3c to\u00e0n qu\u1ed1c, m\u00f9a xu\u00e2n n\u0103m M\u1eadu Ng\u1ecd (1798) tr\u00ean s\u00f4ng B\u1ea1ch \u0110\u1eb1ng c\u0169ng th\u1ea5y tr\u00f4i n\u1ed5i \u0111\u1ea7u ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ed9i kh\u0103n \u0111\u1ecf, m\u1eb7t tr\u1eafng, \u0111\u1ea7u t\u00f3c c\u0169ng x\u1ed3m xo\u00e0m nh\u01b0 l\u1ea7n tr\u01b0\u1edbc. K\u1ebb hi\u1ebfu s\u1ef1 nh\u1eb7t l\u1ea5y \u0111em v\u1ec1 \u0111\u1ec3 m\u1ed9t ch\u1eef, v\u00e0i ng\u00e0y kh\u00f4 qu\u1eaft l\u1ea1i nh\u01b0 qu\u1ea3 c\u00e2y \u0111a. M\u00f9a h\u00e8 n\u0103m sau, \u1edf Trung B\u1ed9 l\u1ea1i c\u00f3 t\u1eebng l\u0169 c\u00f3c r\u1ee7 nhau qua s\u00f4ng Nh\u1ecb H\u00e0 m\u00e0 sang b\u00ean B\u1eafc, con n\u00e0o kh\u00f4ng sang \u0111\u01b0\u1ee3c, ch\u1ebft tr\u00f4i c\u0169ng nhi\u1ec1u. M\u00f9a h\u00e8 n\u0103m K\u1ef7 D\u1eadu (1789) (1), ch\u00faa T\u00e2y S\u01a1n l\u1ea5y \u0111\u01b0\u1ee3c B\u1eafc Th\u00e0nh, v\u00e0o \u0111\u00f3ng \u1edf Khang c\u00f4ng ph\u1ee7. G\u1eb7p khi \u1ea5y m\u1ea5y ng\u00e0y m\u01b0a lu\u00f4n, nh\u00e0 ti\u1ec1n \u0111\u01b0\u1eddng n\u01b0\u1edbc s\u00e2u h\u01a1n m\u1ed9t th\u01b0\u1edbc, ph\u00fat ch\u1ed1c n\u01b0\u1edbc r\u00fat, gi\u1eefa s\u00e2n th\u1ea5y m\u1ed9t \u0111\u00e1m \u0111\u1ea5t s\u1ee5t xu\u1ed1ng s\u00e2u r\u1ed9ng \u0111\u1ebfn v\u00e0i th\u01b0\u1edbc. Quan \u0110\u1ea1i t\u01b0 m\u00e3 l\u00e0 Nguy\u1ec5n V\u0103n D\u1ee5ng \u0111\u00f3ng \u1edf trong th\u00e0nh, \u0111ang ng\u1ed3i \u1edf nh\u00e0 ngo\u00e0i l\u00e0m vi\u1ec7c, ch\u1ee3t th\u1ea5y tr\u00ean kh\u00f4ng c\u00f3 m\u1ed9t \u0111\u00e0n chim \u0111\u00e1nh nhau, c\u00f3 m\u1ed9t con ch\u1ebft sa xu\u1ed1ng gi\u1eefa s\u00e2n. \u0110\u01b0\u1ee3c \u00edt l\u00e2u, \u00f4ng r\u1eddi dinh ra \u0111\u00f3ng \u1edf ngo\u00e0i th\u00e0nh, ph\u01b0\u1eddng Ph\u00fac Ph\u1ed1, v\u1ec1 ph\u00eda \u0111\u00f4ng b\u1eafc ph\u1ee7 ch\u00faa Tr\u1ecbnh. M\u1ed9t h\u00f4m, tr\u1eddi kh\u00f4ng c\u00f3 m\u00e2y m\u00e0 t\u1ef1 nhi\u00ean s\u00e9t \u0111\u00e1nh v\u00e0o nh\u00e0 ngo\u1ea1i \u0111\u01b0\u1eddng, v\u1ee1 tan c\u00e1i c\u1ed9t ngo\u00e0i hi\u00ean. Nguy\u1ec5n V\u0103n D\u1ee5ng sau c\u00f3 \u0111\u1ebfn c\u1eeda s\u00f4ng Ho\u00e0ng Giang \u0111\u1ec3 b\u1ed1 tr\u00ed vi\u1ec7c ph\u00f2ng th\u1ee7 \u0111\u01b0\u1eddng th\u1ee7y, sai \u0111\u1eafp \u0111\u1ed3n l\u0169y \u1edf tr\u00ean b\u00e3i s\u00f4ng, n\u1eeda \u0111\u00eam t\u1ef1 nhi\u00ean \u0111\u1ea5t s\u1ee5t, m\u1ea5t ba kh\u1ea9u s\u00fang \u0111\u1ea1i b\u00e1c. \u0110\u00f3 \u0111\u1ec1u l\u00e0 \u0111i\u1ec1m l\u1ea1. Ta c\u00f2n nh\u1edb \u0111\u1eddi C\u1ea3nh H\u01b0ng n\u0103m Gi\u00e1p Ng\u1ecd (1774), khi ta m\u1edbi b\u1ea3y tu\u1ed5i, theo h\u1ea7u \u0111\u1ea5ng ti\u00ean \u0111\u1ea1i phu ra nh\u00e0 ri\u00eang \u1edf ph\u1ed1 H\u00e0 Kh\u1ea9u. M\u1ed9t h\u00f4m, ra ch\u01a1i ngo\u00e0i \u0111\u01b0\u1eddng, th\u1ea5y ng\u01b0\u1eddi h\u00e0ng ph\u1ed1 \u0111\u1ee9ng tr\u00f4ng l\u00ean tr\u1eddi. Ta c\u0169ng tr\u00f4ng theo, th\u00ec th\u1ea5y b\u00f3ng m\u1eb7t tr\u1eddi \u0111\u00e3 x\u1ebf, s\u1eafc \u0111\u1ecf nh\u01b0 huy\u1ebft v\u00e0 t\u00e1ch ra l\u00e0m hai. Sau l\u1ea1i nghe c\u00e1c b\u1ea1n h\u1eefu n\u00f3i chuy\u1ec7n r\u1eb1ng n\u0103m Gi\u00e1p Ng\u1ecd k\u00e9o qu\u00e2n v\u00e0o \u0111\u00e1nh trong Nam, ch\u00faa Tr\u1ecbnh Th\u1ecbnh v\u01b0\u01a1ng (Tr\u1ecbnh S\u00e2m) ra ng\u1ef1 l\u1ea7u Ng\u0169 Long \u0111\u1ec3 ti\u1ec5n qu\u1eadn Vi\u1ec7p (2) \u0111em qu\u00e2n \u0111i. B\u1ea5y gi\u1edd, D\u01b0\u01a1ng c\u00f4ng Quy\u1ebft \u1edf L\u1ea1c \u0110\u1ea1o (3) \u0111\u01b0\u01a1ng l\u00e0m quan \u1edf Kinh. Khi tan bu\u1ed5i ch\u1ea7u, m\u1eb7t tr\u1eddi x\u1ebf chi\u1ec1u r\u1ed3i, D\u01b0\u01a1ng c\u00f4ng m\u1edbi r\u1ebd sang h\u01b0\u1edbng b\u1eafc v\u1ec1 Ph\u00fa Th\u1ecb, g\u1eb7p ng\u01b0\u1eddi h\u1ecdc tr\u00f2 l\u00e0 Nguy\u1ec5n H\u00e1n (4). D\u01b0\u01a1ng c\u00f4ng h\u1ecfi: \\\"Nh\u00e0 ng\u01b0\u01a1i c\u00f3 tr\u00f4ng th\u1ea5y g\u00ec kh\u00f4ng?\\\" Nguy\u1ec5n H\u00e1n th\u01b0a r\u1eb1ng: \\\"C\u00f3 tr\u00f4ng th\u1ea5y hai con r\u1ed3ng tr\u1eafng bay t\u1eeb b\u1eafc sang nam, ch\u1ed1c l\u1ea1i th\u1ea5y bay t\u1eeb nam sang b\u1eafc, d\u1ec5 th\u01b0\u1eddng \u0111\u01b0\u01a1ng l\u00fac nh\u00e0 ch\u00faa sai \u0111em qu\u00e2n \u0111i ch\u0103ng?\\\". D\u01b0\u01a1ng c\u00f4ng n\u00f3i \\\"L\u1ea7n n\u00e0y \u0111i th\u00ec t\u1ea5t l\u00e0 th\u1eafng tr\u1eadn, nh\u01b0ng thi\u00ean \u0111\u1ea1o h\u1ea3o ho\u00e0n (5) t\u1eeb \u0111\u00e2y m\u1edbi g\u00e2y n\u00ean vi\u1ec7c binh tranh\u201d. Khi \u1ea5y ta c\u00f2n \u00edt tu\u1ed5i, trong n\u01b0\u1edbc v\u1eabn y\u00ean \u1ed5n, th\u1ea5y c\u00e1c b\u1eadc ti\u1ec1n b\u1ed1i v\u1eabn lo lo\u1ea1n l\u1ea1c \u0111\u1ebfn n\u01a1i, ta cho l\u00e0 chuy\u1ec7n vu v\u01a1. Kh\u00f4ng ng\u1edd l\u1edbn l\u00ean, ch\u00ednh th\u00e2n ta l\u1ea1i g\u1eb7p bu\u1ed5i lo\u1ea1n l\u1ea1c. \u00d4i! Nh\u00e0 n\u01b0\u1edbc h\u01b0ng vong v\u1ed1n c\u00f3 s\u1ed1 \u0111\u1ecbnh tr\u01b0\u1edbc, tr\u1eddi \u0111\u00e3 l\u1ea5y \u0111i\u1ec1m qu\u00e1i d\u1ecb \u0111\u1ec3 cho m\u00e0 r\u0103n s\u1ee3, th\u1ef1c l\u00e0 l\u00f2ng tr\u1eddi nh\u00e2n t\u1eeb l\u1eafm thay! D\u01b0\u01a1ng c\u00f4ng th\u00e2n l\u00e0m quan khanh s\u0129, tr\u00f4ng th\u1ea5y \u0111i\u1ec1m b\u1ea1ch long nh\u01b0 th\u1ebf, sao kh\u00f4ng m\u00e1ch b\u1ea3o vua, l\u1ea1i ch\u1ec9 b\u00e0n ri\u00eang v\u1edbi nhau l\u00e0 c\u1edb l\u00e0m sao? M\u00f9a xu\u00e2n n\u0103m B\u00ednh Ng\u1ecd (1786), l\u00e0ng \u01af\u1edbc L\u1ec5 huy\u1ec7n Thanh Oai c\u00f3 c\u00e1i gi\u1ebfng t\u1ef1 nhi\u00ean n\u01b0\u1edbc s\u00f4i l\u00ean, g\u00e1nh v\u1ec1 nh\u00e0 \u0111\u1ed5 v\u00e0o v\u1ea1i r\u1ed3i m\u00e0 v\u1eabn s\u00f4i, ti\u1ebfng n\u01b0\u1edbc n\u1ed5 l\u00e9p b\u00e9p nh\u01b0 ti\u1ebfng g\u00e0 con k\u00eau, m\u00e3i kh\u00f4ng th\u00f4i, l\u1ea5y tay g\u00f5 v\u00e0o v\u1ea1i th\u00ec im ngay, nh\u01b0ng m\u1ed9t l\u00fac l\u1ea1i th\u1ebf. Th\u00e1ng hai n\u0103m T\u00e2n D\u1eadu (1801) c\u0169ng l\u1ea1i th\u1ea5y","n\u01b0\u1edbc s\u00f4i nh\u01b0 v\u1eady. Chuy\u1ec7n n\u00e0y l\u00e0 em \u00f4ng C\u1eed nh\u00e2n T\u0103ng Qu\u00e2n C\u00e1p n\u00f3i cho ta bi\u1ebft \u0111\u00edch nh\u01b0 th\u1ebf. \u0110\u1eddi T\u00e2y S\u01a1n, n\u0103m M\u1eadu Ng\u1ecd (1798), v\u1ec1 v\u00f9ng huy\u1ec7n Nam S\u00e1ch, huy\u1ec7n Ti\u00ean Minh, ngo\u00e0i \u0111\u1ed3ng c\u00f3 ch\u1ed7 \u0111\u1ea5t v\u00f2ng quanh ch\u1eebng \u0111\u1ed9 hai m\u01b0\u01a1i m\u1eabu, d\u01b0\u1edbi d\u1ea5t nh\u01b0 c\u00f3 con v\u1eady g\u00ec v\u1eeba ch\u1ea1y v\u1eeba k\u00eau. Quan V\u00f5 ph\u00e2n su\u1ea5t \u0111em l\u00ednh ra \u0111\u00e0o ch\u1ed7 \u0111\u1ea5t \u1ea5y, nh\u01b0ng kh\u00f4ng th\u1ea5y g\u00ec c\u1ea3, l\u1eb7ng y\u00ean nghe th\u00ec l\u1ea1i th\u1ea5y ti\u1ebfng k\u00eau \u1edf b\u1ed1n b\u00ean, ch\u1ea1y \u0111i ch\u1ea1y m\u00e3i kh\u00f4ng th\u00f4i. M\u00f9a xu\u00e2n n\u0103m T\u00e2n D\u1eadu (1801), l\u00e0ng Ki\u1ec7t \u0110\u1eb7c huy\u1ec7n Ch\u00ed Linh, t\u1ef1 nhi\u00ean \u0111\u1ea5t n\u1ee9t ra h\u01a1n n\u0103m m\u01b0\u01a1i th\u01b0\u1edbc, s\u00e2u kh\u00f4ng bi\u1ebft \u0111\u00e2u l\u00e0 ch\u1eebng, ng\u01b0\u1eddi l\u00e0ng \u0111em \u0111\u1ea5t l\u1ea5p \u0111i. N\u0103m Canh Th\u00e2n (1800), \u1edf ngo\u00e0i c\u1eeda C\u1ea7u \u0110\u1ea5t c\u00f3 m\u1ed9t nh\u00e0, \u0111\u00e0n b\u00e0 \u0111i v\u1eafng c\u1ea3, ch\u1ec9 c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi ch\u1ee7 \u1edf nh\u00e0; ch\u1ee3t th\u1ea5y b\u00ean c\u1ea1nh b\u1ecf qu\u00ean mi\u1ebfng th\u1ecbt l\u1ee3n, li\u1ec1n \u0111em c\u1ea5t v\u00e0o trong nh\u00e0, r\u1ed3i ra ch\u01a1i ngo\u00e0i c\u1eeda. Khi tr\u1edf v\u00e0o, th\u1ea5y m\u1ea5t mi\u1ebfng th\u1ecbt l\u1ee3n, ng\u1edd cho con m\u00e8o tha m\u1ea5t. Ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00f3 n\u1ed5i gi\u1eadn, m\u1eafng m\u00e8o. Con m\u00e8o ch\u1ee3t n\u00f3i l\u00ean nh\u01b0 ng\u01b0\u1eddi m\u00e0 r\u1eb1ng: \\\"Ai tha m\u1ea5t th\u1ecbt m\u00e0 m\u1eafng!\\\". Ng\u01b0\u1eddi ch\u1ee7 s\u1ee3, l\u00f9i ra, l\u00e0ng x\u00f3m ai c\u0169ng l\u1ea5y l\u00e0m kinh d\u1ecb. Ta \u1edf Kinh nghe chuy\u1ec7n \u1ea5y, l\u1ea1i nh\u1edb n\u0103m Nh\u00e2m D\u1ea7n (1782) \u0111\u1eddi C\u1ea3nh H\u01b0ng c\u00f3 con tr\u00e2u c\u0169ng n\u00f3i ti\u1ebfng ng\u01b0\u1eddi, kh\u00f4ng bi\u1ebft l\u00e0 n\u00f3i ra sao. L\u00e0ng ta v\u1ec1 ph\u00eda t\u00e2y b\u1eafc c\u00f3 ch\u00f9a Ph\u1ed5 Thi\u00ean thu\u1ed9c v\u1ec1 l\u00e0ng D\u01b0\u01a1ng X\u00e1, nh\u01b0ng b\u1ed1n b\u00ean \u0111\u1ec1u l\u00e0 \u0111\u1ea5t l\u00e0ng ta c\u1ea3. T\u1ee5c truy\u1ec1n r\u1eb1ng ch\u00f9a \u1ea5y nguy\u00ean thu\u1ed9c v\u1ec1 l\u00e0ng ta. Khi x\u01b0a, c\u00f3 m\u1ed9t \u1ea3 \u0111\u00e0o gi\u00e0 \u0111i qua c\u1eeda ch\u00f9a b\u1ecb \u00f4ng Long th\u1ea7n trong ch\u00f9a \u0111\u00e1nh ch\u1ebft. Th\u1eddi \u1ea5y, nh\u1eefng k\u1ebb ch\u1ebft \u0111\u01b0\u1eddng, ch\u1ebft \u1edf \u0111\u1ecba ph\u1eadn l\u00e0ng n\u00e0o th\u00ec li\u00ean l\u1ee5y \u0111\u1ebfn l\u00e0ng \u1ea5y. K\u1ebb c\u01b0\u1eddng h\u00e0o nha l\u1ea1i th\u01b0\u1eddng t\u1ea1 s\u1ef1 \u0111\u1ec3 qu\u1ea5y r\u1ed1i. L\u00e0ng ta s\u1ee3 v\u1ea1 l\u00e2y, \u0111\u1ed5 v\u1ea5y l\u00e0 c\u00e1i ch\u00f9a \u1ea5y thu\u1ed9c v\u1ec1 l\u00e0ng b\u00ean, v\u00ec v\u1eady m\u1edbi thu\u1ed9c v\u1ec1 D\u01b0\u01a1ng X\u00e1. Trong ch\u00f9a Ph\u1eadt v\u00e0 Long th\u1ea7n r\u1ea5t thi\u00eang, h\u1ed3n ng\u01b0\u1eddi \u1ea3 \u0111\u00e0o \u0111\u1ebfn kho\u1ea3ng n\u0103m C\u1ea3nh H\u01b0ng v\u1eabn c\u00f2n n\u01b0\u01a1ng t\u1ef1a c\u00e2y \u0111a sau ch\u00f9a \u0111\u1ec3 l\u00e0m ma qu\u1ea5y h\u00e0nh kh\u00e1ch. Ng\u01b0\u1eddi n\u00e0o tu\u1ed5i tr\u1ebb, \u0111\u1eb9p trai \u0111i qua \u0111\u1ea5y th\u01b0\u1eddng \u1ed1m \u0111au m\u00e0 ch\u1ebft. Tr\u01b0\u1edbc c\u1eeda ch\u00f9a, t\u1ea3 h\u1eefu hai b\u00ean, \u0111\u1ec1u c\u00f3 m\u1ed9t c\u00e1i gi\u1ebfng. C\u1ea1nh gi\u1ebfng b\u00ean t\u1ea3 c\u00f3 c\u00e2y c\u1ed5 t\u00f9ng cao v\u00f2i v\u1ecdi, k\u1ebb n\u00f4ng phu \u0111\u00eam \u0111i qua th\u01b0\u1eddng th\u1ea5y c\u00f3 tinh \u0111\u1ecf, to b\u1eb1ng qu\u1ea3 cam l\u1edbn, t\u1eeb tr\u00ean m\u00e2y sa xu\u1ed1ng \u0111\u1ea7u ng\u1ecdn c\u00e2y, ho\u1eb7c t\u1eeb g\u1ed1c c\u00e2y bay v\u00fat l\u00ean. Ng\u01b0\u1eddi ta nghi l\u00e0 ch\u1ed7 kh\u00e1ch Hoa ki\u1ec1u (6) \u0111\u1ec3 c\u1ee7a, c\u0169ng c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi nghi l\u00e0 tinh anh c\u1ee7a tr\u1eddi \u0111\u1ea5t. Tr\u01b0\u1edbc n\u0103m Canh Th\u00e2n (1740) \u0111\u1eddi C\u1ea3nh H\u01b0ng, l\u00e0ng ta c\u00f3 quan \u0110\u00f4ng c\u00e1c V\u00f5 Minh D\u01b0\u01a1ng, phu nh\u00e2n l\u00e0 Ph\u1ea1m Th\u1ecb Th\u01b0\u1eddng ch\u00f4n gi\u1ea5u m\u1ed9t thuy\u1ec1n b\u1ea1c \u1edf trong ch\u00f9a. \u00cdt l\u00e2u, ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ea7y t\u1edb \u0111i ch\u00f4n b\u1ea1c b\u1ecb gi\u1eb7c Ch\u1ea5t b\u1eaft \u0111i m\u1ea5t, n\u00ean kh\u00f4ng bi\u1ebft ch\u1ed7 ch\u00f4n thuy\u1ec1n b\u1ea1c \u1ea5y \u1edf \u0111\u00e2u n\u1eefa. \u00d4ng Nh\u1eef \u0110\u00ecnh To\u1ea3n, ng\u01b0\u1eddi l\u00e0ng Ho\u1ea1ch Tr\u1ea1ch, tin thu\u1eadt phong th\u1ee7y, mu\u1ed1n d\u1eddi ch\u00f9a \u1ea5y \u0111i \u0111\u1ec3 ch\u00f4n m\u1ea3. Long th\u1ea7n ph\u1ea3i ph\u1ee5 v\u00e0o mi\u1ec7ng \u0111\u1ed3ng nh\u00e2n tranh bi\u1ec7n m\u00e3i v\u1edbi \u00f4ng, ch\u00f9a m\u1edbi kh\u1ecfi d\u1eddi \u0111i. Khi ta m\u01b0\u1eddi ba tu\u1ed5i, nghe th\u1ea5y c\u00f3 m\u1ed9t \u0111\u1ea1o s\u0129, nguy\u00ean qu\u00e1n \u1edf l\u00e0ng D\u01b0\u01a1ng X\u00e1, \u0111\u00e0o \u0111\u1ea5t b\u1eaft \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ed9t l\u1ecd b\u1ea1c, nh\u00e2n v\u1eady, m\u1edbi t\u00f4 m\u1ea5y pho t\u01b0\u1ee3ng \u0111\u1ec3 c\u00fang v\u00e0o ch\u00f9a. Trong hai m\u01b0\u01a1i n\u0103m nay, t\u1ec9nh H\u1ea3i D\u01b0\u01a1ng ta th\u01b0\u1eddng b\u1ecb n\u1ea1n binh h\u1ecfa lo\u1ea1n l\u1ea1c lu\u00f4n, nh\u01b0ng m\u1ea5y gian ch\u00f9a \u1ea5y v\u1eabn c\u00f2n nh\u01b0 c\u0169. _______ (1) (L\u01b0u \u00fd: n\u0103m \u0111\u01b0\u1ee3c t\u00ednh theo l\u1ecbch Vi\u1ec7t Nam, ch\u01b0a \u0111\u01b0\u1ee3c s\u1eed d\u1ee5ng tr\u01b0\u1edbc n\u0103m 1967 \u2013 tducchau) (2) T\u1ee9c Ho\u00e0ng Ng\u0169 Ph\u00fac. (3) B\u1ea3n d\u1ecbch vi\u1ebft l\u00e0 D\u01b0\u01a1ng \u01af\u01a1ng. (4) B\u1ea3n d\u1ecbch vi\u1ebft l\u00e0 Nguy\u1ec5n H\u00e3n. (tducchau)","(5) Thi\u00ean \u0111\u1ea1o h\u1ea3o ho\u00e0n ngh\u0129a l\u00e0 \u0111\u1ea1o tr\u1eddi th\u01b0\u1eddng tu\u1ea7n ho\u00e0n. (6) Theo b\u1ea3n g\u1ed1c.","NH\u00c0 H\u1ecc NGUY\u1ec4N \u1ede TI\u00caN \u0110I\u1ec0N \u00d4ng Nguy\u1ec5n Nghi\u1ec5m ng\u01b0\u1eddi l\u00e0ng Ti\u00ean \u0110i\u1ec1n, huy\u1ec7n Nghi Xu\u00e2n, x\u1ee9 Ngh\u1ec7, v\u1ed1n l\u00e0 b\u1ea1ch \u0111inh (1), tu\u1ed5i tr\u1ebb \u0111\u00e3 \u0111\u1ed7 Ti\u1ebfn s\u0129, l\u00e0m quan tr\u1ea3i c\u00e1c \u0111\u1ea1i b\u1ed9, r\u1ed3i v\u00e0o Tham t\u1ee5ng ch\u1ed1n ph\u1ee7 \u0111\u01b0\u1eddng, h\u01a1n m\u01b0\u1eddi n\u0103m m\u1edbi v\u1ec1 tr\u00ed s\u0129, sau l\u1ea1i \u0111\u01b0\u1ee3c tri\u1ec7u ra l\u00e0m quan. N\u0103m Gi\u00e1p Ng\u1ecd (1774) \u0111\u1eddi C\u1ea3nh H\u01b0ng, do ch\u1ee9c \u0110\u1ea1i t\u01b0 \u0111\u1ed3 Xu\u00e2n qu\u1eadn c\u00f4ng, x\u01b0ng l\u00e0m B\u00ecnh nam T\u1ea3 t\u01b0\u1edbng qu\u00e2n. Khi m\u1ea5t, \u0111\u01b0\u1ee3c phong ph\u00fac th\u1ea7n, vinh hi\u1ec3n \u0111\u1ebfn th\u1ebf l\u00e0 c\u00f9ng. Con trai tr\u01b0\u1edfng l\u00e0 Nguy\u1ec5n Kh\u1ea3n c\u0169ng l\u00e0 b\u1eadc phong l\u01b0u ti\u1ebfn s\u0129. Khi \u00f4ng Kh\u1ea3n \u0111\u1ed7, \u0111\u01b0\u1ee3c t\u1ee9 y\u1ebfn \u1edf L\u1ec5 b\u1ed9 \u0111\u01b0\u1eddng th\u00ec quan T\u01b0 \u0111\u1ed3 l\u00e0 Nguy\u1ec5n Nghi\u1ec5m \u0111\u01b0\u01a1ng l\u00e0m quan L\u1ec5 th\u1ecb, t\u1ef1 tay g\u00e0i b\u00f4ng hoa m\u0169 cho con. Th\u1eadt l\u00e0 m\u1ed9t s\u1ef1 hi\u1ebfm c\u00f3, \u0111\u01b0\u01a1ng th\u1eddi th\u01b0\u1eddng truy\u1ec1n t\u1ee5ng. Khi ch\u00faa Tr\u1ecbnh Th\u1ecbnh v\u01b0\u01a1ng (Tr\u1ecbnh S\u00e2m) c\u00f2n \u1edf L\u01b0\u01a1ng qu\u1ed1c ph\u1ee7, th\u00ec \u00f4ng Nguy\u1ec5n Kh\u1ea3n l\u00e0m Phi\u00ean li\u00eau, h\u00e0ng ng\u00e0y \u0111\u01b0\u1ee3c v\u00e0o h\u1ea7u y\u1ebfn trong n\u1ed9i cung Th\u1ecbnh v\u01b0\u01a1ng, th\u00e2n thi\u1ebft nh\u01b0 b\u1ea1n \u00e1o v\u1ea3i. N\u0103m \u0110inh H\u1ee3i (1767) th\u0103ng cho \u00f4ng Kh\u1ea3n l\u00e0m Tri phi\u00ean li\u00eau ki\u00eam qu\u1ea3n Nh\u1ea5t h\u00f9ng c\u01a1, t\u01b0\u1edbc Ki\u1ec1u nh\u1ea1c h\u1ea7u. Khi \u1ea5y, trong n\u01b0\u1edbc b\u00ecnh y\u00ean v\u00f4 s\u1ef1. Th\u1ecbnh v\u01b0\u01a1ng l\u1ea1i th\u00edch \u0111i ng\u1ef1 ch\u01a1i, l\u00fac \u0111i th\u01b0\u1edfng hoa, l\u00fac \u0111i c\u00e2u c\u00e1, th\u1ebf n\u00e0o c\u0169ng c\u00f3 \u00f4ng Nguy\u1ec5n Kh\u1ea3n c\u00f9ng \u0111i. Khi tr\u1edf v\u1ec1, th\u00ec \u00f4ng l\u1ea1i m\u1eb7c \u00e1o ch\u1ebdn tay h\u1eb9p ra v\u00e0o n\u01a1i cung c\u1ea5m. Nh\u00e0 ch\u00faa \u0111\u1eb7c ban cho \u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111i l\u1ea1i ra v\u00e0o kh\u00f4ng kh\u00e1c g\u00ec quan n\u1ed9i gi\u00e1m. Khi ch\u00faa Tr\u1ecbnh th\u01b0\u1edfng ca, th\u01b0\u1eddng sai Nguy\u1ec5n Kh\u1ea3n ng\u1ed3i h\u1ea7u. \u00d4ng \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1ed9i kh\u0103n l\u01b0\u01a1ng, m\u1eb7c th\u01b0\u1eddng ph\u1ee5c, ng\u1ed3i ngay b\u00ean c\u1ea1nh, c\u1ea7m ch\u1ea7u \u0111i\u1ec3m h\u00e1t. Nh\u1eefng ng\u00e0y r\u1ed7i, ch\u00faa Tr\u1ecbnh l\u00ean ng\u1ef1 ch\u01a1i H\u1ed3 T\u00e2y, k\u1ebb th\u1ecb th\u1ea7n v\u1ec7 s\u0129 b\u00e0y h\u00e0ng quanh c\u1ea3 b\u1ed1n m\u1eb7t h\u1ed3, nh\u00e0 ch\u00faa ch\u1ec9 c\u00f9ng v\u1edbi b\u00e0 \u0110\u1eb7ng Tuy\u00ean phi ng\u1ed3i tr\u00ean thuy\u1ec1n, m\u00e0 Nguy\u1ec5n Kh\u1ea3n th\u00ec ng\u1ed3i h\u1ea7u ngang tr\u01b0\u1edbc m\u1eb7t, c\u00f9ng th\u01b0\u1edfng l\u00e3m, c\u01b0\u1eddi n\u00f3i, kh\u00f4ng kh\u00e1c g\u00ec b\u1ea1n b\u00e8, ng\u01b0\u1eddi nh\u00e0. Trong cung c\u00f3 b\u00e0y b\u1ec3 c\u1ea1n, n\u00fai non b\u1ed9 v\u00e0 c\u1ea3nh hoa \u0111\u00e1 g\u00ec, \u0111\u1ec1u ph\u1ea3i qua tay \u00f4ng Nguy\u1ec5n Kh\u1ea3n ch\u0103m s\u00f3c th\u00ec m\u1edbi v\u1eeba \u00fd nh\u00e0 ch\u00faa. Nh\u00e0 ch\u00faa l\u1ea1i th\u01b0\u1eddng sai \u00f4ng \u0111i s\u1eeda sang c\u00e1c h\u00e0nh cung \u1edf Ch\u00e2u Long, T\u1eed Tr\u1ea7m, D\u0169ng Th\u00fay. \u00d4ng c\u00f3 t\u00e0i \u0111\u1ee5c n\u1eb7n n\u00fai \u0111\u00e1, v\u1ebd v\u1eddi phong hoa, n\u00ean th\u01b0\u1eddng \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u00e0 ch\u00faa ban khen. \u00d4ng l\u1ea1i th\u00edch ngh\u1ec1 h\u00e1t x\u01b0\u1edbng, s\u00e0nh \u00e2m lu\u1eadt, th\u01b0\u1eddng \u0111\u1eb7t nh\u1eefng b\u00e0i h\u00e1t nh\u1ea1c ph\u1ee7 ra l\u00e0m \u0111i\u1ec7u h\u00e1t m\u1edbi; vi\u1ebft xong b\u00e0i n\u00e0o th\u00ec nh\u1eefng ngh\u1ec7 s\u0129 ngo\u00e0i gi\u00e1o ph\u01b0\u1eddng tranh nhau truy\u1ec1n t\u1ee5ng. Ta c\u00f3 c\u00e2u th\u01a1 r\u1eb1ng: \u00c1n ph\u00e1ch t\u00e2n truy\u1ec1n L\u1ea1i b\u1ed9 ca (ngh\u0129a l\u00e0 g\u00f5 ph\u00e1ch truy\u1ec1n t\u1ee5ng b\u00e0i h\u00e1t m\u1edbi c\u1ee7a quan L\u1ea1i b\u1ed9) ch\u00ednh l\u00e0 ch\u1ec9 vi\u1ec7c \u1ea5y. \u00d4ng Nguy\u1ec5n Kh\u1ea3n khi \u0111ang l\u00e0m quan, th\u01b0\u1eddng xin ph\u00e9p ngh\u1ec9 \u1edf nh\u00e0; ch\u00faa Tr\u1ecbnh c\u00f3 \u0111\u01b0a cho b\u00e0i th\u01a1 n\u00f4m r\u1eb1ng: \u0110\u00e3 ph\u1ea1t n\u0103m \u0111\u1ed3ng b\u1ecf l\u1ed7i ch\u1ea7u, L\u1ea1i ph\u1ea1t n\u0103m \u0111\u1ed3ng b\u1ecf thi\u1ebfu c\u00e2u. Nh\u1eafn nh\u1ee7 \u00f4ng bay v\u1ec1 ngh\u0129 \u0111\u1ea5y, H\u00e3y c\u00f2n ph\u1ea1t n\u1eefa ch\u1eeda th\u00f4i \u0111\u00e2u. V\u00ec khi \u1ea5y, bu\u1ed5i ngo\u1ea1i ch\u1ea7u v\u00e0 bu\u1ed5i ng\u1ef1 c\u00e2u, \u0111ang l\u00fac ngh\u1ec9, \u00f4ng kh\u00f4ng t\u1edbi h\u1ea7u ng\u1ef1 \u0111\u01b0\u1ee3c, n\u00ean \u0111\u1ec1u b\u1ecb ph\u1ea1t n\u0103m \u0111\u1ed3ng. Nguy\u1ec5n Kh\u1ea3n c\u00f3 h\u1ecda l\u1ea1i r\u1eb1ng: V\u00e1ng v\u1ea5t cho n\u00ean ph\u1ea3i c\u00e1o ch\u1ea7u, Phi\u00ean ch\u1ea7u c\u00f2n c\u00e1o l\u1ecd phi\u00ean c\u00e2u. Tr\u00f4ng \u00e2n ph\u1ea1t \u0111\u1ebfn l\u00e0 th\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ebfn, \u1ea4y c\u1ee7a nh\u00e0 vua ch\u1ee9 c\u1ee7a \u0111\u00e2u.","Ch\u00faa Tr\u1ecbnh l\u1ea5y l\u00e0m khen. M\u1ed9t ng\u00e0y kia, trong nh\u00e0 Nguy\u1ec5n Kh\u1ea3n b\u00e0y cu\u1ed9c y\u1ebfn ti\u1ec7c, thi\u1ebfu ch\u00e8 u\u1ed1ng. Ch\u1ee3t quan Trung s\u1ee9 c\u00f3 vi\u1ec7c ra nh\u00e0 \u00f4ng, \u00f4ng kh\u00f4ng k\u1ecbp l\u00e0m t\u1edd kh\u1ea3i, ch\u1ec9 vi\u1ebft tay m\u1ea5y ch\u1eef: \\\"Th\u1ea7n Kh\u1ea3n kh\u1ea5t tr\u00e0 nh\u1ea5t l\u1ea1ng\\\" (2). Quan Trung s\u1ee9 \u0111em v\u1ec1 d\u00e2ng, ch\u00faa Tr\u1ecbnh ban cho m\u1ed9t h\u00f2m ch\u00e8. \u0110\u01b0\u1ee3c \u00edt l\u00e2u, \u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c v\u00e0o Tham t\u1ee5ng ph\u1ee7 \u0111\u01b0\u1eddng. Cha con c\u00f9ng \u1edf t\u01b0\u1edfng ph\u1ee7, x\u01b0a nay ch\u01b0a c\u00f3 th\u1ebf bao gi\u1edd. Nh\u00e0 \u00f4ng Nguy\u1ec5n Kh\u1ea3n \u1edf v\u1ec1 ph\u00eda nam ch\u00f9a B\u00edch C\u00e2u, ph\u00eda t\u00e2y th\u00ec thu\u1ed9c ch\u00f9a Ti\u00ean T\u00edch. Ch\u00f9a \u1ea5y nguy\u00ean l\u00e0 c\u1ee7a b\u00e0 Ho\u00e0ng ch\u00ednh phi ti\u1ebfn c\u00fang. Th\u01b0\u1eddng khi ng\u1ef1 gi\u00e1 ra ch\u01a1i, Th\u1ecbnh v\u01b0\u01a1ng ch\u1ec9 \u0111i m\u1ed9t chi\u1ebfc thuy\u1ec1n nh\u1ecf t\u1eeb c\u1eeb Long L\u00e2u ra h\u1ed3 Ti\u00ean T\u00edch r\u1ed3i \u0111\u1ebfn nh\u00e0 Nguy\u1ec5n Kh\u1ea3n. Khi v\u00e0o nh\u00e0, ch\u00faa h\u1ecfi th\u0103m c\u1ea3 \u0111\u1ebfn v\u1ee3 con, y\u00eau m\u1ebfn Kh\u1ea3n kh\u00f4ng ai b\u1eb1ng. H\u1ed3i \u1ea5y, con trai \u0111\u1ea7u l\u00f2ng nh\u00e0 ch\u00faa l\u00e0 T\u00f4ng qu\u1eadn c\u00f4ng (Tr\u1ecbnh Kh\u1ea3i) ra h\u1ecdc \u1edf nh\u00e0 quan N\u1ed9i ph\u00f3 H\u00e0n qu\u1eadn c\u00f4ng, Nguy\u1ec5n Ph\u01b0\u01a1ng \u0110\u0129nh. \u00d4ng Nguy\u1ec5n Kh\u1ea3n v\u00e0 \u00f4ng L\u00fd Tr\u1ea7n Th\u1ea3n \u0111\u01b0\u1ee3c sang l\u00e0m quan T\u1ea3 H\u1eefu t\u01b0 gi\u1ea3n. Sau L\u00fd c\u00f4ng m\u1ea5t, \u00f4ng chuy\u00ean m\u1ed9t m\u00ecnh l\u00e0m ch\u1ee9c T\u01b0 gi\u1ea3n. \u0110\u1ebfn khi b\u00e0 ch\u00ednh th\u1ea5t \u00f4ng l\u00e0 Huy phu nh\u00e2n m\u1ea5t, th\u00ec s\u1ef1 tin y\u00eau c\u1ee7a nh\u00e0 ch\u00faa \u0111\u1ed1i v\u1edbi \u00f4ng c\u0169ng k\u00e9m d\u1ea7n. \u00d4ng ph\u1ea3i xin c\u00e1o quan v\u1ec1 c\u01b0 tang quan T\u01b0 \u0111\u1ed3, r\u1ed3i l\u1ea1i \u0111\u01b0\u1ee3c ph\u1ee5ng m\u1ec7nh tri\u1ec7u ra, \u0111\u1ed5i sang v\u0169 ban. Khi \u1ea5y, nh\u00e2n c\u00f3 c\u00e1i m\u1eadt \u00e1n c\u1ee7a Th\u1ebf t\u1eed n\u0103m Canh T\u00fd (3), k\u1ebb gia th\u1ea7n l\u00e0 Tu\u00e2n Sinh h\u1ea7u, Kh\u00ea Trung h\u1ea7u \u0111\u1ec1u b\u1ecb giam ch\u1ebft \u1edf trong ng\u1ee5c. Nguy\u1ec5n Kh\u1ea3n c\u00f9ng H\u00e0n qu\u1eadn c\u00f4ng \u0111\u1ec1u b\u1ecb li\u00ean \u0111\u1edbi ph\u1ea3i giam. Nh\u00e0 ch\u00faa m\u1edbi gi\u01a1 c\u00e1i thi\u1ebfp xin ch\u00e8 c\u1ee7a \u00f4ng ra cho c\u00e1c quan xem, t\u1ecf \u00fd b\u1ea3o \u00f4ng l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi ng\u1ea1o m\u1ea1n, v\u00f4 l\u1ec5. M\u00f9a \u0111\u00f4ng n\u0103m Nh\u00e2m D\u1ea7n (1782), qu\u00e2n Tam ph\u1ee7 n\u1ed5i l\u00ean l\u00e0m lo\u1ea1n, gi\u1ebft quan Th\u1ef1 ph\u1ee7 l\u00e0 Di\u00ean qu\u1eadn c\u00f4ng, l\u1eadp \u0110oan Nam v\u01b0\u01a1ng l\u00e0 Tr\u1ecbnh T\u00f4ng l\u00ean l\u00e0m ch\u00faa. Khanh qu\u1eadn c\u00f4ng v\u00e0 Tham t\u1ee5ng l\u00e0 T\u1ee9 Xuy\u00ean h\u1ea7u, gi\u00e1m ban Di\u00eam qu\u1eadn c\u00f4ng \u0111\u1ec1u b\u1ecb t\u1ed9i. Nguy\u1ec5n Kh\u1ea3n v\u00ec l\u00e0 qu\u1ed1c s\u01b0 n\u00ean l\u1ea1i \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u1eafc l\u00ean l\u00e0m L\u1ea1i b\u1ed9 Th\u01b0\u1ee3ng th\u01b0, v\u00e0o tham t\u1ee5ng, ban cho t\u01b0\u1edbc To\u1ea3n qu\u1eadn c\u00f4ng. Em l\u00e0 Nguy\u1ec5n \u0110i\u1ec1u c\u0169ng \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u1eafc l\u00ean quy\u1ec1n ch\u1ee9c \u0110\u00f4 \u0111\u1ed1c ph\u1ee7 s\u1ef1, \u0110i\u1ec1u nh\u1ea1c h\u1ea7u; hai anh em c\u00f9ng \u1edf ch\u00ednh ph\u1ee7. Nh\u01b0ng qu\u00e2n l\u00ednh kh\u00f4ng ph\u1ee5c. L\u00ednh Tam ph\u1ee7 l\u1ea1i kh\u1edfi l\u00ean l\u00e0m lo\u1ea1n, ph\u00e1 nh\u00e0 \u00f4ng Nguy\u1ec5n Kh\u1ea3n v\u00e0 \u00f4ng c\u1eadu ch\u00faa l\u00e0 quan Trung \u00fay cai qu\u1ea3n D\u01b0\u01a1ng h\u1ea7u quy\u1ec1n th\u1ef1 ph\u1ee7 s\u1ef1, gi\u1ebft m\u1ea5t ng\u01b0\u1eddi Th\u1ee7 hi\u1ec7u t\u1ea1o s\u0129 l\u00e0 Chi\u00eam trung h\u1ea7u. Nh\u00e0 ch\u00faa b\u1ea5t \u0111\u1eafc d\u0129 ph\u1ea3i b\u1ed5 Nguy\u1ec5n Kh\u1ea3n ra ki\u1ec3m l\u0129nh S\u01a1n T\u00e2y, H\u01b0ng H\u00f3a hai tr\u1ea5n. \u00d4ng b\u00e8n c\u00f9ng v\u1edbi quan Tr\u1ea5n th\u1ee7 S\u01a1n Nam l\u00e0 Th\u1ea1c qu\u1eadn c\u00f4ng (4) Ho\u00e0ng Ph\u00f9ng C\u01a1, m\u01b0u m\u1ed9 k\u1ebb ngh\u0129a s\u0129 T\u1ee9 Tuy\u00ean (5), \u0111\u1ecbnh \u0111em v\u00e0o gi\u1ebft qu\u00e2n ki\u00eau binh. Qu\u00e2n Tam ph\u1ee7 bi\u1ebft tin, l\u00e0m huy\u00ean n\u00e1o l\u00ean, c\u00f3 c\u01a1 nguy \u0111\u1ebfn Tr\u1ecbnh s\u00fay ph\u1ee7. M\u01b0u c\u1ee7a Nguy\u1ec5n Kh\u1ea3n ph\u1ea3i th\u00f4i. N\u0103m B\u00ednh Ng\u1ecd (1786), g\u1eb7p bu\u1ed5i qu\u1ed1c bi\u1ebfn, qu\u00e2n T\u00e2y S\u01a1n ra b\u1eafc, vua Chi\u00eau Th\u1ed1ng l\u00ean n\u1ed1i ng\u00f4i. \u0110\u1ebfn sau, qu\u00e2n T\u00e2y S\u01a1n k\u00e9o v\u1ec1, Nguy\u1ec5n Kh\u1ea3n m\u1edbi l\u1ea1i \u0111em qu\u00e2n c\u1ea7n v\u01b0\u01a1ng v\u00e0o ch\u1ea7u nh\u00e0 vua, r\u1ed3i b\u1ecb b\u1ec7nh m\u1ea5t \u1edf kinh. Khi \u1ea5y, \u00f4ng em l\u00e0 Nguy\u1ec5n \u0110i\u1ec1u m\u1ea5t \u0111\u00e3 l\u00e2u r\u1ed3i. Quan T\u01b0 \u0111\u1ed3 Xu\u00e2n qu\u1eadn c\u00f4ng c\u00f3 khi v\u1ec1 ch\u01a1i x\u1ee9 Ngh\u1ec7. M\u1ed9t h\u00f4m, n\u1eb1m m\u1ed9ng th\u1ea5y m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00e0n b\u00e0 k\u00eau van r\u1eb1ng: \\\"Nay s\u1eafp \u0111\u1ebfn k\u1ef3 sinh \u0111\u1ebb, xin \u0111\u1ec3 m\u1eb9 tr\u00f2n con vu\u00f4ng th\u00ec \u0111\u1ec1u l\u00e0 nh\u1edd \u01a1n t\u01b0\u1edbng c\u00f4ng c\u1ea3\\\". S\u00e1ng s\u1edbm, \u00f4ng th\u1ee9c d\u1eady, th\u1ea5y c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi mang bi\u1ebfu con c\u00e1 ch\u00e9p to. Th\u1ea5y con c\u00e1 \u0111ang ch\u1eeda, \u00f4ng sai th\u1ea3 ra. V\u1ec1 sau, l\u1ea1i n\u1eb1m m\u1ed9ng th\u1ea5t ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00e0n b\u00e0 \u1ea5y \u0111\u1ebfn t\u1ea1 \u01a1n. Nay h\u1ecd Nguy\u1ec5n \u1edf Ti\u00ean \u0110i\u1ec1n kh\u00f4ng d\u00e1m \u0103n c\u00e1 ch\u00e9p, l\u00e0 v\u00e2ng l\u1eddi r\u0103n c\u1ee7a \u00f4ng. \u00d4ng anh Xu\u00e2n qu\u1eadn c\u00f4ng l\u00e0 Nguy\u1ec5n Hu\u1ec7 l\u00e0m \u0111\u1ebfn Tham ch\u00ednh r\u1ed3i m\u1ea5t. Khi Tr\u1ecbnh Ngh\u1ecb T\u1ed5 (Tr\u1ecbnh Doanh) t\u00e2y chinh c\u00f3 n\u1eb1m m\u1ed9ng th\u1ea5y m\u1ed9t \u00f4ng quan v\u0103n ch\u00edt kh\u0103n l\u01b0\u01a1ng, m\u1eb7c \u00e1o thanh c\u00e1t, \u0111em n\u0103m tr\u0103m gia \u0111inh v\u00e0o b\u00e1i y\u1ebft. Ch\u00faa Tr\u1ecbnh h\u1ecfi th\u00ec ng\u01b0\u1eddi \u1ea5y th\u01b0a r\u1eb1ng: \\\"T\u00f4i l\u00e0 Tham ch\u00ednh Nguy\u1ec5n Hu\u1ec7, nghe tin nh\u00e0 ch\u00faa ng\u1ef1 gi\u00e1 t\u00e2y chinh, xin \u0111em gia \u0111inh \u0111i theo h\u1ea7u\\\". Ch\u00faa g\u1eadt \u0111\u1ea7u, t\u1ec9nh d\u1eady b\u00e8n phong cho v\u01b0\u01a1ng t\u01b0\u1edbc, l\u1ea1i truy phong cho l\u00e0m Trung \u0111\u1eb3ng th\u1ea7n. \u00d4ng Nguy\u1ec5n Kh\u1ea3n th\u00edch h\u00e1t x\u01b0\u1edbng, g\u1eb7p khi con h\u00e1t tang ch\u1edf, c\u0169ng c\u1ee9 cho ti\u1ec1n b\u1eaft h\u00e1t, kh\u00f4ng l\u00fac n\u00e0o b\u1ecf ti\u1ebfng t\u01a1 ti\u1ebfng tr\u00fac. Khi \u00f4ng c\u01b0 tang quan T\u01b0 \u0111\u1ed3, ng\u00e0y r\u1ed7i c\u0169ng v\u1eabn sai con h\u00e1t \u0111\u1ed3 kh\u00fac g\u1ecdi l\u00e0","\u201cng\u00e2m th\u01a1 n\u00f4m\u201d. B\u1ecdn con em qu\u00ed th\u00edch \u0111\u1ec1u b\u1eaft ch\u01b0\u1edbc ch\u01a1i b\u1eddi, h\u1ea7u nh\u01b0 th\u00e0nh th\u00f3i quen. X\u00e9t \u0111\u1eddi \u00f4ng Kh\u1ea3n phong l\u01b0u ph\u00fa qu\u00ed nh\u01b0 th\u1ebf th\u1eadt l\u00e0 r\u1ea5t m\u1ef1c. Th\u1ebf m\u00e0 khi \u00f4ng qu\u1ea3n binh, th\u00ec k\u1ebb thu\u1ed9c binh l\u1ea1i kh\u00f4ng ph\u1ee5c, l\u00e0m \u1ed3n l\u00ean, toan x\u00f4ng v\u00e0o gi\u1ebft \u00f4ng. \u00d4ng ph\u1ea3i tr\u1ed1n v\u00e0o trong n\u1ed9i ph\u1ee7. Nh\u00e0 ch\u00faa \u0111\u1ed5i ng\u01b0\u1eddi cai qu\u1ea3n kh\u00e1c, \u00f4ng m\u1edbi \u0111\u01b0\u1ee3c tho\u00e1t. Sau \u00f4ng l\u1ea1i b\u1ecb nh\u1ee5c v\u1edbi b\u1ecdn ki\u00eau binh; h\u1ecd \u0111\u1ebfn ph\u00e1 nh\u00e0. C\u00f2n nh\u01b0 s\u1ef1 \u0111\u01b0\u1ee3c s\u1ef1 m\u1ea5t, l\u00fac c\u00f9ng l\u00fac th\u00f4ng, n\u00f3 c\u0169ng \u1ea9n n\u1ea5p d\u1ef1a d\u1eabm v\u1edbi nhau. \u1ea4y c\u0169ng l\u00e0 m\u00ecnh t\u1ef1 g\u00e2y n\u00ean. Hay l\u00e0 t\u1ea1o h\u00f3a c\u0169ng ghen gh\u00e9t s\u1ef1 m\u1ef9 m\u00e3n? N\u0103m Canh T\u00fd ph\u00e1t ra c\u00e1i \u00e1n c\u1ee7a Th\u1ebf t\u1eed l\u00e0 do Ng\u00f4 Th\u00ec Nh\u1eadm. \u00d4ng Th\u00ec Nh\u1eadm nh\u1edd c\u00f4ng \u1ea5y \u0111\u01b0\u1ee3c th\u0103ng l\u00e0m C\u00f4ng b\u1ed9 th\u1ecb lang. Ng\u01b0\u1eddi th\u1eddi b\u1ea5y gi\u1edd c\u00f3 c\u00e2u: \\\"Gi\u1ebft b\u1ed1n cha m\u00e0 \u0111\u01b0\u1ee3c th\u1ecb lang, trung c\u1ea7n ch\u00ed hi\u1ebfu\\\". C\u00e1i l\u1ed7i c\u1ee7a Th\u00ec Nh\u1eadm, d\u01b0 lu\u1eadn kh\u00f4ng dung th\u1ee9. Khi em l\u00e0 \u00f4ng Th\u00ec Ch\u00ed v\u00e0o l\u00e0m Thi\u00eam tri h\u00ecnh phi\u00ean, c\u00f3 so\u1ea1n b\u1ed9 s\u00e1ch Nh\u1ea5t th\u1ed1ng ch\u00ed; ch\u00e9p v\u1ec1 c\u00e1i m\u1eadt \u00e1n \u1ea5y, c\u0169ng c\u00f3 che \u0111\u1eady \u0111i \u00edt nhi\u1ec1u. Nh\u01b0ng v\u1ec1 nh\u1eefng vi\u1ec7c trong cung ph\u1ee7 th\u00ec ch\u00e9p \u0111\u01b0\u1ee3c t\u01b0\u1eddng l\u1eafm, kh\u00f4ng n\u00ean nh\u1ea5t nh\u1ea5t \u0111\u1ec1u ch\u00ea c\u1ea3. _______ (1) Th\u1ea7n l\u00e0 Kh\u1ea3n xin ch\u00faa m\u1ed9t l\u1ea1ng tr\u00e0. (2) Canh T\u00fd (1780) t\u1ee9c l\u00e0 vi\u1ec7c C\u00e1n v\u00e0 T\u00f4ng tranh ng\u00f4i th\u1ebf t\u1eed. (3) Tu\u00e2n sinh h\u1ea7u l\u00e0 Nguy\u1ec5n Kh\u1eafc Tu\u00e2n, c\u1eadu Tr\u1ecbnh S\u00e2m, tr\u1ea5n ph\u1ee7 Kinh B\u1eafc. Kh\u00ea trung h\u1ea7u l\u00e0 Chu Xu\u00e2n H\u00e0n\u2026 H\u00e0n qu\u1eadn c\u00f4ng l\u00e0 Nguy\u1ec5n Ph\u01b0\u01a1ng \u0110\u0129nh. (4) B\u1ea3n d\u1ecbch vi\u1ebft l\u00e0 Th\u1ea1ch qu\u1eadn c\u00f4ng. (5) \u0110\u1ea5t B\u1eafc h\u00e0 khi x\u01b0a chia l\u00e0m b\u1ed1n tr\u1ea5n th\u1eeba tuy\u00ean, g\u1ecdi l\u00e0 T\u1ee9 tuy\u00ean","\u0110I\u1ec0M C\u00c2Y \u0110A Mi\u1ebfu th\u1ea7n l\u00e0ng ta c\u00f3 c\u00e2y \u0111a to, khi n\u00e0o trong l\u00e0ng c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ed7 \u0111\u1ea1i khoa th\u00ec c\u00e2y \u0111a t\u1ef1 nhi\u00ean m\u1ecdc ra m\u1ed9t c\u00e1i r\u1ec5 nh\u1ecf v\u00f2ng quanh th\u00e2n c\u00e2y, nh\u01b0 l\u00e0 \u0111eo \u0111ai v\u1eady. N\u0103m Nh\u00e2m Th\u00ecn (1772) \u0111\u1eddi C\u1ea3nh H\u01b0ng, c\u00e2y \u0111a l\u1ea1i m\u1ecdc \u0111ai, nh\u01b0ng ch\u1ec9 v\u00f2ng quanh \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1ebfn n\u1eeda th\u00e2n c\u00e2y. Khoa \u1ea5y c\u00f3 V\u00f5 T\u00f4n H\u01b0\u01a1ng (1) \u0111\u1ed7. V\u00f5 c\u00f4ng, nguy\u00ean h\u1ecd \u0110\u00e0o, t\u1ed5 ti\u00ean \u1edf l\u00e0ng C\u1ed5 Bi, huy\u1ec7n Gia L\u00e2m, sau \u0111\u1ebfn ng\u1ee5 \u1edf l\u00e0ng ta, k\u1ec3 \u0111\u1ebfn \u0111\u1eddi \u00f4ng m\u1edbi \u0111\u01b0\u1ee3c ba b\u1ed1n \u0111\u1eddi. L\u00e0ng C\u1ed5 Bi c\u0169ng c\u00f3 m\u1ed9t c\u00e2y g\u1ea1o to, trong l\u00e0ng c\u00f3 ai thi \u0111\u1ed7 th\u00ec c\u00e2y g\u1ea1o m\u1edbi n\u1ea3y hoa. N\u0103m Nh\u00e2m Th\u00ecn, c\u00e2y g\u1ea1o \u1ea5y c\u0169ng n\u1ea3y hoa. \u00d4i! \u0110\u00f3 l\u00e0 lo\u00e0i c\u00e2y c\u1ecf v\u00f4 tri m\u00e0 c\u00f2n b\u00e1o tin kh\u00f4ng sai nh\u01b0 th\u1ebf th\u00ec c\u0169ng l\u1ea1 thay! _______ (1) B\u1ea3n d\u1ecbch vi\u1ebft l\u00e0 V\u00f5 \u0110\u00f4n H\u01b0\u01a1ng. (tducchau) Ph\u00eda \u0111\u00f4ng th\u00f4n ch\u1ee3 l\u00e0ng \u0110\u00ecnh T\u1ed5 c\u00f3 m\u1ed9t g\u00f2 th\u1ed5 tinh (1), t\u1ea3 h\u1eefu l\u1ea1i c\u00f3 hai g\u00f2 kim tinh (2) ch\u1ed3ng nhau, c\u00e1","VI\u1ec6C T\u1ebe T\u1ef0 \u0110\u1eddi x\u01b0a, Thi\u00ean t\u1eed l\u00e0m vua c\u1ea3 thi\u00ean h\u1ea1 th\u00ec b\u00e0y ra \u0111\u1ee7 c\u00e1c l\u1ec5 t\u1ebf giao, t\u1ebf mi\u1ebfu, t\u1ebf x\u00e3 t\u1eafc, t\u1ebf s\u01a1n xuy\u00ean. Vua ch\u01b0 h\u1ea7u th\u00ec t\u1ebf th\u1ea7n s\u01a1n xuy\u00ean \u1edf trong c\u00f5i, c\u00f2n d\u00e2n th\u00ec t\u1ebf th\u1ea7n k\u1ef3 \u1edf trong l\u00e0ng x\u00f3m. M\u1ed7i m\u1ed9t x\u00f3m h\u1ecdp m\u01b0\u1eddi l\u0103m nh\u00e0 c\u00f9ng canh g\u00e1c tr\u00f4ng nom gi\u00fap \u0111\u1ee1 l\u1eabn nhau. M\u1ed7i m\u1ed9t l\u00e0ng th\u00ec t\u1ebf th\u1ea7n Th\u1ed5 c\u1ed1c v\u00e0 c\u1ea3 th\u1ea7n C\u00e2u mang, th\u1ea7n H\u1eadu t\u1eafc. C\u00f2n l\u1ec5 t\u1ebf c\u00e1c b\u1eadc ti\u00ean th\u00e1nh, ti\u00ean s\u01b0, th\u1ea7n linh, \u0111\u1ecba k\u1ef3 v\u00e0 th\u1edd c\u00fang c\u00e1c danh th\u1ea7n, \u0111\u1ea5ng l\u01b0\u01a1ng t\u01b0\u1edbc, ngh\u0129a ph\u1ee5, ti\u1ebft ph\u1ee5, hi\u1ebfu t\u1eed, thu\u1eadn t\u00f4n, th\u00ec th\u1edd c\u00fang \u0111\u00e3 c\u00f3 n\u01a1i, c\u00fang t\u1ebf \u0111\u00e3 \u0111\u1ecbnh ng\u00e0y, n\u01a1i n\u00e0o \u0111\u00e3 l\u1eadp ra r\u1ed3i kh\u00f4ng d\u00e1m b\u1ecf \u0111i n\u1eefa. N\u01a1i n\u00e0o kh\u00f4ng l\u1eadp th\u1edd th\u00ec kh\u00f4ng b\u1eaft bu\u1ed9c ph\u1ea3i th\u1edd (1). N\u01b0\u1edbc Nam ta d\u1ef1ng n\u01b0\u1edbc t\u1eeb \u0111\u1eddi L\u1ea1c H\u00f9ng; kho\u1ea3ng gi\u1eefa l\u1ea1i ph\u1ea3i ph\u1ee5 thu\u1ed9c v\u1ec1 \u0111\u1eddi H\u00e1n, \u0111\u1eddi \u0110\u01b0\u1eddng; r\u1ed3i \u0111\u1ebfn \u0111\u1eddi \u0110inh, \u0111\u1eddi L\u00ea, \u0111\u1eddi L\u00fd, \u0111\u1eddi Tr\u1ea7n, ngo\u00e0i vi\u1ec7c t\u1ebf giao mi\u1ebfu S\u01a1n xuy\u00ean ra, c\u00f2n c\u00e1c \u0111\u1ec1n th\u1edd ghi trong t\u1ef1 \u0111i\u1ec3n. V\u1ec1 \u0111\u1eddi Tr\u1ea7n \u0111\u00e3 th\u1ea5y trong s\u00e1ch Vi\u1ec7t \u0111i\u1ec7n u linh l\u1ee5c (2) ch\u00e9p c\u1ea3 th\u1ea3y hai m\u01b0\u01a1i ch\u00edn \u0111\u1ec1n. C\u00e1c \u0111\u1eddi sau l\u1ea1i th\u00eam m\u00e3i ra. Kho\u1ea3ng \u0111\u1eddi Quang Thi\u1ec7u, Th\u1ed1ng Nguy\u00ean (3), l\u1ea1i th\u1ea5y ch\u00e9p trong s\u1ed5 ghi c\u00e1c \u0111\u1ec1n th\u1edd \u0111\u1ebfn m\u1ed9t tr\u0103m m\u01b0\u1eddi \u0111\u1ec1n. Nh\u1eefng \u0111\u1ec1n \u1ea5y kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 \u0111\u1ec1n ch\u00ednh t\u1ebf, thu\u1ed9c v\u1ec1 nh\u00e0 n\u01b0\u1edbc. L\u1ea1i c\u00f2n nh\u1eefng b\u1eadc c\u00f3 c\u00f4ng v\u1edbi n\u01b0\u1edbc, ho\u1eb7c ch\u1ed1ng \u0111\u1ee1 \u0111\u1ea1i h\u1ecda cho d\u00e2n, c\u00f9ng \u0111\u1ec1u c\u00f3 \u0111\u1ec1n th\u1edd nh\u01b0ng ch\u01b0a ch\u00e9p h\u1ebft v\u00e0o s\u1ed5. Kho\u1ea3ng \u0111\u1eddi Quang H\u01b0ng (4), vua Th\u1ebf T\u00f4n kh\u00f4i ph\u1ee5c \u0111\u01b0\u1ee3c kinh \u0111\u00f4, truy x\u00e9t nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi b\u1ea7y t\u00f4i ti\u1ebft ngh\u0129a, \u0111\u1ec1u cho l\u1eadp \u0111\u1ec1n c\u00fang t\u1ebf, \u0111\u1ebfn hai m\u01b0\u01a1i b\u1ea3y \u0111\u1ec1n; l\u1ea1i c\u00f2n nh\u1eefng b\u1eadc thi\u00ean th\u1ea7n hi\u1ec3n linh c\u00f3 c\u00f4ng tr\u1ea1ng \u0111\u1ec1u \u0111\u01b0\u1ee3c bao phong v\u00e0 l\u1eadp \u0111\u1ec1n th\u1edd, ch\u00e9p v\u00e0o s\u1ed5 s\u00e1ch r\u1ea5t nhi\u1ec1u; nh\u01b0ng v\u1eabn c\u00f2n chia ra c\u00f3 th\u1ee9 t\u1ef1, kh\u00f4ng \u0111\u1ebfn n\u1ed7i r\u1ed1i lo\u1ea1n. T\u1eeb khi trong n\u01b0\u1edbc \u0111\u01b0\u1ee3c th\u00e1i b\u00ecnh \u00edt l\u00e2u, th\u00f3i t\u1ee5c c\u00e0ng ng\u00e0y c\u00e0ng ki\u00eau ngoa, nh\u1eefng k\u1ebb h\u00e0o c\u01b0\u1eddng \u1edf ch\u1ed1n d\u00e2n gian, th\u01b0\u1eddng b\u1ed5 theo \u0111\u1ea7u ng\u01b0\u1eddi b\u1eaft g\u00f3p ti\u1ec1n l\u1ea1i m\u1edf \u0111\u00e1m t\u1ebf th\u1ea7n. H\u1ecd t\u1ef1 l\u1ea5y l\u00e0m \u0111\u1eafc \u00fd, ch\u1ec9 \u0111ua nhau m\u0169 cao \u00e1o d\u00e0i, c\u00fang t\u1ebf xa x\u1ec9, l\u1ea1i c\u00f2n \u0111\u00fat l\u00f3t \u0111\u1ec3 c\u1ea7u s\u1eafc phong cho th\u1ea7n. Cho n\u00ean th\u1ea7n nh\u00e2n t\u1ea1p nh\u1ea1p, s\u00e1ch ghi ch\u00e9p v\u1ec1 th\u1ea7n th\u00ec l\u1ed9n x\u1ed9n. Nh\u1eefng k\u1ebb m\u00ea th\u00f3i s\u00f9ng b\u00e1i ma qu\u1ec9 th\u00ec \u0111ua nhau kh\u00f4ng bi\u1ebft th\u1ebf l\u00e0 d\u1edf, nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi ham c\u1ee7a \u0111\u00fat l\u00f3t th\u00ec l\u1ea1i \u0111i\u1ec1m nhi\u00ean kh\u00f4ng c\u1ea5m, khi\u1ebfn nh\u1eefng con ma h\u00e8n h\u1ea1 c\u0169ng \u0111\u01b0\u1ee3c s\u1eafc phong, nh\u1eefng con y\u00eau tr\u00e2u ch\u00f3 c\u0169ng \u0111\u01b0\u1ee3c hi\u1ec3u hi\u1ec7n. C\u00f2n nh\u1eefng \u0111\u1ec1n th\u1edd th\u1ea7n ch\u00ednh tr\u1ef1c, ho\u1eb7c tr\u1ea3i l\u00fac lo\u1ea1n l\u1ea1c binh h\u1ecfa, bia b\u1ea3ng kh\u00f4ng c\u00f2n, ho\u1eb7c truy\u1ec1n l\u1ea1i l\u00e2u \u0111\u1eddi, nghe nh\u1edb sai suy\u1ec5n. Mu\u1ed1n x\u00e9t \u0111\u1ebfn s\u1ed5 s\u00e1ch th\u00ec v\u00ec c\u1ea5m kh\u1eafc in, th\u00e0nh ra kh\u00f4ng bi\u1ebft ch\u1ee9ng c\u1ee9 v\u00e0o \u0111\u00e2u; mu\u1ed1n h\u1ecfi \u0111\u1ebfn l\u00e0ng x\u00f3m, th\u00ec x\u01b0a nay quen th\u00f3i ki\u00eang t\u00ean h\u00fay, l\u00e0m sai m\u1ea5t c\u1ea3 du\u1ec7 hi\u1ec7u. N\u1ebfu kh\u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c ng\u01b0\u1eddi n\u00e0o ch\u0103m ch\u1ec9, ra c\u00f4ng s\u01b0u t\u1ea7m th\u00ec \u0111\u1ec1n n\u00e0o l\u00e0 ch\u00ednh t\u1ef1, \u0111\u1ec1n n\u00e0o l\u00e0 d\u00e2m t\u1ef1, kh\u00f4ng c\u00f2n ph\u00e2n bi\u1ec7t \u0111\u01b0\u1ee3c. Th\u1ef1c \u0111\u00e1ng than cho th\u1ebf \u0111\u1ea1o l\u1eafm thay! L\u00e0ng ta ph\u00eda t\u00e2y nam (5) c\u00f3 m\u1ed9t c\u00e1i g\u00f2 \u0111\u1ea5t, t\u1ee5c g\u1ecdi l\u00e0 \u0110\u1ed1ng ch\u00f9a. Nguy\u00ean l\u00e0 \u1edf ngo\u00e0i \u0111\u1ed3ng \u0111\u1ed9t kh\u1edfi l\u00ean m\u1ed9t \u0111\u1ed1ng \u0111\u1ea5t, h\u00ecnh nh\u01b0 c\u00e1i g\u01b0\u01a1ng tr\u00f2n, n\u01b0\u1edbc ch\u1ea3y chung quanh, ch\u1ed7 m\u1ea1ch \u0111\u1ea5t ch\u1ea1y v\u00e0o l\u00e0 c\u00e1i chu\u00f4i kinh, c\u00e1c th\u00e0y phong th\u1ee7y g\u1ecdi l\u00e0 m\u1ea1ch nh\u1eadp c\u01b0\u1edbc. Truy\u1ec1n r\u1eb1ng ng\u00e0y x\u01b0a tr\u1ebb m\u1ee5c \u0111\u1ed3ng ch\u01a1i \u0111u c\u00f3 l\u00e0m m\u1ed9t c\u00e1i ch\u00f9a con \u1edf tr\u00ean g\u00f2 \u1ea5y; v\u1ec1 sau ng\u01b0\u1eddi l\u1edbn nh\u00e2n th\u1ebf m\u00e0 l\u1eadp ch\u00f9a. Ch\u00f9a c\u0169ng linh \u1ee9ng. N\u0103m Canh Th\u00e2n, T\u00e2n D\u1eadu (1740 - 1741) tr\u1ea3i qua lo\u1ea1n l\u1ea1c, l\u1eeda ch\u00e1y m\u1ea5t, nay ch\u1ec9 c\u00f2n tr\u01a1 \u0111\u1ed1ng \u0111\u1ea5t kh\u00f4ng. Ng\u00e0y r\u1ed7i, b\u01b0\u1edbc l\u00ean ch\u01a1i c\u00e1i g\u00f2 \u1ea5y, th\u01b0\u1eddng sinh ra x\u00fac c\u1ea3m v\u1ec1 nh\u1eefng cu\u1ed9c ph\u1ebf h\u01b0ng kim c\u1ed5. Truy\u1ec1n r\u1eb1ng \u1edf trong \u0111\u1ea7m, khi x\u01b0a, c\u00f3 m\u1ed9t con tr\u00e2u ch\u1ebft \u0111u\u1ed1i th\u00e0nh ma. Nh\u1eefng \u0111\u00eam tr\u0103ng c\u00f3 l\u00fac n\u00f3 v\u00f9ng v\u1eaby \u1edf trong n\u01b0\u1edbc, k\u1ebb \u0111i\u1ec1n phu d\u00e3 l\u00e3o th\u01b0\u1eddng th\u01b0\u1eddng tr\u00f4ng th\u1ea5y. \u00d4i! Ng\u01b0\u1eddi ch\u1ebft \u0111u\u1ed1i th\u00e0nh ma th\u00ec c\u00f3, c\u00f2n tr\u00e2u ch\u1ebft \u0111u\u1ed1i th\u00e0nh ma, th\u00ec trong c\u00e1c s\u00e1ch d\u00e3 s\u1eed c\u0169ng kh\u00f4ng th\u1ea5y ch\u00e9p. Xem th\u1ebf m\u1edbi bi\u1ebft trong kho\u1ea3ng v\u0169 tr\u1ee5, kh\u00f4ng v\u1eadt g\u00ec l\u00e0 kh\u00f4ng c\u00f3. Tr\u01b0\u1edbc m\u1eb7t ch\u00f9a, c\u00e1ch c\u00e1nh \u0111\u1ed3ng n\u01b0\u1edbc, c\u00f3 m\u1ed9t con \u0111\u01b0\u1eddng nh\u1ecf b\u1eb1ng b\u1edd ru\u1ed9ng, ph\u00eda nam th\u00f4ng \u0111\u1ebfn th\u00f4n Nh\u01b0 L\u0103ng, l\u00e0ng \u0110\u00ecnh T\u1ed5, ph\u00eda b\u1eafc th\u00f4ng \u0111\u1ebfn th\u00f4n Ch\u1ee3 T\u1ed5, l\u00e0ng \u0110\u00ecnh T\u1ed5, l\u1ea1i c\u00f2n m\u1ed9t con \u0111\u01b0\u1eddng c\u00e1i quan \u1edf b\u00ean ph\u00eda b\u1eafc ch\u00f9a, c\u00e1ch \u01b0\u1edbc \u0111\u1ed9 m\u1ed9t qu\u00e3ng th\u00ec \u0111\u1ebfn g\u00f2","Ho\u00e0ng x\u00e0. C\u00e1i g\u00f2 kim tinh, ng\u01b0\u1eddi ta b\u1ea3o l\u00e0 ki\u1ec3u \u0111\u1ea5t \u201cho\u00e0ng x\u00e0 th\u00edch c\u00e1p\u201d (ngh\u0129a l\u00e0 con r\u1eafn \u0111\u1ecbnh b\u1eaft con s\u00f2), t\u1ee5c g\u1ecdi l\u00e0 x\u1ee9 \u0110\u1ed3ng L\u1ea1c. Ph\u00eda nam ch\u00f9a, c\u00e1ch \u0111\u1ed9 n\u1eeda d\u1eb7m, l\u1ea1i c\u00f3 g\u00f2 Ng\u1ecda T\u01b0\u1ee3ng, t\u1ee5c g\u1ecdi l\u00e0 \u0111\u1ed3ng Con Voi, c\u00e1c th\u1ea7y phong th\u1ee7y g\u1ecdi l\u00e0 h\u00ecnh \u201cqu\u00ed nh\u00e2n xu\u1ea5t tr\u01b0\u1edbng\u201d. Ph\u00eda t\u00e2y l\u00e0ng ta c\u00f3 m\u1ed9t c\u00e1i g\u00f2 to, t\u1ee5c g\u1ecdi l\u00e0 m\u1ea3 D\u01b0\u01a1ng. G\u00f2 \u1ea5y nguy\u00ean l\u00e0 \u0111\u1ea5t l\u00e0ng ta, sau v\u00ec c\u1edb l\u00e0ng ta kh\u00f4ng nh\u1eadn ch\u00f9a Ph\u1ed5 Quang n\u00ean m\u1edbi thu\u1ed9c v\u1ec1 l\u00e0ng D\u01b0\u01a1ng X\u00e1, m\u00e0 th\u00e0nh t\u00ean m\u1ea3 D\u01b0\u01a1ng. G\u00f2 \u1ea5y r\u1ed9ng \u0111\u1ed9 v\u00e0i m\u01b0\u01a1i m\u1eabu, h\u00ecnh gi\u1ed1ng con c\u00e1 ch\u00e9p h\u00f3a r\u1ed3ng, mang c\u00e1 l\u00f5m xu\u1ed1ng nh\u01b0 c\u00e1nh hoa sen m\u1edbi n\u1edf, gi\u1eefa n\u1ed5i l\u00ean m\u1ed9t g\u00f2 kim tinh nh\u01b0 c\u00e1i h\u01b0\u01a1ng sen, quanh \u0111\u1ea5y m\u1ed3 m\u1ea3 r\u1ea5t nhi\u1ec1u. \u1ede gi\u1eefa c\u00f3 hai c\u00e1i m\u1ed9 \u0111\u1ea5t c\u1ee7a h\u1ecd D\u01b0\u01a1ng, h\u1ecd V\u00f5, l\u00e0 \u0111\u1ea5t k\u1ebft ph\u00e1t gi\u00e0u c\u1ecf. T\u1eeb n\u0103m Canh Th\u00e2n (1740) \u0111\u1eddi C\u1ea3nh H\u01b0ng tr\u1edf v\u1ec1 sau, hai h\u1ecd \u1ea5y suy k\u00e9m d\u1ea7n. Ph\u00eda t\u00e2y nam mang c\u00e1 l\u00e0 m\u1eaft c\u00e1, n\u1ed5i l\u00ean m\u1ed9t c\u00e1i g\u00f2 con, m\u1ed9 t\u1ed5 nh\u00e0 quan th\u00e1m hoa V\u00f5 Th\u1ea1nh \u1edf \u0111\u1ea5y. Tr\u01b0\u1edbc c\u00f3 m\u1ed9t c\u00e1i v\u0169ng nh\u1ecf, vu\u00f4ng \u0111\u1ed9 n\u0103m s\u00e1u th\u01b0\u1edbc l\u00e0 n\u1ed9i minh \u0111\u01b0\u1eddng, l\u1ea1i x\u1ebf v\u1ec1 ph\u00eda nam n\u1eefa l\u00e0 b\u1eaft \u0111\u1ea7u n\u01a1i long m\u1ea1ch d\u1eabn l\u1ea1i. C\u00e1c th\u1ea7y phong th\u1ee7y cho r\u1eb1ng \u201cdi\u1ec7n ti\u1ec1n b\u00e1t t\u1ef1 th\u1ee7y ph\u00e2n\u201d (ngh\u0129a l\u00e0 d\u00f2ng n\u01b0\u1edbc h\u00ecnh ch\u1eef b\u00e1t chia \u0111\u00f4i \u0111\u00e0ng tr\u01b0\u1edbc m\u1eb7t), cho n\u00ean con ch\u00e1u nh\u00e0 \u00f4ng V\u00f5 Th\u1ea1nh nhi\u1ec1u ng\u01b0\u1eddi tha ph\u01b0\u01a1ng kh\u00e1nh ki\u1ec7t. Kh\u00f4ng bi\u1ebft thuy\u1ebft \u1ea5y c\u00f3 \u0111\u00fang kh\u00f4ng? Ta b\u1ea3o r\u1eb1ng thuy\u1ebft \u1ea5y n\u1ebfu qu\u1ea3 nhi\u00ean c\u00f3 th\u1ef1c, th\u00ec ph\u00e0m nh\u1eefng \\\"\u0111\u1ea3o k\u1ef5\\\" \u0111\u1ec1u kh\u00f4ng t\u1ee5 t\u00e0i c\u1ea3. Nghi\u1ec7m x\u00e9t c\u00e1c ph\u1ea7n m\u1ed9 c\u00f3 ti\u1ebfng \u0111\u1ec1u kh\u00f4ng h\u1ee3p nh\u01b0 th\u1ebf, v\u1eady c\u00e1i thuy\u1ebft \u1ea5y ch\u01b0a ch\u1eafc \u0111\u00e3 tin \u0111\u01b0\u1ee3c. Tr\u01b0\u1edbc m\u1ed9 t\u1ed5 nh\u00e0 \u00f4ng V\u00f5 Th\u1ea1nh c\u00f3 m\u1ed9t c\u00e1i v\u0169ng n\u01b0\u1edbc nh\u1ecf, m\u00f9a h\u00e8 \u0111\u1ea7y n\u01b0\u1edbc, m\u00f9a \u0111\u00f4ng c\u1ea1n kh\u00f4. T\u1ee5c truy\u1ec1n \u1edf \u0111\u1ea5y c\u00f3 ma c\u00e1, c\u1ee9 \u0111\u00eam thanh, nghe ti\u1ebfng c\u00e1 nh\u1ea3y b\u00ec b\u00f5m. Nh\u01b0ng t\u00e1t n\u01b0\u1edbc \u0111i m\u00f2 t\u00ecm th\u00ec kh\u00f4ng th\u1ea5y g\u00ec c\u1ea3. Kh\u00f4ng bi\u1ebft l\u00e0 c\u00e1i qu\u00e1i g\u00ec. _______ (1) C\u00e2u n\u00e0y kh\u00f4ng th\u1ea5y trong b\u1ea3n d\u1ecbch. (2) T\u1ee9c Vi\u1ec7t \u0111i\u1ec7n u linh. (3) Quang Thi\u1ec7u (1515 \u2013 1522) l\u00e0 ni\u00ean hi\u1ec7u L\u00ea Chi\u00eau T\u00f4ng. Th\u1ed1ng Nguy\u00ean (1522 \u2013 1527) l\u00e0 ni\u00ean hi\u1ec7u L\u00ea Ho\u00e0ng \u0110\u1ec7 Xu\u00e2n. (4) Quang H\u01b0ng (1578 \u2013 1599 l\u00e0 ni\u00ean hi\u1ec7u L\u00ea Th\u1ebf T\u00f4ng. (5) B\u1ea3n d\u1ecbch vi\u1ebft l\u00e0 ph\u00eda \u0111\u00f4ng nam.","L\u1ec4 TANG L\u1ec5 tang t\u1eeb l\u00fac m\u1edbi ch\u1ebft cho \u0111\u1ebfn l\u00fac c\u1ea5t \u0111\u00e1m, ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1eddi x\u01b0a \u0111\u1ec1u d\u1ee5ng l\u1ec7 \\\"s\u1ef1 sinh\\\", ngh\u0129a l\u00e0 d\u00e2ng c\u00fang \u0111\u1ec1u theo nh\u01b0 l\u1ec5 l\u00fac sinh th\u1eddi, ch\u1ee9 ch\u01b0a c\u00f3 t\u1ebf l\u1ec5. Ch\u1ec9 khi n\u00e0o t\u00e2n kh\u00e1ch \u0111\u1ebfn ph\u00fang vi\u1ebfng th\u00ec m\u1edbi c\u00f3 t\u1edd c\u00e1o tr\u1ea1ng, b\u00e0i v\u0103n t\u1ebf \u0111\u1ec3 b\u00e0o ph\u00fang. G\u1ea7n \u0111\u00e2y, t\u1eeb l\u00fac c\u00f3 l\u1ec5 ph\u1ea1n h\u00e0m, \u0111\u1eb7t b\u00e0n th\u1edd m\u1eb7c \u00e1o tang, cho \u0111\u1ebfn l\u00fac c\u00fang c\u01a1m tu\u1ea7n b\u1ed1n m\u01b0\u01a1i ch\u00edn ng\u00e0y, \u0111\u1ec1u d\u00f9ng v\u0103n t\u1ebf c\u1ea3. Nh\u1eefng nh\u00e0 \u00f4ng cha c\u00f3 c\u00f4ng nghi\u1ec7p \u0111\u1ee9c h\u1ea1nh th\u00ec l\u1eddi v\u0103n t\u1ebf l\u1ea1i qu\u00e1 khoe khoang, kh\u00f4ng h\u1ee3p l\u1ec5. C\u00f2n nh\u1eefng nh\u00e0 th\u01b0\u1eddng d\u00e2n kh\u00f4ng c\u00f3 s\u1ef1 tr\u1ea1ng g\u00ec, ng\u01b0\u1eddi l\u00e0m v\u0103n t\u1ebf c\u0169ng ch\u1eafp nh\u1eb7t nh\u1eefng vi\u1ec7c l\u00fac b\u00ecnh sinh, \u0111\u1eb7t ra c\u00e2u bi\u1ec1n ng\u1eabu \u0111\u1ed1i nhau. H\u1ecd cho th\u1ebf l\u00e0 thi\u1ebft \u0111\u00e1ng l\u1eafm. C\u00f3 bi\u1ebft \u0111\u00e2u \u0111\u1ea5y ch\u1ec9 l\u00e0 b\u1edbi x\u1ea5u cha m\u1eb9 ra m\u00e0 th\u00f4i. Th\u1ef1c \u0111\u00e1ng than th\u1edf l\u1eafm thay!","L\u1ec4 NH\u00c0 MI\u1ebeU L\u1ec5 b\u1ea3o th\u1ea7n th\u00ec c\u00f3 c\u1ed7 d\u00e2ng l\u00ean ng\u1ef1 c\u00fang. C\u1ee9 theo th\u00f3i \u1edf Lam Kinh th\u00ec ch\u1ec9 d\u00f9ng th\u1ecbt t\u00e1i, mu\u00f4ng sinh v\u00e0 m\u00f9a n\u00e0o th\u1ee9c \u1ea5y, v\u00e0i th\u1ee9 qu\u1ea3 ph\u1ea9m, ch\u1ee9 kh\u00f4ng l\u00e0m v\u0103n hoa g\u00ec c\u1ea3. M\u1ed9t v\u1ecb s\u01b0 v\u00e0o kh\u1ea5n b\u1eb1ng ti\u1ebfng Ai Lao \u0111\u1ec3 ch\u00fac ph\u00fac, \u0111\u1ea1i \u00fd c\u1ea7u cho v\u1eadn m\u1ec7nh Ho\u00e0ng th\u01b0\u1ee3ng \u0111\u01b0\u1ee3c tr\u01b0\u1eddng th\u1ecd, kh\u1ea5n xong d\u00f9ng hai \u0111\u1ed3ng ti\u1ec1n ng\u00e0 n\u00e9m xu\u1ed1ng \u0111\u1ea5t \u0111\u1ec3 xem s\u1ea5p ng\u1eeda, \u0111\u00f3 l\u00e0 thay ti\u1ec1n \\\"keo\\\", xin \u00e2m d\u01b0\u01a1ng t\u1ee9c l\u00e0 c\u00e1i \u00fd b\u1eaft ch\u01b0\u1edbc \u0110\u1ecbch Thanh v\u1eady. L\u1ec5 trong n\u1ed9i \u0111i\u1ec7n th\u00ec c\u1ee9 l\u1ec7 n\u0103m tr\u0103m x\u00e3 ph\u1ea3i cung \u1ee9ng. Nh\u1eefng x\u00e3 \u1ea5y ph\u1ea7n nhi\u1ec1u l\u00e0 n\u01a1i \u0111\u1ea5t x\u1ea5u, d\u00e2n ngh\u00e8o. Nhi\u1ec1u x\u00e3 thi\u1ebfu ti\u1ec1n cung \u1ee9ng, kh\u00f4ng \u0111\u1ee7 nhu d\u1ee5ng v\u1ec1 l\u1ec5 ph\u1ea9m, cho n\u00ean nh\u1eefng ng\u00e0y gi\u1ed7 l\u1ec5 nh\u00e0 Th\u00e1i mi\u1ebfu v\u00e0 \u0111i\u1ec7n Ch\u00ed K\u00ednh, th\u00ec b\u00f2 l\u1ee3n g\u1ea7y nh\u1ecf, c\u1ed7 b\u00e0n s\u01a1 s\u00e0i, b\u00e1nh \u0111\u01b0\u1eddng th\u00ec ch\u1ec9 d\u1ee5ng n\u01b0\u1edbc qu\u1ea3 d\u00e0nh t\u1ea9m v\u00e0o cho v\u00e0ng, n\u01b0\u1edbc m\u1eadt th\u00ec thay b\u1eb1ng n\u01b0\u1edbc ch\u00e8 t\u01b0\u01a1i, n\u00ean ch\u1ec9 c\u00f3 s\u1eafc v\u00e0ng m\u00e0 kh\u00f4ng c\u00f3 v\u1ecb ng\u1ecdt g\u00ec c\u1ea3. Ta khi nh\u1ecf c\u00f3 \u0111i qua nh\u00e0 Th\u00e1i mi\u1ebfu, g\u1eb7p ng\u00e0y gi\u1ed7 li\u1ec7t th\u00e1nh nh\u00e0 L\u00ea, th\u1ea5y m\u1ed9t t\u00ean l\u00ednh g\u00e1nh n\u1ed5i hai tr\u00e2u, ho\u1eb7c m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi g\u00e1nh n\u1ed5i b\u1ed1n m\u00e2m x\u00f4i. Xem th\u1ebf th\u00ec bi\u1ebft l\u1ec5 ph\u1ea9m \u0111\u1ea1m b\u1ea1c, \u0111\u1eddi Chu \u0111\u1eddi L\u1ed7 khi x\u01b0a \u0111\u1ea1m b\u1ea1c c\u0169ng kh\u00f4ng \u0111\u1ebfn nh\u01b0 th\u1ebf!","TH\u1ea6N L\u1ec4 B\u00f9i Huy B\u00edch (1) c\u00f3 n\u00f3i r\u1eb1ng: \\\"H\u1ecd Tr\u1ecbnh t\u1eeb \u0111\u1eddi Nh\u00e2n V\u01b0\u01a1ng (Tr\u1ecbnh C\u01b0\u01a1ng) (1709 \u2013 1729) tr\u1edf v\u1ec1 tr\u01b0\u1edbc, c\u00f2n gi\u1eef th\u1ea7n l\u1ec5. C\u00e1c quan thu\u1ed9c ph\u1ee7 ch\u00faa Tr\u1ecbnh ch\u1ec9 m\u1edbi \u0111\u1eb7t ra H\u1ed9 phi\u00ean, Binh phi\u00ean, Th\u1ee7y s\u01b0 phi\u00ean v\u00e0 L\u1ecbch s\u1eed phi\u00ean m\u00e0 th\u00f4i. Trong tri\u1ec1u vua L\u00ea, l\u1ee5c b\u1ed9 c\u00f2n ch\u01b0a \u0111\u1ebfn n\u1ed7i th\u1ea5t ch\u1ee9c. Tr\u0103m quan v\u00e0o t\u00e2u vi\u1ec7c v\u1edbi ch\u00faa Tr\u1ecbnh th\u00ec x\u01b0ng m\u00ecnh l\u00e0 \u201cngu\u201d. Ch\u00faa Tr\u1ecbnh c\u00f3 ra ph\u1ee7 \u0111\u01b0\u1eddng coi ch\u00ednh s\u1ef1, th\u00ec b\u00e1ch quan \u0111\u1ed9i m\u0169 b\u00ecnh \u0111\u00ednh, m\u1eb7c \u00e1o xanh v\u00e0o v\u00e1i v\u00e0 \u0111\u1ee9ng h\u1ea7u. Quan \u0111\u1ea1i th\u1ea7n \u1edf ph\u1ee7 b\u1ed9 v\u00e0o b\u00e1i y\u1ebft xong th\u00ec l\u00ean ch\u1ed7 ng\u1ed3i. \u0110\u00f3 l\u00e0 theo c\u00e1i l\u1ec7 v\u00e0o tham y\u1ebft \u1edf ch\u1ed1n t\u01b0\u1edbng ph\u1ee7. Khi n\u00e0o nh\u00e0 ch\u00faa ra ti\u1ebfp ki\u1ebfn t\u00e2n kh\u00e1ch, th\u00ec b\u00e1ch quan \u0111\u1ed9i kh\u0103n l\u01b0\u01a1ng, kh\u0103n \u0111u\u00f4i \u00e9n, m\u1eb7c \u00e1o xanh, v\u00e0o b\u00e1i y\u1ebft xong th\u00ec c\u1ee9 theo th\u1ee9 t\u1ef1 m\u00e0 ng\u1ed3i, kho\u1ea3n \u0111\u00e3i tr\u1ea7u n\u01b0\u1edbc t\u1eed t\u1ebf. \u0110\u00f3 l\u00e0 theo c\u00e1i l\u1ec7 t\u01b0\u1edbng ph\u1ee7 ra ti\u1ebfp kh\u00e1ch. Khi \u1ea5y, nh\u00e0 ch\u00faa c\u00f3 v\u00e0o ch\u1ea7u vua L\u00ea. Theo l\u1ec7, tuy \u0111\u00e3 mi\u1ec5n b\u00e1i, nh\u01b0ng khi ch\u00faa Tr\u1ecbnh n\u00e0o \u0111\u01b0\u1ee3c th\u1ee5 s\u1eafc phong ra nhi\u1ebfp ch\u00ednh th\u00ec c\u0169ng ph\u1ea3i th\u00e2n h\u00e0nh v\u00e0o tri\u1ec1u b\u00e1i vua L\u00ea. \u0110\u1eddi vua L\u00ea Hi T\u00f4n (1676 \u2013 1705) l\u00ean th\u01b0\u1ee3ng th\u1ecd t\u00e1m m\u01b0\u01a1i, ch\u00faa Tr\u1ecbnh Nh\u00e2n V\u01b0\u01a1ng c\u0169ng m\u1eb7c tri\u1ec1u ph\u1ee5c v\u00e0o \u0111\u1ee9ng \u1edf b\u00ean h\u1eefu long tr\u00ec, t\u1ef1 m\u00ecnh \u0111em tr\u0103m quan v\u00e0o l\u1ea1y m\u1eebng. Vua L\u00ea sai tr\u1ea3i b\u1ea3y l\u1ea7n chi\u1ebfu \u1edf n\u01a1i \u0111\u1ee9ng l\u1ea1y c\u1ee7a ch\u00faa Tr\u1ecbnh \u0111\u1ec3 t\u1ecf \u00fd bi\u1ec7t \u0111\u00e3i. \u0110\u1ebfn khi Tr\u1ecbnh Thu\u1eadn V\u01b0\u01a1ng (Tr\u1ecbnh Giang) (1729 \u2013 1740) n\u1ed1i ng\u00f4i, m\u1edbi \u0111\u1eb7t ra s\u00e1u phi\u00ean: L\u1ea1i, H\u1ed9, L\u1ec5, Binh, H\u00ecnh, C\u00f4ng, c\u01b0\u1edbp m\u1ea5t c\u1ea3 quy\u1ec1n quan l\u1ee5c b\u1ed9, l\u1ea5y ch\u1ee9c tr\u01b0\u1edfng th\u1ef1 tham b\u1ed3i l\u00e0m quan ch\u00ednh ph\u1ee7 \u0111\u1ea1i th\u1ea7n. T\u1eeb \u0111\u1ea5y, ch\u1ed1n tri\u1ec1u \u0111\u01b0\u1eddng vua L\u00ea ch\u1ec9 l\u00e0 h\u01b0 v\u1ecb. C\u00e1c quan v\u00e0o t\u00e2u ch\u00faa Tr\u1ecbnh th\u00ec \u0111\u1ed5i ch\u1eef \u201cngu\u201d x\u01b0ng l\u00e0 \u201cth\u1ea7n\u201d. Ch\u00faa Tr\u1ecbnh ra th\u00e2n ch\u00ednh \u1edf ph\u1ee7 \u0111\u01b0\u1eddng th\u00ec g\u1ecdi l\u00e0 \u201cth\u1ecb tri\u1ec1u\u201d, khi n\u00e0o ra ti\u1ebfp kh\u00e1ch th\u00ec g\u1ecdi l\u00e0 \u201ckh\u00e1ch tri\u1ec1u\u201d. Quan \u0111\u1ea1i th\u1ea7n \u1edf ch\u1ed1n ph\u1ee7 b\u1ed9, ph\u1ea3i c\u00f3 ch\u1ec9 c\u1ee7a nh\u00e0 ch\u00faa cho ng\u1ed3i m\u1edbi \u0111\u01b0\u1ee3c ng\u1ed3i, g\u1ecdi l\u00e0 \u201ct\u1ecda \u0111\u01b0\u1eddng\u201d. C\u00f2n l\u1ec5 nh\u00e0 ch\u00faa v\u00e0o tri\u1ec1u b\u00e1i vua L\u00ea th\u00ec b\u1ecf h\u1eb3n kh\u00f4ng h\u1ecfi \u0111\u1ebfn n\u1eefa. Nh\u00e0 ch\u00faa c\u00f3 truy\u1ec1n ch\u1ec9 ra, tr\u01b0\u1edbc kia v\u1eabn g\u1ecdi l\u00e0 \u201cl\u1ecbnh ch\u1ec9\u201d. Sau n\u00e0y, quy\u1ec1n ch\u00ednh \u0111\u1ec1u \u1edf v\u1ec1 nh\u00e0 ch\u00faa, h\u00e0ng n\u0103m c\u1ee9 \u0111\u1ea7u xu\u00e2n ng\u00e0y khai t\u1ec9 \u1ea5n, th\u00ec y\u1ebft t\u1edd l\u1ecbnh ch\u1ec9 m\u1edbi ra ngo\u00e0i ph\u1ee7 \u0111\u01b0\u1eddng ho\u1eb7c ngo\u00e0i c\u1eeda c\u00e1c. C\u00e1c ch\u1ee9c v\u00f5 quan, ch\u1ee9c c\u00e2u k\u00ea trong s\u00e1u cung \u0111\u1ec1u ph\u1ea3i c\u00f3 l\u1ecbnh ch\u1ec9 ban cho c\u1ea3. C\u00f2n c\u00e1c vi\u1ec7c kh\u00e1c do nh\u00e0 ch\u00faa truy\u1ec1n ra th\u00ec x\u01b0ng l\u00e0 \u201cch\u1ec9 truy\u1ec1n\u201d hay l\u00e0 \u201cch\u1ec9 d\u1ee5\u201d v\u00e0 th\u01b0\u1eddng x\u01b0ng l\u00e0 \u201cng\u1ef1\u201d, l\u00e0 \u201cth\u00e1nh\u201d, c\u0169ng kh\u00f4ng kh\u00e1c g\u00ec trong n\u1ed9i \u0111i\u1ec7n vua L\u00ea. _______ (1) B\u00f9i Huy B\u00edch (1744 \u2013 1818) hi\u1ec7u T\u1ed3n Am, \u0111\u1eadu ho\u00e0ng gi\u00e1p, sau l\u00e0m \u0111\u1ebfn H\u1ed9 b\u1ed9 t\u1ea3 th\u1ecb lang, h\u00e0nh tham t\u1ee5ng. \u0110\u1ebfn \u0111\u1eddi L\u00ea Chi\u00eau Th\u1ed1ng, c\u00e1o b\u1ec7nh v\u1ec1. Gia Long l\u00ean, kh\u00f4ng ra l\u00e0m quan. C\u00f3 vi\u1ebft nhi\u1ec1u t\u00e1c ph\u1ea9m, \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t l\u00e0 b\u1ed9 Ho\u00e0ng vi\u1ec7t thi v\u0103n tuy\u1ec3n.","B\u00c1I L\u1ec4 B\u00e1i l\u1ec5 t\u1eeb \u0111\u1eddi x\u01b0a c\u00f3 ch\u00edn l\u1ea1y; s\u1ed1 l\u1ea1y ho\u1eb7c hai, ho\u1eb7c b\u1ed1n, ho\u1eb7c s\u00e1u, ho\u1eb7c t\u00e1m, t\u00f9y theo \u0111\u1ea1i l\u1ec5 hay ti\u1ec3u l\u1ec5. S\u00e1ch T\u1ea3 truy\u1ec7n, ch\u00e9p: \\\"Vua Ho\u00e0n C\u00f4ng n\u01b0\u1edbc T\u1ec1, nh\u1eadn th\u1ecbt ph\u1ea7n vua ban, l\u1ea1y hai l\u1ea1y\u201d. S\u00e1ch V\u0103n hi\u1ebfn l\u1ec5 kh\u1ea3o ch\u00e9p: \\\"Quan Th\u1ecb trung truy\u1ec1n ch\u1ebf ra th\u00ec quan Th\u1ecb ch\u1ebf l\u1ea1y hai l\u1ea1y, nh\u01b0 v\u1eady th\u00ec khi tri\u1ec1u h\u1ea1, l\u1ea1y c\u00f3 hai l\u1ea1y m\u00e0 th\u00f4i. Khi \u0111\u1ea1i l\u1ec5 tr\u0103m quan m\u00faa nh\u1ea3y th\u00ec l\u1ea1y b\u1ed1n l\u1ea1y, th\u1ebf th\u00ec khi tri\u1ec1u h\u1ea1 ph\u1ea3i l\u1ea1y b\u1ed1n l\u1ea1y\u201d. S\u00e1ch Gia l\u1ec5 c\u1ee7a T\u01b0 M\u00e3 c\u00f4ng ch\u00e9p: \\\"Trong khi b\u1ed1n m\u00f9a kh\u00e1nh h\u1ea1 \u0111\u1ea1i l\u1ec5, th\u00ec tr\u01b0\u1edbc l\u1ea1y b\u1ed1n l\u1ea1y, sau b\u1ed1n l\u1ea1y, kho\u1ea3ng gi\u1eefa ho\u1eb7c hi\u1ebfn t\u1eedu ho\u1eb7c ch\u00fac ph\u00fac, l\u1ea1y hai l\u1ea1y\\\", th\u1ebf th\u00ec trong l\u00fac c\u00e1c nh\u00e0 th\u01b0\u1eddng d\u00e2n l\u00e0m l\u1ec5 c\u0169ng c\u00f3 d\u00f9ng l\u1ea1y hai l\u1ea1y ho\u1eb7c b\u1ed1n l\u1ea1y. L\u1ec5 tang khi ch\u01b0a ch\u00f4n, l\u00fac l\u00e0m l\u1ec5 \u201ckhi\u1ec3n \u0111i\u1ec7n\u201d (1), ph\u1ea3i b\u1ed1n l\u1ea1y. Sau khi \u0111\u00e3 ch\u00f4n r\u1ed3i, l\u00e0m l\u1ec5 t\u1ebf ngu, theo nghi ti\u1ebft c\u0169ng c\u00f3 d\u00f9ng hai l\u1ea1y. Nh\u01b0 v\u1eady, c\u00e1i l\u1ec5 hai l\u1ea1y hay b\u1ed1n l\u1ea1y kh\u00f4ng ph\u1ea3i \u0111\u1ec3 ph\u00e2n bi\u1ec7t l\u00fac ch\u01b0a ch\u00f4n v\u1edbi l\u00fac \u0111\u00e3 ch\u00f4n \u0111\u00e2u. C\u00f2n nh\u01b0 l\u1ec5 tri\u1ec1u h\u1ea1 d\u00f9ng l\u1ec5 n\u0103m l\u1ea1y ba v\u00e1i l\u00e0 c\u00f3 t\u1eeb \u0111\u1ea7u \u0111\u1eddi Minh, ho\u1eb7c d\u00f9ng l\u1ec5 ba l\u1ea1y n\u0103m v\u00e1i (2), l\u00e0 theo t\u1ee5c M\u00e3n Ch\u00e2u, ch\u1ee9 kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 l\u1ec5 c\u1ed5. G\u1ea7n \u0111\u00e2y, l\u1ec5 tri\u1ec1u h\u1ea1 th\u00ec chuy\u00ean d\u00f9ng n\u0103m l\u1ea1y, l\u1ec5 c\u00fang t\u1ebf tr\u01b0\u1edbc sau \u0111\u1ec1u d\u00f9ng b\u1ed1n l\u1ea1y, \u0111\u00f3 l\u00e0 m\u1ed9t vi\u1ec7c \u0111\u00e1ng ng\u1edd. C\u00f2n \u0111\u1ebfn c\u00e1i l\u1ec5 hai l\u1ea1y, c\u1ee9 theo nh\u01b0 h\u1ed9i \u0111i\u1ec3n n\u0103m Ch\u00ednh H\u00f2a (3) th\u00ec tri\u1ec1u l\u1ec5 c\u0169ng c\u00f3 d\u00f9ng hai l\u1ea1y. Nay d\u00e2n gian l\u1ea1i cho l\u1ec5 hai l\u1ea1y l\u00e0 hung l\u1ec5, khi tang gia ch\u01b0a ch\u00f4n, ho\u1eb7c khi t\u00e2n kh\u00e1ch \u0111\u1ebfn ph\u00fang vi\u1ebfng th\u00ec c\u0169ng theo \u0111\u00fang c\u00e1i l\u1ec5 hai l\u1ea1y \u1ea5y. C\u00f3 ai h\u1ecfi th\u00ec b\u1eb1ng r\u1eb1ng, \u0111\u00f3 l\u00e0 theo l\u1ec5 c\u1ee7a hi\u1ebfu ch\u1ee7 (4) m\u00e0 l\u1ea1y. N\u00f3i th\u1ebf th\u00ec ng\u01b0\u1eddi hi\u1ebfu ch\u1ee7 l\u00fac s\u01a1 tang, l\u1ea5y v\u1ea3i tr\u1eafng bu\u1ed9c ngang \u0111\u1ea7u v\u00e9n t\u00f3c, l\u00fac \u0111\u00e3 li\u1ec7m th\u00ec m\u1eb7c \u00e1o tr\u1ea3m th\u00f4i kh\u00f3c l\u00f3c; ng\u01b0\u1eddi v\u00e0o vi\u1ebfng, l\u00fac m\u1edbi ch\u1ebft, ph\u1ea3i tr\u1ea7n tay \u00e1o, l\u00fac \u0111\u00e3 li\u1ec7m th\u00ec ph\u1ea3i m\u1eb7c \u00e1o tr\u1eafng m\u00e0 v\u00e0o th\u0103m, kh\u00f4ng gi\u1ed1ng v\u1edbi ng\u01b0\u1eddi hi\u1ebfu ch\u1ee7. V\u1eady t\u1ea1i sao nh\u1eefng vi\u1ec7c \u1ea5y kh\u00f4ng b\u1eaft ch\u01b0\u1edbc theo hi\u1ebfu ch\u1ee7, m\u00e0 ch\u1ec9 b\u1eaft ch\u01b0\u1edbc c\u00e1i l\u1ec7 l\u1ea1y c\u1ee7a hi\u1ebfu ch\u1ee7 l\u00e0 ngh\u0129a g\u00ec? Th\u01b0\u1eddng x\u00e9t tang l\u1ec5 \u0111\u1eddi c\u1ed5, t\u1eeb l\u00fac cha m\u1eb9 m\u1edbi m\u1ea5t cho \u0111\u1ebfn l\u00fac l\u00e0m l\u1ec5 c\u1ea5t \u0111\u00e1m \u0111i ch\u00f4n, \u0111\u1ec1u d\u00f9ng hai l\u1ea1y, kh\u00f4ng l\u00e0m v\u0103n t\u1ebf, ngh\u0129a l\u00e0 c\u1ee9 theo c\u00e1i l\u1ec7 th\u01b0\u1eddng, trong gia \u0111\u00ecnh c\u1ee7a con th\u1edd cha m\u1eb9, c\u1ee9 l\u1ea5y c\u00e1i l\u1ec5 th\u1edd ng\u01b0\u1eddi s\u1ed1ng m\u00e0 th\u1edd, ch\u01b0a n\u1ee1 coi l\u00e0 \u0111\u1ea5ng th\u00e2n \u0111\u00e3 ch\u1ebft r\u1ed3i. Nh\u01b0ng x\u00e9t l\u1eddi kh\u1ea5n l\u00fac l\u00e0m l\u1ec5 khi\u1ec3n \u0111i\u1ec7n l\u00e0 l\u00fac s\u1eafp r\u01b0\u1edbc linh c\u1eefu \u0111i ch\u00f4n th\u00ec c\u00f3 kh\u1ea5n r\u1eb1ng: \\\"Xe thi\u00eang \u0111\u00e3 s\u1eafp r\u01b0\u1edbc t\u1edbi nh\u00e0 \u00e2m, b\u00e0y l\u1ec5 khi\u1ec3n \u0111i\u1ec7n, t\u1eeb bi\u1ec7t l\u1ea7n cu\u1ed1i c\u00f9ng\\\". \u0110\u1ecdc m\u1ea5y c\u00e2u kh\u1ea5n \u1ea5y, th\u00ec l\u00fac l\u00e0m l\u1ec5 khi\u1ec3n \u0111i\u1ec7n c\u0169ng ph\u1ea3i l\u1ea1y b\u1ed1n l\u1ea1y, v\u00ec nh\u01b0 \u0111\u1ea5ng th\u00e2n s\u1eafp \u0111i \u0111\u00e2u xa, l\u00fac t\u1eeb bi\u1ec7t con ch\u00e1u ph\u1ea3i l\u00e0m \u0111\u1ea1i l\u1ec5 v\u1eady. L\u1ec5 t\u1ebf ngu, tuy l\u00e0m sau khi \u0111\u00e3 ch\u00f4n, nh\u01b0ng b\u1ee5ng ng\u01b0\u1eddi hi\u1ebfu t\u1eed v\u1eabn c\u00f2n b\u00e0ng ho\u00e0ng th\u01b0\u01a1ng x\u00f3t, ch\u01b0a n\u1ee1 v\u1ed9i l\u1ea5y c\u00e1i l\u1ec5 th\u1edd qu\u1ec9 th\u1ea7n m\u00e0 th\u1edd \u0111\u1ea5ng th\u00e2n, v\u1eady n\u00ean l\u00fac \u0111\u1ecdc v\u0103n t\u1ebf, theo nghi ti\u1ebft, c\u0169ng l\u1ea1y hai l\u1ea1y. Ch\u1ec9 t\u1eeb khi l\u00e0m l\u1ec5 \\\"t\u1ed1t kh\u1ed1c\\\" (5) tr\u1edf v\u1ec1 sau, m\u1edbi to\u00e0n d\u00f9ng l\u1ec5 th\u1edd qu\u1ec9 th\u1ea7n \u0111\u1ec3 th\u1edd \u0111\u1ea5ng th\u00e2n, ngh\u0129a l\u00e0 l\u00fac \\\"gi\u00e1ng th\u1ea7n\\\", \\\"t\u1eeb th\u1ea7n\\\" (6) \u0111\u1ec1u ph\u1ea3i l\u1ea1y b\u1ed1n l\u1ea1y c\u1ea3. C\u00f2n nh\u01b0 t\u00ecnh b\u00e8 b\u1ea1n t\u00e2n kh\u00e1ch th\u00ec kh\u00e1c t\u00ecnh cha con, n\u00ean l\u00fac v\u00e0o ph\u00fang vi\u1ebfng t\u1ea5t ph\u1ea3i l\u1ea1y b\u1ed1n l\u1ea1y \u0111\u1ec3 ph\u00e2n bi\u1ec7t v\u1edbi ng\u01b0\u1eddi con, ch\u1edb sao l\u1ea1i b\u1ea3o b\u1eaft ch\u01b0\u1edbc hi\u1ebfu ch\u1ee7 l\u00e0 ngh\u0129a g\u00ec? \u0110\u1eddi x\u01b0a, tr\u01b0\u1edbc l\u00fac \u0103n u\u1ed1ng c\u00f3 r\u00f3t m\u1ed9t ch\u00e9n r\u01b0\u1ee3u \u0111\u1ec3 l\u1ec5, ngh\u0129a l\u00e0 t\u1ebf ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1eddi c\u1ed5 b\u00e0y ra \u0103n u\u1ed1ng. Nh\u01b0ng trong m\u1ed9t ti\u1ec7c \u0103n, ch\u1ec9 ng\u01b0\u1eddi t\u00f4n tr\u01b0\u1edfng m\u1edbi r\u00f3t r\u01b0\u1ee3u t\u1ebf, c\u00f2n nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi ty \u1ea5u (7) th\u00ec kh\u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c t\u1ebf, t\u1ee9c nh\u01b0 trong l\u1ec5 b\u1ea3o r\u1eb1ng vua r\u00f3t r\u01b0\u1ee3u t\u1ebf, b\u1ea7y t\u00f4i c\u1ee9 r\u00f3t r\u01b0\u1ee3u u\u1ed1ng tr\u01b0\u1edbc \u0111i. L\u1ec5 tang khi ch\u01b0a ch\u00f4n th\u00ec ch\u1ec9 \u0111\u1eb7t c\u01a1m c\u00fang, ch\u1ee9 kh\u00f4ng t\u1ebf, v\u00ec ng\u01b0\u1eddi hi\u1ebfu t\u1eed kh\u00f4ng n\u1ee1 coi \u0111\u1ea5ng th\u00e2n \u0111\u00e3 ch\u1ebft r\u1ed3i m\u00e0 v\u1ed9i thay l\u00e0m l\u1ec5 t\u1ebf. Sau khi ch\u00f4n r\u1ed3i, m\u1edbi l\u1ea5y c\u00e1i l\u1ec5 th\u1edd qu\u1ec9 th\u1ea7n m\u00e0 th\u1edd \u0111\u1ea5ng th\u00e2n. V\u1eady n\u00ean l\u00fac hi\u1ebfn ba tu\u1ea7n r\u01b0\u1ee3u, ch\u1ee7 nh\u00e2n ph\u1ea3i r\u00f3t ra m\u1ed9t ch\u00e9n r\u01b0\u1ee3u l\u00e0m l\u1ec5 t\u1ebf t\u1eedu, ngh\u0129a l\u00e0 thay qu\u1ec9 th\u1ea7n m\u00e0 l\u00e0m l\u1ec5 t\u1ebf t\u1eedu. L\u1ec5 \u1ea5y r\u00e0nh r\u00e0nh nh\u01b0 th\u1ebf, ng\u01b0\u1eddi ta kh\u00f4ng bi\u1ebft, l\u1ea1i l\u1ea5y hai l\u1ea1y \u0111\u1ec3 ph\u00e2n bi\u1ec7t l\u1ec5 c\u00e1t v\u1edbi l\u1ec5 hung. N\u1ebfu qu\u1ea3 hai l\u1ea1y l\u00e0 hung l\u1ec5 th\u00ec sao l\u00fac c\u00e1t l\u1ec5 c\u0169ng c\u00f3 khi l\u1ea1y hai l\u1ea1y? Hu\u1ed1ng chi, t\u1eeb khi l\u00e0m l\u1ec5 t\u00e1ng m\u00e0 ch\u01b0a \u0111\u1ebfn ng\u00e0y ti\u1ec3u t\u01b0\u1eddng (8) c\u00f2n ph\u1ea3i theo hung l\u1ec5 c\u1ea3, sao l\u1ea1i cho b\u1ed1n l\u1ea1y l\u00e0 c\u00e1t l\u1ec5 \u0111\u01b0\u1ee3c? _______","(1) L\u1ec5 khi\u1ec3n \u0111i\u1ec7n l\u00e0 l\u1ec5 c\u00fang ng\u01b0\u1eddi ch\u1ebft tr\u01b0\u1edbc khi ch\u00f4n. (2) B\u1ea3n d\u1ecbch vi\u1ebft l\u00e0 ba l\u1ea1y n\u0103m v\u00e1i. (3) Ch\u00ednh H\u00f2a (1680 \u2013 1705) l\u00e0 ni\u00ean hi\u1ec7u L\u00ea Hy T\u00f4ng. (4) Hi\u1ebfu ch\u1ee7 l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi con tr\u01b0\u1edfng hay ng\u01b0\u1eddi th\u1eeba t\u1ef1 \u0111\u1ee9ng ch\u1ee7 vi\u1ec7c tang. (5) \u0110\u00fang 50 ng\u00e0y, k\u1ec3 t\u1eeb ng\u00e0y m\u1ea5t, th\u00ec l\u00e0m l\u1ec5 \u201ct\u1ed1t kh\u1ed1c\u201d. (6) \u201cGi\u00e1ng th\u1ea7n\u201d, \u201ct\u1eeb th\u1ea7n\u201d \u0111\u1ec1u l\u00e0 ti\u1ebft m\u1ee5c trong l\u1ec5 c\u00fang t\u1ebf cha m\u1eb9. (7) Trong b\u1eefa ti\u1ec7c, ng\u00f2ai ng\u01b0\u1eddi t\u00f4n tr\u01b0\u1edfng th\u00ec \u0111\u1ec1u l\u00e0 ty \u1ea5u c\u1ea3. Ty \u1ea5u l\u00e0 \u0111\u1ee9c v\u1ecdng ho\u1eb7c danh v\u1ecb k\u00e9m ng\u01b0\u1eddi t\u00f4n tr\u01b0\u1edfng \u1ea5y. (8) Ti\u1ec3u t\u01b0\u1eddng l\u00e0 ng\u00e0y gi\u1ed7 \u0111\u1ea7u, gi\u1ed7 th\u1ee9 hai l\u00e0 \u0111\u1ea1i t\u01b0\u1eddng.","QUAN CH\u1ee8C \u0110\u1eddi Ti\u1ec1n L\u00ea l\u1ea5y ch\u1ee9c T\u01b0 m\u00e3, T\u01b0 \u0111\u1ed3, \u0110\u1ea1i \u0110\u00f4 \u0111\u1ed1c l\u00e0m ng\u00f4i quan t\u01b0\u1edbng, ch\u1ee9c Ng\u0169 ph\u1ee7 \u0110\u00f4 \u0111\u1ed1c l\u00e0 b\u1eadc th\u1ee9 hai. C\u00e1c quan H\u00e0nh khi\u1ec3n l\u00e0 v\u0103n th\u1ea7n, th\u00ec ch\u1ec9 \u0111\u1ec3 l\u00e0m c\u1ed1 v\u1ea5n gi\u1eef vi\u1ec7c v\u0103n th\u01b0, c\u0169ng nh\u01b0 ch\u1ee9c H\u1ecdc s\u0129 \u0111\u1eddi V\u0129nh L\u1ea1c nh\u00e0 Minh v\u1eady. T\u1eeb \u0111\u1eddi H\u1ed3ng Thu\u1eadn (1) tr\u1edf v\u1ec1 sau m\u1edbi \u0111\u1eb7t ra ch\u1ee9c B\u00ecnh ch\u01b0\u01a1ng Qu\u00e2n qu\u1ed1c tr\u1ecdng s\u1ef1. Nh\u01b0ng khi \u1ea5y tri\u1ec1u ch\u00ednh \u0111\u00e3 kh\u00f4ng c\u00f3 k\u1ef7 c\u01b0\u01a1ng g\u00ec, ch\u1ec9 nh\u00e2n vi\u1ec7c m\u00e0 \u0111\u1eb7t ra ch\u1ee9c quan, ch\u1ee9 kh\u00f4ng ch\u00e9p \u1edf trong quan ch\u1ebf. T\u1eeb n\u0103m Quang H\u01b0ng (2) tr\u1edf v\u1ec1 sau, \u0111\u1ea7u h\u00e0ng quan v\u0103n \u0111\u01b0\u1ee3c tham d\u1ef1 tri\u1ec1u ch\u00ednh ki\u00eam n\u1eafm c\u1ea3 l\u1ee5c b\u1ed9, \u0111\u00f3 m\u1edbi l\u00e0 l\u00fac chuy\u00ean d\u00f9ng quan v\u0103n l\u00e0m th\u1ee7 t\u01b0\u1edbng, c\u00f9ng v\u1edbi ch\u1ee9c quan Ng\u0169 ph\u1ee7 \u0110\u00f4 \u0111\u1ed1c, L\u1ee5c b\u1ed9 Th\u01b0\u1ee3ng th\u01b0, \u0111\u1ec1u l\u00e0 ch\u1ee9c quan \u0111\u1ea1i th\u1ea7n trong tri\u1ec1u \u0111\u01b0\u1eddng. Tr\u1ecbnh ph\u1ee7 tuy l\u1ea5y v\u0103n quan cho v\u00e0o Tham t\u1ee5ng ph\u1ee7 \u0111\u01b0\u1eddng, ho\u1eb7c l\u00e0m B\u1ed3i t\u1ee5ng ph\u1ee7 \u0111\u01b0\u1eddng, nh\u01b0ng c\u0169ng ch\u1ec9 coi vi\u1ec7c c\u00f4ng trong Tr\u1ecbnh ph\u1ee7 m\u00e0 th\u00f4i. T\u1eeb khi ch\u00ednh quy\u1ec1n v\u1ec1 c\u1ea3 Tr\u1ecbnh ph\u1ee7, th\u00ec b\u00ean quan v\u00f5 l\u1ea5y ch\u1ee9c \u0110\u00f4 \u0111\u1ed1c Ch\u01b0\u1edfng Ph\u1ee7 s\u1ef1, Th\u1ef1 (3) Ph\u1ee7 s\u1ef1, Quy\u1ec1n Ph\u1ee7 s\u1ef1 l\u00e0m ch\u1ee9c tr\u1ecdng th\u1ea7n; c\u00f2n ch\u1ee9c Ng\u0169 qu\u00e2n \u0110\u00f4 \u0111\u1ed1c th\u00ec l\u1ea1i l\u00e0 ch\u1ee9c gia quan. B\u00ean quan v\u0103n th\u00ec l\u1ea5y ch\u1ee9c Tham t\u1ee5ng B\u1ed3i t\u1ee5ng l\u00e0m ch\u1ee9c th\u1eeba t\u01b0\u1edbng, c\u00e1c ch\u1ee9c L\u1ee5c b\u1ed9 Th\u01b0\u1ee3ng th\u01b0 l\u00e0m t\u1ea3n ch\u1ee9c (4). \u0110\u00f3 l\u00e0 t\u00f9y theo th\u1ebf bi\u1ebfn, m\u1ed7i l\u00fac m\u1ed9t kh\u00e1c. C\u00f2n nh\u01b0 b\u00ean Tr\u1ecbnh ph\u1ee7 l\u1ea1i \u0111\u1eb7t ra s\u00e1u phi\u00ean, c\u00f3 ch\u1ee9c Thi\u00eam sai, ch\u1ee9c Tri phi\u00ean, d\u00f9ng c\u00e1c quan Ti\u1ebfn s\u0129 v\u0103n th\u1ea7n sung v\u00e0o; ch\u1ee9c Ph\u00f3 tri, ch\u1ee9c Thi\u00eam tri d\u00f9ng c\u00e1c \u00f4ng gi\u00e1m sinh v\u0103n h\u1ecdc \u1ed5 v\u00e0o, c\u0169ng gi\u1ed1ng nh\u01b0 trong t\u00f2a L\u1ee5c b\u1ed9 Th\u01b0\u1ee3ng th\u01b0, c\u00f3 ch\u1ee9c Th\u1ecb lang, Lang trung, Vi\u00ean ngo\u1ea1i, tuy danh kh\u00e1c m\u00e0 th\u1ef1c gi\u1ed1ng nhau. L\u1ea1i c\u00f2n \u0111\u1eb7t ra ch\u1ee9c gi\u00e1m ban n\u1ed9i th\u1ea7n, c\u0169ng c\u00f3 nh\u1eefng ch\u1ee9c Tri phi\u00ean, Thi\u00eam ph\u00f3, th\u1eadm ch\u00ed n\u1eafm gi\u1eef h\u1ebft c\u1ea3 quy\u1ec1n b\u00ednh tri\u1ec1u \u0111\u00ecnh. Thi\u1ebft t\u01b0\u1edfng \u0111\u1eddi H\u00e1n, \u0111\u1eddi \u0110\u01b0\u1eddng b\u00ean Trung Hoa, ho\u1eb7c \u0111\u1eddi L\u00fd, \u0111\u1eddi Tr\u1ea7n b\u00ean ta c\u0169ng ch\u01b0a t\u1eebng c\u00f3 nh\u1eefng ch\u1ee9c quan \u1ea5y bao gi\u1edd. S\u00e1ch s\u1eed ch\u00e9p khi Thu\u1eadn V\u01b0\u01a1ng (5) gi\u1eef ch\u00ednh quy\u1ec1n, c\u00f3 \u0111\u1eb7t ra v\u00f5 ban, v\u0103n ban, gi\u00e1m ban, t\u1ee9c l\u00e0 ba ban x\u01b0a nay ch\u01b0a t\u1eebng th\u1ea5y; kh\u00f4ng bi\u1ebft l\u00fac tri\u1ec1u h\u1ed9i, theo \u0111\u1eb3ng c\u1ea5p ph\u00e2n ban ra l\u00e0m sao. Ta ti\u1ebfc kh\u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c t\u01b0\u1eddng. _______ (1) H\u1ed3ng Thu\u1eadn (1509 \u2013 1515) l\u00e0 ni\u00ean hi\u1ec7u L\u00ea T\u01b0\u01a1ng D\u1ef1c. (2) Quang H\u01b0ng (1578 \u2013 1599) l\u00e0 ni\u00ean hi\u1ec7u L\u00ea Th\u1ebf T\u00f4ng. (3) B\u1ea3n d\u1ecbch vi\u1ebft l\u00e0 th\u1ef1c. (tducchau) (4) X\u01b0a kia L\u1ea1i b\u1ed9 th\u01b0\u1ee3ng th\u01b0 ki\u00eam c\u1ea3 ch\u1ee9c Th\u1eeba t\u01b0\u1edbng, nh\u01b0ng sau \u0111\u1eb7t ri\u00eang ra ch\u1ee9c Th\u1eeba t\u01b0\u1edbng th\u00ec c\u00e1c ch\u1ee9c Th\u01b0\u1ee3ng th\u01b0 ch\u1ec9 coi tr\u1ecdng trong ph\u1ea1m b\u1ed9 c\u1ee7a m\u00ecnh, n\u00ean g\u1ecdi l\u00e0 t\u1ea3n ch\u1ee9c. (5) T\u1ee9c Tr\u1ecbnh Giang.","L\u1ec4 TANG L\u1ec5 c\u00f3 ch\u00e9p: ng\u01b0\u1eddi hi\u1ebfu t\u1eed \u0111ang l\u00fac c\u00f3 tang ba n\u0103m, m\u1ec7nh vua kh\u00f4ng \u0111\u1ebfn c\u1eeda; ngh\u0129a l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi con trong l\u00fac \u0111\u1ec3 tang cha m\u1eb9 th\u00ec nh\u00e0 vua kh\u00f4ng b\u1eaft \u00e9p ra l\u00e0m quan. Th\u1ebf l\u00e0 kh\u00f4ng n\u1ee1 \u0111o\u1ea1t t\u00ecnh con ng\u01b0\u1eddi ta v\u1eady. \u0110\u1eddi g\u1ea7n \u0111\u00e2y, \u0111ang l\u00fac l\u00e0m quan m\u00e0 c\u00f3 tang th\u00ec duy c\u00e1c quan v\u0103n ban \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00e1o quan v\u1ec1 c\u01b0 tang; c\u00e1c quan v\u00f5 ban, tuy kh\u00f4ng c\u00f3 vi\u1ec7c binh c\u00e1ch, c\u0169ng th\u01b0\u1eddng hay vi\u1ec7n l\u1ec7 \u0111\u1ec3 l\u1ea1i \u0111\u01b0\u1ee3c tri\u1ec7u ra l\u00e0m quan, l\u00fac v\u00e0o tri\u1ec1u ban, l\u00fac ra \u0111\u1ec3 coi qu\u00e2n l\u00ednh, kh\u00f4ng h\u1ec1 c\u00f3 s\u1eafc th\u1eb9n ch\u00fat n\u00e0o. C\u00f2n nh\u01b0 nh\u1eefng k\u1ebb s\u0129 th\u1ee9 l\u00e0m vi\u1ec7c \u1edf c\u00e1c ch\u1ed1n quan ph\u1ee7, tuy g\u1eb7p tr\u1ecdng tang, v\u1eabn \u1edf c\u00e1c t\u00f2a c\u00f4ng l\u00e0m vi\u1ec7c nh\u01b0 th\u01b0\u1eddng, kh\u00f4ng kh\u00e1c g\u00ec l\u00fac kh\u00f4ng c\u00f3 tang, duy ch\u1ec9 c\u00f3 \u0111\u1ed5i m\u00e0u s\u1eafc \u00e1o xanh, h\u01a1i kh\u00e1c v\u1edbi \u00e1o m\u00e0u h\u1ecfa minh, g\u1ecdi l\u00e0 \u00e1o m\u00e0u s\u1eebng; t\u1ee9c l\u00e0 \u00e1o c\u00f3 pha s\u1eafc v\u00e0ng m\u00e0 th\u00f4i. \u00d4i! Mu\u1ed1n c\u1ea7u k\u1ebb trung th\u1ea7n \u1edf c\u1eeda nh\u00e0 hi\u1ebfu t\u1eed, m\u00e0 nh\u1eefng k\u1ebb c\u00f3 tang l\u1ea1i c\u1ee9 ra l\u00e0m quan nh\u01b0 th\u1ebf, b\u1ea3o r\u1eb1ng l\u00e0 ph\u1ea3i \u01b0? L\u1ec5 tang, ba ng\u00e0y th\u00ec li\u1ec7m, b\u1ed1n ng\u00e0y th\u00ec m\u1eb7c \u00e1o tang, ba th\u00e1ng m\u1edbi ch\u00f4n, h\u1ebft m\u1ed9t n\u0103m th\u00ec l\u00e0m l\u1ec5 ti\u1ec3u t\u01b0\u1eddng, h\u01a1n hai n\u0103m th\u00ec l\u00e0m l\u1ec5 \u0111\u1ea1i t\u01b0\u1eddng, c\u00e1ch m\u1ed9t th\u00e1ng n\u1eefa th\u00ec l\u00e0m l\u1ec5 \u0111\u00e0m t\u1ea5t t\u1ee9c l\u00e0 h\u1ebft tr\u1edf. C\u00e1i l\u1ec5 \u0111\u1ec3 tr\u1edf ba n\u0103m \u1ea5y l\u00e0 d\u1ea1y cho d\u00e2n theo b\u1eadc trung th\u01b0\u1eddng (1). V\u00ec t\u1eeb l\u00fac \u0111\u1ec3 tang cho \u0111\u1ebfn l\u00fac \u0111\u00e0m t\u1ea5t, \u0111\u1ea7u \u0111u\u00f4i ch\u1ec9 c\u00f3 hai m\u01b0\u01a1i b\u1ea3y th\u00e1ng m\u00e0 th\u00f4i. B\u1ee5ng ng\u01b0\u1eddi con hi\u1ebfu v\u1eabn th\u01b0\u01a1ng x\u00f3t v\u00f4 c\u00f9ng, cho n\u00ean c\u00f3 k\u1ebb \u0111\u00e3 h\u1ebft tr\u1edf r\u1ed3i, c\u1ea7m \u0111\u00e0n l\u00ean \u0111\u00e1nh kh\u00f4ng th\u00e0nh ti\u1ebfng. B\u1edfi v\u1eady, th\u00e1nh nh\u00e2n m\u1edbi ch\u1ebf l\u1ec5 ra cho \u0111\u1ec3 tr\u1edf \u0111\u1ebfn ba n\u0103m l\u00e0 v\u1eeba ph\u1ea3i. \u0110\u1eddi g\u1ea7n \u0111\u00e2y, l\u1eafm ng\u01b0\u1eddi l\u1ea1i theo th\u00f3i m\u00ea t\u00edn ch\u1ecdn ng\u00e0y ch\u1ecdn th\u00e1ng, \u0111\u1ec3 \u0111\u1ebfn h\u01a1n m\u1ed9t n\u0103m sau m\u1edbi l\u00e0m l\u1ec5 th\u00e0nh ph\u1ee5c (2), nh\u01b0 th\u1ebf th\u00ec trong hai m\u01b0\u01a1i b\u1ea3y th\u00e1ng \u0111\u1ec3 tr\u1edf, th\u1eddi gian m\u1eb7c \u00e1o gai th\u1ee7 hi\u1ebfu kh\u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ea5y th\u00e1ng. Kh\u00e1 th\u01b0\u01a1ng l\u1eafm thay! L\u1ec5 d\u1ea1y r\u1eb1ng l\u00e0m vi\u1ec7c tang th\u00ec kh\u00f4ng c\u01b0\u1eddi. Truy\u1ec7n c\u00f3 n\u00f3i r\u1eb1ng \u0110\u1ee9c Kh\u1ed5ng T\u1eed \u0103n b\u00ean c\u1ea1nh nh\u00e0 c\u00f3 tang th\u01b0\u1eddng kh\u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c no. Th\u1ebf m\u00e0 th\u1ebf t\u1ee5c b\u1ea5y gi\u1edd, nh\u1eefng nh\u00e0 c\u00f3 tang, sau khi c\u00fang t\u1ebf, th\u01b0\u1eddng m\u1eddi h\u1ecdp c\u1ea3 l\u00e0ng x\u00f3m, b\u00e0y ra \u0103n u\u1ed1ng linh \u0111\u00ecnh; k\u1ebb c\u00f3 tang \u0111\u00e3 qu\u00ean m\u1ea5t c\u1ea3 l\u00f2ng b\u00e1o hi\u1ebfu cho \u0111\u1ea5ng th\u00e2n, m\u00e0 nh\u1eefng k\u1ebb \u0111\u1ebfn \u0103n th\u00ec ch\u1ec9 \u0103n cho s\u01b0\u1edbng mi\u1ec7ng. Nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi c\u00f2n c\u00f3 l\u01b0\u01a1ng t\u00e2m kh\u00f4ng n\u1ee1 nghe n\u00f3i \u0111\u1ebfn chuy\u1ec7n \u1ea5y l\u00e0m g\u00ec. L\u1ea1i c\u00f2n nh\u1eefng n\u01a1i l\u00e0ng x\u00f3m th\u00f4n qu\u00ea, c\u1ee9 theo h\u1ee7 t\u1ee5c, g\u1eb7p nh\u00e0 c\u00f3 tang th\u00ec \u0111\u1ebfn h\u1ecdp l\u1ea1i t\u1eebng l\u0169 \u0111\u1ec3 \u0103n u\u1ed1ng. T\u1eeb l\u00fac m\u1edbi m\u1ea5t cho \u0111\u1ebfn l\u00fac ch\u00f4n, n\u1ebfu c\u00f3 \u0111i\u1ec1u g\u00ec kh\u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u01b0 \u00fd th\u00ec l\u1ea1i vi\u1ec7n l\u1ec7 l\u00e0ng ra \u0111\u1ec3 h\u1ea1ch s\u00e1ch, th\u1eadm ch\u00ed l\u00e0m cho c\u00f3 nh\u00e0 ph\u1ea3i b\u00e1n c\u1ea3 v\u01b0\u1eddn ru\u1ed9ng \u0111\u1ec3 c\u00fang v\u00e0o c\u00e1i m\u1ed3m, c\u00e1i b\u1ee5ng nh\u1eefng k\u1ebb h\u1ea1ch \u0103n. Th\u00f3i \u1ea5y \u0111\u00e3 nhi\u1ec1u l\u1ea7n s\u1ee9c c\u1ea5m m\u00e0 v\u1eabn kh\u00f4ng \u0111\u1ed5i h\u1ebft \u0111\u01b0\u1ee3c. Th\u1ef1c c\u0169ng l\u1ea1 thay! Tang l\u1ec5 c\u00f3 l\u1ec5 th\u00e0nh ph\u1ee5c, ngh\u0129a l\u00e0 sau khi \u0111\u00e3 li\u1ec7m r\u1ed3i th\u00ec ng\u01b0\u1eddi trong h\u1ecd theo th\u1ee9 t\u1ef1 n\u0103m b\u1eadc (3) l\u00e0m l\u1ec5 m\u1eb7c \u00e1o \u0111\u1ec3 tang, ch\u1ee9 c\u00f3 can d\u1ef1 g\u00ec \u0111\u1ebfn ng\u01b0\u1eddi ch\u1ebft \u0111\u00e2u. Th\u1ebf t\u1ee5c ng\u00e0y n\u00e0y, c\u1ee9 \u0111\u1ebfn ng\u00e0y th\u00e0nh ph\u1ee5c, th\u00ec b\u00e0y ra c\u1ed7 b\u00e0n t\u1ebf l\u1ec5 linh \u0111\u00ecnh, ng\u01b0\u1eddi l\u00e0ng x\u00f3m c\u0169ng \u0111\u1ebfn. H\u00f4m \u1ea5y \u0111\u1ec1u h\u1ecdp \u1edf nh\u00e0 tang gia, n\u00e0o l\u00e0 so\u1ea1n v\u0103n t\u1ebf, gi\u1ea3ng nghi ti\u1ebft, r\u1ed3i th\u00ec ch\u00e9n anh ch\u00e9n ch\u00fa, b\u00e0n t\u00e1n huy\u00ean thi\u00ean, kh\u00f4ng kh\u00e1c g\u00ec m\u1ed9t cu\u1ed9c kh\u00e1nh h\u1ed9i. Kh\u00f4ng bi\u1ebft nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi \u1ea5y ngh\u0129 b\u1ee5ng ra l\u00e0m sao? C\u1ee9 nh\u01b0 l\u1ec5 tang th\u00ec ch\u1ec9 c\u00f3 l\u1ec5 c\u00fang t\u1ed5, l\u1ec5 khi\u1ec3n \u0111i\u1ec7n m\u1edbi l\u00e0m l\u1ec5 \u0111i\u1ec7n (3), c\u00f2n nh\u01b0 l\u1ec5 t\u1ebf ngu, t\u1ebf ph\u1ee5c, t\u1ebf \u0111\u1ea1i ti\u1ec3u t\u01b0\u1eddng, \u0111\u00e0m t\u1ea5t, th\u00ec l\u00e0m l\u1ec5 t\u1ebf. Ch\u1ee9 nh\u01b0 nh\u1eefng l\u00fac tri\u00eau t\u1ecbch th\u01b0\u1ee3ng th\u1ef1c (4), tu\u1ebf th\u1eddi th\u01b0\u1eddng t\u00e2n (5) th\u00ec ch\u1ec9 d\u00e2ng l\u1ec5 c\u00fang, ch\u1ee9 kh\u00f4ng t\u1ebf. G\u1ea7n \u0111\u00e2y, l\u1ea1i c\u00f2n c\u00f3 tu\u1ea7n th\u1ea5t th\u1ea5t m\u00e0 l\u1ec5 tu\u1ea7n b\u1ed1n ch\u00edn ng\u00e0y, l\u1ec5 n\u0103m m\u01b0\u01a1i ng\u00e0y (6), l\u1ec5 tu\u1ea7n tr\u0103m ng\u00e0y, l\u1ec5 c\u00e1o h\u00e8, l\u1ec5 \u0111i\u1ec7n h\u00e8, l\u1ec5 t\u1ed1ng h\u00e8, l\u1ec5 Trung nguy\u00ean \u0111\u1ed1t m\u00e3, nh\u1eefng l\u1ec5 ti\u1ebft \u1ea5y \u0111\u1ec1u l\u00e0 theo l\u1ec5 nh\u00e0 Ph\u1eadt, ch\u1ee9 kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 l\u1ec5 c\u1ed5 nh\u00e2n. V\u00ec theo thuy\u1ebft Ph\u1eadt, th\u00ec ng\u01b0\u1eddi ch\u1ebft c\u1ee9 b\u1ea3y ng\u00e0y m\u1ed9t l\u1ea7n duy\u1ec7t \u00e1n \u1edf t\u00f2a \u00e1n vua Di\u00eam V\u01b0\u01a1ng, \u0111\u1ebfn th\u00e1ng h\u00e8 th\u00ec d\u01b0\u1edbi minh ph\u1ee7, ngh\u0129 th\u01b0\u01a1ng nh\u1eefng k\u1ebb t\u00f9 t\u1ed9i \u0111ang l\u00fac n\u1eafng n\u1ef1c, c\u00f3 l\u00fac \u0111em x\u00e9t h\u1ecfi \u0111\u1ec3 \u0111\u1ea1i x\u00e1. Cho n\u00ean nh\u1eefng ng\u00e0y \u1ea5y t\u1ea5t ph\u1ea3i l\u1eadp \u0111\u00e0n chay \u0111\u1ec3 c\u1ea7u ph\u00fac. C\u00f2n nh\u01b0 ng\u00e0y r\u1eb1m th\u00e1ng b\u1ea3y th\u00ec trong kinh Ph\u1eadt cho l\u00e0 t\u1ebft Trung nguy\u00ean, c\u0169ng l\u00e0 m\u1ed9t ng\u00e0y d\u01b0\u1edbi \u00e2m ph\u1ee7 c\u00e1c quan \u00e2m c\u00f3 x\u00e9t \u0111\u1ecbnh c\u00e1c t\u1ed9i \u00e1n. V\u00ec v\u1eady, ng\u00e0y \u1ea5y c\u0169ng theo l\u1ec5 nh\u00e0 Ph\u1eadt, c\u00fang \u0111\u1ec3 \u0111\u1ed9 vong v\u00e0 \u0111\u1ed1t \u0111\u1ed3 m\u00e3 \u0111\u1ec3 gi\u00fap ng\u01b0\u1eddi ch\u1ebft ti\u00eau","d\u00f9ng. Nh\u01b0ng nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi kh\u00f4ng hi\u1ec3u th\u00ec c\u1ee9 \u0111\u1ebfn nh\u1eefng ng\u00e0y \u1ea5y l\u1ea1i s\u00e1t sinh b\u00e0y c\u1ed7, h\u1ed9i h\u1ecdp th\u00e2n b\u1eb1ng c\u1ed1 h\u1eefu \u0111\u1ec3 \u0103n u\u1ed1ng. V\u1eady, n\u1ebfu cho c\u00e1i thuy\u1ebft nh\u00e0 Ph\u1eadt l\u00e0 huy\u1ec5n ho\u1eb7c, th\u00ec c\u00fang t\u1ebf nh\u01b0 th\u1ebf kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 l\u1ec5 \u0111\u1ec3 th\u1edd \u0111\u1ea5ng th\u00e2n v\u1eady. N\u1ebfu tin l\u00e0 c\u00f3 th\u1eadt th\u00ec sao nh\u1eefng ng\u00e0y \u1edf d\u01b0\u1edbi \u00e2m, duy\u1ec7t \u00e1n x\u00e9t t\u00f9, tr\u00ean d\u01b0\u01a1ng l\u1ea1i \u0111em t\u00e0n s\u00e1t sinh, l\u00e0m t\u1ed9i ng\u01b0\u1eddi d\u01b0\u1edbi \u00e2m th\u00eam n\u1eb7ng ra. Nh\u01b0 th\u1ebf ch\u1eb3ng ngh\u0129 l\u1ea7m l\u1eafm ru? _______ (1) Trung th\u01b0\u1eddng l\u00e0 v\u1eeba ph\u1ea3i, kh\u00f4ng th\u00e1i qu\u00e1, kh\u00f4ng b\u1ea5t c\u1eadp. (2) L\u1ec5 th\u00e0nh ph\u1ee5c l\u00e0 l\u1ec5 ph\u00e1t tang. (3) N\u0103m b\u1eadc l\u00e0 Tr\u1ea3m th\u00f4i th\u00ec ba n\u0103m \u2013 C\u01a1 ni\u00ean th\u00ec m\u1ed9t n\u0103m \u2013 \u0110\u1ea1i c\u00f4ng ch\u00edn th\u00e1ng \u2013 Ti\u1ec3u c\u00f4ng n\u0103m th\u00e1ng \u2013 Ty ma ba th\u00e1ng. (4) L\u1ec5 \u0111i\u1ec7n l\u00e0 l\u1ec5 c\u00fang tr\u01b0\u1edbc khi ch\u00f4n, ch\u1ec9 c\u00f3 kh\u1ea5n mi\u1ec7ng, kh\u00f4ng c\u00f3 v\u0103n t\u1ebf, nghi th\u1ee9c l\u00f4i th\u00f4i. C\u00f2n t\u1ebf l\u1ec5 l\u00e0 l\u1ec5 c\u00f3 v\u0103n t\u1ebf, c\u00f3 nghi th\u1ee9c, theo nh\u01b0 trong s\u00e1ch l\u1ec5. T\u1ebf \u0111\u00e0m t\u1ea5t l\u00e0 t\u1ebf m\u00e3n h\u1ea1n b\u1ecf kh\u0103n tang. (5) C\u00fang c\u01a1m b\u1eefa s\u1edbm b\u1eefa chi\u1ec1u. (6) C\u00fang c\u01a1m m\u1edbi. (7) L\u1ec5 n\u0103m m\u01b0\u01a1i ng\u00e0y kh\u00f4ng th\u1ea5y n\u00f3i trong b\u1ea3n d\u1ecbch.","T\u1ebe L\u1ec4 \u0110\u1eddi x\u01b0a c\u00f3 nh\u1eefng l\u1ec5 t\u1ebf ti\u00ean t\u1ed5, nh\u01b0 l\u00e0 l\u1ec5 t\u1ebf \u0110\u1ebf, t\u1ebf C\u00e1p, t\u1ebf b\u1ed1n m\u00f9a \u0111\u1ec3 hi\u1ebfn th\u1eddi v\u1eadt. Nh\u1eefng l\u1ec5 \u1ea5y, th\u00ec t\u1eeb Thi\u00ean t\u1eed \u0111\u1ebfn th\u01b0\u1eddng d\u00e2n, c\u1ee9 theo th\u1ee9 t\u1ef1 gi\u1ea3m b\u1edbt d\u1ea7n, ch\u1ee9 kh\u00f4ng ph\u1ea3i ai c\u0169ng \u0111\u01b0\u1ee3c l\u00e0m \u0111\u1ee7. C\u00f2n nh\u01b0 ng\u00e0y gi\u1ed7 l\u00e0 l\u1ec5 truy vi\u1ec5n c\u1ea3m th\u1eddi (1), ph\u1ea3i n\u00ean h\u1ebft l\u00f2ng nh\u1edb th\u01b0\u01a1ng, kh\u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c b\u00e0y ra l\u1ec5 h\u01b0\u1edfng t\u1ebf. S\u00e1ch L\u1ec5 k\u00fd b\u1ea3o r\u1eb1ng: ng\u01b0\u1eddi qu\u00e2n t\u1eed kh\u00f4ng ph\u1ea3i ch\u1ec9 l\u00e0 th\u01b0\u01a1ng x\u00f3t m\u1ed9t bu\u1ed5i s\u1edbm, m\u00e0 l\u00e0 mang tang \u0111\u1ebfn su\u1ed1t \u0111\u1eddi. \u00dd mu\u1ed1n ch\u1ec9 ng\u00e0y gi\u1ed7 v\u1eady. Kho\u1ea3ng n\u0103m V\u0129nh B\u00ecnh \u0111\u1eddi nh\u00e0 H\u00e1n, Ph\u1eadt gi\u00e1o m\u1edbi truy\u1ec1n v\u00e0o Trung Qu\u1ed1c, nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi theo \u0111\u1ea1o Ph\u1eadt c\u1ee9 \u0111\u1ebfn ng\u00e0y gi\u1ed7 ph\u1ea3i \u0111\u00f3n s\u01b0 v\u1ec1 t\u1ee5ng kinh, \u0111\u1ed1t m\u00e3. \u0110\u1ebfn \u0111\u1eddi nh\u00e0 \u0110\u01b0\u1eddng, n\u1ebfu g\u1eb7p ng\u00e0y gi\u1ed7, th\u00ec Thi\u00ean t\u1eed v\u00e0 quan t\u1ec3 t\u01b0\u1edbng \u0111em tr\u0103m quan \u0111\u1ebfn ch\u00f9a l\u00e0m l\u1ec5, nghe s\u01b0 t\u1ee5ng kinh, h\u00e0ng n\u0103m \u0111\u1ebfn qu\u00ec tr\u01b0\u1edbc Ph\u1eadt ti\u1ec1n, \u0111\u1ed1t h\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ec3 \u0111\u1ed9 vong. V\u00ec v\u1eady, c\u00e1c nh\u00e0 s\u0129 th\u1ee9 \u0111\u1ec1u b\u1eaft ch\u01b0\u1edbc. \u0110\u1ebfn \u0111\u1eddi nh\u00e0 T\u1ed1ng, g\u1eb7p ng\u00e0y gi\u1ed7 th\u00ec l\u00e0m l\u1ec5 t\u1ebf th\u1ea7n, vua ng\u1ef1 \u1edf cung C\u1ea3nh Linh, ban c\u01a1m cho c\u00e1c nh\u00e0 s\u01b0 \u0111\u1ebfn h\u00e0ng tr\u0103m ng\u01b0\u1eddi. V\u1eady n\u00ean c\u00e1c nh\u00e0 s\u0129 th\u1ee9 chu\u1ed9ng \u0111\u1ea1o Ph\u1eadt c\u0169ng ban c\u01a1m nu\u00f4i s\u01b0 \u0111\u1ec3 c\u1ea7u ph\u00fac, n\u1ebfu kh\u00f4ng th\u00ec c\u0169ng ph\u1ea3i \u0111\u1eb7t l\u1ec5 \u0111i\u1ec7n \u0111\u1ec3 t\u1ecf l\u00f2ng th\u00e0nh. B\u1edfi v\u00ec \u0111\u1ea1o l\u00fd \u1edf \u0111\u1eddi \u0111\u00e3 sa s\u00fat th\u00ec t\u00ecnh v\u0103n (2) m\u1ed7i ng\u00e0y c\u00e0ng th\u00eam phi\u1ec1n ph\u1ee9c m\u00e3i ra. C\u00f3 k\u1ebb h\u1ecfi \u00f4ng Y Xuy\u00ean (3) r\u1eb1ng ng\u00e0y gi\u1ed7 c\u00f3 b\u00e0y ra l\u1ec5 t\u1ebf kh\u00f4ng? \u00d4ng Y Xuy\u00ean c\u0169ng ch\u1eb3ng b\u00e1c \u0111i. \u0110\u1ebfn \u00f4ng Chu T\u1eed (4) m\u1edbi theo nh\u00e2n t\u00ecnh m\u00e0 l\u1eadp ra nghi ti\u1ebft t\u1ebf ng\u00e0y gi\u1ed7. \u0110\u1ebfn \u0111\u1eddi nh\u00e0 Minh, l\u1ec5 t\u1ebf ng\u00e0y gi\u1ed7 th\u00ec ch\u1ec9 t\u1ebf \u1edf \u0111\u1ec1n Hi\u1ebfu Kinh, ch\u1ee9 kh\u00f4ng c\u00e1o \u1edf nh\u00e0 mi\u1ebfu, v\u00ec cho l\u1ec5 t\u1ebf ng\u00e0y gi\u1ed7 l\u00e0 kh\u00f4ng ph\u1ea3i c\u1ed5 l\u1ec7. T\u1ee5c n\u01b0\u1edbc ta, nh\u00e0 n\u00e0o \u0111\u1ebfn ng\u00e0y gi\u1ed7 th\u00ec h\u1ebft s\u1ee9c lo t\u00ednh, th\u1eadm ch\u00ed ph\u1ea3i \u0111i vay m\u01b0\u1ee3n v\u1ec1 l\u00e0m c\u1ed7 b\u00e0n \u0111\u1ec3 \u0111\u00e3i kh\u00e1ch, kh\u00f4ng c\u00f2n c\u00f3 ch\u00fat th\u01b0\u01a1ng nh\u1edb g\u00ec c\u1ea3. B\u1edfi v\u00ec c\u00e0ng xa \u0111\u1eddi c\u1ed5 th\u00ec l\u1ea1i c\u00e0ng l\u00e0m sai \u00fd c\u1ed5 \u0111i nhi\u1ec1u l\u1eafm. X\u00e9t \u00fd \u00f4ng Chu T\u1eed \u0111\u1eb7t ra nghi ti\u1ebft t\u1ebf ng\u00e0y gi\u1ed7 \u0111em h\u1ee3p v\u1edbi t\u1ee5c l\u1ec7 c\u1ee7a n\u01b0\u1edbc ta, th\u00ec ng\u00e0y gi\u1ed7 ph\u1ea3i n\u00ean th\u01b0\u01a1ng x\u00f3t; c\u00f3 t\u1ebf th\u00ec l\u1ec5 t\u1ebf \u1ea5y c\u0169ng c\u00f3 th\u1ec3 l\u1ea5y ngh\u0129a m\u00e0 l\u00e0m v\u1eady. Hu\u1ed1ng chi n\u01b0\u1edbc ta c\u00e1i l\u1ec7 t\u1ebf t\u1ee9 qu\u00ed (5) \u0111\u00e3 kh\u00f4ng ai b\u00e0n \u0111\u1ebfn, n\u1ebfu ng\u00e0y gi\u1ed7 m\u00e0 kh\u00f4ng \u0111\u1eb7t ra l\u1ec5 t\u1ebf th\u00ec tr\u1eeb nh\u1eefng ng\u00e0y l\u1ec5 th\u01b0\u1eddng t\u00e2n (6) v\u00e0 c\u00e1c l\u1ec5 v\u1ec1 t\u1ee5c ti\u1ebft ra, kh\u00f4ng c\u00f2n m\u1ea5y ng\u00e0y l\u1ec5 \u0111\u1ec3 t\u1ecf \u0111\u01b0\u1ee3c t\u1ea5m l\u00f2ng ph\u1ee5ng ti\u00ean tri vi\u1ec5n (7). V\u1eady th\u00ec ng\u00e0y gi\u1ed7 m\u00e0 t\u1ebf, theo t\u1ee5c, c\u00f3 l\u00e0m c\u0169ng kh\u00f4ng sao. Mi\u1ec5n l\u00e0 kh\u00f4ng l\u00e0m c\u1ed7 linh \u0111\u00ecnh m\u1eddi kh\u00e1ch \u0103n u\u1ed1ng r\u1ed9n r\u1ecbp, m\u00e0 qu\u00ean m\u1ea5t c\u00e1i \u00fd th\u01b0\u01a1ng x\u00f3t, k\u00ednh m\u1ebfn \u0111\u1eb7t l\u1ec5 t\u1ebf v\u1ec1 ng\u00e0y gi\u1ed7 l\u00e0 \u0111\u01b0\u1ee3c. Th\u1ebf t\u1ee5c nay c\u1ee9 nh\u00e2n ng\u00e0y gi\u1ed7 \u0111\u1ec3 th\u1ebft kh\u00e1ch, cho l\u00e0 m\u1ed9t th\u00f3i quen \u0111i l\u1ea1i th\u00f9 \u0111\u00e1p l\u1eabn nhau. \u00d4i! C\u00e1i l\u1ec5 \u0111i l\u1ea1i th\u00f9 \u0111\u00e1p c\u0169ng kh\u00f4ng n\u00ean thi\u1ebfu, nh\u01b0ng nh\u00e2n nh\u1eefng l\u00fac c\u01b0\u1edbi v\u1ee3, \u0111\u1ebb con, th\u0103ng quan ti\u1ebfn ch\u1ee9c v\u00e0 nh\u1eefng l\u1ec5 tu\u1ebf th\u1eddi th\u01b0\u1eddng t\u00e2n, nh\u1eefng l\u00fac \u1ea5y \u0111\u1ec1u c\u00f3 th\u1ec3 b\u00e0y ra \u0111\u1ec3 th\u1ebft kh\u00e1ch \u0111\u01b0\u1ee3c, h\u00e0 t\u1ea5t c\u1ee9 ph\u1ea3i c\u00e2u n\u1ec7 \u0111\u1ebfn ng\u00e0y gi\u1ed7 m\u1edbi b\u00e0y ra? _______ (1) C\u1ea3m v\u1edbi th\u1eddi ti\u1ebft, nh\u1edb t\u1edbi ngu\u1ed3n g\u1ed1c. (2) H\u00ecnh th\u1ee9c bi\u1ec3u hi\u1ec7n t\u00ednh t\u00ecnh ch\u1ec9 l\u1ec5 ti\u1ebft. (3) Y Xuy\u00ean t\u1ee9c Tr\u00ecnh H\u1ea1o. (4) Chu t\u1eed t\u1ee9c Chu Hy. (5) B\u1ed1n m\u00f9a. (6) L\u1ec5 th\u01b0\u1eddng t\u00e2n l\u00e0 l\u1ec5 d\u00f9ng ph\u1ea9m v\u1eadt \u0111\u1ea7u m\u00f9a \u0111\u1ec3 t\u1ebf l\u1ec5.","(7) Th\u1edd t\u1ed5 ti\u00ean, nh\u1edb ngu\u1ed3n g\u1ed1c. Ch\u00fa th\u00edch c\u1ee7a Goldfish: - Truy\u1ec1n thuy\u1ebft cho r\u1eb1ng, th\u1eddi vua A-d\u1ee5c [c\u1ee7a \u1ea4n \u0110\u1ed9] tr\u1ecb v\u00ec (th\u1ebf k\u1ec9 th\u1ee9 3 TCN) \u0111\u00e3 c\u1eed nhi\u1ec1u v\u1ecb t\u0103ng \u0111\u1ebfn Trung Qu\u1ed1c truy\u1ec1n \u0111\u1ea1o. Vi\u1ec7c truy\u1ec1n b\u00e1 Ph\u1eadt gi\u00e1o \u0111\u1ebfn Trung Qu\u1ed1c \u0111\u01b0\u1ee3c ghi nh\u1eadn r\u00f5 r\u00e0ng b\u1eaft \u0111\u1ea7u v\u00e0o th\u1ebf k\u1ec9 th\u1ee9 1 CN. - Ni\u00ean hi\u1ec7u V\u0129nh Linh \u0111\u1eddi nh\u00e0 H\u00e1n t\u1ee9c t\u1eeb n\u0103m 58 \u0111\u1ebfn n\u0103m 75.","B\u00c1I L\u1ec4 C\u1ee9 theo s\u00e1ch Chu l\u1ec5 th\u00ec b\u00e1i l\u1ec5 c\u00f3 ch\u00edn l\u1ea1y, g\u1ecdi l\u00e0 \u201ct\u00fac b\u00e1i\u201d, ngh\u0129a l\u00e0 khi b\u01b0\u1edbc t\u1edbi tr\u01b0\u1edbc b\u00e0i v\u1ecb th\u00ec v\u00e1i m\u1ed9t c\u00e1i, v\u00e1i xong qu\u1ef3 xu\u1ed1ng l\u1ea1y, m\u1ed7i m\u1ed9t l\u1ea1y ph\u1ea3i c\u00fai \u0111\u1ea7u, hai tay ch\u1eafp l\u1ea1i m\u00e0 v\u00e1i \u0111\u1ebfn \u0111\u1ea5t, l\u1ec5 xong \u0111\u1ee9ng d\u1eady v\u00e1i m\u1ed9t v\u00e1i r\u1ed3i l\u00f9i ra. Ki\u1ec3u l\u1ec5 c\u1ee7a \u0111\u00e0n b\u00e0 c\u0169ng gi\u1ed1ng nh\u01b0 v\u1eady. Nh\u01b0ng \u0111\u00e0n b\u00e0 l\u1ea1y kh\u00e1c \u0111\u00e0n \u00f4ng, v\u00ec hai l\u1ea1y c\u1ee7a \u0111\u00e0n b\u00e0 ch\u1ec9 b\u1eb1ng m\u1ed9t l\u1ea1y c\u1ee7a \u0111\u00e0n \u00f4ng, \u0111o \u0111\u00f3 \u0111\u00e0n b\u00e0 ph\u1ea3i l\u1ea1y k\u00e9p. \u0110\u00e0n b\u00e0 ch\u1ec9 l\u00fac m\u1edbi v\u1ec1 nh\u00e0 ch\u1ed3ng v\u00e0o l\u1ea1y b\u1ed1 m\u1eb9 ch\u1ed3ng, v\u00e0 l\u00fac tang ch\u1ed3ng th\u00ec m\u1edbi ph\u1ea3i l\u1ea1y r\u1ea1p \u0111\u1ea7u xu\u1ed1ng, c\u00f2n nh\u1eefng l\u00fac kh\u00e1c th\u00ec \u0111\u1ec1u d\u00f9ng l\u1ec5 t\u00fac b\u00e1i c\u1ea3, d\u1eabu v\u00e0o y\u1ebft ki\u1ebfn vua c\u0169ng v\u1eady. G\u1ea7n \u0111\u00e2y, \u0111\u00e0n b\u00e0 l\u1ea1y th\u00ec n\u1eeda ng\u1ed3i n\u1eeda qu\u00ec, nghi\u00eang m\u00ecnh ch\u1eafp tay m\u00e0 l\u1ea1y xu\u1ed1ng, \u0111\u00f3 l\u00e0 t\u1ea1i th\u00f3i quen l\u01b0u truy\u1ec1n l\u00e0m sai \u0111i v\u1eady. \u0110\u1eddi x\u01b0a, vua v\u1edbi b\u1ea7y t\u00f4i, b\u1ed1 v\u1ee3 \u0111\u1ed1i v\u1edbi ch\u00e0ng r\u1ec3, ng\u01b0\u1eddi b\u1ec1 tr\u00ean \u0111\u1ed1i v\u1edbi k\u1ebb b\u1ec1 d\u01b0\u1edbi, \u0111\u1ec1u ph\u1ea3i l\u1ea1y \u0111\u00e1p l\u1ec5. Xem nh\u01b0 ch\u00e9p \u1edf trong s\u00e1ch Th\u01b0\u1ee3ng th\u01b0, Nghi L\u1ec5, L\u1ec5 k\u00fd, T\u1ea3 truy\u1ec7n \u0111\u1ec1u c\u00f3 th\u1ec3 bi\u1ebft \u0111\u01b0\u1ee3c. \u0110\u1ebfn \u0111\u1eddi nh\u00e0 T\u1ea7n m\u1edbi \u0111\u1eb7t ra l\u1ec5 b\u1ea7y t\u00f4i h\u1ea1 m\u00ecnh \u0111\u1ec3 t\u00f4n k\u00ednh Thi\u00ean t\u1eed, n\u00ean Thi\u00ean t\u1eed kh\u00f4ng \u0111\u00e1p l\u1ea1y b\u1ea7y t\u00f4i n\u1eefa. \u0110\u1eddi T\u1ed1ng, vua \u0110\u1ed9 T\u00f4n c\u00f3 l\u1ea1y Gi\u1ea3 T\u1ef1 \u0110\u1ea1o, D\u01b0\u01a1ng V\u1ea1n L\u00fd (1) th\u1ea5y v\u1eady li\u1ec1n m\u1eafng Gi\u1ea3 T\u1ef1 \u0110\u1ea1o \u1edf tr\u01b0\u1edbc s\u00e2n, \u0111\u00f3 l\u00e0 v\u00ec l\u1ec7 \u0111\u1eddi nay m\u1ed7i l\u00fac m\u1ed9t kh\u00e1c v\u1eady. Ng\u00e0y x\u01b0a, t\u1eeb quan khanh s\u0129 tr\u1edf xu\u1ed1ng, \u0111\u1ec1u theo c\u1ed5 l\u1ec5 m\u00e0 \u0111\u00e1p l\u1ec5 k\u1ebb b\u1ec1 d\u01b0\u1edbi, n\u1ebfu k\u1ebb b\u1ec1 d\u01b0\u1edbi ch\u1ed1i t\u1eeb, m\u1edbi d\u00f9ng l\u1ec5 t\u00fac b\u00e1i \u0111\u00e1p l\u1ea1i. C\u00f2n \u201cv\u00e1i\u201d l\u00e0 nghi th\u1ee9c l\u00fac giao thi\u1ec7p. Trong l\u1ec5 c\u00f3 n\u00f3i r\u1eb1ng ba v\u00e1i r\u1ed3i b\u01b0\u1edbc l\u00ean, \u0111\u00f3 c\u0169ng l\u00e0 n\u00f3i qua v\u1ec1 c\u00e1i l\u1ec5 ti\u1ebfp nhau m\u00e0 th\u00f4i. N\u01b0\u1edbc ta x\u01b0a kia \u1edf ch\u1ed1n c\u00f4ng \u0111\u01b0\u1eddng c\u00f3 l\u1ec5 t\u01b0\u01a1ng ki\u1ebfn, k\u1ebb h\u1ea1 quan c\u0169ng v\u00e1i b\u1eadc tr\u01b0\u1edfng quan, ho\u1eb7c l\u00fac \u0111\u01b0\u1ee3c s\u1eafc phong, ra ti\u1ebfp ki\u1ebfn quan kh\u00e2m sai \u0111\u1ebfn phong s\u1eafc cho m\u00ecnh, c\u0169ng ch\u1ec9 v\u00e1i m\u00e0 th\u00f4i; k\u1ebb b\u1ec1 d\u01b0\u1edbi khi l\u1ea1y b\u1eadc t\u00f4n tr\u01b0\u1edfng c\u0169ng v\u00e1i m\u00e0 lui. Th\u1ebf th\u00ec l\u00fac giao thi\u1ec7p v\u00e1i l\u00e0 l\u1ec5 v\u1ed1n ph\u1ea3i n\u00ean th\u1ebf v\u1eady. G\u1ea7n \u0111\u00e2y, nh\u1eefng k\u1ebb hi\u1ebfu s\u1ef1 kh\u00f4ng bi\u1ebft x\u00e9t \u0111\u1ebfn c\u1ed5 \u0111i\u1ec3n, l\u1ea1i cho v\u00e1i l\u00e0 l\u1ec5 c\u1ee7a t\u00f4n tr\u01b0\u1edfng \u0111\u1ed1i v\u1edbi b\u1eadc d\u01b0\u1edbi, c\u00f2n b\u1eadc d\u01b0\u1edbi l\u00e0 \u0111\u1ed1i v\u1edbi b\u1eadc t\u00f4n tr\u01b0\u1edfng kh\u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c v\u00e1i, ch\u1ec9 l\u1ea1y xong l\u00e0 c\u1ee9 \u0111\u1ee9ng th\u1eb3ng m\u00e0 l\u00f9i ra. L\u00e0m c\u00e1i c\u00e1ch th\u1eb3ng tu\u1ed9t c\u1ee9ng \u0111\u1edd nh\u01b0 th\u1ebf m\u00e0 v\u1eabn d\u01b0\u01a1ng d\u01b0\u01a1ng t\u1ef1 \u0111\u1eafc r\u1eb1ng ta hi\u1ebfu c\u1ed5, th\u1ef1c bu\u1ed3n c\u01b0\u1eddi l\u1eafm thay! _______ (1) B\u1ea3n d\u1ecbch vi\u1ebft l\u00e0 D\u01b0\u01a1ng V\u1ea1n L\u00fd.","TRUY\u1ec6N VUA L\u00ca L\u1ee2I Vua L\u00ea L\u1ee3i khi c\u00f2n \u1edf n\u00fai Lam S\u01a1n ra \u0111\u00e1nh nhau v\u1edbi qu\u00e2n Minh b\u1ecb thua, qu\u00e2n t\u01b0\u1edbng b\u1ecf ch\u1ea1y to\u00e1n lo\u1ea1n c\u1ea3. L\u00fac ch\u1ea1y qua kho\u1ea3ng \u0111\u1ed3ng, th\u1ea5y c\u00f3 m\u1ed9t \u00f4ng gi\u00e0 \u0111ang c\u00f9ng ng\u01b0\u1eddi v\u1ee3 lom khom t\u00e1t n\u01b0\u1edbc b\u1eaft c\u00e1 \u1edf b\u00ean b\u1edd ru\u1ed9ng, vua li\u1ec1n ch\u1ea1y l\u1ea1i, c\u1edfi ngay \u00e1o, xu\u1ed1ng ru\u1ed9ng b\u1eaft c\u00e1 v\u1edbi hai \u00f4ng b\u00e0 gi\u00e0. Qu\u00e2n Minh \u0111u\u1ed5i \u0111\u1ebfn n\u01a1i, h\u1ecfi \u00f4ng l\u00e3o r\u1eb1ng: \\\"C\u00f3 th\u1ea5y L\u00ea L\u1ee3i ch\u1ea1y qua \u0111\u00e2y kh\u00f4ng?\\\". \u00d4ng l\u00e3o \u0111\u00e1p: \\\"Kh\u00f4ng th\u1ea5y\\\". Nh\u00e0 vua ng\u1ea3nh tai l\u00ean nghe. \u00d4ng l\u00e3o li\u1ec1n m\u1eafng: \\\"Th\u1eb1ng n\u00e0y sao kh\u00f4ng b\u1eaft c\u00e1 \u0111i, vi\u1ec7c g\u00ec \u0111\u1ebfn m\u00e0y!\\\". Qu\u00e2n Minh kh\u00f4ng nghi ho\u1eb7c g\u00ec c\u1ea3, b\u1ecf \u0111i. \u0110\u1ebfn t\u1ed1i, \u00f4ng l\u00e3o m\u1eddi vua v\u1ec1 nh\u00e0 ng\u1ee7. Trong nh\u00e0 c\u00f3 nu\u00f4i m\u1ed9t con h\u1ea7u (kh\u1ec9), \u00f4ng l\u00e3o b\u00e8n gi\u1ebft \u0111i \u0111\u1ec3 l\u00e0m c\u01a1m. L\u00fac b\u01b0ng c\u01a1m l\u00ean ch\u1ec9 c\u00f3 c\u00e1 di\u1ebfc n\u01b0\u1edbng, v\u00e0 b\u00e1t canh th\u1ecbt h\u1ea7u, nh\u01b0ng \u00fd t\u1ee9 r\u1ea5t cung k\u00ednh. V\u1ec1 sau, nh\u1eefng khi nh\u00e0 Th\u00e1i mi\u1ebfu l\u00e0m l\u1ec5 t\u1ebf, th\u00ec c\u00f3 \u0111\u1ec3 hai \u00f4ng b\u00e0 gi\u00e0 \u1ea5y v\u00e0o ph\u1ed1i h\u01b0\u1edfng (1), t\u1ee5c v\u1eabn g\u1ecdi l\u00e0 \u00f4ng h\u1ea7u b\u00e0 h\u1ea7u. C\u1ed7 h\u01b0\u1edfng c\u1ee7a hai \u00f4ng b\u00e0 gi\u00e0 \u1ea5y, ngo\u00e0i nh\u1eefng th\u1ee9c tam sinh (2) ra, th\u1ebf n\u00e0o c\u0169ng l\u00e0m m\u1ed9t \u0111\u0129a c\u00e1 n\u01b0\u1edbng v\u00e0 m\u1ed9t b\u00e1t canh th\u1ecbt h\u1ea7u, gi\u1ed1ng nh\u01b0 b\u1eefa \u0103n khi x\u01b0a \u0111\u00e3 d\u00e2ng vua, \u0111\u1ec3 ghi nh\u1edb c\u00e1i c\u00f4ng l\u00fac \u1ea5y. T\u1eeb \u0111\u1eddi Trung h\u01b0ng tr\u1edf v\u1ec1 sau, c\u00e1c quan coi vi\u1ec7c t\u1ebf t\u1ef1 kh\u00f4ng cung c\u1ea5p \u0111\u1ee7 \u0111\u1ed3 l\u1ec5, n\u00ean d\u00f9ng th\u1ecbt b\u00f2 thay m\u00f3n th\u1ecbt h\u1ea7u. \u0110\u1eddi L\u00ea t\u1eeb khi quy\u1ec1n ch\u00ednh v\u1ec1 c\u1ea3 ch\u00faa Tr\u1ecbnh th\u00ec nh\u1eefng bu\u1ed5i ch\u1ea7u \u1edf trong n\u1ed9i \u0111i\u1ec7n c\u0169ng kh\u00f4ng ng\u0103n c\u1ea5m g\u00ec m\u1ea5y. Ta khi nh\u1ecf th\u01b0\u1eddng v\u00e0o xem \u1edf trong s\u00e2n r\u1ed3ng, th\u1ea5y b\u00ean v\u00f5 ban c\u00f3 \u0111\u1eb7t pho t\u01b0\u1ee3ng v\u1ecb H\u1ed9 qu\u1ed1c phu nh\u00e2n. T\u01b0\u1ee3ng \u1ea5y \u0111\u1ea7u ng\u01b0\u1eddi, th\u00e2n h\u1ed3 ly (3), d\u00e1ng r\u1ea5t \u0111\u1eb9p, h\u00ecnh dung m\u1ed9t thi\u1ebfu n\u1eef b\u00fai t\u00f3c c\u00e0i tr\u00e2m. Ta l\u1ea5y l\u00e0m l\u1ea1, khi tr\u1edf v\u1ec1 c\u00f3 h\u1ecfi \u0111\u1ea5ng ti\u00ean \u0111\u1ea1i phu ta, th\u00ec ti\u00ean \u0111\u1ea1i phu ta n\u00f3i r\u1eb1ng: \u201cKhi x\u01b0a, vua L\u00ea Th\u00e1i T\u1ed5 \u0111\u00e1nh nhau v\u1edbi qu\u00e2n Minh, b\u1ecb thua, qu\u00e2n Minh \u0111u\u1ed5i theo g\u1ea5p l\u1eafm. \u0110ang l\u00fac ch\u1ea1y gi\u1eefa \u0111\u01b0\u1eddng, vua tr\u00f4ng th\u1ea5y m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi con g\u00e1i ch\u1ebft, vua b\u00e8n d\u1eebng l\u1ea1i, r\u00fat g\u01b0\u01a1m ra \u0111\u00e0o l\u1ed7 \u0111\u1ec3 ch\u00f4n c\u1ea5t v\u00e0 kh\u1ea5n r\u1eb1ng: \\\"N\u00e0ng m\u00e0 ph\u00f9 h\u1ed9 cho ta ch\u1ea1y tho\u00e1t, th\u00ec ng\u00e0y sau t\u1ea5t s\u1ebd b\u00e1o \u0111\u1ec1n\\\". Khi qu\u00e2n Minh \u0111u\u1ed5i theo g\u1ea7n \u0111\u1ebfn n\u01a1i, vua b\u00e8n nh\u1ea3y v\u1ecdt v\u00e0o b\u1ee5i r\u1eadm. Qu\u00e2n Minh xu\u00fdt ch\u00f3 s\u0103n \u0111\u1ec3 t\u00ecm, ch\u00f3 c\u1ee9 s\u1ee7a v\u00e0o b\u1ee5i r\u1eadm. Qu\u00e2n gi\u1eb7c \u0111ang h\u1ed3 nghi kh\u00f4ng bi\u1ebft ra sao, th\u00ec ch\u1ee3t th\u1ea5y trong b\u1ee5i r\u1eadm c\u00f3 m\u1ed9t v\u1eadt \u0111\u1ea7u ng\u01b0\u1eddi, th\u00e2n h\u1ed3 ly, ch\u1ea1y v\u1ee5t ra ngo\u00e0i v\u00f2ng v\u00e2y. Ch\u00f3 b\u00e8n \u0111u\u1ed5i theo. Qu\u00e2n gi\u1eb7c n\u1ed5i gi\u1eadn, ch\u00e9m ch\u1ebft ngay con ch\u00f3 m\u00e0 n\u00f3i: \\\"Ta nu\u00f4i m\u00e0y c\u00f3 ph\u1ea3i ch\u1ec9 d\u00f9ng \u0111i s\u0103n c\u00e1o \u0111\u00e2u\\\". N\u00f3i r\u1ed3i, k\u00e9o \u0111i. Vua tho\u00e1t n\u1ea1n. V\u1ec1 sau, vua L\u00ea l\u1ea5y \u0111\u01b0\u1ee3c thi\u00ean h\u1ea1, m\u1edbi l\u1eadp m\u1ed9t ng\u00f4i \u0111\u1ec1n \u1edf ch\u1ed7 \u1ea5y, s\u1eafc phong cho ng\u01b0\u1eddi con g\u00e1i \u1ea5y l\u00e0 H\u1ed9 qu\u1ed1c phu nh\u00e2n. L\u00e0ng Thanh Li\u00eam c\u0169ng th\u1edd th\u1ea7n \u1ea5y, g\u1ecdi l\u00e0 H\u1ed9 qu\u1ed1c h\u1ed3 th\u1ea7n, ki\u00eam c\u1ea3 t\u01b0\u1edbc phong l\u00e0 \u0111\u1ea1i v\u01b0\u01a1ng v\u00e0 c\u00f4ng ch\u00faa. \u0110\u00f3 l\u00e0 t\u1ea1i c\u00e1c tri\u1ec1u gia phong kh\u00f4ng x\u00e9t k\u1ef9 n\u00ean l\u00e0m sai l\u1ea7m. Ta th\u01b0\u1eddng l\u00e0m h\u1ed9 b\u00e0i bao phong th\u1ea7n s\u1eafc \u1ea5y cho ng\u01b0\u1eddi ta, c\u00f3 n\u00f3i \u0111\u1ebfn chuy\u1ec7n \u1ea5y, nh\u01b0ng b\u00e0i v\u0103n l\u1ea1i ch\u00e9p \u1edf t\u1eadp kh\u00e1c. _______ (1) C\u00f9ng h\u01b0\u1edfng theo. (2) Tam sinh l\u00e0 l\u1ec5 c\u00f3 \u0111\u1ee7 ba th\u1ee9: tr\u00e2u, l\u1ee3n, d\u00ea. (3) H\u1ed3 ly l\u00e0 con c\u00e1o.","L\u1ec4 S\u00c1CH PHONG \u0110\u1eddi L\u00ea h\u1ec5 c\u00f3 s\u1ee9 Trung Hoa sang phong v\u01b0\u01a1ng th\u00ec ph\u00e0m vi\u1ec7c g\u00ec c\u0169ng ph\u1ea3i h\u1ecdp tri\u1ec1u \u0111\u00ecnh l\u1ea1i \u0111\u1ec3 tri\u1ec1u ngh\u1ecb. Nh\u01b0 k\u00e9n c\u00e1c quan \u0111i ti\u1ec5n, ho\u1eb7c \u0111i \u0111\u00f3n s\u1ee9 gi\u1ea3, ho\u1eb7c \u0111i l\u00ean c\u1eeda Nam Quan, \u0111\u1ec1u k\u00e9n nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi t\u00e0i gi\u1ecfi c\u1ea3. Th\u01b0\u1eddng th\u01b0\u1eddng c\u00e1c quan \u0111i ti\u1ebfp s\u1ee9 g\u1eb7p vi\u1ec7c g\u00ec c\u0169ng hay tranh bi\u1ec7n l\u00fd l\u1ebd v\u1edbi s\u1ee9 gi\u1ea3 \u0111\u1ec3 c\u1ea7m l\u1ea5y ph\u1ea7n th\u1eafng. Nh\u01b0 l\u1ec5 kh\u1ea5u \u0111\u1ea7u qu\u00ec g\u1ed1i \u0111\u00e3 l\u00e0m t\u1eeb \u0111\u1eddi Khang Hy (1662), nh\u01b0ng \u0111\u1ebfn \u0111\u1eddi Long \u0110\u1ee9c (1), \u0111\u1eddi C\u1ea3nh H\u01b0ng (2) l\u1ea1i c\u00f2n b\u00e0n, mu\u1ed1n theo c\u00e1i l\u1ec5 n\u0103m l\u1ea1y ba kh\u1ea5u \u0111\u1ea7u. Ta th\u01b0\u1eddng xem s\u00e1ch Minh \u0111\u1ed3 (3) th\u1ea5y nh\u1eefng l\u1eddi ngh\u1ecb lu\u1eadn c\u1ee7a Ch\u00e2u X\u00e1n c\u00f2n ch\u00e9p l\u1ea1i trong Th\u00f9 v\u1ef1c ch\u00e2u t\u01b0 v\u00e0 nh\u1eefng t\u1eadp v\u0103n B\u1ea1n ti\u1ebfp t\u1eadp (4). V\u1ec1 n\u0103m T\u00e2n T\u1ecb (1761) \u0111\u1eddi C\u1ea3nh H\u01b0ng, c\u00f3 ch\u00e9p nh\u1eefng v\u0103n ki\u1ec7n b\u00e0n v\u1ec1 l\u1ec5 c\u1ee7a s\u1ee9 Minh l\u00e0 \u0110\u1ee9c B\u1ea3o, C\u1ed1 Nh\u01b0 Tu, c\u00f3 m\u1ed9t \u0111o\u1ea1n n\u00f3i \u0111\u1ebfn l\u1ec5 b\u00e1i n\u00f3i r\u1eb1ng: \\\"N\u0103m Ung Ch\u00ednh th\u1ee9 s\u00e1u (1722) \u0111\u00e3 tu\u00e2n theo \u0111i\u1ec1u l\u1ec7 \u1ea5y, nay l\u1ea1i mu\u1ed1n \u0111\u1ed5i, th\u00ec kh\u00f4ng th\u1ec3 nghe \u0111\u01b0\u1ee3c. Nh\u00e0 V\u01b0\u01a1ng n\u1ebfu mu\u1ed1n, c\u1ee9 th\u1ef1c t\u00e2u b\u00e0y, n\u00ean ch\u0103ng c\u00f2n ph\u1ea3i \u0111\u1ee3i th\u00e1nh ch\u1ec9 cho m\u1edbi \u0111\u01b0\u1ee3c. Ch\u1ee9 vi\u1ec7c ng\u00e0y nay th\u00ec s\u1ee9 gi\u1ea3 kh\u00f4ng d\u00e1m t\u1ef1 quy\u1ebft\\\". L\u1ea1i c\u00f3 \u0111o\u1ea1n n\u00f3i r\u1eb1ng: \\\"C\u1ee9 theo l\u00f2ng cung thu\u1eadn c\u1ee7a nh\u00e0 V\u01b0\u01a1ng, \u0111\u00e3 tu\u00e2n gi\u1eef l\u1ec5 tri\u1ec1u \u0111\u00ecnh, th\u00ec c\u00e0ng t\u1ecf l\u00f2ng ch\u00e2n th\u00e0nh, c\u00e0ng kh\u00f4ng c\u1ea7n ph\u1ea3i b\u00e0n n\u00f3i n\u1eefa\\\". \u0110\u1ebfn \u0111o\u1ea1n b\u00e0n v\u1ec1 vi\u1ec7c ngh\u00eanh ti\u1ebfp th\u00ec n\u00f3i r\u1eb1ng: \\\"\u0110em long \u0111\u00ecnh (5) \u0111i ngh\u00eanh ti\u1ebfp th\u00ec ph\u1ea3i \u0111\u1ec3 \u1edf ngo\u00e0i c\u1eeda qu\u1ed1c m\u00f4n, V\u01b0\u01a1ng ph\u1ea3i \u0111\u1ee9ng ch\u1ebfch v\u1ec1 m\u1ed9t b\u00ean ch\u1edd, khi s\u1ee9 gi\u1ea3 \u0111\u1ebfn n\u01a1i th\u00ec xu\u1ed1ng xe c\u00f9ng ti\u1ebfp, r\u1ed3i b\u01b0\u1edbc l\u00ean th\u1ec1m, l\u00e0m nh\u01b0 th\u1ebf l\u00e0 v\u1eeba \u0111\u1ec3 cho ng\u01b0\u1eddi ta tr\u00f4ng v\u00e0o, v\u1eeba \u0111\u1ec3 t\u1ecf l\u00f2ng cung thu\u1eadn\\\". L\u1ea1i b\u00e0n \u0111\u1ebfn \u0111o\u1ea1n di\u1ec5n t\u1eadp l\u1ec5 nghi th\u00ec n\u00f3i r\u1eb1ng: \\\"Tr\u1ed9m ngh\u0129 c\u00f3 k\u1ebb t\u00f9y t\u00f9ng c\u1ee7a s\u1ee9 gi\u1ea3, l\u1ee1 c\u00f3 \u0111i\u1ec1u g\u00ec kh\u00f4ng h\u1ee3p v\u1edbi ng\u01b0\u1eddi nh\u00e0 V\u01b0\u01a1ng, t\u01b0\u1edfng \u0111\u01b0\u01a1ng l\u00fac ti\u1ec7c \u0111\u1ea1i kh\u00e1nh c\u1ee7a nh\u00e0 V\u01b0\u01a1ng, kh\u00f4ng n\u00ean \u0111\u1ec3 sinh s\u1ef1 l\u00f4i th\u00f4i. \u00dd t\u00f4i mu\u1ed1n tr\u01b0\u1edbc \u0111\u1ed9 v\u00e0i ng\u00e0y, sai ng\u01b0\u1eddi t\u00e1n l\u1ec5 (6) v\u00e0o \u0111i\u1ec7n \u0111\u00ecnh nh\u00e0 V\u01b0\u01a1ng di\u1ec5n t\u1eadp nghi th\u1ee9c, nh\u00e0 V\u01b0\u01a1ng c\u0169ng th\u00e2n \u0111\u1ebfn \u0111\u1ea5y \u0111\u1ec3 xem k\u1ebb t\u00e1n l\u1ec5 d\u1eabn b\u1ea3o, v.v...\\\". Xem nh\u1eefng l\u1eddi \u1ea5y th\u00ec th\u1ea5y ng\u01b0\u1eddi Minh h\u1ecd hi\u1ec3u d\u1ee5, n\u00f3i \u0111i n\u00f3i l\u1ea1i kh\u00f4ng ng\u1ea1i ph\u00ed l\u1eddi, v\u00e0 l\u1eddi n\u00f3i c\u1ee7a h\u1ecd c\u00f3 \u00fd s\u00e2u. C\u00e1c quan n\u01b0\u1edbc ta ra ti\u1ebfp s\u1ee9, th\u01b0\u1eddng l\u1ea5y tranh bi\u1ec7n nh\u01b0 th\u1ebf l\u00e0m t\u1ef1 cao, m\u00e0 kh\u00f4ng bi\u1ebft l\u00e0 t\u1ef1 ti v\u1eady. S\u00e1ch An Nam ch\u00ed c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi Minh c\u00f3 m\u1ea5y ch\u1eef \u0111\u1ec3 \u0111o\u00e1n t\u00ednh c\u00e1ch ng\u01b0\u1eddi Nam ta nh\u01b0 sau: \\\"Ng\u01b0\u1eddi An Nam nh\u01b0 \u1edf trong t\u01b0\u1eddng \u0111\u1ed3ng v\u00e1ch s\u1eaft b\u1ec1n ch\u1eb7t kh\u00f4ng th\u1ec3 ph\u00e1 ra \u0111\u01b0\u1ee3c\\\". Ta \u0111\u1ecdc \u0111\u1ebfn ch\u1ed7 \u1ea5y th\u01b0\u1eddng b\u1ef1c t\u1ee9c m\u00e0 g\u1ea5p s\u00e1ch l\u1ea1i. V\u1eady m\u00e0 ng\u01b0\u1eddi c\u1ea7m quy\u1ec1n n\u01b0\u1edbc l\u1ea1i c\u1ee9 g\u00e1c b\u1ecf ngo\u00e0i tai l\u00e0 t\u1ea1i sao? _______ (1) Long \u0110\u1ee9c (1732 \u2013 1735) l\u00e0 ni\u00ean hi\u1ec7u c\u1ee7a L\u00ea Thu\u1ea7n T\u00f4ng. (2) C\u1ea3nh H\u01b0ng (1740 \u2013 1786) l\u00e0 ni\u00ean hi\u1ec7u vua L\u00ea Hi\u1ec3n T\u00f4ng. (3) B\u1ea3n d\u1ecbch vi\u1ebft l\u00e0 \u201cMinh \u0111\u1ed9\u201d. (tducchau) (4) B\u1ea3n d\u1ecbch vi\u1ebft l\u00e0 \u201cB\u1ea1n T\u1ed1ng\u201d. (5) Long \u0111\u00ecnh l\u00e0 c\u00e1i ki\u1ec7u c\u00f3 mui. (6) Ng\u01b0\u1eddi t\u00e1n l\u1ec5 l\u00e0 nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi gi\u00fap v\u00e0o vi\u1ec7c l\u1ec5.","C\u01af TANG \u0110\u1eddi x\u01b0a ng\u01b0\u1eddi \u0111ang l\u00fac c\u01b0 tang m\u00e0 th\u00ea thi\u1ebfp c\u00f3 thai th\u00ec ph\u1ea1m l\u1ec7 c\u1ea5m. T\u1eeb khi \u00f4ng Nguy\u1ec5n To\u00e0n An (1) v\u00ec tr\u00e1nh l\u1ec7 c\u1ea5m m\u00e0 \u0111\u1ebfn n\u1ed7i ph\u1ea1t t\u1ef1 (2) m\u1edbi b\u1ecf \u0111i. \u0110\u00f3 c\u0169ng l\u00e0 l\u00f2ng nh\u00e2n \u0111\u1ea1o th\u01b0\u01a1ng ng\u01b0\u1eddi, mu\u1ed1n khoan dung \u0111\u1ec3 cho m\u1edf r\u1ed9ng \u0111\u01b0\u1eddng hi\u1ebfu v\u1eady. Song \u0111\u00f3 l\u00e0 v\u00ec nh\u1eefng k\u1ebb ch\u01b0a c\u00f3 con th\u1eeba t\u1ef1 m\u00e0 r\u1ed9ng \u0111\u01b0\u1eddng nh\u00e2n \u0111\u00f3 th\u00f4i. C\u00f2n nh\u01b0 nh\u1eefng k\u1ebb \u0111\u00e3 c\u00f3 t\u1eed t\u1ee9c r\u1ed3i m\u00e0 c\u0169ng m\u1ea1o mu\u1ed9i l\u00e0m theo th\u00ec th\u1ef1c l\u00e0 qu\u00e1i l\u1ea1! _______ (1) Nguy\u1ec5n To\u00e0n An (1451 - ?) qu\u00ea \u1edf huy\u1ec7n \u0110\u01b0\u1eddng An, ph\u1ee7 Th\u01b0\u1ee3ng H\u1ed3ng, th\u1eeba tuy\u00ean H\u1ea3i D\u01b0\u01a1ng (nay l\u00e0 th\u00f4n Tuy\u1ec3n C\u1eed, x\u00e3 T\u00e2n H\u1ed3ng, huy\u1ec7n B\u00ecnh Giang, t\u1ec9nh H\u1ea3i D\u01b0\u01a1ng), thi \u0111\u1ed7 Ti\u1ebfn s\u0129 khoa thi n\u0103m 1472, l\u00e0m quan \u0111\u1eddi L\u00ea Th\u00e1nh T\u00f4ng. (Goldfish). (2) Kh\u00f4ng c\u00f3 con n\u1ed1i d\u00f5i.","M\u1ed8 CH\u00cd \u0110\u1eddi Th\u00e0nh Chu (1) tr\u1edf v\u1ec1 tr\u01b0\u1edbc, ch\u01b0a c\u00f3 th\u00f3i t\u00ecm \u0111\u1ecba l\u00fd \u0111\u1ec3 m\u1ed9. K\u1ebb hi\u1ebfu t\u1eed khi ch\u00f4n \u0111\u1ea5ng th\u00e2n th\u00ec ch\u1ec9 \u0111\u1ec3 v\u1ec1 ph\u00eda b\u1eafc b\u00ean l\u00e0ng x\u00f3m, ch\u1ecdn n\u01a1i n\u00e0o cao r\u00e1o m\u00e0 t\u00e1ng th\u1ec3 ph\u00e1ch \u0111\u1ea5ng th\u00e2n cho y\u00ean. N\u1ebfu c\u00f3 x\u00e9t h\u1ecfi \u0111\u1ebfn vi\u1ec7c b\u00f3i to\u00e1n khi \u0111\u1ec3 m\u1ed9, ho\u1eb7c b\u00f3i r\u00f9a, ho\u1eb7c b\u00f3i d\u1ecbch, th\u00ec c\u0169ng ch\u1ec9 mong v\u1ec1 sau tr\u00e1nh nh\u1eefng ch\u1ed7 kh\u1ecfi l\u00e0m th\u00e0nh qu\u00e1ch, kh\u1ecfi l\u00e0m \u0111\u01b0\u1eddng s\u00e1, kh\u1ecfi ph\u1ea3i th\u1ee7y, h\u1ecfa, \u0111\u1ea1o t\u1eb7c x\u00e2m ph\u1ea1m \u0111\u1ebfn m\u00e0 th\u00f4i. \u0110\u1eddi nh\u00e0 Th\u01b0\u01a1ng trung suy, \u0111\u1ebfn vua V\u00f5 \u0110inh trung h\u01b0ng l\u00ean, m\u00e0 m\u1ed9 vua Th\u00e0nh Thang, vua Th\u00e1i Gi\u00e1p n\u00e0o c\u00f3 ph\u1ea3i c\u1ea3i b\u1ed1c \u0111\u00e2u? \u0110\u1eddi nh\u00e0 Chu trung suy, \u0111\u1ebfn vua Tuy\u00ean V\u01b0\u01a1ng trung h\u01b0ng l\u00ean, m\u00e0 m\u1ed9 c\u00e1c vua V\u0103n, V\u00f5, Th\u00e0nh, Khang c\u00f3 ph\u1ea3i c\u1ea3i b\u1ed1c \u0111\u00e2u? \u0110\u1ea5ng Kh\u1ed5ng phu t\u1eed v\u1ed1n l\u00e0 b\u1eadc th\u00e1nh tr\u1eddi sinh, nhi\u1ec1u t\u00e0i n\u0103ng, v\u1eady m\u00e0 ch\u00f4n th\u00e2n phu \u1edf \u0111\u01b0\u1eddng Ng\u0169 Ph\u1ee7, sau \u0111em v\u1ec1 h\u1ee3p t\u00e1ng \u1edf \u0111\u1ea5t Ph\u00f2ng, ch\u1ee9 kh\u00f4ng c\u00f3 t\u00ecm \u0111\u1ea5t g\u00ec c\u1ea3. Ch\u00ednh m\u1ed9 \u0111\u1ee9c Kh\u1ed5ng phu t\u1eed \u1edf Kh\u1ed5ng L\u00e2m, c\u0169ng kh\u00f4ng h\u1ec1 t\u00ecm \u0111\u1ea5t tr\u01b0\u1edbc \u0111\u1ec3 l\u00e0m n\u01a1i sinh ph\u1ea7n bao gi\u1edd. Nay x\u00e9t s\u00e1ch Khuy\u1ebft l\u00fd \u0110\u1ed3 ch\u00ed (2), th\u1ea5y m\u1ed9t khu \u0111\u1ea5t v\u00e0i tr\u0103m d\u1eb7m, n\u00fai s\u00f4ng r\u1ed9ng r\u00e3i, so v\u1edbi thuy\u1ebft c\u00e1c nh\u00e0 phong th\u1ee7y bao n\u01a1i n\u1ecd l\u00e0 ng\u01b0u sa h\u00e0 th\u1ee7y, n\u01a1i kia l\u00e0 quan qu\u1ec9 long h\u1ed3 (3), \u0111\u1ec1u kh\u00f4ng c\u00f3 quan h\u1ec7 g\u00ec. Xem v\u1eady th\u00ec th\u1ea5y c\u1ed5 nh\u00e2n b\u1ed1c t\u00e1ng kh\u00f4ng c\u00f3 c\u00e1i thu\u1eadt \u0111i t\u00ecm \u0111\u1ecba l\u00fd. \u0110\u1eddi g\u1ea7n \u0111\u00e2y m\u1edbi m\u00ea ho\u1eb7c v\u1ec1 thuy\u1ebft h\u1ecda ph\u00fac, ho\u1eb7c \u0111em m\u1ed3 t\u00e1ng \u1edf t\u1eadn n\u01a1i hang c\u00f9ng n\u00fai h\u1ebbm, ho\u1eb7c \u0111em h\u00e0i c\u1ed1t t\u00e1ng \u1edf n\u01a1i tha h\u01b0\u01a1ng. C\u00f3 nh\u00e0 th\u1ea7n ch\u1ee7 ch\u01b0a ch\u00f4n (4), gia phong ch\u01b0a suy k\u00e9m, m\u00e0 h\u00e0ng n\u0103m \u0111\u1ebfn ti\u1ebft Thanh minh t\u1ea3o m\u1ed9, \u0111\u00e3 qu\u00ean m\u1ea5t m\u1ed9 t\u1ed5 ti\u00ean kh\u00f4ng bi\u1ebft \u0111\u1ec3 \u1edf n\u01a1i n\u00e0o. Nh\u01b0 th\u1ebf m\u00e0 g\u1ecdi l\u00e0 hi\u1ebfu \u01b0? C\u1ed5 nh\u00e2n khi ch\u00f4n m\u1ed9, c\u00f3 kh\u1eafc \u0111\u00e1 \u0111\u1ec3 \u1edf d\u01b0\u1edbi m\u1ed9 g\u1ecdi l\u00e0 ch\u00ed, d\u1ef1ng bia \u1edf tr\u01b0\u1edbc m\u1ed9 g\u1ecdi l\u00e0 bi\u1ec3u. M\u1ed9 ch\u00ed x\u01b0a nay v\u1eabn th\u00f4ng d\u1ee5ng, m\u1ed9 bi\u1ec3u th\u00ec v\u1ec1 sau g\u1ecdi l\u00e0 th\u1ea7n \u0111\u1ea1o bi. Khi x\u01b0a, m\u1ed9 \u00f4ng Nghi\u1ec5m B\u00e1 Ng\u01b0u t\u1ef1 nhi\u00ean \u0111\u1ea5t s\u1ee5t xu\u1ed1ng th\u00e0nh ao, c\u00f2n l\u1ea1i c\u00e1i mi\u1ebfu \u1edf tr\u01b0\u1edbc m\u1ed9. Ng\u01b0\u1eddi ta nh\u1eadn l\u1ea7m l\u00e0 mi\u1ebfu Ng\u01b0u \u0110\u1ea1i v\u01b0\u01a1ng. V\u1ec1 sau, k\u1ebb hi\u1ebfu s\u1ef1 m\u00f2 \u1edf d\u01b0\u1edbi ao t\u00ecm \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ed9 ch\u00ed c\u1ee7a \u00f4ng B\u00e1 Ng\u01b0u, m\u1edbi ch\u1eefa \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00e1i l\u1ea7m \u1ea5y. M\u1ed9 \u00f4ng T\u0103ng T\u1eed, ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1eddi sau c\u0169ng qu\u00ean kh\u00f4ng bi\u1ebft \u1edf ch\u1ed7 n\u00e0o; sau c\u00f3 b\u1eaft \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00e1i bia \u0111\u00e1 vi\u1ebft l\u1ed1i ch\u1eef c\u1ed5 \u1edf trong n\u00fai Gia Thi\u1ec7n, t\u1eeb \u0111\u1ea5y m\u1edbi l\u1ea1i d\u1ef1ng bia l\u00e0m d\u1ea5u. Xem th\u1ebf th\u00ec bi\u1ebft c\u1ed5 nh\u00e2n \u0111\u1ec1u c\u00f3 l\u00e0m m\u1ed9 ch\u00ed. \u00d4ng Kh\u1ed5ng T\u1eed t\u1ef1 tay vi\u1ebft s\u00e1u ch\u1eef: \\\"\u00c2n Th\u00e1i s\u01b0 T\u1ef7 Can m\u1ed9\\\" d\u1ef1ng \u1edf Mu\u1ed9i \u0110\u00f4. \u0110\u1ebfn nay ng\u01b0\u1eddi \u0111i qua m\u1ed9 \u1ea5y v\u1eabn t\u1ecf l\u00f2ng cung k\u00ednh. \u00d4ng \u00c2u D\u01b0\u01a1ng Tu c\u00f3 v\u1ecb t\u1ed5 ti\u00ean d\u1ef1ng m\u1ed9 bi\u1ec3u \u1edf g\u00f2 L\u0169ng C\u01b0\u01a1ng, m\u1ed9 bi\u1ec3u \u0111\u00e3 t\u1eebng l\u1edf xu\u1ed1ng n\u01b0\u1edbc s\u00e2u, sau t\u00ecm th\u1ea5y \u1edf L\u01b0 L\u0103ng t\u00e1m ch\u1eef: \\\"T\u1ebf chi phong b\u1ea5t nh\u01b0 d\u01b0\u1ee1ng chi b\u1ea1c\\\" (5) kh\u1eafc v\u1eabn c\u00f2n th\u1ea5y \u0111\u1ecf ch\u00f3i r\u00e0nh r\u00e0nh. L\u1ea1i c\u00f2n nh\u01b0 th\u1ea7n \u0111\u1ea1o bi c\u1ee7a V\u01b0\u01a1ng V\u1ea5n Ch\u00ednh, c\u0169ng \u0111\u1ec1u l\u00e0 lo\u1ea1i m\u1ed9 bi\u1ec3u c\u1ea3. G\u1ea7n \u0111\u00e2y, nh\u1eefng nh\u00e0 t\u00e1ng m\u1ed9 th\u01b0\u1eddng kh\u00f4ng l\u1eadp bi\u1ec3u ch\u00ed; t\u00e1ng ch\u01b0a \u0111\u01b0\u1ee3c bao l\u00e2u, n\u01a1i phong ph\u1ea7n \u0111\u00e3 bi\u1ebfn c\u1ea3i, \u0111\u1eddi sau tr\u00f4ng th\u1ea5y kh\u00f4ng c\u00f2n bi\u1ebft truy kh\u1ea3o xem l\u00e0 m\u1ed9 c\u1ee7a ai n\u1eefa. L\u00e0ng Th\u01b0 Tr\u00ec th\u1edd Kh\u00e2m Thi\u00ean \u0110\u1ea1i v\u01b0\u01a1ng, v\u1ec1 sau qu\u00ean m\u1ea5t kh\u00f4ng bi\u1ebft ph\u1ea7n m\u1ed9 c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi \u1edf \u0111\u00e2u. \u0110\u1ebfn khi \u0111\u00e0o g\u1ed1c tre t\u00ecm th\u1ea5y c\u00e1i quan t\u00e0i b\u1eb1ng \u0111\u1ed3ng, m\u1edbi ng\u1edd l\u00e0 m\u1ed9 c\u1ee7a V\u01b0\u01a1ng, li\u1ec1n l\u1ea1i phong m\u1ed3 \u0111\u1eafp n\u1ea5m l\u00ean. N\u1ebfu nh\u01b0 d\u00f9ng quan t\u00e0i b\u1eb1ng g\u1ed7, th\u00ec ch\u1eb3ng \u0111\u1ebfn h\u1ee7y m\u1ea5t \u0111i \u01b0? H\u01b0ng \u0110\u1ea1o V\u01b0\u01a1ng khi x\u01b0a d\u1eb7n con l\u00e0 H\u01b0ng V\u00f5 V\u01b0\u01a1ng \u0111em h\u1ecfa t\u00e1ng r\u1ed3i \u0111\u1ec3 x\u01b0\u01a1ng v\u00e0o c\u00e1i \u0111\u1ed3 tr\u00f2n, ch\u00f4n gi\u1ea5u \u1edf trong v\u01b0\u1eddn An L\u1ea1c. S\u1ef1 \u1ea5y c\u00f2n ch\u00e9p \u1edf trong Tr\u1ea7n s\u1eed, v\u1eady sao \u1edf Th\u01b0 Tr\u00ec l\u1ea1i th\u1ea5y c\u00f3 m\u1ed9 ch\u00ed H\u01b0ng \u0110\u1ea1o V\u01b0\u01a1ng? M\u1ea5y n\u0103m g\u1ea7n \u0111\u00e2y, n\u01b0\u1edbc s\u00f4ng x\u00f3i l\u1edf, c\u00e1i m\u1ed9 ch\u00ed \u1ea5y l\u00f2i ra, ng\u01b0\u1eddi l\u00e0ng m\u1edbi \u0111em t\u00e1ng v\u00e0o ch\u1ed7 \u0111\u1ed3ng cao. N\u1ebfu kh\u00f4ng c\u00f3 bi\u1ec3u ch\u00ed th\u00ec m\u1ed9 \u1ea5y l\u1ea1i ch\u1eb3ng l\u1edf xu\u1ed1ng n\u01b0\u1edbc \u01b0? Ng\u01b0\u1eddi con m\u00e0 mu\u1ed1n hi\u1ebfu v\u1edbi \u0111\u1ea5ng th\u00e2n, xem \u0111\u00f3 ph\u1ea3i n\u00ean t\u1ec9nh ng\u1ed9 m\u00e0 l\u00e0m m\u1ed9 ch\u00ed cho c\u1ea9n th\u1eadn. _______ (1) Th\u00e0nh Thang, Chu V\u0103n V\u01b0\u01a1ng.","(2) B\u1ea3n d\u1ecbch vi\u1ebft l\u00e0 \u0110\u1ed3 ch\u00ed khuy\u1ebft l\u00fd. (3) B\u1ea3n d\u1ecbch vi\u1ebft l\u00e0 \u201cqu\u1ea7n qu\u1ec9 h\u1ed3 long\u201d. (4) N\u0103m \u0111\u1ee3i th\u00ec ch\u00f4n th\u1ea7n ch\u1ee7, ngh\u0129a l\u00e0, th\u1ea7n ch\u1ee7 \u00f4ng t\u1ed5 th\u1ee9 s\u00e1u tr\u1edf l\u00ean th\u00ec \u0111em ch\u00f4n. (5) Ngh\u0129a l\u00e0 l\u00fac ch\u1ebft t\u1ebf l\u1ec5 d\u00f9 h\u1eadu \u0111\u1ebfn \u0111\u00e2u, c\u0169ng kh\u00f4ng b\u1eb1ng l\u00fac s\u1ed1ng nu\u00f4i d\u01b0\u1ee1ng \u0111\u1ea1m b\u1ea1c.","TR\u1ee2 T\u1ebe \u0110\u1eddi x\u01b0a, Thi\u00ean t\u1eed c\u00f3 vi\u1ec7c t\u1ebf th\u00ec d\u00f9ng c\u00e1c vua ch\u01b0 h\u1ea7u, quan khanh s\u0129 v\u00e0o l\u00e0m tr\u1ee3 t\u1ebf. Vua ch\u01b0 h\u1ea7u t\u1ebf th\u00ec quan khanh \u0111\u1ea1i phu v\u00e0 s\u0129 v\u00e0o l\u00e0m tr\u1ee3 t\u1ebf. Quan khanh \u0111\u1ea1i phu t\u1ebf th\u00ec quan \u1ea5p t\u1ebf, k\u1ebb gia th\u1ea7n l\u00e0m tr\u1ee3 t\u1ebf. K\u1ebb s\u0129 t\u1ebf th\u00ec d\u00f9ng con em v\u00e0 \u0111\u00e0y t\u1edb l\u00e0m tr\u1ee3 t\u1ebf. \u0110\u1ebfn \u0111\u1eddi sau, thi\u00ean t\u1eed c\u00f3 t\u1ebf th\u00ec \u0111\u00e3 c\u00f3 c\u00e1c quan tri\u1ec1u th\u1ea7n; \u1edf ch\u1ed7 quan ph\u1ee7, ch\u00e2u, huy\u1ec7n, t\u1ebf th\u00ec c\u00f3 l\u1ec5 sinh, nh\u1ea1c sinh. C\u00f2n nh\u01b0 nh\u00e0 t\u01b0 gia t\u1ebf, th\u00ec vi\u1ec7c ngo\u00e0i giao cho con em, vi\u1ec7c trong \u0111\u00e3 c\u00f3 \u0111\u00e0n b\u00e0 con g\u00e1i. G\u1ea7n \u0111\u00e2y, l\u00e0ng n\u00e0o c\u0169ng c\u00f3 h\u1ed9i T\u01b0 v\u0103n, kh\u00f4ng ph\u1ea3i ng\u01b0\u1eddi khoa m\u1ee5c quan th\u00e2n th\u00ec kh\u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c v\u00e0o h\u1ed9i \u1ea5y. T\u01b0 gia c\u00f3 t\u1ebf l\u1ec5 t\u1ea5t m\u1eddi \u0111\u1ebfn h\u1ed9i T\u01b0 v\u0103n \u0111\u1ebfn tr\u1ee3 t\u1ebf, b\u1edfi v\u00ec nh\u00e0 th\u1ee9 d\u00e2n kh\u00f4ng c\u00f3 quan ch\u1ee9c, th\u00ec kh\u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c d\u00f9ng hia m\u0169 \u0111\u1ec3 t\u1ebf, n\u00ean ph\u1ea3i m\u1eddi \u0111\u1ebfn h\u1ed9i T\u01b0 v\u0103n. Song nh\u1eefng vi\u1ec7c ph\u1ee5ng \u0111\u00e0i r\u01b0\u1ee3u, ti\u1ebfn c\u1ee5 so\u1ea1n, \u0111\u1ec1u l\u00e0 nh\u1eefng vi\u1ec7c c\u1ee7a con em trong nh\u00e0, nay \u0111\u1ec3 cho nh\u1eefng b\u1eadc khoa m\u1ee5c m\u0169 cao \u00e1o d\u00e0i l\u00e0m nh\u1eefng vi\u1ec7c \u1ea5y, t\u00e9 ra l\u1ea5y \u00e1o m\u0169 c\u1ee7a tri\u1ec1u \u0111\u00ecnh m\u00e0 cung ph\u1ee5ng nh\u1eefng vi\u1ec7c t\u1ea7m th\u01b0\u1eddng c\u1ee7a nh\u00e0 t\u01b0 gia, \u0111i\u1ec1u \u1ea5y sao kh\u00f4ng bi\u1ebft x\u00e9t m\u00e0 ngh\u0129 l\u1ea1i? L\u1ec5 t\u1ebf nh\u00e0 c\u00f4ng gia \u0111\u00e3 ch\u00e9p t\u01b0\u1eddng trong \u0111i\u1ec3n l\u1ec5 (1), kh\u00f4ng c\u00f2n b\u00e0n \u1edf \u0111\u00e2y l\u00e0m g\u00ec n\u1eefa. Nay h\u00e3y x\u00e9t c\u00e1i l\u1ec5 t\u1ebf t\u1ed5 ti\u00ean c\u1ee7a c\u00e1c nh\u00e0 s\u0129 th\u1ee9, v\u1edbi c\u00e1i l\u1ec5 th\u1edd k\u00ednh ng\u01b0\u1eddi s\u1ed1ng th\u00ec c\u0169ng kh\u00f4ng kh\u00e1c nhau m\u1ea5y. L\u00fac t\u1ebf, ch\u1ee7 nh\u00e2n d\u00e2ng c\u01a1m th\u00ec ch\u1ee7 ph\u1ee5 ph\u1ea3i ti\u1ebfn canh, ch\u1ee7 nh\u00e2n r\u00f3t th\u00eam r\u01b0\u1ee3u th\u00ec ch\u1ee7 ph\u1ee5 ph\u1ea3i v\u00e0o so \u0111\u0169a \u0111\u1eb7t th\u00eca. C\u00e1i ch\u00fac b\u1ea3n v\u00e0 h\u1ed3 r\u01b0\u1ee3u th\u00ec \u0111\u1eb7t \u1edf ph\u00eda d\u01b0\u1edbi th\u1ec1m ph\u00eda \u0111\u00f4ng, th\u1ec1m ph\u00eda \u0111\u00f4ng t\u1ee9c l\u00e0 b\u1ebfp, l\u00e2m th\u1eddi n\u00e0ng d\u00e2u con g\u00e1i ph\u1ea3i v\u00e0o x\u00e0o n\u1ea5u, c\u1ee9 l\u1ea7n l\u01b0\u1ee3t t\u1eebng m\u00f3n th\u1ecbt x\u00e0o, th\u1ecbt t\u00e1i v\u00e0 c\u00e1c th\u1ee9 tam sinh, n\u1ea5u ch\u00edn m\u00f3n n\u00e0o d\u00e2ng l\u00ean m\u00f3n \u1ea5y. H\u1ed3 r\u01b0\u1ee3u, \u0111\u00e0i ch\u00e9n th\u00ec c\u00f3 k\u1ebb ti \u1ea5u s\u1eafp \u0111\u1eb7t. C\u00fang t\u1ebf nh\u01b0 v\u1eady m\u1edbi th\u1eadt l\u00e0 h\u1ee3p c\u00e1i \u00fd d\u00e2ng c\u01a1m nh\u01b0 l\u00fac c\u00f2n s\u1ed1ng. Nay th\u00ec c\u1ee9 l\u00e0m xong c\u1ea3 m\u00e2m c\u1ed7 r\u1ed3i m\u1edbi b\u01b0ng l\u00ean, \u0111\u1ec3 ngu\u1ed9i tanh, kh\u00f4ng c\u00f2n kh\u00ed v\u1ecb th\u01a1m tho g\u00ec, sau \u0111\u00f3 m\u1edbi s\u1eafm s\u1eeda v\u00e0o t\u1ebf, ti\u1ebfn l\u00ean l\u00f9i xu\u1ed1ng quanh co, x\u00eanh xang nh\u01b0 tr\u00f2 ph\u01b0\u1eddng ch\u00e9o, c\u00f2n g\u00ec l\u00e0 c\u00e1i ngh\u0129a \\\"t\u1ebf th\u1ea7n nh\u01b0 t\u1ea1i\\\" (2) n\u1eefa. V\u1ea3 l\u1ea1i t\u1ebf b\u00e0y \u0111\u1eb7t ra l\u1eafm c\u00e1i kh\u00f4ng h\u1ee3p l\u1ec5. \u0110\u1eddi x\u01b0a, th\u1ef1c \u00e1n v\u00e0 h\u01b0\u01a1ng \u00e1n th\u00ec cao b\u1eb1ng c\u00e1i \u00e1n c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi ta th\u01b0\u1eddng d\u00f9ng, \u0111\u1ecdc v\u0103n t\u1ebf xong th\u00ec k\u1ebb ch\u1ea5p s\u1ef1 \u0111\u1ec3 c\u00e1i ch\u00fac b\u1ea3n v\u1ec1 \u0111\u1ea7u b\u00ean h\u1eefu h\u01b0\u01a1ng \u00e1n, t\u1ee9c l\u00e0 ph\u00eda b\u00ean t\u1ea3 ch\u1ee7 nh\u00e2n. Ch\u00fac b\u1ea3n \u0111\u1ed9 m\u1ed9t th\u01b0\u1edbc hai t\u1ea5c, l\u00e0m b\u1eb1ng g\u1ed7 v\u00f4ng, ch\u1ee9 kh\u00f4ng l\u00e0m b\u1eb1ng g\u1ed7 lim. \u0110\u1eddi g\u1ea7n \u0111\u00e2y th\u00ec l\u1ea1i l\u00e0m h\u01b0\u01a1ng \u00e1n cao, m\u00e0 gi\u01b0\u1eddng th\u1edd th\u00ec th\u1ea5p, trong ngo\u00e0i kh\u00f4ng tr\u00f4ng th\u1ea5y nhau; khi \u0111\u1ed9c ch\u00fac th\u00ec d\u00f9ng c\u00e1i ch\u00fac b\u1ea3n b\u1eb1ng g\u1ed7 lim \u0111\u1ec3 ch\u00e9o \u1edf kho\u1ea3ng gi\u1eefa tr\u00ean h\u01b0\u01a1ng \u00e1n, ngo\u1ea3nh l\u01b0ng v\u00e0o th\u1ea7n v\u1ecb m\u00e0 m\u1eb7t th\u00ec h\u01b0\u1edbng v\u1ec1 ch\u1ee7 nh\u00e2n. N\u1ebfu c\u00f2n theo c\u00e1i l\u1ec5 \u0111\u00f3n th\u1ea7n v\u00e0o ng\u1ed3i \u1edf trong th\u1ea7n v\u1ecb nh\u01b0 ng\u00e0y x\u01b0a, th\u00ec v\u1eadt g\u00ec \u1edf m\u00e9 tr\u01b0\u1edbc \u0111\u1ec1u kh\u00f4ng tr\u00f4ng th\u1ea5y c\u1ea3, m\u00e0 m\u1ed9t b\u01b0\u1edbc c\u0169ng kh\u00f4ng \u0111i l\u00ean \u0111\u01b0\u1ee3c, kh\u00f4ng bi\u1ebft b\u00e0y \u0111\u1eb7t nh\u01b0 th\u1ebf th\u00ec ra c\u00e1i ki\u1ec3u c\u00e1ch g\u00ec. L\u1ea1i c\u00f2n tr\u01b0\u1edbc \u00e1n, hai b\u00ean b\u00e0i v\u1ecb, \u0111\u1ec1u \u0111\u1eb7t m\u1ed7i b\u00ean m\u1ed9t chi\u1ebfc b\u00e0n nh\u1ecf, tr\u00ean m\u1eb7t b\u00e0n l\u1ea1i b\u00e0y h\u1ed3 r\u01b0\u1ee3u, \u0111\u00e0i r\u01b0\u1ee3u, l\u01b0 h\u01b0\u01a1ng v\u00e0 ch\u00fac b\u1ea3n v.v... Nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi tr\u1ee3 t\u1ebf x\u01b0\u1edbng t\u1ebf th\u00ec c\u1ee9 \u0111\u1ee9ng sau hai b\u00e0n \u0111\u1ec3 hai b\u00ean, ng\u01b0\u1eddi ch\u1ee7 t\u1ebf th\u00ec kh\u00fam n\u00fam quanh co \u0111i \u1edf kho\u1ea3ng gi\u1eefa, tr\u00f4ng y nh\u01b0 l\u00e0 c\u00e1i chu\u1ed3ng tr\u00e2u, kh\u00f4ng bi\u1ebft c\u00e1ch b\u00e0y \u0111\u1eb7t \u1ea5y l\u00e0 do kinh \u0111i\u1ec3n n\u00e0o? _______ (1) B\u1ea3n d\u1ecbch vi\u1ebft l\u00e0 t\u1ebf. (tducchau) (2) Ngh\u0129a l\u00e0 t\u1ebf th\u1ea7n t\u01b0\u1edfng t\u01b0\u1ee3ng nh\u01b0 th\u1ea7n \u1edf \u0111\u00f3.","TH\u1ea6N H\u1ed2 \u0110\u1ed8NG \u0110\u00ccNH Ho\u00e0ng B\u00ecnh Ch\u00ednh, ng\u01b0\u1eddi l\u00e0ng Th\u1ed5 Ho\u00e0ng, huy\u1ec7n Thi\u00ean Thi, l\u00e0m ch\u1ee9c T\u1ea3 m\u1ea1c \u1edf Th\u1eeba ch\u00ednh ty, t\u1ec9nh S\u01a1n T\u00e2y, \u0111\u1ed7 Ti\u1ebfn s\u0129 n\u0103m \u1ea4t M\u00f9i (1775) \u0111\u1eddi C\u1ea3nh H\u01b0ng, l\u00e0m quan ch\u1ee9c H\u00e0n l\u00e2m. Khi \u1ea5y, nh\u00e0 \u1edf ph\u01b0\u1eddng H\u00e0 Kh\u1ea9u. \u00d4ng hay m\u1ed9ng th\u1ea5y m\u1ed9t m\u1ef9 nh\u00e2n \u0103n m\u1eb7c l\u1ed1i cung trang l\u1ecbch s\u1ef1, th\u01b0\u1eddng th\u01b0\u1eddng l\u1ea1i ch\u01a1i, ti\u1ebfp \u0111\u00e3i nh\u01b0 v\u1ee3 ch\u1ed3ng trong m\u1ed9t nh\u00e0 v\u1eady. L\u00fac \u0111\u1ea7u, \u00f4ng c\u00f2n nghi l\u00e0 y\u00eau tinh, v\u1ec1 sau \u00f4ng v\u1eabn th\u1ea5y th\u00e2n th\u1ec3 kh\u1ecfe m\u1ea1nh, \u0111i l\u1ea1i nh\u01b0 th\u01b0\u1eddng, n\u00ean c\u0169ng ch\u1eb3ng l\u1ea5y g\u00ec l\u00e0m qu\u00e1i l\u1ea1. Kh\u00f4ng bao l\u00e2u, b\u00e0 phu nh\u00e2n m\u1eafc b\u1ec7nh, l\u00fac t\u0103ng l\u00fac gi\u1ea3m b\u1ea5t th\u01b0\u1eddng, h\u00ecnh nh\u01b0 b\u1ecb ma l\u00e0m. Khi \u1ea5y, \u00f4ng m\u1edbi sai ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ebfn V\u1ea1n Ki\u1ebfp c\u1ea7u \u0111\u1ea3o \u1edf \u0111\u1ec1n H\u01b0ng \u0110\u1ea1o V\u01b0\u01a1ng, \u0111\u1ed5i l\u1ea5y c\u00e1i chi\u1ebfu th\u1edd trong \u0111\u1ec1n \u0111em v\u1ec1 tr\u1ea3i v\u00e0o gi\u01b0\u1eddng cho phu nh\u00e2n n\u1eb1m, th\u00ec th\u1ea5y b\u1ec7nh h\u01a1i b\u00f3t. Nh\u01b0ng sau l\u1ea1i v\u1eabn nh\u01b0 c\u0169. \u0110\u00eam \u00f4ng l\u1ea1i m\u1ed9ng th\u1ea5y ng\u01b0\u1eddi m\u1ef9 nh\u00e2n \u0111\u1ebfn v\u00e0 b\u1ea3o r\u1eb1ng: \\\"Thi\u1ebfp kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 lo\u00e0i y\u00eau ma, H\u01b0ng \u0110\u1ea1o V\u01b0\u01a1ng l\u00e0m g\u00ec \u0111\u01b0\u1ee3c thi\u1ebfp; thi\u1ebfp cho h\u01a1i b\u1edbt nh\u01b0 th\u1ebf l\u00e0 n\u1ec3 c\u00e1i th\u1ec3 di\u1ec7n nh\u00e0 v\u01b0\u01a1ng \u0111\u00f3 th\u00f4i. Tuy v\u1eady, b\u1ec7nh phu nh\u00e2n c\u0169ng s\u1eafp kh\u1ecfi \u0111\u1ea5y. Sang th\u00e1ng th\u00ec c\u00f3 m\u1ec7nh nh\u00e0 vua b\u1ed5 \u00f4ng xu\u1ed1ng l\u00e0m Hi\u1ebfn s\u00e1t \u1edf H\u1ea3i D\u01b0\u01a1ng, thi\u1ebfp xin \u0111i theo \u0111\u1ec3 n\u00e2ng kh\u0103n s\u1eeda t\u00fai\\\". Sau \u0111\u00f3, qu\u1ea3 nhi\u00ean \u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c b\u1ed5 \u0111i Hi\u1ebfn s\u00e1t H\u1ea3i D\u01b0\u01a1ng. \u0110\u01b0\u01a1ng l\u00fac s\u1eafp s\u1eeda h\u00e0nh trang, ch\u1eebng v\u00e0o \u0111\u1ed9 g\u00e0 g\u00e1y, th\u00ec b\u00e0 phu nh\u00e2n g\u1ecdi ng\u01b0\u1eddi con trai c\u1ea3 l\u00e0 Li\u1ec5u \u0111\u1ebfn b\u1ea3o r\u1eb1ng: \\\"\u0110\u00eam qua ta m\u1ed9ng th\u1ea5y m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi m\u1ef9 nh\u00e2n nh\u01b0 b\u00e0 cung phi \u1edf trong n\u1ed9i \u0111\u01b0\u1eddng, th\u1ecb t\u00ec h\u1ea7u h\u1ea1 r\u1ea5t \u0111\u00f4ng, \u0111\u01b0\u01a1ng s\u1eafp s\u1eeda h\u00e0nh trang \u0111i H\u1ea3i D\u01b0\u01a1ng th\u00ec c\u00f3 k\u1ebb h\u1ecfi c\u00f3 l\u01b0u ng\u01b0\u1eddi n\u00e0o \u1edf l\u1ea1i gi\u1eef nh\u00e0 kh\u00f4ng, b\u00e0 m\u1ef9 nh\u00e2n \u1ea5y b\u1ea3o cho \u0111i c\u1ea3. Ta ch\u1ee3t t\u1ec9nh d\u1eady. C\u00f3 l\u1ebd b\u1ec7nh s\u1eafp kh\u1ecfi, nay \u0111\u00e3 mu\u1ed1n \u0103n, con n\u00ean b\u1ea3o \u0111em ch\u00e1o v\u00e0o \u0111\u00e2y\\\". C\u00f4ng t\u1eed c\u1ee9 theo nh\u01b0 l\u1eddi, v\u00e0 b\u1ec7nh b\u00e0 phu nh\u00e2n qu\u1ea3 nhi\u00ean kh\u1ecfi. N\u0103m Qu\u00fd M\u00e3o (1783), tri\u1ec1u \u0111\u00ecnh l\u1ea1i sai \u00f4ng sung ch\u1ee9c Ch\u00e1nh s\u1ef1 sang t\u1ea1 \u00e2n vua Trung Hoa. \u0110\u00eam h\u00f4m s\u1eafp s\u1eeda sang \u0111\u00f2, b\u00e0 phu nh\u00e2n l\u1ea1i m\u1ed9ng th\u1ea5y ng\u01b0\u1eddi m\u1ef9 nh\u00e2n t\u1eeb trong nh\u00e0 \u0111i ra, l\u00ean xe b\u1ea3o nh\u1eefng k\u1ebb theo h\u1ea7u r\u1eb1ng: \\\"L\u1ea7n n\u00e0y ra \u0111i th\u00ec t\u01b0\u1edbng c\u00f4ng v\u00e0 ta s\u1ebd l\u01b0u \u1edf b\u00ean Trung Hoa, ch\u1ee9 kh\u00f4ng v\u1ec1 b\u00ean Nam n\u1eefa\\\". \u0110\u00eam \u1ea5y, \u00f4ng tr\u1ea9y sang ng\u1ee7 \u1edf tr\u1ea1m Gia Qu\u1ea5t, ch\u1ee3t m\u1eafc ph\u1ea3i b\u1ea1o b\u1ec7nh, m\u00ea m\u1ea9n ba ng\u00e0y b\u1ea5t t\u1ec9nh nh\u00e2n s\u1ef1. V\u1ec1 sau h\u01a1i t\u1ec9nh, \u00f4ng cho m\u1eddi ng\u01b0\u1eddi \u00f4ng v\u00e0o k\u1ec3 chuy\u1ec7n m\u1ed9ng l\u00e2u nay v\u00e0 n\u00f3i \u0111\u00eam qua c\u00f3 m\u1ed9ng th\u1ea5y ng\u01b0\u1eddi m\u1ef9 nh\u00e2n t\u1edbi b\u1ea3o cho bi\u1ebft vi\u1ec7c ki\u1ebfp tr\u01b0\u1edbc r\u1eb1ng: \\\"\u00d4ng ti\u1ec1n th\u00e2n l\u00e0 th\u1ea7n \u0111\u1ec1n T\u00fac Duy\u00ean n\u00fai Bi\u1ec3n S\u01a1n, h\u1ed3 \u0110\u1ed9ng \u0110\u00ecnh, nguy\u00ean v\u1eabn c\u00f3 t\u00fac duy\u00ean v\u1edbi thi\u1ebfp. T\u1eeb khi \u00f4ng gi\u00e1ng th\u1ebf, thi\u1ebfp ph\u1ea3i \u1edf m\u1ed9t m\u00ecnh, kh\u00f4ng \u0111\u1ee7 ti\u1ec1n chi d\u00f9ng \u0111\u1ebfn n\u1ed7i ph\u1ea3i sai th\u1ecb t\u00ec \u0111i b\u00e1n hoa l\u1ea5y ti\u1ec1n ti\u00eau d\u00f9ng son ph\u1ea5n. Nay vi\u1ec7c n\u01b0\u1edbc kh\u00f4ng th\u1ec3 v\u00e3n h\u1ed3i \u0111\u01b0\u1ee3c n\u1eefa r\u1ed3i, \u00f4ng \u0111\u00e3 m\u00e3n h\u1ea1n tr\u00edch gi\u00e1ng, sao \u00f4ng l\u1ea1i kh\u00f4ng s\u1eafp s\u1eeda v\u1ec1 ch\u1ed1n c\u0169?\u201d Ta m\u1edbi t\u1eeb ch\u1ed1i b\u1ea3o r\u1eb1ng \u0111\u01b0\u01a1ng b\u1eadn vi\u1ec7c vua, h\u00e3y \u0111\u1ec3 cho \u0111i xong vi\u1ec7c tr\u1edf v\u1ec1 ph\u1ee5c m\u1ec7nh \u0111\u00e3. M\u1ef9 nh\u00e2n b\u1ea3o r\u1eb1ng: \u201cN\u1ebfu nh\u01b0 v\u1eady th\u00ec l\u1ea1i c\u00f2n ph\u1ea3i \u1edf m\u1ed9t n\u0103m n\u1eefa. Nh\u01b0ng n\u1ebfu \u00f4ng \u0111\u00e3 mu\u1ed1n tr\u1edf v\u1ec1 ph\u1ee5c m\u1ec7nh, th\u00ec thi\u1ebfp c\u0169ng kh\u00f4ng c\u01b0\u1ee1ng \u0111\u00f3n \u00f4ng v\u1ec1 v\u1ed9i. S\u1edbm mai c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi \u0111em bi\u1ebfu chim \u0111\u1ea5y, c\u1ee9 \u0111em m\u00e0 \u0103n th\u1ecbt th\u00ec kh\u1ecfi\u201d. Ta nghe n\u00f3i r\u1ed3i ch\u1ee3t t\u1ec9nh d\u1eady, ngh\u0129 r\u1eb1ng: \u201cgi\u00e1 \u0111\u1ebfn ng\u00e0y tr\u1edf v\u1ec1 b\u1ea9m m\u1ec7nh vua, th\u00ec ch\u01b0a ch\u1eafc \u0111\u00e3 v\u1ec1 \u0111\u1ebfn \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u00f4 th\u00e0nh, n\u00ean ph\u00e0m vi\u1ec7c g\u00ec \u0111\u1ec1u nh\u1edd anh lo li\u1ec7u cho c\u1ea3\\\". L\u1ea1i sai c\u00f4ng t\u1eed \u0111\u1eb7t t\u1ebf l\u1ec5 kh\u1ea5n th\u1ea7n ch\u00ednh kh\u00ed \u0111\u1ec1n T\u00fac Duy\u00ean v\u00e0 v\u1ecb c\u00f4ng ch\u00faa, c\u1ea7u gi\u00fap cho m\u00ecnh xong vi\u1ec7c n\u01b0\u1edbc theo nh\u01b0 l\u1eddi h\u1eb9n trong m\u1ed9ng. Ng\u00e0y h\u00f4m sau, qu\u1ea3 nhi\u00ean th\u1ea5y d\u00e2n x\u00e3 L\u1ed7 Kh\u00ea \u0111em cho v\u1ecbt le v\u00e0 chim s\u1ebb v\u00e0ng; \u00f4ng li\u1ec1n sai \u0111em n\u1ea5u \u0103n th\u00ec b\u1ec7nh \u00f4ng l\u1ea1i kh\u1ecfi. Khi sang \u0111\u1ebfn Trung Hoa, qua h\u1ed3 \u0110\u1ed9ng \u0110\u00ecnh, gh\u00e9 thuy\u1ec1n v\u00e0o d\u01b0\u1edbi n\u00fai Bi\u1ec3n S\u01a1n, \u00f4ng sai ng\u01b0\u1eddi \u0111em v\u00e0ng h\u01b0\u01a1ng l\u00ean n\u00fai \u0111\u1ec3 c\u00fang kh\u1ea5n, th\u00ec th\u1ea5y tr\u00ean n\u00fai c\u00f3 m\u1ed9t c\u00e1i mi\u1ebfu, bi\u1ec3n \u0111\u1ec1 n\u0103m ch\u1eef: \\\"Bi\u1ec3n S\u01a1n T\u00fac Duy\u00ean t\u1ef1\\\". B\u00ean c\u1ea1nh c\u00f3 th\u1edd t\u01b0\u1ee3ng v\u1ecb c\u00f4ng ch\u00faa, gi\u1ed1ng nh\u01b0 ng\u01b0\u1eddi m\u1ef9 nh\u00e2n trong m\u1ed9ng. \u0110\u00eam \u1ea5y thuy\u1ec1n qua s\u00f4ng, \u00f4ng m\u1ed9ng th\u1ea5y c\u00f3 m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi th\u1ecb t\u00ec \u0111\u1ebfn n\u00f3i xin bi\u1ebfu hai con c\u00e1 ch\u00e9p. S\u00e1ng mai thuy\u1ec1n ra \u0111\u1ebfn gi\u1eefa d\u00f2ng, th\u00ec th\u1ea5y c\u00f3 c\u00e1 nh\u1ea3y l\u00ean thuy\u1ec1n, b\u1eaft \u0111\u01b0\u1ee3c hai con. N\u0103m Gi\u00e1p Th\u00ecn (1784), \u00f4ng tr\u1edf v\u1ec1 Nam, l\u1ea1i qua n\u00fai Bi\u1ec3n S\u01a1n, th\u00ec th\u1ea5y n\u01b0\u1edbc l\u1edbn gi\u00f3 d\u1eef, thuy\u1ec1n kh\u00f4ng gh\u00e9 v\u00e0o \u0111\u00e2u \u0111\u01b0\u1ee3c. Ch\u1ee3t l\u1ea1i n\u1ed5i c\u01a1n gi\u00f4ng g\u1eaby c\u1ea3 c\u1ed9t bu\u1ed3m, thuy\u1ec1n b\u1ecb m\u1eafc c\u1ea1n su\u00fdt nguy, nh\u01b0ng may sau l\u1ea1i qua kh\u1ecfi. \u00d4ng b\u00e8n \u0111\u1ed5i thuy\u1ec1n kh\u00e1c \u0111i v\u1ec1 \u0111\u1ebfn th\u00e0nh L\u1ea1ng S\u01a1n. \u0110\u00eam h\u00f4m \u1ea5y l\u1ea1i m\u1ed9ng th\u1ea5y m\u1ef9 nh\u00e2n \u0111\u1ebfn b\u00e1o tin m\u1eebng r\u1eb1ng \\\"Nay vi\u1ec7c n\u01b0\u1edbc \u0111\u00e3 xong r\u1ed3i \u0111\u1ea5y\\\". \u00d4ng c\u1ed1 s\u1ee9c xin v\u1ec1 \u0111\u1ebfn n\u01a1i \u0111\u1ec3 ph\u1ee5c m\u1ec7nh vua. B\u1edfi v\u1eady, \u0111\u00eam \u1ea5y \u0111\u00e3 n\u1ed5i b\u1ec7nh \u0111au, l\u1ea1i kh\u1ecfi.","Sang \u0111\u1ebfn n\u0103m \u1ea4t T\u1ef5 (1785), ng\u00e0y hai m\u01b0\u01a1i ch\u00edn th\u00e1ng gi\u00eang, \u00f4ng v\u1ec1 \u0111\u1ebfn \u0111\u00f4 th\u00e0nh ph\u1ee5c m\u1ec7nh, qu\u00e1 tr\u01b0a th\u00ec m\u1ea5t. Chuy\u1ec7n n\u00e0y ta \u0111\u01b0\u1ee3c nghe c\u1eadu con trai c\u1ea3 \u00f4ng n\u00f3i l\u1ea1i nh\u01b0 v\u1eady. C\u00e1c b\u1eadc ti\u1ec1n b\u1ed1i ch\u00fang ta th\u01b0\u1eddng tr\u01b0\u1edbc l\u00e0 th\u1ea7n b\u00ean Trung Hoa, ph\u1ea7n nhi\u1ec1u l\u1ea1i l\u00e0 th\u1ea7n \u1edf \u0110\u1ed9ng \u0110\u00ecnh, nh\u01b0 chuy\u1ec7n \u00f4ng Nguy\u1ec5n Tr\u1ecdng V\u0129 ta \u0111\u00e3 ch\u00e9p \u1edf trong s\u00e1ch Tang th\u01b0\u01a1ng ng\u1eabu l\u1ee5c, c\u00f9ng v\u1edbi chuy\u1ec7n Ho\u00e0ng c\u00f4ng c\u00f3 c\u00e1i nh\u00e2n duy\u00ean ki\u1ebfp tr\u01b0\u1edbc. Tr\u00ean \u0111\u00e2y \u0111\u1ec1u l\u00e0 chuy\u1ec7n qu\u00e1i l\u1ea1 c\u1ea3. Ta l\u1ea1i th\u01b0\u1eddng nghe chuy\u1ec7n khi x\u01b0a Nguy\u1ec5n Th\u1ebf Kh\u1ea3i \u0111\u00e3 m\u1ea5t r\u1ed3i, c\u00f3 b\u1ea1n \u0111\u1ed3ng ni\u00ean \u0111i s\u1ee9 sang Trung Qu\u1ed1c, s\u1eafp qua h\u1ed3 \u0110\u1ed9ng \u0110\u00ecnh, \u0111\u00eam c\u0169ng n\u1eb1m m\u1ed9ng th\u1ea5y \u00f4ng Nguy\u1ec5n Th\u1ebf Kh\u1ea3i b\u1ea3o r\u1eb1ng: \\\"\u00d4ng l\u00e0 th\u1ea7n \u1edf \u0110\u1ed9ng \u0110\u00ecnh; ng\u00e0y mai \u1edf trong h\u1ed3 n\u00e0y c\u00f3 tr\u1eadn phong ba ti\u1ec3u ki\u1ebfp, ta khuy\u00ean \u00f4ng \u0111\u1eebng bu\u00f4ng thuy\u1ec1n ra \u0111i v\u1ed9i\\\". Khi t\u1ec9nh d\u1eady, \u00f4ng m\u01b0\u1ee3n c\u1edb d\u1eebng thuy\u1ec1n l\u1ea1i. Qu\u1ea3 nhi\u00ean ng\u00e0y h\u00f4m \u1ea5y trong h\u1ed3 c\u00f3 n\u1ed5i phong ba. \u00dd ch\u1eebng h\u1ed3 \u0110\u1ed9ng \u0110\u00ecnh v\u1edbi n\u01b0\u1edbc ta, t\u1eeb \u0111\u1eddi Kinh D\u01b0\u01a1ng V\u01b0\u01a1ng tr\u1edf v\u1ec1 sau, v\u1eabn l\u00e0 m\u1ed9t n\u01b0\u1edbc h\u1eefu ngh\u1ecb v\u1edbi ta, v\u1eady c\u00e1i nh\u00e2n qu\u1ea3 th\u1ea7n v\u1edbi ng\u01b0\u1eddi tu\u1ea7n ho\u00e0n \u0111i l\u1ea1i, d\u00f9 non s\u00f4ng c\u00e1ch tr\u1edf c\u0169ng kh\u00f4ng th\u1ec3 ng\u0103n tr\u1edf \u0111\u01b0\u1ee3c ch\u0103ng? Song nh\u1eefng chuy\u1ec7n \u1ea5y kh\u00f4ng th\u1ec3 l\u1ea5y th\u01b0\u1eddng t\u00ecnh m\u00e0 \u1ee9c \u0111o\u00e1n \u0111\u01b0\u1ee3c. \u0110\u1ea5ng ti\u00ean ngo\u1ea1i c\u1eefu (1) ta l\u00e0 Th\u01b0\u1ee3ng th\u01b0 c\u00f4ng, khi x\u01b0a l\u00e0m ch\u1ee9c L\u1ea1i th\u1ecb \u0111\u00f4 \u0111\u00e0i sung l\u00e0m Ch\u00e1nh s\u1ee9 c\u00f4ng b\u1ed9 n\u0103m \u0110inh D\u1eadu (1777). Khi \u1ea5y \u00f4ng \u0111\u00e3 ngo\u00e0i s\u00e1u m\u01b0\u01a1i, l\u00e0m quan trong tri\u1ec1u \u0111\u00e3 h\u01a1n b\u1ed1n m\u01b0\u01a1i n\u0103m, c\u1ee9 nh\u01b0 l\u1ec7 c\u0169 th\u00ec kh\u00f4ng ph\u1ea3i \u0111\u1ebfn l\u01b0\u1ee3t \u0111i s\u1ee9 n\u1eefa. V\u1eady m\u00e0 trong tri\u1ec1u kh\u00f4ng bi\u1ebft duy\u00ean c\u1edb l\u00e0m sao, ch\u1ee3t Tr\u1ecbnh Th\u1ecbnh V\u01b0\u01a1ng (Tr\u1ecbnh S\u00e2m) \u0111\u00f2i \u00f4ng v\u00e0o Trung h\u00f2a \u0111\u01b0\u1eddng, m\u1eadt \u0111\u01b0a cho \u00f4ng m\u1ed9t t\u1edd bi\u1ec3u sai sang Trung Hoa c\u1ea7u phong Qu\u1ed1c v\u01b0\u01a1ng v\u00e0 b\u1ea3o r\u1eb1ng: \\\"Sau khi xong vi\u1ec7c th\u00ec \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00f9ng h\u01b0\u1edfng ph\u00fac\\\". \u00d4ng bi\u1ebft \u00fd ch\u00faa Tr\u1ecbnh \u0111\u00e3 quy\u1ebft n\u00ean kh\u00f4ng d\u00e1m ch\u1ed1i t\u1eeb. Th\u00e1ng s\u00e1u n\u0103m M\u1eadu Tu\u1ea5t (1778) thuy\u1ec1n qua h\u1ed3 \u0110\u1ed9ng \u0110\u00ecnh, \u00f4ng ch\u1ee3t m\u1eafc b\u1ec7nh, b\u00e8n m\u1eddi quan Ph\u00f3 s\u1ee9 l\u00e0 H\u1ed3 S\u0129 \u0110\u1ed1ng v\u00e0 Nguy\u1ec5n Tr\u1ecdng \u0110ang t\u1edbi d\u1eb7n b\u1ea3o m\u1ecdi vi\u1ec7c, v\u00e0 l\u00e0m t\u1edd kh\u1ea3i , t\u1edd b\u1ea9m \u0111\u1ec3 l\u1ea1i. \u00d4ng l\u1ea1i \u0111\u01b0a t\u1edd m\u1eadt bi\u1ec3u c\u1ee7a Tr\u1ecbnh ch\u00faa \u0111\u1ed1t tr\u01b0\u1edbc m\u1eb7t hai quan s\u1ee9 th\u1ea7n, v\u00e0 ng\u00e0y m\u1ed3ng m\u01b0\u1eddi th\u00ec m\u1ea5t \u1edf tr\u00ean thuy\u1ec1n.\u00d4ng c\u00f3 d\u1eb7n l\u1ea1i \u0111\u1eebng li\u1ec7m \u00f4ng b\u1eb1ng th\u1ee7y ng\u00e2n. H\u1ed3 c\u00f4ng c\u00f3 th\u01a1 vi\u1ebfng r\u1eb1ng: Ho\u00e0ng hoa l\u01b0\u1ee1ng \u0111\u1ed9 ph\u00fa t\u01b0 tu\u00e2n Uy\u00ean \u0111\u1ee9c k\u00ec ni\u00ean c\u00e1nh k\u1ec9 nh\u00e2n C\u1ed9ng ti\u1ec5n bang giao nh\u00e0n ng\u1ecdc b\u1ea1ch Ch\u1ee9ng tri ti\u00ean c\u1ed1t \u00e1p phong tr\u1ea7n (2) Sinh s\u00f4 l\u1ec7 s\u00e1i \u0111\u1ed3ng chu kh\u00e1ch T\u00e1i b\u00fat c\u00e1c qui tu\u1eabn qu\u1ed1c th\u1ea7n (3) Tr\u00f9 tr\u01b0\u1edbng th\u00e1i h\u1ed3 th\u00f9 nguy\u1ec7t s\u1eafc (4) D\u1ea1 lai do chi\u1ebfu \u1ed1c l\u01b0\u01a1ng t\u1ea7n D\u1ecbch: M\u1ea5y \u0111\u1ed9 ho\u00e0ng hoa s\u1ee9 n\u01b0\u1edbc ngo\u00e0i Tu\u1ed5i cao \u0111\u1ee9c t\u1ed1t \u1ea5y k\u00eca ai ?","Bang giao nh\u1eefng t\u01b0\u1edfng ng\u1ecdc ng\u00e0 \u0111\u1eb9p Ti\u00ean c\u1ed1t n\u00e0o hay gi\u00f3 b\u1ee5i \u0111\u1ea7y Gi\u1ecdt l\u1ec7 \u0111\u1ed3ng ch\u00e2u \u0111\u01b0a m\u1ed9t l\u1ec5 T\u1ea5m th\u00e2n tu\u1ed5i t\u00e1c ti\u1ebfng mu\u00f4n \u0111\u1eddi Tr\u0103ng thu m\u01a1 t\u01b0\u1edfng tr\u00ean h\u1ed3 n\u1ecd Th\u1ea5p tho\u00e1ng \u0111\u1ea7u nh\u00e0 b\u00f3ng l\u1ea9n soi B\u00e0i th\u01a1 \u0111\u00f3 c\u0169ng l\u00e0 v\u00ec m\u1ed9t c\u1edb g\u00ec m\u00e0 n\u00f3i ra v\u1eady. Sau n\u00e0y, ng\u01b0\u1eddi l\u00e0ng ta th\u01b0\u1eddng m\u1ed9ng th\u1ea5y \u00f4ng t\u1eeb b\u00ean Trung Hoa tr\u1ea9y v\u1ec1, qu\u00e2n l\u00ednh r\u1eadm r\u1ecbch, nh\u1eefng k\u1ebb h\u1ea7u h\u1ea1 \u0111\u1ec1u m\u1eb7c \u00e1o Trung Hoa c\u1ea3. _______ (1) B\u1ea3n d\u1ecbch vi\u1ebft l\u00e0 \u201c\u0110\u1ea5ng ti\u00ean \u0111\u1ea1i c\u1eefu\u201d \u2013 \u00f4ng c\u1eadu. (2) B\u1ea3n d\u1ecbch vi\u1ebft l\u00e0 \u201cTh\u00f9y tri ti\u00ean c\u1ed1t t\u1ecbch phong tr\u1ea7n\u201d. (3) B\u1ea3n d\u1ecbch vi\u1ebft l\u00e0 \u201cT\u00e1i b\u00fat danh qui tu\u1eabn qu\u1ed1c th\u1ea7n\u201d. (4) B\u1ea3n d\u1ecbch vi\u1ebft l\u00e0 \u201cTr\u00f9 t\u01b0\u1edbng th\u00e1i h\u1ed3 th\u00f9 nguy\u1ec7t s\u1eafc\u201d.","THAY \u0110\u1ed4I Ta th\u01b0\u1eddng th\u1ea5y s\u00e1ch Bi\u1ec7t l\u1ee5c ch\u00e9p r\u1eb1ng \\\"\u0110\u1eddi L\u00ea n\u0103m Quang Thu\u1eadn th\u1ee9 b\u1ea3y (1), \u0111\u1ed5i s\u00e1u vi\u1ec7n l\u00e0m s\u00e1u b\u1ed9, \u0111\u1eb7t ra m\u01b0\u1eddi hai x\u1ee9 Th\u1eeba tuy\u00ean, \u0111\u1ed5i l\u1ed9 l\u00e0m ph\u1ee7, \u0111\u1ed5i ch\u1ee9c chuy\u1ec3n v\u1eadn l\u00e0m tri huy\u1ec7n, ch\u1ee9c tu\u1ea7n s\u00e1t l\u00e0m ch\u1ee9c huy\u1ec7n th\u1eeba, \u0111\u1ed5i \u0111\u1ea1o Giao B\u1eafc l\u00e0m x\u1ee9 Kinh B\u1eafc th\u1eeba tuy\u00ean, \u0111\u1ed5i ph\u1ee7 L\u01b0\u01a1ng Giang ra ph\u1ee7 Thi\u1ec7u Thi\u00ean (2), ph\u1ee7 \u1ee8ng Thi\u00ean l\u00e0m ph\u1ee7 L\u1ee5c \u0110\u00e0m, k\u1ebb duy\u00ean l\u1ea1i l\u00e0m k\u1ebb x\u00e3 tr\u01b0\u1edfng. N\u0103m H\u1ed3ng \u0110\u1ee9c th\u1ee9 hai (3) \u0111\u1ed5i x\u1ee9 Thi\u00ean Tr\u01b0\u1eddng th\u1eeba tuy\u00ean l\u00e0m x\u1ee9 S\u01a1n Nam th\u1eeba tuy\u00ean, huy\u1ec7n Thanh \u0110\u00e0m l\u00e0m ph\u1ee7 Th\u01b0\u1eddng T\u00edn, huy\u1ec7n \u1ee8ng Thi\u00ean l\u00e0m huy\u1ec7n Ch\u01b0\u01a1ng \u0110\u1ee9c, Nhai Ch\u00e2u l\u00e0m ch\u00e2u Qu\u1ef3nh Nhai. N\u0103m th\u1ee9 ba (1472) \u0111\u1eb7t ra ch\u1ee9c Thanh h\u00ecnh hi\u1ebfn s\u00e1t s\u1ee9 ti \u1edf c\u00e1c \u0111\u1ea1o. N\u0103m th\u1ee9 t\u01b0 (1473) \u0111\u1ed5i ph\u1ee7 Th\u01b0\u1ee3ng H\u1ed3ng l\u00e0m ph\u1ee7 Nh\u00e2n H\u1ed3ng, ph\u1ee7 H\u1ea1 H\u1ed3ng l\u00e0m ph\u1ee7 Thi\u00ean H\u00f9ng. N\u0103m th\u1ee9 s\u00e1u (1475) l\u1ea1i theo t\u00ean c\u0169 g\u1ecdi l\u00e0 ph\u1ee7 Th\u01b0\u1ee3ng H\u1ed3ng v\u00e0 H\u1ea1 H\u1ed3ng v\u00e0 l\u1ea5y huy\u1ec7n V\u0129nh X\u01b0\u01a1ng \u1edf Trung \u0110\u00f4 chia l\u00e0m hai huy\u1ec7n V\u0129nh X\u01b0\u01a1ng v\u00e0 Qu\u1ea3ng \u0110\u1ee9c thu\u1ed9c ph\u1ee7 Ph\u1ee5ng Thi\u00ean, Trung \u0110\u00f4. L\u1ea1i \u0111\u1ed5i Trung th\u01b0 khoa l\u00e0m L\u1ea1i khoa, L\u00e2m khoa (4) l\u00e0m H\u1ed9 khoa, \u0110\u00f4ng khoa l\u00e0m L\u1ec5 khoa, Nam khoa l\u00e0m Binh khoa, T\u00e2y khoa l\u00e0m H\u00ecnh khoa, B\u1eafc khoa l\u00e0m C\u00f4ng khoa. \u0110\u00f3 l\u00e0 nh\u1eefng vi\u1ec7c trong s\u1eed kh\u00f4ng ch\u00e9p \u0111\u1ebfn. N\u0103m H\u1ed3ng \u0110\u1ee9c c\u00f3 xu\u1ed1ng chi\u1ebfu ph\u00e0m nh\u1eefng b\u00e0i ph\u00e1n v\u0103n ng\u1ef1 ch\u1ebf v\u1ec1 vi\u1ec7c x\u00e9t x\u1eed ki\u1ec7n c\u00e1o v\u00e0 c\u00e1c b\u00e0i ph\u00e1n v\u0103n \u1edf c\u00e1c ti \u0111\u1ec1u d\u00f9ng v\u0103n bi\u1ec1n ng\u1eabu, theo nh\u01b0 l\u1ed1i v\u0103n Trung Hoa; nh\u1eefng ch\u1ed7 vi\u1ec7n d\u1eabn l\u1ec7 lu\u1eadt, ch\u00e2m ch\u01b0\u1edbc nh\u00e2n t\u00ecnh, \u0111\u1ec1u r\u00f5 r\u00e0ng \u0111\u00edch \u0111\u00e1ng c\u1ea3. G\u1ea7n \u0111\u00e2y, nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi ph\u00ea ph\u00e1n \u00e1n t\u1eeb ch\u1ec9 t\u1ef1 \u00fd h\u1ea1 b\u00fat ph\u00ea li\u1ec1u, sai m\u1ea5t c\u1ea3 c\u00e1i th\u1ec3 ph\u00e1n v\u0103n \u0111\u1eddi x\u01b0a. C\u0169ng c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi ch\u00ea \u0111\u00f4i ba c\u00e2u \u0111\u1ed1i nhau, th\u00ec k\u1ebb kh\u00e1c l\u1ea1i x\u00fam l\u1ea1i ch\u00ea c\u01b0\u1eddi, n\u00ean l\u00e0m ch\u1ed7 ngay gian kh\u00f4ng r\u00f5 r\u00e0ng, r\u1ea5t l\u00e0 l\u1edd m\u1edd. Gian t\u1ec7 l\u1ea1i c\u00e0ng nhi\u1ec1u, th\u1ef1c kh\u00e1 th\u01b0\u01a1ng thay! _______ (1) Quang Thu\u1eadn (1460 \u2013 1469) l\u00e0 ni\u00ean hi\u1ec7u L\u00ea Th\u00e1nh T\u00f4ng; t\u1ee9c l\u00e0 n\u0103m 1466. (2) B\u1ea3n d\u1ecbch ch\u1ec9 vi\u1ebf \u201c\u0111\u1ed5i ph\u1ee7 Thi\u1ec7u Thi\u00ean\u201d. (3) T\u1ee9c l\u00e0 n\u0103m 1471. (4) B\u1ea3n d\u1ecbch vi\u1ebft l\u00e0 \u201cH\u1ea3i khoa\u201d."]


Like this book? You can publish your book online for free in a few minutes!
Create your own flipbook