Yahya Kemal Beyatlı “Ali Emîrî’ye Gazel Muhtâc isen füyûzuna eslâf pendinin Diz çök önünde şimdi Emîrî Efendi'nin Âmid o şehr-i nûr öğünsün ile'lebed Fazl ü fazîletiyle bu necl-î bülendinin İklîm-i Rûm'u gezdi otuz yıl taraf taraf Bir maksadıyle tab'-ı nefâ'is-pesendinin Yekpâre nûr olan bu kütüphâne-î nefîs Yekpâre servetiydi bu âlemde kendinin Ecdâd-ı pâkimiz gibi vakfetti millete Hayrânı oldu halk eser-î bî-menendinin Yâ Fahr-ı Kâinaat sen iyfâ et ecrini Dîvân-ı Kibriyâ'da bu Şark ercümendinin”
ÖNDER KİTAPLIĞI İbnülemin Mahmud Kemal İnal “Emirî Efendi merhumu hakkıyle târif ve tavsiften âcizim. Maamafih anlayabildiğimiz kadar birkaç söz söy- lemeği muvafık gördüm. İslâm ve Osmanlı tarihine, edebiyata ve ilm-i ahval-i kütübe vâkıf olan bazan âkilâne sözler söyleyen ve yazan bu zât-ı muhterem, ba- zan da öyle acîb laflar savurur, öyle garib haller gösterir ki samiîn ve nazırın duçâr-ı hayret olurdu. Nefsine fev- kalâde itimadı vardı. Kendini her âlimin, eserlerini her eserin fevkında görürdü. ‘Fâzıl-ı muhterem, üstâd-ı mu- azzam, emîr-i mülk-i sühan’ unvanlarıyla alkışlayanlar- dan kısm-ı âzâmının, istihza ettiklerini hissedemeyerek kendini hakikaten mülk-i sühanın emîri ve âlem-i ilmin hâkim-i bî-nazîri addeder ve mütehakkimâne, bü’l- fuzûlâne tavırlar ibraz eylerdi.” Ahmet Refik Altınay “Emîrî gayet dindardı, eski Osmanlı an’anesine son derece merbuttu. Eslâfa hürmeti harikulâde idi. Merhum olan zevat hakkında bile “Hazretleri” tabirini kullanarak hürmetini izhardan kendini alamazdı. Emîrî Efendi, âde- ta ondördüncü asr-ı hicrîde dokuzuncu asr-ı hicrî zihni- yetini taşırdı.” Mithat Cemal Kuntay “35 sene evvel sahhaflarda, kitapçı dükkânında sükût ederek oturan bir adam görürdüm: Ali Emirî Efen- di. 52
ALİ EMÎRÎ Ali Emirî Efendi, kitapçı dükkanında birini bekli- yormuş gibi, sokağa ait bir çehreyle otururdu; halbuki onun beklediği şey dükkânın içindeydi: Kitap!.. Çünkü Emirî Efendi kitapçı dükkânında saatlerce oturuyor de- mek, kitapçı bir gün evvel bir terekeden mutlaka bir ki- tap aldı demekti. Çünkü Emirî Efendi bunu mutlaka duyardı. Ve bu yazma kitabı Emirî Efendi ucuz almayı, kitap- çı pahalı satmayı düşünür, ikisi de hırsları belli olmasın diye susarlardı. Nihayet, kitapçı bir ‘define’ bulduğunu söyleyerek Emirî’ye bir kitap uzatırdı. Fakat Emirî Efendi ‘define’yi elinin tersiyle iterdi: -İstemem, bir eşi bizim kütüphanede var! Bu cevabı, kitapçı, Emirî Efendi’ye yakıştıramaz, meslek namına kızardı: -Eşi kütüphanenizde varsa ne çıkar? Rıza Paşa haz- retlerinin kütüphanelerinde bir yazma kitaptan üç, dört nüsha bulunur. Emirî Efendi bu sefer Rıza Paşa’nın kütüphanesine kızardı: -Rıza Paşa’nın kütüphanesi mi? Hangi kütüphane? O, Ahmet Vefik Paşa’nın kütüphanesini aldı. Toplama- dı, hazır buldu. Bu münakaşa bir kavga sesiyle başladığı halde kavga çıkmazdı; ve Emirî Efendi yazma kitabı satın alır, gider- di. Sonra ikisi birbirlerinin arkasından mahremane eğle- nirlerdi: Kitabı ucuz aldığı için Emirî Efendi kitapçının cehaletine, kitapçı pahalı sattığı için Emirî Efendi’nin saflığına gülerdi.” 53
ÖNDER KİTAPLIĞI Rıza Nur “Bir adam ki ömrünü manuskri toplamaya hasreder, bu kitapları memuriyette dolaştıkça oradan oraya taşır, aldığı maaşı yemez, bunlara verir; nihayet bir kütüphane yapıp oraya kor, böyle adam herkesin samimi sevgisine ve hürmetine lâyıktır; adı her gün hürmetle anılır. Yal- nız Divânu Lugati’t-türk’ü bizim Maârif Nezâreti bile kıymetini bilmediği bir zamanda satın alıp kaybolmak- tan kurtarması bu adamın adını altın yazı ile yazmaya kâfidir. Bu kitap öyle bir hazinedir ki Türk’ü, ilmi ihya etmiştir.” Muhtar Tevfikoğlu “Emîrî Efendi’nin ihtiras derecesine varan tek mera- kı, kitaptı. Son nefesine kadar bu ihtirasla yaşamış, yok- sulluklarını, kederlerini, kırgınlıklarını eski kitapların yıpranmış ciltlerinde, sararmış yapraklarında unutmuş- tur. Birçoğu el yazması binlerce eski eser, gözünden bile kıskanarak muhafaza ettiği sevgilileriydi. Dünyasının ufukları onlarla ağarıyor, onlarla kararıyordu. Kitap tozları polen tozlarına benzer: Hayatın deva- mını sağlayan tozlar… Kitap tozları içinde yaşadı Emîrî Efendi. O eserlerin müellifleriyle her gün yeniden dün- yaya geldi, onlarla uzun ve vefalı bir dostluk kurdu. Gezdiği, dolaştığı yerlerde, asgarî zarurî ihtiyaçları dışında hiçbir şeye masraf etmeden, maaşından artırdığı paralarla birçok kitaplar satın almış ve son günlerine kadar da, eksilmeyen bir sevgi ve şevkle kitap toplamaya 54
ALİ EMÎRÎ devam etmiştir. Nihayet, ömrü boyunca, nice maddî ve mânevî sıkıntılar bahasına biriktirdiği 15.000 kadar ki- tabı, İstanbul’da Fatih’de Şeyhülislam Feyzullah Efendi medresesinde kurduğu kütüphaneye vakfetmiştir.” Ekrem Işın “Ali Emîrî Efendi, klasik anlamda bir kitap koleksi- yoncusu sayılmaz. Basmakalıp bir ifadeyle onu ‘kitap sever’ saymak yanıltıcıdır. Örneklerine Osmanlı kültür tarihinde sıkça rastladığımız kütüphane kurucularından ise çok farklı bir kişiliği temsil eder. O halde bu ilginç figürü nasıl tanımlayacağız? Öncelikle Ali Emîrî Efendi, 19. Yüzyıl Osmanlı taş- rasının orta tabaka değerleriyle yetişmiş, modernleşme- nin karşı kutbunda yer alan muhafazakar bir kişiliktir. Kaybolan geleneksel dünyanın bilgisini edinmek için kitaplara ilgi duymuş, onları bir koleksiyoncunun fetiş objeleri olarak değil, kapsadıkları kültürel evrenin geniş- liği oranında sahiplenmeye çalışmıştır. Bu açıdan Emîrî Efendi’nin temel eylemi toplamaktan çok, okumak üze- rine odaklanır. Küçük yaştan itibaren kitap toplamayı değil, kitap okumayı düstur edindiğini ısrarla belirtmesi bundandır. Dikkatlerden kaçan bir başka nokta onu kla- sik koleksiyoncu tipinden ayırır. Çeşitli nedenlerle sahip olamadığı kitapları bizzat kendisi kopya ederek kütüp- hanesine kazandırmıştır. 700’den fazla nadir kitabı bu suretle çoğaltan Ali Emîrî Efendi’nin bu davranışı, kitaba estetik değer biçen bir koleksiyoncunun geleneksek tav- rıyla çelişmektedir.” … 55
ÖNDER KİTAPLIĞI “Ali Emîrî Efendi’nin hayatı, zirve ile uçurum ara- sında gidip gelen, ama daima küçük adımların güvenli yolunu takip eden tipik bir taşralı insan macerasıdır. Son dönem Osmanlı kültür çevresinde daha çok bir kitap toplayıcısı olarak tanınan bu ilginç figür, aslında kendi- sine biçilen yüzeysel kimliğin sınırlarını aşmış, 19. yüz- yıl insanı için bir hayli aykırı sayılabilecek, dönemi ka- panmaya yüz tutmuş kültür gelenekleriyle beslenerek kendi kişisel dünyasını inşa etmiştir.” … “Ali Emîrî Efendi’yi değerlendiren bütün çağdaşları, aralarında muhalif olanlar bile, tek bir noktada görüş birliği içindedirler: O, geleneksel kültürü şaşırtıcı biçim- de kaydeden bir hafıza ve geçmişi tekrar ederek yaşanan zamana aktaran bir taklit ustasıdır. Hafızasında zaptetti- ği binlerce şiir, biyografi bilgisi ve ayrıntıyla meydana getirdiği kültürel repertuvar, modernleşmenin yıkıcı et- kisi altında unutulmaya terkedilmiş imparatorluk mira- sının yeniden derlenip toparlanması anlamına gelmekte- dir.” 56
Kaynakça • Aksakal, Ali, “Ölümünün 60. Yılında Kitap Dos- tu Ali Emiri Efendi (1858-24 Ocak 1924)” Türk Kütüphaneciler Derneği Bülteni, Cilt: XXXIII, Sa- yı: 1, s. 31-35, Ankara, 1984. • Ali Emîrî, Mir’âtü’l-Fevâ’id Fî Terâcimi Meşâhîri Âmid: Diyarbakır Ulemâ ve Eşrâfı Mukaddime Cilt I (İnceleme-Metin-Tıpkıbasım), Yay. Haz.: Günay Kut, Mesud Öğmen, Abdullah Demir, Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, İstan- bul, 2014. • Ali Emîrî, Mir’âtü’l-Fevâ’id Fî Terâcimi Meşâhîri Âmid: Diyarbakır Ulemâ ve Eşrâfı Cilt II (İncele- me-Metin-Tıpkıbasım), Yay. Haz.: Günay Kut, Mesud Öğmen, Abdullah Demir, Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, İstanbul, 2014. • Bilge, Kilisli Rifat, “Divanü Lûgat it-Türk ve Ali Emirî Efendi”, Türk Kütüphaneciler Derneği Bül- teni, Cilt: 20, Sayı: 3, s. 156-172, Ankara, 1971. • Birinci, Ali, “Kitabistan Mülkünün Sultanı: Ali Emîrî Efendi”, Dergâh, Sayı: 47, s. 20, İstanbul, 1994. • Cunbur, Müjgân, “Ali Emirî Efendi, Kütüphanesi ve Çıkardığı Mecmua”, Erdem Atatürk Kültür Merkezi Dergisi, Atatürk Kültür, Dil ve tarih Yük-
ÖNDER KİTAPLIĞI sek Kurumu Atatürk Kültür Merkezi, Cilt: 6, Sayı: 16, s. 239-251, Ankara, 1990. • Çelik, Kemal, Bir Kitap Dostu Ali Emîrî Efendi, Mor Yayınları, Ankara, 2007. • Dağlar, Abdülkadir, “Tezkire-yi Şu’arâ-yı Âmid’in Kaynakları ve Kültür Tarihine Kaynaklığı”, Alî Emîrî Hatırasına Uluslararası VIII. Klâsik Türk Edebiyatı Sempozyumu, TC Diyarbakır Valiliği Kültür Sanat Yayınları, Diyarbakır, 2014, s.137- 150 • Erdoğan Çeltik, Seher, “Ali Emiri’nin Osmanlı Tarih ve Edebiyat Mecmuası”, Turkish Stu- dies=Türkoloji Araştırmaları: International Peri- odical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, Cilt: VIII, Sayı: 1 [Prof. Dr. Amil Çelebioğlu Armağanı], s. 237-247, İstanbul, 2013. • Erdoğan Çeltik, Seher, “Ali Emiri’nin Biyografi Çalışmaları ve Tezkire-i Şuarâ-yı Âmid”, Mustafa İsen Adına Uluslararası Sempozyum: Klasik Türk Edebiyatında Biyografi -Bildiriler- (Nevşehir, 6-8 Mayıs 2010), Ankara, 2011, s.259-266. • Gençboyacı, Melek, “Ali Emîrî Efendi ve Divanü Lugati’t-Türk”, 2. Uluslararası Türkiyat Araştır- maları Bilgi Şöleni Bildirileri: Kaşgarlı Mahmud ve Dönemi, Türk Dil Kurumu, Ankara, 2009, s.251- 260. • Gürlek, Dursun, Ayaklı Kütüphaneler, Kubbealtı Neşriyatı, İstanbul, 2003. • Işın, Ekrem (Haz.), Millet Yazma Eser Kütüpha- nesi’nden Bir Seçme Ali Emîrî Efendi ve Dünyası / 58
ALİ EMÎRÎ Fermanlar, Beratlar, Hatlar, Kitaplar, Pera Müzesi Yayını, İstanbul, 2007. • İnal, İbnü’l-emin Mahmud Kemal, Son Asır Türk Şairleri, Haz.: Müjgân Cunbur, Atatürk Yüksek Kurumu Atatürk Kültür Merkezi Yayınları, Cilt: 1, s. 453-471, Ankara, 1999. • İnalcık, Halil, “Mehmed II.”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Cilt: 28, s. 395-407, Türkiye Diyanet Vakfı, Ankara, 2003. • Kuntay, Mithat Cemal, “Kitap Sevenler”, Türk Kütüphaneciler Derneği Bülteni, XIX. cilt, 1. sayı, s. 27-31, Ankara, 1971 (İlk Yayımlandığı Yer: Her Ay, Cilt: I, Sayı: 3, s. 117-125, 1937) • Tevfikoğlu, Muhtar, “'Millet Kütüphanesi' Kuru- cusu Ali Emiri Efendi”, Türk Kütüphaneciler Der- neği Bülteni, Cilt: XX, Sayı: 3, s. 147-155, Anka- ra, 1971. • Tevfikoğlu, Muhtar, Ali Emîrî Efendi, Kültür Ba- kanlığı Yayınları, Ankara, 1989. • Yakıt, İsmail, “Ali Emîrî Efendi’nin Tarih Dü- şürme Sanatındaki Yeri”, Alî Emîrî Hatırasına Uluslararası VIII. Klâsik Türk Edebiyatı Sempoz- yumu, TC Diyarbakır Valiliği Kültür Sanat Yayın- ları, Diyarbakır, 2014, s. 457-466. • www.millet.yek.gov.tr 59
Search
