คู่มืออนุรักษ์ควายชลบุรี

คณะสตั วแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลยั เทคโนโลยรี าชมงคลตะวนั ออก การอนรุ กั ษก์ ระบือในจงั หวดั ชลบรุ ี จดั ทาโดย ฝ่ ายกิจการนกั ศึกษาและกจิ การพิเศษ

คำนำ กระบือหรอื ควายน้ันกบั คนผูกพันกนั มาแต่โบราณ โดยเฉพาะวถิ ีชวี ติ คน ไทยในอดตี ได้ใชแ้ รงงานควายเพือ่ การเกษตร คนไทยในอดตี ยกย่องควายว่าเปน็ สตั ว์ ท่มี ีบุญคณุ โดยจะทาขวัญควายเมอื่ สิน้ ฤดไู ถหว่านเพ่ือแสดงความกตญั ญตู ่อควาย สมยั กอ่ นเราจะไม่ฆา่ ควายเพ่ือกนิ เนอ้ื แต่จะเล้ยี งดอู ยู่ดว้ ยกนั จนกวา่ จะแก่เฒ่าและ ตายตามอายุขยั ประเทศไทยเปน็ ประเทศหนงึ่ เดียวในโลก ทมี่ ปี ระเพณวี ง่ิ ควาย โดย จัดขนึ้ ณ จังหวดั ชลบรุ ี เพ่ือเปน็ การสร้างความรบั ร้ใู นคุณประโยชน์ของควายไทย สร้างความตระหนักรแู้ ละให้ความสาคัญในการส่งเสรมิ และอนุรกั ษ์การเลยี้ งควาย ไทย และสืบสานประเพณีวฒั นธรรมทเ่ี กี่ยวข้องกับวิถีคนกบั ควายในพน้ื ที่จังหวัด ชลบุรี คณะสตั วแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเทคโนโลยรี าชมงคลตะวนั ออก จงึ เหน็ ความสาคัญที่จะให้นกั ศึกษาได้เรยี นรคู้ วามสาคญั ของการเลี้ยงกระบือในจังหวดั ชลบุรี เพ่ือยกระดับการแขง่ กระบอื สูส่ ากล รวมถงึ การใช้ภมู ปิ ญั ญาชาวบา้ นทสี่ ืบ ทอดกนั มาอย่างยาวนาน ทางคณะฯจึงจัดทาโครงการอนรุ ักษ์และส่งเสรมิ สุขภาพ กระบือพ้นื เมืองจงั หวัดชลบุรี โดยบูรณาการโครงการกับการเรยี นการสอนใน หลกั สตู ร พร้อมท้งั จัดทาเอกสารรวบรวมองคค์ วามรใู้ นการเล้ยี งและการจัดการ สขุ ภาพท่ีเหมาะสม เพือ่ ใชเ้ ป็นข้อมูลการศกึ ษาและอนรุ ักษ์กระบือในจังหวัดชลบรุ ี สบื ไป คณะสตั วแพทยศาสตร์ 2

ประเพณวี ิ่งควำยประจำจังหวดั ชลบรุ ี ประเพณีวิง่ ควายเปน็ งานประเพณีประจาจงั หวดั ชลบรุ ี เปน็ หนึ่งใน ประเพณีเก่าแก่ทไ่ี ด้จดั สืบทอดกันมายาวนานอันเป็นเอกลกั ษณข์ องจังหวัด ชลบรุ ีทีม่ ีการจัดมากว่า 100 ปี โดยจะจดั ขน้ึ เป็นประจาทุกปีในวนั ขึ้น 14 คา่ เดือน 11 หรอื กอ่ นออกพรรษา 1 วัน เพ่อื เปน็ การทาขวัญควายและให้ ควายไดพ้ ักผ่อนหลังจากตรากตรากบั การงานในทอ้ งนามายาวนาน อีกทง้ั ยงั เป็นการแสดงความกตญั ญรู ู้คุณตอ่ ควาย ซึง่ เปน็ สัตว์ท่มี ีบุญคุณต่อ ชาวนา นอกจากนปี้ ระเพณีว่งิ ควายยงั เปดิ โอกาสให้ชาวบา้ นได้มโี อกาส พกั ผอ่ น มาพบปะสงั สรรค์กนั ในงานว่งิ ควาย เพื่อให้สอดคลอ้ งกบั ความเชื่อ ท่วี า่ หากปใี ดไมม่ กี ารว่ิงควายปีนน้ั ควายจะเป็นโรคระบาดกันมาก นอกจากนีป้ ระเพณีวิ่งควายยงั เปน็ การประชาสมั พันธ์จงั หวดั ชลบรุ ีใหเ้ ป็นที่ รู้จักและสง่ เสรมิ การท่องเท่ยี วของจงั หวดั ชลบรุ ี คณะสตั วแพทยศาสตร์ 3

การจาแนกสายพนั ธค์ุ วาย ควายเป็นเป็นสตั ว์เลยี้ งลกู ดว้ ยนม มสี ีข่ า เทา้ เปน็ กบี ตัวขนาดใกล้เคียง กับววั โตเต็มวัยเมอ่ื อายุระหว่าง 5-8 ปี น้าหนักตัวผ้โู ตเต็มวยั โดยเฉลย่ี 520-560 กิโลกรัม ตวั เมยี เฉลย่ี ประมาณ 360-440 กิโลกรมั ตวั ผู้จะใหญ่กวา่ ตวั เมยี เลก็ นอ้ ย ลูกควายจะกินนมแม่จนอายปุ ระมาณ 1 ปี 6 เดอื น ควายจะเจรญิ เติบโตใช้ แรงงานได้ระหว่างอายุ 2.5-3 ปี ช่วงท่ีใชง้ านไดเ้ ต็มที่ คือระหวา่ งอายุ 6-9 ปี ควายแต่ละตวั จะใชง้ านไดจ้ นอายุยา่ งเขา้ 20 ปี อายุควายโดยทว่ั ไปเฉลี่ยประมาณ 25 ปี ควายแบ่งได้เปน็ 3 ประเภท คอื 1. ควายเอเชีย (Asiatic Water Buffalo-Bubalus bubalis) 1.1 ควายแม่นา้ (River or Riverine Buffalo) พบในประเทศ อนิ เดีย ปากสี ถาน อียปิ ต์ และประเทศในยโุ รปตอนใต้และยุโรปตะวันออก ควำยเอเชยี 1.2 ควายปลัก (Swamp Buffalo) เล้ยี งกนั ในประเทศไทย ฟิลิปปนิ ส์ มาเลเซยี อนิ โดนเี ซีย เวียดนาม พม่า กัมพูชา และลาว คณะสตั วแพทยศาสตร์ 4

2. ควายแอฟรกิ า (Africa buffalo-Syncerus Caffer) ควำยแอฟริกำ 3. ควายแคระ (Anoas-Anoa) มกั พบที่ประเทศอินโดนเี ซยี ควำยแคระ คณะสตั วแพทยศาสตร์ 5

กำรประมำณอำยขุ องควำยโตเตม็ วยั อายขุ องควายทีโ่ ตเต็มวยั สามารถพจิ ารณาไดจ้ าก จานวนคู่ของฟนั แท้ ดงั ตาราง จำนวนค่ ูฟั นแท้ อำยุ 1 คู่ 2.5-3 ปี 2 คู่ 3.5-4 ปี 3 คู่ 4.5-5 ปี 4 คู่ 5-5.5 ปี คณะสตั วแพทยศาสตร์ 6

ลักษณะควำยสำยพนั ธุ์ชลบรุ ี 7 ควำยชลบุรมี ลี กั ษณะเฉพำะดังน้ี 1. หใู หญ่เป็นรูปใบโพธิ์ 2. เขำโคง้ กระจำย ทรงอุ้มบำตร 3. หน้ำผำกกวำ้ ง หน้ำตำสวยงำม 4. มสี รอ้ ยสงั วำน หรอื อ้องคอ 5. คอส้นั ใหญ่ หนำ บึกบึนรบั หัวไหล่ 6. ขำหน้ำยำว แขง้ ขำใหญ่ตรงรบั สว่ นหนำ้ ขำหลังยืนตรง ไมช่ ิด 7. กบี กลม เรียบ แบบธรรมชำติ 8. โคนหำงใหญ่ หำงยำวเลยเข่ำ พูเ่ ป็นทรง มขี นเยอะ 9. ท่เี ทำ้ มีสขี ำว ลักษณะคล้ำยใสถ่ ุงเท้ำ 10. สว่ นทอ้ งลัดเหมอื นทอ้ งม้ำ 11. คันตะหงอกยำวโค้งดัง่ ลกู ศร ส่วนหลงั คอ่ นข้ำงตรง 12. สะโพกใหญ่ บ้นั ทำ้ ยมน ** หำกมีขวัญตรงแสกหนำ้ และข้อเท้ำ จะไม่นยิ มคัดไว้ ** แต่ปจั จุบันควำยในจังหวัดชลบรุ ีมักนยิ มผสมกบั สำยพนั ธุ์อ่นื ๆ เช่น สำยพันธ์อุ ทุ ัยธำนีมีรูปร่ำงใหญ่ตัน สำยพนั ธอ์ุ ีสำนมรี ูปรำ่ ง เตย้ี กว้ำง เปน็ ต้น เพอื่ ดงึ ลักษณะเดน่ ของแต่ละสำยพันธ์ใุ หอ้ ยู่ ภำยในตัวเดียว คณะสตั วแพทยศาสตร์

ลกั ษณะควำยที่มีสุขภำพดี 1. ดวงตำแจม่ ใส นูนเดน่ เปน็ ประกำย 2. เยอื่ เมอื กมีสีชมพูออ่ น 3. ผวิ หนงั ชุ่มช้ืน 4. ขนเงำงำม ไมแ่ ห้งกร้ำน 5. ลำตวั ขนำดสมส่วน 6. ขำตรงท้ังสข่ี ำ 7. กีบเท้ำได้รปู ไม่บดิ เขำ้ หรอื ออก คณะสตั วแพทยศาสตร์ 8

ภมู ปิ ญั ญำชำวบ้ำนในกำรเลย้ี งควำย ป ก ติ ก า ร เ ลี้ ย ง ค ว า ย มั ก จ ะ ใ ห้ ห ญ้ า , ฟ า ง , ห ญ้ า ห มั ก แ ล ะ อ า ห า ร ข้ น แ ต่ ใ น ตั ว ป ร ะ ก ว ด บ า ง ตั ว จ ะ มี ก า ร นา ส มุ น ไ พ ร ม า ใ ช้ เ พื่ อ เ พ่ิ ม ป ร ะ สิ ท ธิ ภ า พ ก า ร กิ น อ า ห า ร โ ด ย เ ช่ื อ ว่ า ส า ม า ร ถ ก ร ะ ตุ้ น ค ว า ม อ ย า ก อ า ห า ร แ ล ะ ช่ ว ย บา รุ ง ร่ า ง ก า ย แ ก่ ค ว า ย ส มุ น ไ พ ร ที่ ใ ช้ ไ ด้ แ ก่ ไ พ ล โ ค ค ล า น เ ถ า เ อ็ น อ่ อ น แ ล ะ บ อ ร ะ เ พ็ ด โ ด ย นา ม า บ ด ใ ห้ ล ะ เ อี ย ด จ า ก น้ั น ผ ส ม ใ น อ า ห า ร ใ ห้ ก ร ะ บื อ กิ น ไพล เถาเอ็นออ่ น โคคลาน บอระเพ็ด คณะสตั วแพทยศาสตร์ 9

กำรแข่งขันว่งิ ควำย งานประเพณวี ง่ิ ควายจะจดั งานในเขตเทศบาลเมอื ง ชลบรุ ี และอาเภอบา้ นบงึ จังหวัดชลบรุ ี เดมิ มีแตค่ นใน ทอ้ งถ่ินรู้จัก แต่ในปจั จบุ นั ประเพณวี ิ่งควายเป็นประเพณี ประจาจังหวดั ชลบรุ ีทโี่ ดง่ ดังเปน็ ทร่ี จู้ ักทั่วทั้งชาวไทยและชาว ต่างประเทศโดยงานจะจดั ขึ้นเปน็ ประจาทุกปี ในวันขน้ึ 14 คา่ เดือน 11 หรอื ก่อนออกพรรษา 1 วัน การแขง่ ขนั วิ่งควายมี 5 ประเภท โดยแบง่ จากกลุม่ ฟนั (ซ่งึ จะไม่พิจารณาจากขนาดตวั ) ดงั นี้ 1. รุน่ ซุปเปอรจ์ ิว๋ 2. รุ่นจ๋ิวพิเศษ 3. รุ่นจิ๋วเลก็ 4. รุ่นจิ๋วใหญ่ 5. ร่นุ ใหญ่ คณะสตั วแพทยศาสตร์ 10

โรคท่พี บบอ่ ยในกระบือ 1.โรคคอบวม • เกดิ จากเชอื้ แบคทเี รยี มกั พบมากในชว่ งฤดูฝน ถ้าควายปว่ ยดว้ ยโรคนจี้ ะแสดงอาการ รนุ แรง มกี ารบวมนา้ บรเิ วณคอ ไข้สงู และมกั ตายหากไม่ทาวัคซนี 2. โรควณั โรค • เกดิ จากเชอื้ แบคทเี รยี เปน็ โรคตดิ ต่อร้ายแรงในควาย สามารถตดิ ไปยังคนได้ จะมี อาการออ่ นเพลยี ซบู ผอม หายใจหอบ หายใจลาบาก ไอแหง้ ๆ ควรมีการป้องกนั โดย ทาการทดสอบโรคนีป้ ลี ะครงั้ เพอ่ื คัดตัวปว่ ยออกจากฝูง 3. โรคพยาธิเม็ดเลือด • เกดิ จากปรสิตในเมด็ เลอื ด มีแมลงเปน็ พาหะ เช่น เหลือบ เห็บ ควายจะผิวหนงั และ เยอ่ื เมือกซีด หายใจหอบและถ่ี โลหิตจางรุนแรง แทง้ สตั ว์ปว่ ยท่ีมอี ายุมากจะตาย ภายใน 1-4 วนั 4. โรคพยาธิใบไมใ้ นตบั • เกิดจากพยาธใิ นทางเดินอาหาร พบในตับและทอ่ นา้ ดี ควายจะซูบผอม โลหิตจาง ซดี บวมน้าใต้คาง ทอ้ งมาน การปอ้ งกันทาไดโ้ ดยไมป่ ล่อยควายลงแหล่งนา้ และถ่ายพยาธิ ทกุ 3 เดอื น 5. โรคไข้สามวัน/ไข้ขาแขง็ • เกดิ จากเช้ือไวรัส พบได้ทกุ อายุ ทมี่ ีแมลงเป็นพาหะ เชน่ ยุง ทาใหค้ วายแสดงอาการ ขาเหยียดเกร็ง มไี ขส้ ูงเฉยี บพลัน ลน้ิ แขง็ กลืนลาบาก และมกั หายได้เองในวันท่ี 3 ของ การป่วย • *** หากควายแสดงอาการปว่ ยควรตดิ ต่อสัตวแพทยใ์ นพ้นื ที่ เพอ่ื ตรวจวินจิ ฉยั และทา การรักษา หรือตดิ ต่อได้ท่โี รงพยาบาลปศสุ ตั ว์ คณะสตั วแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัย เทคโนโลยีราชมงคลตะวันออก วทิ ยาเขตบางพระ จงั หวดั ชลบุรี *** คณะสตั วแพทยศาสตร์

ร่วมกันสืบสำนอนุรักษค์ วำยไทย เน่ืองจากปัจจุบันจานวนควายไทยและผู้เล้ียงควายไทยมีแนวโน้มลดลง อย่างต่อเนื่อง อีกท้ังควายยังเป็นสัตว์ท่ียังได้รับความเอาใจใส่ค่อนข้างน้อยจาก ทางภาครัฐในการส่งเสริมและสนับสนุนในการสร้างเสริมอาชีพ จึงได้มีการ ร่วมกันสืบสานอนุรักษ์ควายไทย โดยมีการกาหนดวันอนุรักษ์ควายไทยข้ึน ซ่ึงคณะรัฐมนตรีได้มีมติให้วันท่ี 14 พฤษภาคม ของทุกปี เป็นวันอนุรักษ์ควาย ไทย เพื่อสร้างความตระหนักให้กับคนไทยถึงความสาคัญของควายและช่วยกัน อนุรักษ์ก่อนที่ควายไทยจะสูญพันธุ์ไป และทางคณะสัตวแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลตะวันออก ได้จัดโครงการอนุรักษ์และส่งเสริม สุขภาพกระบือในจังหวัดชลบุรี โดยจะลงพื้นที่อบรมให้ความรู้กับผู้เล้ียงพร้อม กับตรวจสุขภาพกระบือก่อนการแข่งขัน และเพ่ือให้นักศึกษาได้ฝึกทักษะใน วิชาชีพอีกทั้งชาวบ้านได้เหน็ ถึงการเลี้ยงและการจัดการที่เหมาะสม สามารถนา ความรู้ที่ได้มาร่วมกันอนุรักษ์กระบือของจังหวัดชลบุรี เพื่อเป็นการสืบสาน อนรุ กั ษ์ควายไทยใหค้ งอยคู่ กู่ ับประเทศไทยอย่างยงั่ ยืนและยาวนานสืบไป คณะสตั วแพทยศาสตร์ 12

ปรำชญ์ชำวบ้ำนท่ีให้ควำมรเู้ รื่องควำยไทย ในจงั หวดั ชลบรุ ี นายอนันต์ เฉลิมลาภ หรอื นา้ ลา้ น เปน็ คนจังหวัดชลบรุ ี 193/1 หมู่ 9 ตาบลหนองอิรุณ อ.บ้านบึง เปน็ เกษตรกรตวั อย่างทั้งเล้ียงควายและเลยี้ งไก่ชนเพอื่ การ อนรุ กั ษ์ นอกจากการอนรุ กั ษ์ควายแล้ว นา้ ลา้ นยังมีฟารม์ สาธติ ไก่พื้นเมืองและไก่ชนเป็น การดาเนนิ การของสานักงานปศุสตั ว์ชลบรุ ี กรมปศสุ ตั ว์ กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ นา้ ล้านกาลังอธบิ ายและชใ้ี หอ้ าจารย์พงศ์ศักดิ์ ประดิษฐศลิ ป์และพิมพรรณ พรหมน้อย ดู“แส้ ควาย”หรือแสท้ ่ีจอ้ กกีข้ ค่ี วายใชบ้ ังคบั ในระหว่าง “ว่งิ ควาย” คณะสตั วแพทยศาสตร์ 13

ทะเลงำม ขำ้ วหลำมอร่อย ออ้ ยหวำน จกั สำนดี ประเพณีว่ิงควำย คณะสตั วแพทยศาสตร์ ฝ่ ายกจิ การนกั ศึกษาและกจิ การพิเศษ คณะสตั วแพทยศาสตร์ 14