✍️พืชพื้นเมือง _ ป่าชุมชนบ้านคุ้มจังหวัดพระเยา

ตารางท่ี 1 แสดงการใช้ประโยชน์จากพชื พนื้ เมืองจังหวัดพะเยาในด้านต่าง ลาดบั ที่ วงศ์ สกลุ ชนิด 1 Acanthaceae Barleria strigosa Willd. Thunbergia laurifolia Lindl. 2 Amaranthaceae Amaranthus spinosus L. 3 Anacardiaceae Buchanania lanzan Spreng Gluta usitata (Wall.) Ding Hou Spondias pinnata (L.f.) Kurz. 4 Apocynaceae Alstonia scholaris (L.) R.Br. 5 Araceae Amorphophallus paeoniifolius (Dennst.) Nicolson. Lasia spinosa (L.) Thwaites. 6 Araliaceae Trevesia palmate (Roxb. Ex Lindl.) Vis. 7 Asclepiadaceae Myriopteron extensum (Wight)K.Schum. 8 Athyriaceae Diplazium esculentum (Retz.) Swastz 9 Bignoniaceae Millingtonia hortensis L.f. Oroxylum indicum (L.) Kurz 10 Burseraceae Canarium subulatum Guillaumin Protium serratum Engl. 11 Colchicaceae Gloriosa superba Linn.

งๆ ยาใช้ภายใน การใช้ในท้องถิ่น อ่ืน ๆ ช่ือสามญั (ชื่อท้องถิ่น) / ยาใช้ภายนอก อาหาร / / สงั กรณี / / รางจืด (เครือนมแน)่ / / ผกั ขมหนาม // มะมว่ งหวั แมงวนั / รักใหญ่ (ต้นกินคน) / มะกอก / สตั บรรณ (ตีนเป็ ด) / บกุ คางคก / / ผกั หนาม / // ต้างหลวง (ต้างป่ า) / // ชะเอม / กดู คา / ปี ป (กะซะลอง) / เพกา / มะกอกเกลือ้ น(มะกอกเกิม้ ) / มะแฟน / ดองดงึ / / /

ลาดบั ท่ี วงศ์ สกลุ ชนิด 12 Columelliaceae Columellia pedata Lour. 13 Combretaceae Getonia floribunda (Roxb.) Lam. Terminalia bellirica (Gaertn.) Roxb. Terminalia chebula Retz. var. chebu 14 Commelinaceae Murdannia loriformis (Hassk.) Rolla Rao & Kammathy 15 Compositae Ageratum conyzoides Linn. Bidens pilosa L. Erechtites vakerianaefolia (Wolf) DC. Gynura pseudochina (L.) DC. var. hispida Thwaites 16 Costaceae Costus speciosus (Koen.) Sm. 17 Cucurbitaceae Trichosanthes cucumerina L 18 Cyperaceae Scleria levis Retz. 19 Dilleniaceae Dillinia obovata (Blume) Hoogland 20 Dioscoreaceae Dioscorrea hispida Dennst. var. hispida Dioscorrea sp.

ชื่อสามญั (ช่ือท้องถิ่น) ยาใช้ภายใน การใช้ในท้องถิ่น อื่น ๆ ยาใช้ภายนอก อาหาร ส้มจ๊วะ / ตนี ตงั่ / // สมอพเิ ภก (แหนต้น) / / สมอไทย / หญ้าปักก่ิง / / สาบแร้งสาบกา (เป็งวาย) ปื นนกไส้ (เขม็ แมห่ ม้าย) // ผกั กาดนกยงู (ผกั ตบ) s วา่ นมหากาฬ / เอือ้ งหมายนา บวบขม (บวบป่ า) / หญ้าสามคม (หญ้าคมบางเลก็ ) / ส้านใหญ่ (ส้าน) กลอย // (เครือมนั เหลี่ยม) // / / / // / /

ลาดบั ที่ วงศ์ สกลุ ชนิด 21 Dipterocarpaceae Shorea obtuse Wall. ex. Blum 22 Euphorbiaceae Antidesma acidum Retz. Antidesma ghaesembilla Gaertn Baliospermum siamense Craib Bischofia javensis Blume Codiaeum variegatum Blume Croton roxburghii N.P.Balakr. Croton stellatopilosus Ohba Euphobia heterophylla L. Phyllanthus emblica Linn.. 23 Flacourtiaceae Casearia grewiifolia Vent. 24 Gramineae Dactyloctenium aegyptium (L.) P.Beauv. 25 Guttiferae Cratoxylum cochinchinense (Lour.) Blume Cratoxylum formosum (Jack) Dyer ssp. Pruniflorum (Kwrz.) Gogel. 26 Irvingiaceae Irvingia malayana Oliv. ex A.W.Benn. 27 Lecythidaceae Careya sphaerica Roxb.

ช่ือสามญั (ช่ือท้องถ่ิน) ยาใช้ภายใน การใช้ในท้องถ่ิน อ่ืน ๆ / ยาใช้ภายนอก อาหาร / เตง็ / เมา่ สร้อย / / เมา่ ไขป่ ลา(เมา่ ควาย) / / เปล้าตองแตก / เตมิ / โกสน / / เปล้าใหญ่ (เปล้าหลวง) / / เปล้าน้อย / / หญ้ายาง / มะขามป้ อม / / กรวยป่ า / / หญ้าปากควาย / ตวิ ้ เกลีย้ ง / / m ตวิ ้ ขน / กระบก / กระโดน (ปยุ ) // // //

ลาดบั ท่ี วงศ์ สกลุ ชนิด 28 Leeaceae Leea indica (Burm.f.) Merr. Leea ruba Blume ex Spreng. 29 Leguminosae- Afzelia xylocarpa(Kurz) Craib Caesalpinioideae Bauhinia purpurea L. Caesalpinia Digyna Rottler Caesalpinia mimosoides Lam. Cassia fistula Linn. Senna garrettiana (Graib) Irwin&Barneby 30 Leguminosae- Acasia concinna (Willd) DC. Mimosoideae Entada rheedii Spreng 31 Leguminosae- Butea monosperma (Lam.) Taub. Papilionoideae Crotalaria sp. Dalbergia cultrata Graham ex Benth. Pterocarpus macrocarpus Kurz Pueraria mirifica Airy-Shaw &Suvat 32 Malvaceae Sida rhombifolia L. 33 Marantaceae Phrynium sp. 34 Melastomataceae Melastoma malabathricum L. subp. malabathricum

ชื่อสามญั (ช่ือท้องถิ่น) ยาใช้ภายใน การใช้ในท้องถิ่น อื่น ๆ / ยาใช้ภายนอก อาหาร / กะตงั ใบ / เขือง (กะตงั ใบแดง) / / มะคา่ โมง / // ชงโค (เสีย้ วดอกแดง) / / กาจาย (หนามมะเบน๋ ) / ช้าเลือด (ผกั ผีป่ ยู า่ ) / / ราชพฤกษ์ (คนู ) แสมสาร (ขีเ้หล็กป่ า) / ส้มป่ อย // สะบ้า ทองกวาว (ก๋าว) / (มะหงิ่ ) กระพีเ้ ขาควาย // / ประดู่ กวาวเครือ (กวาวเครือขาว) // หญ้าขดั (ตองสาด) / m โคลงเคลง // / / // /

ลาดบั ท่ี วงศ์ สกลุ ชนิด 35 Menispermaceae Tinospora baenzigeri Forman 36 Moraceae Broussonetia papyrifera (L.) Vent. Ficus hispida Linn.f. Ficus semicordata Buch.-Ham. ex Sm. 37 Myrtaceae Syzygium cumini (L.) Skeels 38 Ophioglossaceae Helminthostachys zeylanica (L.) Hook 39 Piperaceae Piper ribesioides Wall. 40 Plumbaginaceae Plumbago indica Linn. 41 Rhamnaceae Ziziphus oenoplia (L.) Mill var.oenoplia 42 Rutaceae Zanthoxylum limonella (Dennst.) Alton 43 Sapindaceae Schleichera oleosa (Lour.) Oken 44 Schizaeaceae Lygodium salicifolium Persl 45 Simaroubaceae Harrisonia perforate (Blanco) Merr. 46 Smilacaceae Smilax sp. 47 Solanaceae Solanum verbascifolium Linn 48 Sterculiaceae Pterospermum semisagittatum Buch-Ham. ex Roxb.

ช่ือสามญั (ชื่อท้องถิ่น) ยาใช้ภายใน การใช้ในท้องถิ่น อื่น ๆ / ยาใช้ภายนอก อาหาร / ชิงช้าชาลี (บอระเพด็ ตวั เมีย) / ปอกระสา (ปอสา) / / มะเดื่อปล้อง (เดื่อปล้อง) / เดอ่ื ปล้องหนิ (มะนอด) / หว้า (ห้า) / // ผกั ตนี กวาง(กดู ตีนเหยี่ยว) / สะค้าน (จดั คา่ น) / / เจตมลู เพลงิ แดง (ปิ ดปิวแดง) / / เลบ็ เหยี่ยว // กาจดั ต้น (มะแขวน่ ) / / ตระคร้ อ / / ลเิ ภาใหญ่(กดู งอดแงด) / คนทา / (กาฝากหนามสีเต๊าะ) / สะเดาดอย ช้าแป้ น / ขามควั ะ // //

ลาดบั ที่ วงศ์ สกลุ ชนิด 49 Taccaceae Tacca chantrieri Andre 50 Theaceae Camellia sinensis (L..) Kunte var. assamica (Mast.) Kitam 51 Verbenaceae Sphenodesme pantandra Jack 52 Zingiberaceae Alpinia blepharocalyx K.Schum. Zingiber kerriim Craib

ช่ือสามญั (ช่ือท้องถ่ิน) การใช้ในท้องถ่ิน ยาใช้ภายใน ยาใช้ภายนอก อาหาร อ่ืน ๆ ดีงหู ว้า (เนระพสู ีไทย) / ) ชาเมี่ยง / ฮอ่ สะพายควาย กาก๊กุ (ก๊กุ ) / ขงิ ดา (ขิงแดง) // /

ตารางที่ 2 แสดงอาการของโรคตา่ งๆที่รักษาด้วยสมนุ ไพรจากป่ าชมุ ชนจงั หวดั พะเย ลาดบั ที่ ชนิดโรค ชื่อสามญั (ชื่อพืน้ เมือง) สว่ 1 แก้ปวด แก้ไข้ กระพีเ้ ขาควาย เนือ้ ไม้ กะตงั ใบ ราก ชงิ ช้าชาลี(บอระเพด็ ตวั เมีย) เถา มะแฟน ราก ทองกวาว(กา๋ ว) ใบสด ส้มป่ อย ราก 2 ขบั พิษ ถอนพิษ กรวยป่ า ราก รางจืด ทงั้ ต้น ชะเอม เถา ชาเม่ียง ใบ ประดู่ ราก มะแฟน ราก 3 มะเร็ง กรวยป่ า ราก เขือง(กะตงั ใบแดง) ราก กดู คา ราก หญ้าปักกิ่ง ทงั้ ต้น กาจาย(หนามมะเบน๋ ) เถา เล็บเหย่ียว(หนามเลบ็ เหย่ียว) ราก

ยา วนที่ใช้ สกลุ ชนิด (วงศ)์ Dalbergia cultrata Graham ex Benth. (Leguminosae-Papilionoideae ) Leea indica (Burm.f.) Merr. (Leeaceae) Tinospora baenzigeri Forman (Menispermaceae) Protium serratum Engl. (Burseraceae) Butea monosperma (Lam.) Taub. (Leguminosae-Papilionoideae) Acasia concinna (Willd) DC. (Leguminosae-Mimosoideae) Casearia grewiifolia Vent. (Flacourtiaceae) Thunbergia laurifolia Lindl. (Acanthaceae) Myriopteron extensum (Wight)K.Schum. (Asclepiadaceae) Camellia sinensis (L..) Kuntze var. assamica (Mast.) Kitam (Theaceae) Pterocarpus macrocarpus Kurz (Leguminosae-Papilionoideae) Protium serratum Engl. (Burseraceae) Casearia grewiifolia Vent. (Flacourtiaceae) Leea ruba Blume ex Spreng. (Leeaceae) Diplazium esculentum (Retz.) Swastz (Athyriaceae) Murdannia loriformis (Hassk.) Rolla Rao & Kammathy (Commelinaceae) Caesalpinia Digyna Rottler (Leguminosae-Caesalpinioideae) Ziziphus oenoplia (L.) Mill var.oenoplia (Rhamnaceae)

ลาดบั ที่ ชนิดโรค ชื่อสามญั (ช่ือพืน้ เมือง) สว่ 4 ปวดเม่ือยตามร่างกาย กะตงั ใบ ราก คนทา(กาฝากหนามสีเต๊าะ) ต้น 5 แก้อ่อนเพลีย บารุงกาลงั (สะเดาดอย) ลาต้น,ร เนระพสู ีไทย(ดีงหู ว้า) ทงั้ ต้น 6 รักษาบาดแผล สตั บรรณ(ตนี เป็ด) ต้น ทองกวาว(ก๋าว) รากสด กวาวเครือ(กวาวเครือขาว) หวั ชะเอม เถา กาจาย(หนามมะเบน๋ ) เถา ฮอ่ สะพายควาย เครือ ตวิ ้ ขน นา้ ยาง ลาต้น สาบแร้ งสาบกา(เป็ งวาย) ใบสด เปล้าตองแตก ยาง เปล้าใหญ่ ยาง ส้านใหญ่(ส้าน) เปลือก

วนท่ีใช้ สกลุ ชนดิ (วงศ)์ Leea indica (Burm.f.) Merr. (Leeaceae) Harrisonia perforate (Blanco) Merr. (Simaroubaceae) ราก Smilax sp. (Smilacaceae) Tacca chantrieri Andre (Taccaceae) Alstonia scholaris (L.) R.Br. (Apocynaceae) ด Butea monosperma (Lam.) Taub. (Leguminosae-Papilionoideae) Pueraria mirifica Airy-Shaw &Suvat (Leguminosae-Papilionoideae) Myriopteron extensum (Wight)K.Schum. (Asclepiadaceae) Caesalpinia Digyna Rottler (Leguminosae-Caesalpinioideae) Sphenodesme pantandra Jack (Verbenaceae) งจาก Cratoxylum formosum (Jack) Dyer ssp. pruniflorum (Kwrz.) Gogel. (Guttiferae) Ageratum conyzoides Linn. (Compositae) Baliospermum siamense Craib (Euphorbiaceae) Croton roxburghii N.P.Balakr. (Euphorbiaceae) ก Dillinia obovata (Blume) Hoogland (Dilleniaceae)

ลาดบั ที่ ชนดิ โรค ช่ือสามญั (ช่ือพืน้ เมือง) สว่ ปื นนกไส้(เขม็ แมห่ ม้าย) ราก 7 รักษาฝี หนอง กาจาย(หนามมะเบน๋ ) เถา สตั ตบรรณ(ตนี เป็ ด) ยาง 8 แก้โรคกระเพาะ หว้า(ห้า) เปลือก สาบแร้ งสาบกา(เป็ งวาย) ใบออ่ น 9 นว่ิ เปล้าน้อย ใบ เดือ่ ปล้องหิน(มะนอด) ผลสด 10 แก้ท้องเสีย หญ้าปากควาย ทงั้ ต้น (สะเดาดอย) ราก สาบแร้ งสาบกา(เป็ งวาย) รากแล เปล้าตองแตก ราก หญ้าสามคม(หญ้าคมบางเล็ก) ราก ตีนตงั่ ยอด มะคา่ โมง ผล ชงโค(เสีย้ วดอกแดง) เปลือก โกสน ใบ

วนท่ีใช้ สกลุ ชนิด (วงศ)์ Bidens pilosa L. (Compositae) Caesalpinia digyna Rottler (Leguminosae-Caesalpinioideae) Alstonia scholaris (L.) R.Br. (Apocynaceae) กต้น Syzygium cumini (L.) Skeels (Myrtaceae) น Ageratum conyzoides Linn. (Compositae) Croton stellatopilosus Ohba (Euphorbiaceae) Ficus semicordata Buch.-Ham. ex Sm. (Moraceae) Dactyloctenium aegyptium (L.) P.Beauv. (Gramineae) Smilax sp. (Smilacaceae) ละใบ Ageratum conyzoides Linn. (Compositae) Baliospermum siamense Craib (Euphorbiaceae) Scleria levis Retz. (Cyperaceae) Getonia floribunda (Roxb.) Lam. (Combretaceae) Afzelia xylocarpa(Kurz) Craib (Leguminosae-Caesalpinioideae) กต้น Bauhinia purpurea L. (Leguminosae-Caesalpinioideae) Codiaeum variegatum Blume (Euphorbiaceae)

ลาดบั ที่ ชนดิ โรค ชื่อสามญั (ชื่อพืน้ เมือง) สว่ คนู เนือ้ ในฝ 11 ยาระบาย เปล้าตองแตก ยาง เด่อื ปล้องหิน(มะนอด) ผลสกุ 12 แก้ไอขบั เสมหะ เมา่ สร้อย ผลสด ชะเอม เถา 13 แก้ปวดข้อ ปวดเขา่ ผกั หนาม เหง้า มะขามป้ อม ผล 14 ขบั พยาธิ สมอพิเภก(แหนต้น) ผล กาก๊กุ (ก๊กุ ) เหง้า 15 ยาอายวุ ฒั นะ ลิเภาใหญ่(กดู งอดแงด) ราก โคลงเคลง ลาต้น ตีนตงั่ เนือ้ ไม้ กระบก เมลด็ ทองกวาว(ก๋าว) ฝัก หญ้ายาง ยอดสด เอือ้ งหมายนา เหง้า กวาวเครือ(กวาวเครือขาว) ใบ ช้าเลือด(ผกั ผีป่ ยู า่ ) ราก

วนท่ีใช้ สกลุ ชนิด (วงศ์) ฝัก Cassia fistula Linn. (Leguminosae-Caesalpinioideae) Baliospermum siamense Craib (Euphorbiaceae) Ficus semicordata Buch.-Ham. ex Sm. (Moraceae) Antidesma acidum Retz. (Euphorbiaceae) Myriopteron extensum (Wight)K.Schum. (Asclepiadaceae) Lasia spinosa (L.) Thwaites. (Araceae) Phyllanthus emblica Linn. (Euphorbiaceae) Terminalia bellirica (Gaertn.) Roxb. (Combretaceae) Alpinia blepharocalyx K.Schum. (Zingiberaceae) Lygodium salicifolium Persl (Schizaeaceae) Melastoma malabathricum L. subp. malabathricum (Melastomataceae) Getonia floribunda (Roxb.) Lam. (Combretaceae) Irvingia malayana Oliv. ex A.W.Benn. (Irvingiaceae) Butea monosperma (Lam.) Taub. (Leguminosae-Papilionoideae) ด Euphorbia heterophylla L. (Euphorbiaceae) Costus speciosus (Koen.) Sm. (Costaceae) Pueraria mirifica Airy-Shaw &Suvat (Leguminosae-Papilionoideae) Caesalpinia mimosoides Lam. (Leguminosae-Caesalpinioideae)

ลาดบั ท่ี ชนดิ โรค ชื่อสามญั (ชื่อพืน้ เมือง) สว่ มะขามป้ อม ผล 16 โรคซางในเดก็ สมอพิเภก(แหนต้น) ผล เพกา เปลือก 17 แก้ปวดท้อง หญ้าปากควาย ทงั้ ต้น เล็บเหยี่ยว(หนามเลบ็ เหย่ียว) ต้น สมอพเิ ภก(แหนต้น) เปลือก เนระพสู ีไทย(ดงี หู ว้า) ราก ตวิ ้ ขน รากแล 18 แก้มะโหก เปล้าใหญ่ ราก (ริดสีดวงทวาร) ช้าแป้ น ราก ตนี เป็ ด ต้น 19 แก้ลมผิดเดือน เล็บเหยี่ยว(หนามเล็บเหยี่ยว) ราก เนระพสู ีไทย(ดงี หู ว้า) ราก เปล้าน้อย ใบ เปล้าใหญ่ ใบ

วนที่ใช้ ชนดิ สกลุ (วงศ)์ Phyllanthus emblica Linn. (Euphorbiaceae) Terminalia bellirica (Gaertn.) Roxb. (Combretaceae) กต้น Oroxylum indicum (L.) Kurz (Bignoniaceae) Dactyloctenium aegyptium (L.) P.Beauv. (Gramineae) Ziziphus oenoplia (L.) Mill var.oenoplia (Rhamnaceae) กต้น Terminalia bellirica (Gaertn.) Roxb. (Combretaceae) Tacca chantrieri Andre (Taccaceae) ละใบ Cratoxylum formosum (Jack) Dyer ssp. pruniflorum (Kwrz.) Gogel. (Guttiferae) Croton roxburghii N.P.Balakr. (Euphorbiaceae) Solanum verbascifolium Linn (Solanaceae) Alstonia scholaris (L.) R.Br. (Apocynaceae) Ziziphus oenoplia (L.) Mill var.oenoplia (Rhamnaceae) Tacca chantrieri Andre (Taccaceae) Croton stellatopilosus Ohba (Euphorbiaceae) Croton roxburghii N.P.Balakr. (Euphorbiaceae)

ลาดบั ท่ี ชนิดโรค ชื่อสามญั (ชื่อพืน้ เมือง) สว่ มะขามป้ อม ราก 20 ลดความดนั โลหิต (มะหิ่ง) ราก ปี ป ราก 21 แก้ร้อนใน หญ้าขดั ราก เตง็ ต้นเล็ก 22 แก้ปวดเส้นเอ็น จากกา เปล้าใหญ่ แล้วงอ 23 แก้อาเจียน หญ้าปากควาย ราก มะคา่ โมง ทงั้ ต้น 24 ขบั ลม แก้ท้องอืด กาก๊กุ (ก๊กุ ) ผล เมา่ ไขป่ ลา(เมา่ ควาย) เหง้า 25 ขบั นา้ คาวปลาหลงั เจตมลู เพลงิ แดง(ปิดปิวแดง) ราก คลอด สงั กรณี ราก รางจืด(เครือนมแน)่ ราก 26 เกาท์ บวมขม(บวมป่ า) ปม เมล็ด

วนที่ใช้ ชนดิ สกลุ (วงศ์) Phyllanthus emblica Linn. (Euphorbiaceae) กๆที่ได้ Crotalaria sp. (Leguminosae-Papilionoideae) ารตดั ต้น Millingtonia hortensis L.f. (Bignoniaceae) อกใหม่ Sida rhombifolia L. (Malvaceae) Shorea obtusa Wall. ex. Blume (Dipterocarpaceae) Croton roxburghii N.P.Balakr. (Euphorbiaceae) Dactyloctenium aegyptium (L.) P.Beauv. (Gramineae) Afzelia xylocarpa(Kurz) Craib (Leguminosae-Caesalpinioideae) Alpinia blepharocalyx K.Schum. (Zingiberaceae) Antidesma ghaesembilla Gaertn. (Euphorbiaceae) Plumbago indica Linn. (Plumbaginaceae) Barleria strigosa Willd. (Acanthaceae) Thunbergia laurifolia Lindl. (Acanthaceae) Trichosanthes cucumerina L (Cucurbitaceae)

ลาดบั ท่ี ชนดิ โรค ช่ือสามญั (ช่ือพืน้ เมือง) สว่ ตวิ ้ ขน เปลือก 27 รักษาโรคผิวหนงั สะบ้า เมลด็ ใบ 28 แก้พษิ แมลงสตั ว์กดั ตอ่ ย รางจืด(เครือนมแน่) ยาง รากแล บกุ คางคก(บกุ ) ใบ ก่ิงก้าน 29 อาบแก้คนั มะเดือ่ ปล้อง(เด่ือปล้อง) เปลือก ยาง ปอกระสา(ปอสา) ต้น ผล 30 ชว่ ยรักษาฟันให้แข็งแรง คนทา(หนามสีเตาะ) ใบ ยาง ขามควั ะ เปลือก ใบ 31 แก้หนู า้ หนวก สตั บรรณ(ตีนเป็ด) ใบ หวั เอือ้ งหมายนา 32 อบสมนุ ไพรหลงั คลอด เปล้าน้อย เปล้าใหญ่(เปล้าหลวง) 33 แก้ปวดฟัน ประดู่ กรวยป่ า 34 อบตวั (มะหิ่ง) ชงโค(เสีย้ วดอกแดง) 35 บารุงเพศ กวาวเครือ(กวาวเครือขาว)

วนที่ใช้ ชนดิ สกลุ (วงศ์) กและใบ Cratoxylum formosum (Jack) Dyer ssp. pruniflorum (Kwrz.) Gogel. (Guttiferae) ละลาต้น Entada rheedii Spreng (Leguminosae-Mimosoideae) น Thunbergia laurifolia Lindl. (Acanthaceae) ก Amorphophallus paeoniifolius (Dennst.) Nicolson. (Araceae) Ficus hispida Linn.f. (Moraceae) กต้น Broussonetia papyrifera (L.) Vent . (Moraceae) Harrisonia perforata (Blanco) Merr. (Simaroubaceae) Pterospermum semisagittatum Buch-Ham. ex Roxb. (Sterculiaceae) Alstonia scholaris (L.) R.Br. (Apocynaceae) Costus speciosus (Koen.) Sm. (Costaceae) Croton stellatopilosus Ohba (Euphorbiaceae) Croton roxburghii N.P.Balakr. (Euphorbiaceae) Pterocarpus macrocarpus Kurz (Leguminosae-Papilionoideae) Casearia grewiifolia Vent. (Flacourtiaceae) Crotalaria sp. (Leguminosae-Papilionoideae) Bauhinia purpurea L. (Leguminosae-Caesalpinioideae) Pueraria mirifica Airy-Shaw &Suvat (Leguminosae-Papilionoideae)

ลาดบั ที่ ชนิดโรค ชื่อสามญั (ชื่อพืน้ เมือง) สว่ 36 ปรับธาตุ สะค้าน(จดั คา่ น) เถา 37 บารุงหวั ใจ สมอไทย เปลือก 38 ยาเจริญอาหาร สมอไทย ผล 39 แก้หืดหอบ บวบขม(บวบป่ า) เมลด็ 40 โรคทางเดนิ ปัสสาวะ โกสน ใบ 41 ขบั นา้ เหลือง สมอไทย เปลือก 42 รักษาตะคริว ส้านใหญ่(ส้าน) ใบ 43 แก้ไซนสั รางจืด(เครือนมแน่) เถา 44 รักษาวณั โรค ปี ป(กาซะลอง) ราก 45 ยาถ่ายอยา่ งแรง หญ้ายาง ยางจา 46 การแพ้ยางรัก เตง็ เปลือก 47 แก้แผลหนองจาก ผกั ขมหนาม ราก นา้ ร้อนลวก 48 แก้หวดั ในเดก็ กาจาย(หนามมะเบน๋ ) ยอดออ่ 49 แก้เจบ็ คอเด็กเลก็ ผกั หนาม เหง้า 50 บาดทะยกั สาบแร้ งสาบกา(เป็ งวาย) ต้นและ 51 ฆา่ เหา บวมขม(บวบป่ า) ผลดบิ 52 แก้ผมร่วง หญ้าปากควาย ทงั้ ต้น

วนท่ีใช้ สกลุ ชนิด (วงศ)์ Piper ribesioides Wall. (Piperaceae) ก Terminalia chebula Retz. var. chebula(Combretaceae) Terminalia chebula Retz. var. chebula (Combretaceae) Trichosanthes cucumerina L (Cucurbitaceae) Codiaeum variegatum Blume (Euphorbiaceae) ก Terminalia chebula Retz. var. chebula (Combretaceae) Dillinia obovata (Blume) Hoogland (Dilleniaceae) Thunbergia laurifolia Lindl. (Acanthaceae) Millingtonia hortensis L.f. (Bignoniaceae) ากใบ Euphobia heterophylla L. (Euphorbiaceae) กต้น Shorea obtusa Wall. ex. Blume (Dipterocarpaceae) Amaranthus spinosus L. (Amaranthaceae) อน Caesalpinia digyna Rottler (Leguminosae-Caesalpinioideae) Lasia spinosa (L.) Thwaites. (Araceae) ะราก Ageratum conyzoides Linn. (Compositae) Trichosanthes cucumerina L (Cucurbitaceae) Dactyloctenium aegyptium (L.) P.Beauv. (Gramineae)

ลาดบั ท่ี ชนิดโรค ชื่อสามญั (ช่ือพืน้ เมือง) สว่ 53. แก้เชือ้ ราบนหนงั ศีรษะ คนทา ราก 54. โรคลม (มะห่งิ ) ต้นและ 55. แก้ปวดขา ตองสาด เหง้า 56. แก้โรคพษิ สรุ าเรือ้ รัง รางจืด(เครือนมแน)่ ทงั้ ต้น

วนที่ใช้ สกลุ ชนิด (วงศ)์ Harrisonia perforata (Blanco) Merr. (Simaroubaceae) ะราก Crotalaria sp. (Leguminosae-Papilionoideae) Phrynium sp. (Marantaceae) Thunbergia laurifolia Lindl. (Acanthaceae)

จากรายละเอียดทงั้ หมดที่กลา่ วมา เม่ือทาการวเิ คราะห์ข้อมลู ของพืชพืน้ เมืองตามลกั ษณะการใช้ ประโยชน์ทางด้านพืชสมนุ ไพร พืชอาหาร และการใช้ประโยชน์อื่น ๆ ดงั ได้แสดงไว้ในตารางท่ี 1 พบว่าจาแนกได้ทงั้ หมด 52 วงศ์ 87 ชนิด โดยอยใู่ นวงศ์ Euphorbiaceae มากท่ีสดุ คือ 9 ชนิด รองลงมาจะอย่ใู นวงศ์ Leguminosae-Caesalpinioideae 6 ชนิด อยใู่ นวงศ์ Leguminosae- Papilionoideae 5 ชนิด อย่ใู นวงศ์ Compositae 4 ชนิด อย่ใู นวงศ์ Anacardiaceae Combretaceae Moraceae วงศ์ละ 3 ชนิด อย่ใู นวงศ์ Acantaceae Araceae Bignoniaceae Burseraceae Dioscoreaceae Guttiferae Leeaceae Leguminosae- Mimosoideae และ Zingiberaceae วงศล์ ะ 2 ชนดิ ท่ีเหลือนอกจากนนั้ จะมีพืชพืน้ เมืองวงศ์ละ 1 ชนิดเท่านนั้ เมื่อพิจารณาการใช้ประโยชน์พบว่ามีการใช้ประโยชน์ทางด้านพืชสมนุ ไพรมาก ที่สดุ คอื 72 ชนิด แบง่ เป็นการใช้เป็นยาภายใน 66 ชนิด ใช้เป็ นยาภายนอก 29 ชนิด ใช้เป็ น พืชอาหาร 46 ชนดิ และใช้ประโยชน์ทางด้านอ่ืน ๆ 10 ชนดิ พืชพืน้ เมืองดงั กลา่ ว จะมีบางชนิด ท่ีสามารถใช้รับประทานเป็นยารักษาโรคและในขณะเดียวกนั ก็สามารถใช้ทาถูนวดได้ด้วย หรือพืช บางชนิดก็เป็ นทงั้ ผกั พืน้ บ้านพืชสมนุ ไพร พิจารณาจากข้อมลู ในตารางที่ 1 พบวา่ มีพืชพืน้ เมืองที่ สามารถใช้เป็ นยาภายในและภายนอกได้ 23 ชนิด และพืชที่สามารถใช้ได้ทงั้ ยาภายใน ยา ภายนอก และเป็ นอาหารได้ด้วย มี 5 ชนิด คือ ผักหนาม ส้านใหญ่ โกสน ชงโค และ เจตมลู เพลิงแดง ในตารางท่ี 2 เป็นการจดั หมวดหมกู่ ารใช้ประโยชน์ของพืชพืน้ เมืองตามลกั ษณะของโรคท่ี สามารถป้ องกนั หรือรักษาได้ โดยข้อมลู ด้านภูมิปัญญาการใช้พืชพืน้ เมืองในการรักษาโรคได้มา จากการสมั ภาษณ์เชงิ ลกึ หมอพืน้ บ้านล้านนาในจงั หวดั พะเยา และได้มีการตรวจสอบความถกู ต้อง ของข้อมลู อีก 2 ครัง้ พบว่าพืชพืน้ เมืองท่ีมีศกั ยภาพทงั้ หมดดงั กล่าว 87 ชนิด มีสรรพคณุ ในการ ป้ องกันรักษาโรคได้ทงั้ หมด 56 อาการ และยาที่ใช้ส่วนใหญ่เป็ นยาตารับ ทาให้พืช 1 ชนิดมี สรรพคณุ ในการป้ องกันรักษาโรคได้มากกว่า 1 อาการ โดยสว่ นของพืชท่ีใช้อาจเป็ นชนิดเดียวกนั หรือแตกต่างกัน เช่น สงั กรณี ถ้าใช้รากจะใช้ช่วยขบั นา้ คาวปลาหลงั คลอด แตถ่ ้าใช้ใบและ ลาต้น มีสรรพคณุ ใช้ต้มนา้ ด่ืมแก้ไอได้ หรือ มะขามป้ อม ใช้ผลแก้ไอ แต่ถ้าเป็ นรากจะใช้ลด ความดนั โลหติ ได้ เป็นต้น จะเห็นวา่ ทงั้ สงั กรณีและมะขามขามป้ อมมีสรรพคณุ แก้ไอได้ทงั้ คู่ แต่ ส่วนที่ใช้และตารับยาจะแตกตา่ งกันออกไป พิจารณาข้อมลู ในตาราง จะเห็นว่า โรคบางโรค สามารถป้ องกันรักษาได้ด้วยพืชสมุนไพรหลายชนิด ซ่ึงพืชแต่ละชนิดจะใช้เข้าเคร่ืองยาเป็ น สว่ นประกอบในยาตารับ เช่น ยาป้ องกนั รักษามะเร็ง จะมีพืชท่ีมีสรรพคณุ ทงั้ หมด 6 ชนิด คือ กรวยป่ า เขือง(กะตงั ใบแดง) กดู คา หญ้าปักกิ่ง กาจาย(หนามมะเบน๋ ) และ เล็บเหยี่ยว(หนาม เลบ็ เหยี่ยว) พืชแตล่ ะชนิดเหลา่ นีก้ ็จะไปเข้าตารับยาของมนั เอง โดยมีสว่ นของพืชท่ีใช้แตกตา่ งกนั ออกไป เช่น กรวยป่ า จะใช้รากเข้าตารับยารักษามะเร็ง เขืองก็ใช้รากเข้าตารับยารักษามะเร็ง

กดู คา ก็ใช้รากเข้าตารับยารักษามะเร็ง หญ้าปักกิ่ง ใช้ทงั้ ต้น เป็ นยาเด่ียวกินรักษามะเร็ง กาจาย ใช้เถาเข้าตารับยารักษามะเร็ง และเล็บเหยี่ยวใช้รากเข้ายามะเร็ง เป็ นต้น ในขณะท่ีบางโรค การรักษาด้วยสมนุ ไพรจะมีมีข้อจากดั จากชนิดของพืชที่พบในป่ าชมุ ชนแหง่ นี ้ เชน่ โรคแพ้ยางรัก ในป่ าชมุ ชนบ้านค้มุ จะใช้ได้เฉพาะเปลือกต้นเต็งเท่านนั้ หรือ การรักษาแผลหนองจากนา้ ร้อน ลวก ก็ใช้ได้เฉพาะรากผกั ขมหนามเท่านัน้ เป็ นต้น ทัง้ ๆ ท่ีพืชท่ีมีสรรพคุณในการรักษาโรค เหลา่ นีม้ ีมากมายหลายชนิด แตไ่ มพ่ บในการสารวจครัง้ นี ้ ดงั นนั้ การใช้ประโยชน์พืชพืน้ เมืองจงึ ขนึ ้ อยกู่ บั ชนิดของพืชที่พบในป่ าชมุ ชนและศกั ยภาพของพืชพืน้ เมืองท่ีสามารถใช้ประโยชน์ในการ รักษาโรคด้วย สรุป การสารวจพืชพืน้ เมืองจากป่ าชมุ ชนบ้านค้มุ อาเภอเชียงคา จงั หวดั พะเยา พบพืชท่ีมี ศกั ยภาพทงั้ หมด 52 วงศ์ 87 ชนิด และจากการศึกษาข้อมูลการใช้ประโยชน์จากภูมิปัญญา ท้องถ่ินพบวา่ สามารถใช้เป็นยารักษาโรคได้ทงั้ หมด 56 อาการ โดยใช้เป็ นยาภายใน 66 ชนิด ใช้ เป็นยาภายนอก 29 ชนิด ใช้เป็นพืชอาหาร 46 ชนิด และใช้ประโยชน์ทางด้านอื่น ๆ 10 ชนิด โดย พืชบางชนดิ มีสรรพคณุ ในการรักษาโรคได้หลายอาการขนึ ้ กบั สว่ นของพืชท่ีใช้ คาขอบคุณ ผ้วู จิ ยั ขอขอบคณุ คณุ สมบรู ณ์ ขนั ทะธง หวั หน้าเขตรักษาพนั ธ์ุสตั ว์ป่ าเวียงลอ อาเภอจนุ จงั หวดั พะเยา(ในช่วงท่ีทาการวิจยั ) ในการชว่ ยประสานงานกบั หมอพืน้ บ้านล้านนา ขอขอบคณุ นายเจริญ แจ้งสวา่ ง กานนั ตาบลร่มเย็น(ในช่วงท่ีทาการวิจยั ) อาเภอเชียงคา จงั หวดั พะเยา ที่ชว่ ยประสานงานกบั ตวั แทนชมุ ชนในการสารวจป่ าชมุ ชน รวมทงั้ เจ้าหน้าที่ท่ีช่วยนาทางในการ สารวจป่ าเพื่อเก็บข้อมลู ครัง้ นีท้ กุ ทา่ น ขอขอบคณุ คณุ ทองทิพย์ ศกั ด์ิสวุ รรณ และ คณุ กมลวรรณ์ สมอ๊อด ท่ีมีสว่ นชว่ ยในการวิจยั ครัง้ นี ้

บรรณานุกรม กรมอทุ ยานแหง่ ชาติ สตั ว์ป่ าและพนั ธ์ุพืช .2548. คมู่ ือศกึ ษาพนั ธ์ุพืชป่ า . ชมุ นมุ สหกรณ์การเกษตร แหง่ ประเทศไทย กรุงเทพฯ. 190 หน้า. คณะเภสชั ศาสตร์ มหาวทิ ยาลยั มหดิ ล. 2539 . สมนุ ไพรพืน้ บ้านล้านนา . บริษทั อมรินทร์พริน้ ตงิ ้ แอนด์ พบั ลชิ ช่งิ จากดั (มหาชน) กรุงเทพฯ. 263 หน้า. พรนภิ า ชมุ ศรี. 2542. สวนนานาพฤกษสมนุ ไพร. ศนู ย์ศกึ ษาการพฒั นาห้วยทรายอนั เน่ืองมาจาก พระราชดาริ. 240 หน้า. เตม็ สมิตนิ นั ท์. 2544. ช่ือพรรณไม้แหง่ ประเทศไทย .บริษัทประชาชน จากดั กรุงเทพฯ. 810 หน้า. ศนู ย์พฒั นาตาราการแพทย์แผนไทย. 2547 . ผกั พืน้ บ้านภาคเหนือ. พมิ พ์ครัง้ ที่ 2 . บริษทั สาม เจริญพาณิชย์ กรุงเทพฯ. 280 หน้า. องค์การสวนพฤกษศาสตร์ . 2542 . ไม้ต้นในสวน . อกั ษรสยามการพมิ พ์ กรุงเทพฯ . 212 หน้า . เอือ้ มพร วีสมหมาย และ ปณิธาน แก้วดวงเทียน . 2547. ไม้ป่ ายืนต้นของไทย 1 . โรงพมิ พ์ เอช เอ็น กรุ๊ป จากดั กรุงเทพฯ. 652 หน้า.

ดัชนี ช่ือ หน้า กรวยป่ า 5 กระบก 6 กระพเี้ ขาควาย 7 กระโดน 52 กลอย 8 กวาวเครือ 9 กวาวเครือขาว 9 กะตงั ใบ 10 กะตงั ใบแดง 11 กากุ๊ก 15 กาซะลอง 12 กาฝากหนามสีเต๊าะ 13 กา๋ ว 14 ก๊กุ 15 กูดคา 16 กดู งอดแงด 17 กูดตนี เหย่ยี ว 18 โกสน 19 กาจัดต้น 66 กาจาย 88 ขามคัวะ 20 ขงิ แดง 21 ขีเ้หล็กป่ า 22 เขือง 11 เขม็ แมห่ ม้าย 23 คนทา 13 คูน 24 เครือนมแน่ 25 เครือมนั เหล่ียม 26 โคลงเคลง 27

ช่ือ หน้า จดั คา่ น 28 เจตมูลเพลิงแดง 51 ชงโค 82 ชะเอม 29 ชาเม่ียง 30 ช้าแป้ น 31 ช้าเลือด 60 ชิงช้าชาลี 47 ดองดงึ 32 ดีงหู ว้า 34 เด่ือปล้อง 35 เด่ือปล้องหิน 68 ต้นกินคน 36 ตองสาด 37 ตะคร้ อ 38 ต้างป่ า 39 ต้างหลวง 39 ตวิ้ เกลีย้ ง 40 ตวิ้ ขน 41 ตีนต่งั 42 ตีนเป็ ด 43 เตง็ 44 เตมิ 45 ทองกวาว 14 เนระพสู ีไทย 34 บวบขม 46 บวบป่ า 46 บอระเพ็ดตวั เมีย 47 บุกคางคก 48 ประดู่ 49 ปอกระสา 50 ปอสา 50

ช่ือ หน้า ปิ ดปิ วแดง 51 ปี ป 12 ปื นนกไส้ 23 ปยุ 52 เป็ งวาย 53 เปล้าตองแตก 54 เปล้าน้อย 55 เปล้าหลวง 56 เปล้าใหญ่ 56 ผักขมหนาม 58 ผกั ตบ 59 ผักกาดนกยูง 59 ผกั ผีป่ ยู า่ 60 ผักหนาม 61 เพกา 62 มะกอก 63 มะกอกเกิม้ 64 มะกอกเกลือ้ น 64 มะขามป้ อม 65 มะแขวน่ 66 มะค่าโมง 67 มะเด่อื ปล้อง 35 มะนอด 68 มะแฟน 69 มะม่วงหวั แมงวัน 70 มะหิง่ 71 เม่าไข่ปลา 72 เมา่ ควาย 72 เม่ าสร้ อย 73 รักใหญ่ 36 รางจืด 26 ลิเภาใหญ่ 17

ช่ือ หน้า เล็บเหย่ยี ว 89 ว่านมหากาฬ 74 ส้มจ๊ัวะ 75 ส้มป่ อย 76 สมอไทย 77 สมอพเิ ภก 91 สะค้าน 28 สัตบรรณ 43 สะบ้า 78 สะเดาดอย 79 สังกรณี 80 ส้าน 81 ส้านใหญ่ 81 สาบแล้งสาบกา 53 แสมสาร 22 เสีย้ วดอกแดง 82 ห้า 90 หว้า 90 หญ้าขัด 83 หญ้าคมบางเล็ก 84 หญ้าปักก่งิ 85 หญ้าสามคม 84 หญ้าปากควาย 86 หญ้ายาง 87 หนามมะเบน๋ 88 หนามเล็บเหยี่ยว 89 แหนต้น 91 เอือ้ งหมายนา 92 ฮ่อสะพายควาย 93

Index Page 76 Botanical Name 67 Acasia concinna (Willd) DC. 53 Afzelia xylocarpa(Kurz) Craib 15. Ageratum conyzoides Linn. 43 Alpinia blepharocalyx K.Schum 58 Alstonia scholaris (L.) R.Br 48 Amaranthus spinosus L. 73 Amorphophallus paeoniifolius (Dennst.) Nicolson. 72 Antidesma acidum Retz. 54 Antidesma ghaesembilla Gaertn 80 Baliospermum siamense Craib 82 Barleria strigosa Willd. 23 Bauhinia purpurea L. 45 Bidens pilosa L. 50 Bischofia javensis Blume 70 Broussonetia papyrifera (L.) Vent. 14 Buchanania lanzan Spreng 88 Butea monosperma (Lam.) Taub. 60 Caesalpinia digyna Rottler 30 Caesalpinia mimosoides Lam. 64 Camellia sinensis (L..) Kunte var. assamica (Mast.) Kitam 52 Canarium subulatum Guillaumin 5 Careya sphaerica Roxb. 24 Casearia grewiifolia Vent. 19 Cassia fistula Linn. 75 Codiaeum variegatum Blume 92 Columellia pedata Lour. 40 Costus speciosus (Koen.) Sm. Cratoxylum cochinchinense (Lour.) Blume

Botanical Name Page Cratoxylum formosum (Jack) Dyer ssp. Pruniflorum (Kwrz.) Gogel. 41 Crotalaria sp. 71 Croton roxburghii N.P.Balakr. 56 Croton stellatopilosus Ohba 55 Dactyloctenium aegyptium (L.) P.Beauv. 86 Dalbergia cultrata Graham ex Benth. 7 Dillinia obovata (Blume) Hoogland 81 Dioscorrea hispida Dennst. var. hispida 8 Dioscorrea sp. 26 Diplazium esculentum (Retz.) Swastz 16 Entada rheedii Spreng 78 Erechtites vakerianaefolia (Wolf) DC. 59 Euphobia heterophylla L. 87 Ficus hispida Linn.f. 35 Ficus semicordata Buch.-Ham. ex Sm. 68 Getonia floribunda (Roxb.) Lam. 42 Gloriosa superba Linn. 32 Gluta usitata (Wall.) Ding Hou 36 Gynura pseudochina (L.) DC. var. hispida Thwaites 74 Harrisonia perforate (Blanco) Merr. 13 Helminthostachys zeylanica (L.) Hook 18 Irvingia malayana Oliv. ex A.W.Benn. 6 Lasia spinosa (L.) Thwaites. 61 Leea indica (Burm.f.) Merr. 10 Leea ruba Blume ex Spreng. 11 Lygodium salicifolium Persl 17 Melastoma malabathricum L. subp. Malabathricum 27 Millingtonia hortensis L.f. 12 Murdannia loriformis (Hassk.) Rolla Rao & Kammathy 85 Myriopteron extensum (Wight)K.Schum. 29

Botanical Name Page Oroxylum indicum (L.) Kurz 62 Phrynium sp. 37 Phyllanthus emblica Linn. 65 Piper ribesioides Wall. 28 Plumbago indica Linn. 51 Protium serratum Engl. 69 Pterocarpus macrocarpus Kurz 49 Pterospermum semisagittatum Buch-Ham. ex Roxb. 20 Pueraria mirifica Airy-Shaw &Suvat 9 Schleichera oleosa (Lour.) Oken 38 Scleria levis Retz. 84 Senna garrettiana (Graib) Irwin&Barneby 22 Shorea obtuse Wall. ex. Blume 44 Sida rhombifolia L. 83 Smilax sp. 79 Solanum verbascifolium Linn 31 Sphenodesme pantandra Jack 93 Spondias pinnata (L.f.) Kurz. 63 Syzygium cumini (L.) Skeels 90 Tacca chantrieri Andre 34 Terminalia bellirica (Gaertn.) Roxb. 91 Terminalia chebula Retz. var. chebu 79 Thunbergia laurifolia Lindl. 25 Tinospora baenzigeri Forman 47 Trevesia palmate (Roxb. Ex Lindl.) Vis. 39 Trichosanthes cucumerina L 46 Zanthoxylum limonella (Dennst.) Alton 66 Zingiber kerriim Craib 21 Ziziphus oenoplia (L.) Mill var.oenoplia 89