Amin Maalouf - Arapların Gözünden Haçlı Seferleri

Selahaddin konusunda yazılmış çok sayıda Batı eserinden, S. Lane-Poel, Saladitı and the fail o f the kingdom o f Jérusa­ lem, Londra, 189 8 adlı kitabı hatırlatmak gerekir. Ne yazık ki bir süreden beri unutulmuş olan bu eser, Beyrut’ta (Kha- yat’s, 1 9 6 4 ) yeniden basılmıştır. On ikinci Bölüm El-Kâm il, barış sağlama gibi boşuna bir umutla Doğu’ya gel­ miş olan Assisili aziz Francesco’yu konuk etmişe benzemekte­ dir. Onu sempatiyle dinlemiş ve refakatçilerle Frenkler’in kampına uğurlamadan önce ona arm ağanlar vermiştir. Bizim bilgimiz dahilindeki hiçbir Arap kaynağı bu olayı zikretme- mektedir. Şamlı hatip ve vakanüvis Sibt İbn el-Cevzi ( 1 1 8 6 -1 2 5 6 ), hacimli bir evrensel tarih yayımlamıştır. Miratiizzaman (Z a­ manın Avnası) adını taşıyan bu kitaptan ancak bazı parçalar basılmıştır. im paratorun şaşırtıcı kişiliği konusunda bkz. Benoist- Meschin, Frédéric de Flohenstaufen ou le rêve excommunié, Paris, Perrin, 1980. On Üçüncü Bölüm M oğol tarihi konusunda bkz. R. Grousset, L ’Em pire des step­ pes, Paris, Payıt, 1 9 3 9 . IX . Louis ile Eyüp arasındaki mektup­ laşma, Mısırlı vakanüvis el-Makrizi (1 3 6 4 -1 4 4 2 ) tarafından aktarılmıştır. D iplomat ve kanun adamı olan Cemaleddin İbn Vasıl (1 2 0 7 -1 2 9 8 ), Eyyubi dönemini ve Memlûk döneminin başını kapsayan bir vekayiname bırakmıştır. Bildiğimiz kadarıyla, e- seri hiç basılmamıştır, am a M ichaud ve Gabrieli, op. cit.'âc parça çevirileri bulunmaktadır. Alamut kalesinin yıkılmasından sonra, Haşhaşiyun tarikatı daha barışçıl bir biçim altında sürmüştür: Hasan es-Sabbah’ın doğrudan ardılı olan Ağa H an ’ın müritleri olan İsmaililer. 351

Aybek ile Şecere ed-D or’un ölümlerinin burada verdiğimiz değişkesi bir O rta Çağ halk destanı olan Siretülmelik ez-Zahir Baybars’tan alınmadır (As-Sakafiya, Beyrut). On Dördüncü Bölüm Sultan Baybars ile Kalavun’un kâtipleri olan Mısırlı vakanü- vis İbn Abdülzahir (1 2 2 3 -1 2 9 3 ), başlıca eseri olan Baybars'ın Hayatt’nm, cahil bir yeğen tarafından özetlendiğini görm e ta ­ lihsizliğine uğramıştır. Bu yeğen, bize budanmış ve yavan bir metinden başka birşey bırakmamıştır. Özgün eserden bize ka­ dar ulaşabilen birkaç parça, gerçek bir yazar ve tarihçi yetene­ ğini açık etmektedir. Zikrettiğimiz bütün Arap vakanüvis ve tarihçilerinin için­ de, devlet yönetmiş tek kişi Ebul-Fida’dır (1 2 7 3 -1 3 3 1 ). Aslın­ da H am a emirliğinin çok küçük olduğu doğrudur, zaten bu durum bu Eyyubi emirinin zamanının çoğunu çok sayıda eser yazmaya ayırmasına olanak vermiştir. Bunların arasında M uhtasar tarih el-beşer (İnsanlık Tarihinin Özeti) de yer al­ maktadır. Bu eserin özgün metni ve çevirisine, daha önce zik­ redilen Recueil des historiens des croisades’da bakılabilir. Trablusşam üzerindeki Batı egemenliğinin 1 2 8 9 ’da sona ermesine rağm en, kentte ve komşu bölgelerde çok sayıda Frenkçe ad bugüne kadar devam etmiştir: Ancul (Anjou’dan), Duvehi (D ouai’den), Dekiz (de Guise’den), Dabliz (de Bli- se’den), Şanbur (Chambord’dan), Şanfur (Cham fort’dan), Frenciye (Frank, Frenk’ten). Kaynaklar üzerindeki bu kuş uçuşunu tam am lam adan ön­ ce, şunları da zikredelim: Z . Oldenbourg, les Croisades, Paris, Gallimard, 1 9 6 5 . Doğu hıristiyanlarının duyarlığına ilişkin bir anlatı. R. Pernoud, les H ommes des croisades, Paris, Talandier, 1977. J. Sauvaget, Historiens Arabes, Paris, Adrien- Maisonneuve, 1946. 352-

KRONOLOJİ İSTİLA ÖNCESİ 6 2 2 : Peygamber M uham m ed’in M ekke’den M edine’ye hicreti; Müslüman takviminin başlangıcı. 6 3 8 : Halife Ö m er’in Kudüs’ü alması. VII. ve VIII. yüzyıllar: Arapların, Indüs’ten Pirenelere uza­ nan devasa bir imparatorluk kurmaları. 8 0 9 : Halife H arun er-Reşid’in ölümü; Arap imparatorluğu zirvesinde. X . yüzyıl: Uygarlıklarının hâlâ gelişiyor olmasına rağmen, Araplar siyasal bir gerilemeye tanık olurlar. Halifeleri iktidar­ larını Iranlı ve Türk askerlere kaptırmışlardır. 1 0 5 5 : Selçuklu Türkleri’nin Bağdat’a egemen olmaları. 1 0 7 1 : Selçuklular Bizanslıları M alazgirt’te ezer ve Küçük Asya’yı ele geçirirler. Kısa bir süre sonra, Mısır hariç bütün müslüman Doğu’nun denetimini ele geçirirler. İSTİLA 1 0 9 6 : İznik sultanı/Kılıçarslan, Pierre l’Ermite komutasın­ daki bir Frenk istila ordusunu ezer. 1 0 9 7 : ilk büyük Frenk seferi. İznik alınır ve Kılıçarslan D orlaion ’da yenilir. 1 0 9 8 : Frenkler Edessa’yı, sonra Antakya’yı alırlar ve M u­ sul valisi Kürboğa’nın yönetimindeki bir Fransız yardım ordu­ sunu yenerler. M aara’da yamyamlık olayı. 353

1 0 9 9 : Kudüs’ün düşmesi, arkasından katliam ve yağm a. Mısır' yardım ordusunun bozgunu. Şam kadısı ei-Haravi, müslüman yöneticilerin istila karşısındaki eylemsizliğini ifşa etmek üzere bir mülteci kurulunun başında Bağdat’a gider. İŞGÂL 1 1 0 0 : Edessa kontu Baudouin Beyrut yakınındaki bir pu­ sudan kurtulur ve kendini Kudüs kralı ilân eder. 1 1 0 4 : H arran ’da müslüman zaferi, Frenkler’in doğuya doğru ilerlemelerini önler. 1 1 0 8 : Tel-Başir’deki ilginç çarpışma: iki müslüman-Frenk koalisyonu karşı karşıya. 1 1 0 9 : iki bin günlük kuşatm adan sonra Trablusşam ’ın düşmesi. 1110:'B eyru t ve Sayda’nın düşmesi. 1 1 1 1 : Halep kadısı İbn el-Haşab, Frenk ordusuna müda­ hale etmesini istemek üzere Bağdat halifesine karşı bir ayak­ lanma düzenler. 1 1 1 2 : Surluların muzaffer direnişleri. 1 1 1 5 : Suriye’nin müslüman ve Frenk hükümdarlarının sul­ tan tarafından gönderilen bir orduya karşı ittifak kurmaları. 1 1 1 9 : H alep’in efendisi Ilgazi, Frenkler’i Sarmeda’da ezer. 1 1 2 4 : Frenkler Sûr’u ele geçirirler: Artık Askalan hariç bü­ tün sahil kesimi onların işgâli altındadır. 1 1 2 5 : İbn el-Haşab Haşhaşiyun tarafından öldürülür. KARŞI SALDIRI 1 1 2 8 : Frenkler’in Şam’a karşı kuvvet kullanma girişimleri­ nin başarısızlığı, Zengi Halep’in efendisi. 1 1 3 5 : Zengi Şam’ı ele geçirmeyi dener, başaramaz. 1 1 3 7 : Zengi, Kudüs kralı Foulque’ü esir eder, sonra bırakır. 1 1 3 8 : Zengi bir Frenk-Bizans koalisyonunu yener; Şeyzer çarpışması. 1 1 4 0 : Şam ile Kudüs Zengi’ye karşı ittifak yapar. 354

1 1 4 4 : Zengi, Edessa’yı ele geçirir, böylece dört Doğu Frenk Devleti’nin birincisini yıkar.. 1 1 4 6 : Zengi’nin katledilmesi. Oğlu Nureddin H alep’te o- nun yerine geçer. ZAFER 1 1 4 8 : Almanya im paratoru Conrad ve Fransa kralı VII. Louis’nin yönetimindeki yeni bir Frenk ordusunun Şam önün­ de bozguna uğraması. 1 1 5 4 : Nureddin Şam’ın denetimini ele geçirerek, M üslü­ man Suriye’yi kendi egemenliği altında birleştirir. 1 1 6 3 -1 1 6 9 : M ısır için mücadele. Nureddin’in komutanı Şirkuh, sonunda bu mücadeleyi kazanır. Vezir ilân edildikten iki ay sonra ölür. Yeğeni Selahaddin onun yerine geçer. 1 1 7 1 : Selahaddin Fatımi halifeliğini kaldırır. M ısır’ın tek efendisi olarak N ureddin’le çatışm aya girer. 1 1 7 4 : Nureddin ölür. Selahaddin Şam’ı ele geçirir. 1 1 8 3 : Selahaddin H alep’i ele geçirir. M ısır ve Suriye artık onun yönetiminde birleşmiştir. 1 1 8 7 : Z afer yılı. Selahaddin, Frenk ordularını Taberiye gölü yakınındaki Hattin’de ezer. Kudüs’ü ve Frenk toprakları­ nın büyük bölümünü geri alır. Kısa bir süre sonra işgâlcilerin elinde yalnızca Sûr, Trablusşam ve Antakya kalır. ERTELEME 1 1 9 0 -1 1 9 1 : Selahaddin Akkâ önünde başarısızlığa uğrar. Ingiltere kralı Arslan Yürekli Richard’ın müdahalesi, Frenk­ ler in sultandan birçok kenti geri almalarına olanak sağlar, ama Kudüs’ü geri alamazlar. 1 1 9 3 : Selahaddin, elli beş yaşında Şam’da ölür. Birkaç yıl­ lık iç savaşın sonunda, im paratorluğu kardeşi el-Adil’in yöne­ timinde tekrar birleşir. 1 2 0 4 : Frenkler K onstantinopolis’i ele geçirirler, şehri yağ­ malarlar. 355

1 2 1 8 -1 2 2 1 : Frenkler M ısır’ı istila ederler. Dimyat’ralırlar ve Kahire’ye yönelirler, am a sultan el-Kâmil (el-Adil’in oğlu), sonunda onları püskürtür. 12 29 : El-Kâmil, Kudüs’ü imparator Friedrich von Ho- henstaufen’e teslim ederek, Arap dünyasında bir öfke fırtına­ sının patlamasına neden olur. KOVULMA 12 4 4 : Frenkler Kudüs’ü sonuncu defa kaybederler. 1 2 4 8 -1 2 5 0 : Fransa kralı IX . Louis Mısır’ı istila eder, yenilir ve esir düşer. Eyyubi hanedanı düşer, yerine Memlûkler geçer. 12 5 8 : Cengiz Hanın torunu M oğol hanı Hülâgü, Bağdat ı yerle bir eder, halkı katleder ve sonuncu Abbasi halifesini öl­ dürür. 1 2 6 0 : Halep, sonra da Şam’ı işgâl eden M oğol ordusu, Fi­ listin’deki Ayn Calut çarpışmasında yenilir. Memlûk sultanlı­ ğının başına Baybars geçer. 1 2 6 8 : Baybars, M oğollarla ittifak yapmış olan Antakya’yı ele geçirir. Yıkım ve katliam. 1 2 7 0 : IX . Louis, başarısız bir istila girişimi sırasında T u ­ nus yakınlarında ölür. 1 2 8 9 : Memlûk sultanı Kalavun Trablusşam ’ı ele geçirir. 1 2 9 1 : Kalavun’un oğlu sultan Halil, Akkâ’yı alarak, Do- ğu’daki iki yüzyıllık Frenk mevcudiyetine son verir. 356

İçindekiler Ö nsöz................................................................................................................ 9 G iriş........ ..................................................................................................... 11 Birinci Kısım: İSTİLA (1 0 9 6 - 1 1 0 0 ) ............................................. 1 7 I. Bölüm: Frenkler Geliyor.......................................................... 19 II. Bölüm: Melun Bir Zırh Y ap ım cısı.................................... 3 9 III. Bölüm: M aara Yam yam ları.................................................61 ikinci Kısım: IŞGÂL (1 1 0 0 - 1 1 2 8 ) ............................................... 85 IV. Bölüm: Trablusşam’ın iki Bin G ü n ü ..............................8 7 V. Bölüm: Sarıklı Bir Direnişçi.................................................1 1 7 Üçüncü Kısım: KARŞI SALDIRI (1 1 2 8 - 1 1 4 6 ) .................... 1 4 7 VI. Bölüm: Şam’da Kurulan F e s a tla r................................... 1 4 9 VII. Bölüm: Barbarların Arasında Bir E m ir....................... 1 6 7 D ördüncü Kısım: Z A F E R (1 1 4 6 - 1 1 8 7 ) ................................... 1 8 7 VIII. Bölüm: Aziz Hüküm dar Nureddin..............................1 8 9 IX ..Bölüm: M ısır’a H ü cu m ....................................................... 2 0 9 X . Bölüm: Selahaddin’in G özyaşları.................................... 2 3 1 Beşinci K ısın î: E R T E L E M E ( 1 1 8 7 - 1 2 4 4 ) ..............................2 6 3 X I. Bölüm: Olanaksız K arşılaşm a..........................................2 6 5 X II. Bölüm: Adil ve K âm il.........................................................2 8 3 Altıncı Kısım: K O V U LM A (1 2 2 4 - 1 2 9 1 ) .................................301 XIII. Bölüm: M oğol K ırb a cı.....................................................3 0 3 XIV . Bölüm: Allah onların buraya adım attıklarını gösterm esin .......................................................................................319 S o n s ö z ..........................................................................................................335 N otlar ve K aynaklar............................................................................. 343 K ronoloji.................................................................................................... 353 357

telos edebiyat ALÇAKLIĞIN EVRENSEL TARİHİ / JORGE LUIS BORGES ALTIN GÖZDE YANSIMALAR / CARSON McCULLERS ARI BALI / TORGNY LINDGREN AŞKA İLAHİLER / ANNEVVIAZEMSKY AŞKİN ÜÇ YÜZÜ / YASUSHIINOUE AVCI SIFIR / PASCALE ROZE BAŞTAN SONAYALNIZLIK/ ÖZCAN KARABULUT BEYAZ AT / ELSA TRIOLET BİR KATİLİN BABASI / ALFRED ANDERSCH BİR SANRI İÇİN GECE MÜZİĞİ / AHMET OKTAY BUNDAN SONRA BANA İLK DOKUNANIN/ BODIL MALMSTEN BUTTERFLY'IN İNTİHAR SEFERİ / CUMHUR ORANCI ÇARK/ JEAN-PAUL SARTRE DERİ TİCARETİ SERÜVENLERİ / DYLAN THÖMAS DİŞİ DOMUZ / MARIE DARRIEUSSECÖ DOMİNGO GARCIA'DAN GERİYE KALAN ÖYKÜ / CUMHUR ORANCI DÜŞÜŞ EFSANELERİ /JIM HARRISON ESKİ KIŞ /SADIK KARLI FESAT/PAUL NIZAN GRİ YOSUN YANIYOR /THOR VILHJÂLMSSON GUBBIO KAPILARI / DANIELE SALLENAVE HAMAL’IN UŞAKLARI/FİKRET HAKAN • IŞIK BAHÇELERİ/AMİN MAALOUF İYİ YÜREKLİ YAŞLI ADAMLA GÜZEL KIZIN ÖYKÜSÜ / ITALO SVEVO KADERİN OYUNLARI / ELSA TRIOLET KIRMIZI KAHVERENGİ DEFTER/NİLGÜN MARMARA KIZIL/ALFRED ANDERSCH KULEDEKİ ADAM / MICHAEL KRÜGER LABİRENT /LAVVRENCEDURRELL LAURAYA DAİR / LARA CARDELLA MAŞENKA/VLADIMIR NABOKOV MERHAMETSOKAĞI /ADOLFO CAMINHA METRUK ZAMANA SEYAHAT /TANER AY NEKSUS / HENRY MİLLER ÖZEL BİR GÖRÜŞ / ANITA BROOKNER PANTOLON İSTİYORDUM / LARA CARDELLA PAPATYA BAHÇESİ / MARY VVESLEY SAYDAM/CUMHUR ORANCI SEKSUS / HENRY MİLLER SEVGİLİ RICHARD GERE /CARMELA FRATANTONIO SICAK ÖĞLE/YORDAN RADİÇKOV SÜRGÜNDE BİR KOVBOY / JEAN YVANE ŞEYTANIN OROSPUSU / CATHERINE CLEMENT

TAVAN / ROBER HADDECİYAN TENES BURNU NİŞANLILARI / VENÜS KHOURY-GHATA UTANÇ/HUGOCLAUS YANLIŞ İLİŞKİLER / ANITA BROOKNER YAZILI KAYA / NURSEL DURUEL YILDIZSAYAN / HALDUN ÇUBUKÇU YİTİK ZAMAN SATICISI / YURDAER ERKOCA YÜREKTEKİ HAYVAN / HERTA MÜLLER ZİKZAK SOKAK / LOUIS GAULIS telos deneme BAŞKA GÖKLER ALTINDA/ ATAOL BEHRAMOĞLU BU NE BİÇİM MEMLEKET/ ÖZDEMİR İNCE DİKTATÖR İLE PALYAÇO / ZÜLFÜ LİVANELİ DİNOZORCA/ÖZDEMİR İNCE MENSONGEUN PEŞİNDE GARİPARAYIŞLARIM / MALCOLM BRADBURY ORTAZEKÂLILAR CENNETİ/ZÜLFÜ LİVANELİ SOSYALİZM ÖLDÜ MÜ?/ZÜLFÜ LİVANELİ TEMBELLİK HAKKI / PAUL LAFARGUE YAPMA CENNETLER / CHARLES BAUDELAIRE telos inceleme/bilim ETİKVE ESTETİK DEĞERLER / NECLA ARAT DÜNYA’NIN EN GÜZEL ÖYKÜSÜ / REEVES-DE ROSNAY-COPPENS GORKI / HENRI TROYAT İRLANDATİYATROSUNDA GERÇEKÇİLİK/ CEVAT ÇAPAN KADIN DÜŞMANI SÖZLÜK/AGNÈS MICHAUX TANIKLARDA SOKRATES/ SİNAN ÖZBEK TUNA, SAVA, MORAVAVE DRİNA’YA BİR KIŞ YOLCULUĞU / PETER HANDKE TÜRKİYENİN ÖNÜNDE ÜÇ MODEL/SİNA AKSİN YAŞASIN MODERN REFLEKS / ERGİN YILDIZOGLU telos şiir ADRESİM AYNALAR / HULKİAKTUNÇ AĞITLAR VE ÖVGÜLER/ AHMET OKTAY DÖRT KİTAP / BEHRUZ KİA KÜS/ENGİN TURGUT ODA MÜZİĞİ/TUĞRUL TANYOL SİF VE GULA/ GÜLSELİ İNAL SİYAH EŞYA/TURGAY KANTÜRK ZAMAN HARİTASI / ADNAN ÖZER

Arapların Gözüyle Haçlı Seferleri, iki yüzyıl (1096- 1291) süren Haçlı Seferleri’ni ve»Orta Doğu’daki Frenk işgalini anlatırken bu bölgenin güncel durumuna da ışık tutuyor. Sanki değişen hiç bir şey yok! 1096 yılında başlayan seferlerde Türk, Kürt, Arap emirlerinin kişisel eğilimlerini, kültür yapılarım, zaaflarını görüp, Haçlıların Orta Doğu’da iki yüzyıl kalışlarının hikmetini anlıyoruz. O günkü çekişme ve sürtüşmeler günümüzde de aynı kısırlıkla sürdürülmektedir. Haçlı Seferlerinden sonra Müslüman dünyası kendi üzerine kapanmış, hoşgörüyü unutmuş ve kısırlaşmıştır, Bunun sonucu marjinalleşmiş ve sanki dünyanın yörüngesinden çıkmıştır. Buna karşın Frenkler yani Avrupalılar gelişmenin kapılarını açarak Modern Çağı yakalamıştır. Barbar olarak tanıdığı, yerdiği ama o zamandan bu yana - dünyaya egemen olmayı başaran Frenklerden hem büyülenen hem de korkan Arap dünyası, Haçlı Seferlerini gerilerde kalmış bir geçmişin bir dönemi olarak kabul etmeyi başaramamaktadır. Araplar ve genelde müslümanlar yedi yüzyıl önce bitmiş olması gereken olaylardan günümüzde de etkilenmeyi sürdürmektedirler: “Modernizm”, ötekinin yani Frenklerin ürünüdür, öyleyse modernizm reddedil­ erek dinsel ve kültürel kimlik korunacaktır! Amin Maaloufun Arapların Gözüyle Haçlı Seferleri, konun uzmanı Prof. Dr. Mehmet Ali Kılıçbay’m çevirisi ile, yedi yüzyıllık bir geçmişe, geçmişin gerçeklerine ve yanılsamalarına ve günümüzün saplantılarına ışık tutuyor. Ondan fazla yabancı dile çevrilen Arapların Gözüyle Haçlı Seferleri televizyona uyarland1 İnceleme I Tarih