ขจัดจน พ้นจน ลำปางแก้จน

ขจัดจน พ้นจน ลำปางแก้จน การสังเคราะห์ผลการดำเนินโครงการ OPETING MODEL (OM) การพัฒนาพื้นที่เชิงระบบพื้นที่ตำบลหัวเมือง ตำบลเสด็จ ตำบลเมืองยาว และตำบลแม่สัน จังหวัดลำปาง F.ห้องสมุดคณะมนุษยศาสตร์และสั งคมศาสตร์ โทร.081-950-2340 [email protected]

บทคัดย่อ การสังเคราะห์ผลการดำเนินโครงการ Operating Model (OM) การพัฒนาพื้นที่เชิงระบบ พื้นที่ตำบลหัวเมือง ตำบลบ้านเสด็จ ตำบลเมือง ยาวและ ตำบลแม่สัน จังหวัดลำปาง มีวัตถุประสงค์เพื่อติดตามและสังเคราะห์ ผลการดำเนิน งานของโครงการโมเดลการพัฒนาพื้นที่เชิงระบบทั้ง 3 พื้นที่ สังเคราะห์เป็นข้อมูลเชิง คุณภาพ เพื่อเป็นแนวทางการขับเคลื่อนการพัฒนา โมเดล แก้ไขแก้ปัญหาความยากจน ของคนจนเป้าหมายจังหวัดลำปาง ผลการสังเคราะห์ พบว่า OM ชุดที่ 1 “หัวเมืองซิตี้: วิถีเกษตร พื้นที่สูง” ส่งเสริม การปลูกดาวเรืองตัดดอก และการเลี้ยงแมลงเศรษฐกิจ \"จิ้งหรีดทองคำ มีกลุ่มคนจน เป้าหมาย 12 ราย และ 47 รายตามลำดับมี เกษตรกรเป็นข้อต่อในการดำเนินโครงการ นักวิจัยทำหน้าที่ติดตาม หนุนเสริมและหาตลาด รวมทั้งผลักดันการต่อยอดกับผู้ ประกอบการตลาดไท กลุ่มเพาะเลี้ยงจิ้งหรีดขยายกลุ่มเพาะเลี้ยง นำผลผลิตจำน่ายใน ตลาดและ ช่องทางออนไลน์ OM ชุดที่ 2 “บ้านเสด็จ: เคล็ดลับสร้างรายได้” ผลิตหญ้า อาหารสัตว์ และการเลี้ยงไก่พันธุ์พื้นเมือง มีคนจนเป้าหมายเข้าร่วมโครงการ 47 ครัว เรือน และ 21 ครัวเรือนตามลำดับ การปลูกหญ้าเพื่อทดแทนการ ปลูกสับปะรด และ เลี้ยงไก่พื้นเมืองช่วยสร้างรายได้ให้คนจนในพื้นที่ นอกจากนี้ยังมีหน่วยงานภาครัฐและ เอกชนในพื้นที่ร่วมหนุนเสริม กลุ่มเป้าหมาย เพื่อสร้างรายได้อย่างต่อเนื่อง และ OM ชุดที่ 3 “พ้นจน: กับ คนเมืองยาว แม่สัน” ส่งเสริมอาหารปลอดภัย และสร้างอาชีพ เพาะเลี้ยงไส้เดือนดินผลิตปุ๋ยอินทรีย์ต้นทุนต่ำมีคนจนเป้าหมายเข้าร่วมโครงการ 32 ครัวเรือน และ 29 ครัวเรือนตามลำดับการปลูกผักและเพาะเลี้ยงไส้เดือนดิน จำหน่าย ทำให้คนจนสูงวัยภาคภูมิใจในการสร้างอาชีพ/สร้างรายได้ ไม่เป็น ภาระแก่ลูกหลาน และยังจำหน่ายปุ๋ยและแม่พันธุ์ไส้เดือนจากผลผลิตใน โครงการเสริมรายได้ คำสำคัญ : การพัฒนาโมเดล, การแก้ไขปัญหาความยากจนจังหวัดลำปาง, การพัฒนา พื้นที่เชิงระบบ

บทสรุป ผลการดำเนินโครงการ Operating Model (OM) การพัฒนาพื้นที่เชิงระบบ พื้นที่ตำบลหัวเมือง ตำบลบ้านเสด็จ ตำาบลเมืองยาว และตำาบลแม่สัน จังหวัดลำปาง บทสรุป ผลการดำเนินโครงการ Operating Model (OM) การพัฒนาพื้นที่ เชิงระบบ พื้นที่ตำบลหัวเมือง ตำบลบ้านเสด็จ ตำบลเมือง ยาวและตำบล แม่สัน จังหวัดลำปาง งานสังเคราะห์ “ขจัดจน พ้นจน ลำปางแก้จน” ชุดนี้ เป็นการสังเคราะห์ ผลการดำเนินโครงการ Operating Model (OM) การพัฒนาพื้นที่เชิงระบบ พื้นที่ตำบล หัวเมือง ตำบล บ้านเสด็จ ตำาบลเมืองยาว และตำบลแม่สัน จังหวัดลำปาง “ภายใต้ โครงการ: การพัฒนาระบบสนับสนุนการทำงานเชิงพื้นที่ เพื่อแก้ไข ปัญหา ความยากจน แบบเบ็ดเสร็จและแม่นยำพื้นที่จังหวัดลำปาง” หรือ “โครงการลำปางแก้ จน” (ปีที่ 1) ปีงบประมาณ 2564 โดยมี ดร. ดวงใจ พุทธวงศ์ เป็นหัวหน้าโครงการ และ นักวิจัยในโครงการ รวมทั้งสิ้น 20 คน ในปี 2564 โครงการนำร่องการพัฒนาโมเดลการ พัฒนาพื้นที่เชิงระบบ Operating Model (OM) จากฐานข้อมูลเชิงพื้นที่ที่จัดเก็บข้อมูล คนจน เป้าหมายที่กระจายในพื้นที่จังหวัดลำปาง ตามฐานข้อมูล TPMAP ปี 2562 ที่โครงการกำาหนดพื้นที่ค้นหาสอบทานคนจนกลุ่มเป้าหมาย 6 อำเภอ ได้แก่ อำาเภอ เมือง อำาเภอห้างฉัตร อำเภอแม่เมาะ อำเภอเมืองปาน อำเภองาว และอำเภอเถิน โดยมีการพัฒนาโมเดลแก้จน 3 พื้นที่ ได้แก่ ตำบลหัวเมือง อำเภอเมืองปาน ตำบลบ้านเสด็จ อำเภอเมือง และตำบลเมืองยาว ตำบล แม่สัน อำเภอห้างฉัตร จังหวัดลำปาง โมเดลแก้จน Operating Model หรือ OM ชุดที่ 1 “หัวเมือง : วิถีเกษตร พืนทีสูง” มี 2 OM ย่อย คือ การส่งเสริม ผลผลิตทางการเกษตรพื้นที่สูงและการท่อง เที่ยวชุมชน (Highland agricultural promotion of products and community Tourism) และการส่งเสริมการเลี้ยงแมลงเศรษฐกิจ “จิ้งหรีดทองดำ” Promotion of Economic Insect Raising \"Common black Cricket\" การดำเนิน กิจกรรมครั้งนี้ OM 1 เป็นการพัฒนาคนจนเป้าหมายให้เข้าร่วมโครงการ “ปลูกดอกดาวเรืองตัดดอก” ทีมนักวิจัยดำเนินงานตามกระบวนการ โดยคัดเลือกกลุ่มคนจนเป้าหมายในพื้นที่ 12 ราย เป็นลูกปลูกกับ เกษตรกรที่เข้าร่วมโครงการ จำนวน 6 ราย

เพื่อฝึกกระบวนการ การเพาะเมล็ดดาวเรืองตัดดอกจากวิทยากร การพรวน-ไถ ดิน ขึ้นร่อง แปลงปลูก การปลูก การดูแล ใส่ปุ๋ย กำจัดวัชพืช และการเก็บเกี่ยว ผลผลิต เพื่อส่งจำหน่าย ส่วน OM 2 “การเลี้ยงจิ้งหรีดทองดำ” ผู้นำชุมชน คัดเลือกคนจนเป้าหมายเข้าร่วมโครงการ มีคนจนเป้าหมาย 47 ครัว เรือน โครงการเชิญวิทยากรอบรมความรู้ด้านวิธีการเลี้ยงจิ้งหรีด ทองดำการสร้างกล่อง เพาะเลี้ยงจิ้งหรีดทองดำ การเลี้ยงและการดูแล จิ้งหรีดทองดำ การเก็บผลผลิตจำหน่าย และการจำหน่ายไข่จิ้งหรีดเพื่อ เพาะเลี้ยงต่อไป เพื่อต่อยอดรายได้ในครัวเรือนและการ ส่งเสริมอาชีพ ให้กับชุมชนในพื้นที่ โมเดลแก้จน Operating Model หรือ OM ชุดที่ 1 “หัวเมือง : วิถีเกษตรพื้นที่ สูง” มี 2 OM ย่อย คือ การส่งเสริม ผลผลิตทางการเกษตรพื้นที่สูงและการท่องเที่ยว ชุมชน (Highland agricultural promotion of products and community Tourism) และการส่งเสริมการเลี้ยงแมลงเศรษฐกิจ “จิ้งหรีดทองดำ” Promotion of Economic Insect Raising \"Common black Cricket\" การดำเนิน กิจกรรมครั้งนี้ OM 1 เป็นการพัฒนาคนจนเป้าหมายให้เข้าร่วมโครงการ “ปลูกดอกดาวเรืองตัดดอก” ทีมนักวิจัยดำเนินงานตามกระบวนการ โดยคัดเลือกกลุ่มคนจนเป้าหมายในพื้นที่ 12 ราย เป็นลูกปลูกกับ เกษตรกรที่เข้าร่วมโครงการ จำนวน 6 ราย เพื่อฝึกกระบวนการ การเพาะเมล็ดดาวเรืองตัดดอกจากวิทยากร การพรวน-ไถดิน ขึ้นร่อง แปลงปลูก การปลูก การดูแล ใส่ปุ๋ย กำจัดวัชพืช และการเก็บเกี่ยว ผลผลิตเพื่อส่งจำหน่าย ส่วน OM 2 “การเลี้ยงจิ้งหรีดทองดำ” ผู้นำ ชุมชน คัดเลือกคนจนเป้าหมายเข้าร่วม โครงการมีคนจนเป้าหมาย 47 ครัวเรือน โครงการเชิญวิทยากรอบรมความรู้ด้านวิธีการ เลี้ยงจิ้งหรีด ทองดำการสร้างกล่องเพาะเลี้ยงจิ้งหรีดทองดำ การเลี้ยงและการดูแล จิ้งหรีดทองดำ การเก็บผลผลิตจำหน่าย และการจำหน่ายไข่จิ้งหรีดเพื่อ เพาะเลี้ยงต่อไป เพื่อต่อยอดรายได้ในครัวเรือนและการส่งเสริมอาชีพ ให้กับชุมชนในพื้นที่ จากการดำเนินโครงการนำร่อง OM “หัวเมืองซิตี้: วิถีเกษตร พื้นที่สูง” นักวิจัย ได้ขับเคลื่อนกิจกรรมตามหลักตลาดน้าการผลิต โดย ประสานผู้ประกอบการตลาดไท คือ คุณธนกร ลภัสเตชนนท์ เจ้าของ ร้านปลายฝนดอกไม้สดและร้านนายฟลาวเวอร์ รับซื้อ/จําหน่าย ดอกไม้ สดในตลาดไท หลังจากการดำเนินงานในโครงการครบ กำหนด ตามเวลา นักวิจัย กลุ่มเกษตรกร ตัวแทนเกษตรอำเภอเมืองปาน และคุณธนกร

ลภัสเตชนนท์ (ผู้ประกอบการ) ได้ร่วมหารือเพื่อต่อยอดการปลูกดาวเรือง ตัดดอกใน พื้นที่หัวเมืองต่อจากโครงการ ซึ่งคุณธนกรเป็นผู้ลงทุนเมล็ด พันธุ์ ปุ๋ย ให้เกษตรกร มีผู้สนใจเข้าร่วมโครงการ 6 ราย และในการดำเนินกิจกรรมครั้งนี้ เกษตรกรจะถือเป็น ข้อต่อในการจ้างงานคนจน เป้าหมายหรือกลุ่มเปราะบางในพื้นที่ให้มีโอกาสหารายได้ ด้านการเลี้ยงจิ้งหรีดทองดำ กลุ่มเพาะเลี้ยงจิ้งหรีดจำหน่าย ผลผลิตใน ตลาดทั่วไปและบางรายจำหน่ายผ่านช่องทางออนไลน์ ทั้งนี้ ผู้เพาะเลี้ยงบางรายขยาย การเลี้ยงต่อเนื่อง ส่วนบางรายที่มีปัญหา สุขภาพ ปัญหาด้านเวลา และไม่มีทักษะการ ดูแลจึงได้หยุดเลี้ยงไป ทั้งนี้จากการจัดเวทีสาธารณะ เพื่อสรุปการพัฒนา OM นำร่อง พื้นที่หัวเมือง ผู้นำในชุมชนที่เข้าร่วมโครงการ เห็นว่าควรพัฒนาเชิงบูรณาการกับ หน่วยงานทุกภาค โดยเฉพาะบูรณาการวิชาการและการหนุนเสริม เกษตรกร ดังที่ โครงการแก้จนฯ ได้จัดทำ ด้านการส่งเสริมการท่องเที่ยว ในชุมชนเห็นว่าต้องตระหนัก ถึง “ข้อดีของหัวเมือง” และ ตั้งคำถามว่า “หัวเมืองมีอะไรดี” เพื่อจะได้เชื่อมโยง คุณค่าให้เพิ่มมูลค่า โดยเฉพาะ เส้นทางการท่องเที่ยว “หัวเมืองกับน้ำแร่แจ้ซ้อน” ที่ เป็นสายน้ำแร่จาก ธรรมชาติ ควรจะผลักดันให้มีผลิตภัณฑ์ “จิ้งหรีดทองคำ สายน้ำแร่\" การส่งเสริมการท่องเที่ยวต้องพัฒนาในระดับอำเภอเมืองปาน ตำบล แจ้ซ้อน-ตำบลหัว เมือง เป็นเส้นทางท่องเที่ยววิถีสีเขียว การท่องเที่ยวเชิง เกษตรปลอดภัย ทั้งนี้ควรเชื่อม โยงผลิตภัณฑ์ในพื้นที่ เรื่องเล่า ตำนาน อัตลักษณ์ชุมชน และเมื่อมาหัวเมืองแล้ว สามารถบอกเล่าความเป็น หัวเมืองอย่างไร และต้องกลับมาหัวเมืองเพื่อท่องเที่ยวบน เส้นทาง ท่องเที่ยว “แจ้ซ้อน-หัวเมือง-แม่ขะจาน” ในมิติ “หัวเมือง : เมืองวิถีเกษตร พื้นที่สูง” แหล่งท่องเที่ยวสีเขียว อบอวลด้วยความรัก ความอบอุ่นในวิถี ธรรมชาติ ผ่านเรื่องเล่าความทรงจำของพื้นที่ รวมทั้งใช้อาหารเป็นสื่อใน

การสร้างอัตลักษณ์ของหัวเมือง เชื่อมทุนสังคม ทุนมนุษย์ ทุนธรรมชาติ ทุนวัฒนธรรม ทุนเศรษฐกิจ ซึ่งจุดเด่นของหัวเมือง “ธรรมชาติ วัฒนธรรม อาหาร” เพื่อการท่องเที่ยวและขับเคลื่อนเศรษฐกิจและพัฒนาพื้นที่ให้ยั่งยืน โมเดลแก้จน Operating Model หรือ OM ชุดที่ 2 “บ้าน เสด็จ : เคล็ดลับสร้าง รายได้” เป็น OM รูปแบบการพัฒนาระบบ สนับสนุนการทำงานเชิงพื้นที่เพื่อแก้ไข ปัญหาความยากจน แบบ เบ็ดเสร็จและแม่นยำในพื้นที่บ้านเสด็จ อำเภอเมือง ลำปาง ด้วยการ จัดการปศุสัตว์เพื่อพัฒนารายได้ (The System Development Model for Supporting the Area-based Implementation to Solve the Poverty Problem in Comprehensiveness and Precision at Ban Sadet Sub-district, Mueang Lampang District Through Livestock Management for Income Development) โมเดลนี้มี 2 กิจกรรม คือ การผลิตหญ้าอาหารสัตว์ และการเลี้ยงไก่พันธุ์พื้นเมือง จากการดำาเนินโครงการนำร่อง OM การผลิตหญ้าอาหารสัตว์และ การ เลี้ยงไก่พันธุ์พื้นเมือง ดำเนินงานภายใต้กิจกรรมการส่งเสริมสังคม การเกษตรแบบ ผสมผสาน โดยส่งเสริมอาชีพวงจรปศุสัตว์ ที่องค์การบริหาร ส่วนตำบลบ้านเสด็จ บรรจุไว้ในแผนส่งเสริมการเลี้ยงโคและหญ้าสำหรับ เลี้ยงสัตว์มีไม่เพียงพอ นอกจากนี้ยังมีการส่งเสริมอาชีพการเลี้ยงไก่พื้นเมือง เพื่อช่วยเหลือสำหรับ กลุ่มเป้าหมายที่เป็นผู้สูงอายุ กิจกรรมส่งเสริมปลูก หญ้าและเลี้ยงไก่พันธุ์พื้นเมือง เป็นการน่าร่องพัฒนาตามวัตถุประสงค์ของ OM เพื่อส่งเสริมช่องทางการสร้างราย ได้ และอาชีพให้กับกลุ่มคนจน เป้าหมายผ่านวงจรปศุสัตว์ของตำบลบ้านเสด็จ มีคนจนกลุ่มเป้าหมายเข้าร่วมโครงการ 47 ครัวเรือน โดย แบ่งเป็น 1 คนจนเป้าหมายต่อ 1 ผู้ประกอบการ ทีมวิจัยประสาน ศูนย์วิจัยและพัฒนาอาหาร สัตว์ลำปาง โดยมี คุณคณิต กันทะต้นผู้ประกอบการหญ้าอาหารสัตว์ “คณิตฟาร์ม” เป็นวิทยากรให้ความรู้ใน การผลิตหญ้าอาหารสัตว์กับ โครงการได้ รับคำแนะนำการปลูกหญ้า รูซี่ เนเปียร์ และ แพงโกล่า ให้แก่เกษตรกร หน่วยงาน ท้องถิ่นประสาน ผู้ประกอบการผู้เลี้ยงโคเนื้อในการเชื่อมโยงการจำหน่าย

การดำเนิน โครงการคนจนเป้าหมายมีรายได้เป็นและสามารถนำทักษะไป ประกอบ อาชีพได้ในอนาคต เริ่มมีการจัดตั้งกลุ่มวิสาหกิจชุมชนผู้ประกอบอาชีพ ปศุสัตว์ตำบลบ้านเสด็จ การปลูกหญ้าเพื่อสร้างอาชีพได้ในอนาคตอาจ จําเป็นต้อง ลดพื้นที่ปลูกสับปะรด เพื่อคนที่มีรายได้น้อยจะได้มีความ เป็นอยู่ที่ดีขึ้น ด้านการ เลี้ยงไก่พื้นเมือง มีคนจนเป้าหมายร่วมกิจกรรม 21 ครัวเรือน จากการวิเคราะห์ทุน 5 ด้าน พบว่าตำบลบ้านเสด็จอยู่ใน ระดับอยู่ยาก เมื่อส่งเสริมทักษะการเลี้ยงไก่ ดูแลโรงเรือน การฉีดวัคซีน การผสมพันธุ์ การจัดการเรื่องอาหาร และการจำหน่าย ส่งผลให้คนจน เป้าหมายให้ความสนใจสภาพแวดล้อมบ้านเรือนอย่างถูก สุขลักษณะ มากขึ้น หลังจากเลี้ยงไก่ 3 เดือน สามารถสร้างรายได้จากการจําหน่าย ไข่เชื้อ ลูกเจี๊ยบ แม่ไก่ สามารถลดต้นทุน ค่าอาหารเม็ด โดยการนำเศษ อาหารใน ครัวเรือนและการปลูกแหนแดงมาเป็นอาหารไก่ นอกจากนี้ มีการแลกเปลี่ยนกลุ่ม เลี้ยงไก่บ้านท่าส้มป่อย และตำบลทุ่งฝายด้วย จากการพัฒนา OM บ้านเสด็จเพื่อให้เกิดการยั่งยืนนั้น นอกจากหน่วยงาน บริหารในพื้นที่ คือ องค์การบริหารส่วนตำบลบ้าน เสด็จ ที่มีบทบาทสําคัญในการ พัฒนา ผ่านกลไกการทำงานในท้องถิ่น แล้ว ยังมีภาคีเครือข่ายที่เข้าร่วมหนุนเสริม โครงการ ได้แก่ แรงงาน จังหวัด มีบทบาทสำคัญในการสนับสนุนการซ่อมแซม เครื่องมือ ศูนย์วิจัยอาหารสัตว์ มีส่วนสำคัญในการใช้พื้นที่บ้านเสด็จศึกษาและ พัฒนาเป็นแหล่งพัฒนาพร้อมนำนวัตกรรมมาใช้ในพื้นที่ และปศุสัตว์ จังหวัด มี ส่วนสำคัญในการให้ความรู้ ติดตามการดำเนินงาน แก้ไข ปัญหา และเพิ่มช่อง ทางการแปรรูปผลิตภัณฑ์ให้มีประสิทธิภาพมากขึ้น

โมเดลแก้จน Operating Model หรือ OM ชุดที่ 3 “พ้นจน แก้จน ลำปาง แก้จน กับเมืองยาว แม่สัน” เป็นการพัฒนาตำบลเมือง ยาว ตำบลแม่สัน อำเภอ ห้างฉัตร ในการเพิ่มศักยภาพการจัดการชุมชน สู่การพัฒนาระบบอาหารปลอดภัย ชุมชนตำบลเมืองยาว และตำบล แม่สัน” ในโมเดล “ครัวเรือนสู้จน ชุมชนคนเมือง ยาว-แม่สัน (Enhancement of community management potential to develop a community food safety system Muang Yao Sub district and Mae San Subdistrict) Model \"Households fighting poor Muang Yao-Mae San Community) มีกิจกรรมส่งเสริม การพัฒนาระบบอาหารปลอดภัยชุมชนในการ สร้างรายได้ ตามแนวคิด “แปลงจิ๋วแก้จน....คนเมืองยาว-แม่สัน” และ “แปลงใหญ่แก้ จน สามัคคี...ชีวีมีสุข” ส่งเสริมอาชีพการเพาะและเลี้ยงไส้เดือนดินเพื่อผลิต ปุ๋ยอินทรีย์ต้นทุนต่ำเชิงการค้า ตามแนวคิด “อนุรักษ์พลังงาน รักษา สิ่งแวดล้อม ต่อยอดอาชีพการทําเกษตรปลอดภัยครบวงจร\" ผลการดำเนินงานพัฒนา OM ด้านกิจกรรมส่งเสริมการพัฒนา ระบบ อาหารปลอดภัย ทำให้เกิดเครือข่ายทางสังคมในชุมชน มีการแบ่งปัน ส่งผลให้เกิด สังคมน่าอยู่ รวมถึงการมีชีวิตที่เหมาะสม กลุ่มคนจนเป้าหมายมีรายได้จาการจําหน่าย ผักปลอดภัย และไต้ ผักปลอดภัยไว้รับประทานในครัวเรือน ส่งผลให้สุขภาพดี และได้ ออกกําลังกายจากการทำการเกษตร ส่วนการส่งเสริมอาชีพ การเพาะเลี้ยงไส้เดือนดิน เพื่อผลิตปุ๋ยอินทรีย์ต้นทุนต่ำจำหน่ายสร้าง รายได้และอาชีพนั้น ทำให้พื้นที่ทั้งในครัว เรือนและพื้นที่สาธารณะใน ชุมชนได้นำมาใช้ประโยชน์ในเชิงพัฒนาพื้นที่เพื่อชุมชน ผู้เข้าร่วม โครงการจากเดิมใช้ปุ๋ยเคมีในการเพาะปลูกเกิดผลเสียต่อสุขภาพและ ทรัพยากรดินและน้ำ หลังจากปรับเปลี่ยน ด้วยการเลี้ยงไส้เดือนดินผลิต ปุ๋ยอินทรีย์ไว้ ใช้เองในครัวเรือน ลดการใช้ปุ๋ยเคมี สามารถพลิกฟื้นดิน และน้ำไหลวนกลับคืนสู่ ธรรมชาติ อันเป็นผลดีต่อสภาพแวดล้อมใน สังคมปัจจุบัน

จากการพัฒนาชุมชนและภาคีเครือข่าย องค์การบริหารส่วน ตำบลเมืองยาว และแม่สัน ต่างส่งเสริมโดยการต่อยอดโดยการไว้ใน แผนพัฒนาชุมชนขององค์การ บริหารส่วนตำบลเมืองยาว และองค์การ บริหารส่วนตำบลแม่สันมีการเลี้ยง ไส้เดือนดินในหน่วยงานเพื่อให้ชุมชน ได้ศึกษาและเรียนรู้ นอกจากนั้น บ้านลุ่มกลางตำบลแม่สันมีการต่อยอด โดยใช้ปุ๋ยไส้เดือนดินทีผลิตได้ไปเป็นปุ๋ย สำหรับการปลูกข้าวไรซ์เบอร์รี่ คนจนเป้าหมายสามารถจำหน่ายปุ๋ยและแม่พันธุ์ ไส้เดือน เพื่อสร้าง อาชีพในครัวเรือนเพิ่มอีกทางหนึ่ง