การศึกษาวิเคราะห์ความเชื่อในตำนานเขตภาคเหนือตอนบน (2)

รายงานการวิจัย การศึกษาวิเคราะห์ความเชื่อใน ตำนานเขตภาคเหนือตอนบน จัดทำโดย นางสาว วิไลวรรณ เข้มขัน งานวิจัยนี้ได้รับทุนอุดหนุนการวิจัย จากมหาวิทยาลัยราชภัฏลำปาง ปีการศึกษา ๒๕๕๙ 081-950-2340 ห้องสมุดคณะมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ [email protected]

บทคัดย่อ การศึกษาวิจัยตำนานในเขตภาคเหนือครั้งนี้ ได้รวบรวมข้อมูลจาก สำนักงานวัฒนธรรมจังหวัดในเขต ภาคเหนือ จังหวัดละ 3 เรื่อง 8 จังหวัด รวมทั้งหมด 24 เรื่อง มีจุดมุ่งหมายเพื่อศึกษาประวัติความเป็นมาของ ตำนานใน เขตท้องถิ่นเขตภาคเหนือตอนบนและวิเคราะห์ความเชื่อที่ปรากฏในตำนานท้องถิ่น เขตภาคเหนือ ตอนบน โดยผู้วิจัยได้รวบรวมตำนานในเขต ภาคเหนือตอนบน 8 จังหวัด ได้แก่ จังหวัดแพร่ จังหวัดน่าน จังหวัดลำพูน จังหวัดลำปาง จังหวัดเชียงใหม่ จังหวัดเชียงราย จังหวัดพะเยาและจังหวัดแม่ฮ่องสอน โดยนำ ทฤษฎีของบุปผา ทวีสุข มาเป็นกรอบในการวิเคราะห์ ซึ่งประกอบด้วยกรอบการ วิเคราะห์ ความเชื่อไว้ 15 ประเภท คือ 1.ความเชื่อเกี่ยวกับการเกิดการตาย 2.ความเชื่อเกี่ยวกับโชคลาง 3.ความเชื่อเกี่ยวกับความฝัน และการทำนายฝัน 4.ความเชื่อเกี่ยวกับฤกษ์ยาม 5.ความเชื่อเรื่องเวทย์มนต์คาถา เครื่องรางของขลัง และ ไสยศาสตร์ 6.การดูลักษณะดี ชั่วของคนและสัตว์ต่างๆ 7 ความเชื่อเรื่องสิ่ง ศักดิ์สิทธิ์ เช่น เทวดา เจ้าพ่อ เจ้าที่ เจ้าแม่ ผี ยักษ์ เปรต เช่น ผีกระสือ ผีปอบ ผี ตานี ฯลฯ 8.ความเชื่อเรื่องเคล็ดและการแก้เคล็ดต่างๆ 9.ความเชื่อเรื่องมงคลและ อัปมงคล 10.ความเชื่อเกี่ยวกับจำนวนนับ 11.ความเชื่อเกี่ยวกับปรากฏการณ์ ธรรมชาติ 12.ความเชื่อเกี่ยวกับเรื่องยากลางบ้าน 13.ความเชื่อเกี่ยวกับเรื่องนรก สวรรค์ ชาติใหม่ 14.ความเชื่อเกี่ยวกับอาชีพ 15.เบ็ดเตล็ดอื่นๆ

ผลจากการวิเคราะห์ พบตำนานพื้นบ้านที่มีความเชื่อตามหลักเกณฑ์ จำนวน 24 เรื่อง เป็นความเชื่อเรื่องสิ่งศักดิ์สิทธิ์และความเชื่อเกี่ยวกับ ปรากฏการณ์ธรรมชาติ มากที่สุด รองลงมา คือ ความเชื่อ เกี่ยวกับ การเกิดการ ตาย ความเชื่อเกี่ยวกับเวทมนต์คาถา เครื่องรางของขลังและไสยศาสตร์ เบ็ดเตล็ดอื่นๆ และพบน้อยที่สุด คือ ความเชื่อเกี่ยวกับฝันและการทำนายฝัน การดูลักษณะดีชั่วของคนและสัตว์ต่างๆ ความเชื่อเรื่องมงคลและอัปมงคล และความเชื่อที่ไม่ปรากฏได้แก่ ความเชื่อเกี่ยวกับโชคลาง ความเชื่อ เกี่ยวกับ ฤกษ์ยาม ความเชื่อเรื่องเคล็ดและการแก้เคล็ดต่างๆ ความเชื่อเกี่ยวกับ จำนวนนับ ความเชื่อเกี่ยวกับ เรื่องยากลางบ้าน และความเชื่อเกี่ยวกับอาชีพ

สรุปผลการศีกษาค้นคว้า การวิเคราะห์ความเชื่อในตำนานพื้นบ้านเขตภาคเหนือตอนบน ความเชื่อ 15 ประเภท สรุปได้ดังนี้ 1. ความเชื่อเรื่องสิ่งศักดิ์สิทธิ์ พบในตำนานเขตภาคเหนือตอนบน 5 เรื่อง จาก ตำนานพื้นบ้าน 24 เรื่อง คือ ตำนานแม่นางแก้ว ตำนานพระธาตุจอมแจ้ง ตำนานพระธาตุจอมแว่ ตำนานแพะเมืองผีและตำนาน วัดไก่แก้ว 2. ความเชื่อเกี่ยวกับปรากฏการณ์ธรรมชาติ พบในตำนานเขตภาคเหนือตอน บน 5 เรื่อง จากตำนาน พื้นบ้าน 24 เรื่อง คือ ตำนานถ้ำผานางคอย ตำนาน พระธาตุแช่แห้ง ตำนานแม่น้ำร่องช้าง ตำนาน ตอยด้วนและตำนานพระแก้ว มรกตวัดพระธาตุลำปางหลวง 3. ความเชื่อเกี่ยวกับการเกิดการตาย พบในตำนานเขตภาคเหนือตอนบน 2 เรื่อง จากตำนานพื้นบ้าน 24 เรื่อง คือ ตำนานรักพระลอและตำนานกำพร้า บัวตอง หรือหมาขนคำ 4. ความเชื่อเกี่ยวกับเวทมนต์คาถา เครื่องรางของขลังและไสยศาสตร์ พบใน ตำนานเขตภาคเหนือ ตอนบน 2 เรื่อง จากตำนานพื้นบ้าน 24 เรื่อง คือ ตำนานขุนหลวงวิรังคะและ ตำนานป่ามะเขือแจ้ 5. เบ็ดเตล็ดอื่นๆ พบในตำนานเขตภาคเหนือตอนบน 2 เรื่อง จากตำนานพื้น บ้าน 24เรื่อง คือ ตำนานดอยนางนอนและตำนานมะเมี้ยะ

6. ความเชื่อเกี่ยวกับฝันและการทำนายฝัน พบในตำนานเขตภาคเหนือตอน บน 1 เรื่อง จากตำนาน พื้นบ้าน 24 เรื่อง คือ ตำนานเวียงพางคำ 7. การดูลักษณะดีชั่วของคนและสัตว์ต่างๆ พบในตำนานเขตภาคเหนือตอน บน 1 เรื่อง จากตำนาน พื้นบ้าน 24 เรื่อง คือ ตำนาน 8. ความเชื่อเรื่องมงคลและอัปมงคล พบในตำนานเขตภาคเหนือ 9. ความเชื่อที่ไม่ปรากฏ ได้แก่ ความเชื่อเกี่ยวกับโชคลาง ความเชื่อเกี่ยวกับ ฤกษ์ยาม ความเชื่อเรื่อง เคล็ดและการแก้เคล็ดต่างๆ ความเชื่อเกี่ยวกับ จำนวนนับ ความเชื่อเกี่ยวกับเรื่องยากลางบ้าน และ ความเชื่อเกี่ยวกับอาชีพ

อภิปรายผล ตำนานเป็นวรรณกรรมมุขปาฐะซึ่งเป็นเรื่องราวที่เล่าสืบทอดกันมา ตั้งแต่บรรพบุรุษ โดยเชื่อ กันว่า เป็นสิ่งที่เกิดขึ้นจริงเพราะมีสถานที่ที่เกี่ยวข้องยัง ปรากฏอยู่ในปัจจุบันหรือมิเช่นนั้นผู้สูงอายุใน ท้องถิ่นนั้นๆ ได้เล่าต่อๆกัน จนเป็น ตำนานประจำท้องถิ่นตำนานเกิดจากมนุษย์ในอดีตที่เล่าขาน มีสาระที่สนุกสนาน เพลิดเพลินใจ ขณะเดียวกันก็แฝง ไว้ด้วยความรู้ คุณธรรม วัฒนธรรม ความเชื่อ และค่านิยมต่างๆ ที่ปรากฏอยู่ในตำนาน แต่ละเรื่อง ตำนาน อาจเกิดจากสิ่งแวด ล้อมใกล้ๆตัวของมนุษย์ ทำให้มนุษย์ได้เล่าเรื่องราวเกี่ยวพันกับธรรมชาติและอาจ เกิด จากมนุษย์คิดขึ้นเอง เพื่อจะสร้างสรรค์ให้คนรุ่นต่อๆ มา มีความเชื่อ ความผูกพันและเป็นคติสอนใจให้ฟัง ปฏิบัติตามดังนั้นตำนานจึงมีสาระที่สะท้อน สังคมหรือเหตุการณ์ในอดีตได้เป็นอย่างดี จากการวิเคราะห์เอกสารพบว่า ตำนานในเขตภาคเหนือตอนบน ซึ่งผู้วิจัยได้รวบรวมขึ้นจาก เอกสารต่างๆที่จัดพิมพ์เป็นลายลักษณ์อักษรเรียบร้อย แล้ว ณ ศูนย์วัฒนธรรมทั้ง 4 จังหวัด พบตำนาน พื้นบ้านที่มีความเชื่อตามหลัก เกณฑ์ จำนวน 24 เรื่อง เป็นความเชื่อเรื่องสิ่งศักดิ์สิทธิ์และความเชื่อ เกี่ยวกับ ปรากฏการณ์ธรรมชาติ มากที่สุด รองลงมา คือ ความเชื่อเกี่ยวกับการเกิดการ ตาย ความเชื่อ เกี่ยวกับเวทมนต์คาถา เครื่องรางของขลังและไสยศาสตร์ เบ็ดเตล็ดอื่นๆ และพบน้อยที่สุด คือ ความเชื่อ เกี่ยวกับฝันและการทำนายฝัน การดูลักษณะดีชั่วของคนและสัตว์ต่างๆ ความเชื่อเรื่องมงคลและอัปมงคล และ ความเชื่อที่ไม่ปรากฏได้แก่ ความเชื่อเกี่ยวกับโชคลาง ความเชื่อเกี่ยวกับฤกษ์ยาม ความเชื่อเรื่อง เคล็ดและการแก้เคล็ดต่างๆ ความเชื่อเกี่ยวกับจำนวนนับ ความ เชื่อเกี่ยวกับเรื่องยากลางบ้าน และความ เชื่อเกี่ยวกับอาชีพ

จากการวิเคราะห์ทำให้เกิดความเข้าใจในเรื่องความเชื่อเกี่ยวกับสิ่ง ศักดิ์สิทธิ์ คนสมัยก่อนมี ความเชื่อถือกันมากพอสมควร กล่าวคือ เขาเชื่อว่า อำนาจของสิ่งศักดิ์สิทธิ์จะช่วยให้มีความมั่นใจ และ รู้สึกถึงความมั่นคงในชีวิต อาจเป็นเพราะความไม่รู้ ความกลัวในสิ่งต่างๆที่มองไม่เห็น จึงหาจุดหรือที่พึ่ง ยึดเหนี่ยวทางจิตใจ แตกต่างกับสมัยปัจจุบันนี้ หนุ่มสาวบางคนมักไม่เชื่อในสิ่ง เร้นลับและพิสูจน์ไม่ได้แล้ว เพราะถือว่าเป็นเรื่องงมงาย ความเชื่อเกี่ยวกับการเกิดการตาย นรกสวรรค์ ชาติภพ ตายแล้ว เกิดใหม่ สมัยก่อนมีความเชื่อ กันว่า เมื่อคนเราตายแล้วจะไปเกิดใหม่ เพราะ ฉะนั้น จะต้องสร้างบุญกุศลในชาตินี้ไว้ให้มาก ความเชื่อเรื่องคือ ความเชื่อเกี่ยวกับฝันและการทำนายฝัน การดู ลักษณะดีชั่วของคนและสัตว์ ต่างๆ ความเชื่อเรื่องมงคลและอัปมงคล จาก ตำนานที่นำมาวิเคราะห์ พบความเชื่อนี้น้อย สอดคล้องกับ งานวิจัยของ วรรณศิริ เพชรเพรี (2539) ได้ศึกษาเรื่อง วิเคราะห์ความเชื่อในนิทาน พื้นบ้านเขตภาคเหนือตอนล่าง ซึ่งได้กล่าวว่า เหตุผลทีพบความเชื่อในเรื่องดัง กล่าวน้อย อาจเป็นเพราะเนื่องจาก ผู้ที่มีความรู้ด้านนี้น้อย แม้จะมีผู้ที่มีความ เชื่อในเรื่องนี้อยู่ก็ตาม

ความเชื่อเกี่ยวกับโชคลาง ความเชื่อเกี่ยวกับฤกษ์ยาม ความเชื่อ เรื่องเคล็ดและการ แก้เคล็ดต่างๆ ความเชื่อเกี่ยวกับจำนวนนับ ความเชื่อเกี่ยว กับเรื่องยากลางบ้าน และความเชื่อเกี่ยวกับ อาชีพ ไม่ปรากฏ อาจเป็นเพราะ ส่วนมากไม่มีความรู้ในเรื่องนี้มากพอ และหาผู้ที่มีความรู้ในด้านนี้น้อยมาก ส่วนคนที่มีความรู้ก็อาจจะถ่ายทอดความรู้ให้กับเฉพาะแต่คนในครอบครัว ในที่สุดความรู้เรื่องนั้นก็หายไป ในที่สุด ข้อเสนอแนะ ควรมีการศึกษา ความเชื่อในตำนานพื้นบ้านของจังหวัดต่างๆ ที่ยัง ไม่ได้บันทึกเป็นลายลักษณ์อักษร โดยการสัมภาษณ์จากผู้รู้หรือผู้ใหญ่ เป็นการ อนุรักษ์วรรณกรรมประเภทมุขปาฐะมิให้สูญหายไปตาม กาลเวลา หรือตาม อายุขัยของผู้รู้