ผ้าทอ

การพัฒนาผลิตภัณฑ์จากผ้าทอ พื้ นบ้านด้ วยองค์ ความรู้จิตรกรรม ฝาผนังช่างลำปางของกลุ่ม วิสาหกิจชุมชน อำเภอแม่ทะ จังหวัดลำปาง หัวหน้าโครงการวิจัย : ผู้ช่วยศาสตราจารย์ สมชาย เยี่ยงพฤกษาวัลย์ ผู้ช่วยวิจัย : ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ศิริกร อิ่นคำ คณะมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ งานวิจัยนี้ได้รับทุนอุดหนุนการวิจัยจากมหาวิทยาลัยราชภัฏลำปาง ประจำปีงบประมาณ พ.ศ. 2556 F.ห้องสมุดคณะมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ โทร.081-950-2340 [email protected]

บทคัดย่อ การวิจัยครั้งนี้ มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาประวัติความเป็นมาของงาน จิตรกรรมฝาผนัง ช่างลำปาง 2) ศึกษา รูปแบบ องค์ประกอบ และ อัตลักษณ์งาน จิตรกรรมฝาผนัง ช่างลำปางที่ เหมาะสมในการนำไปพัฒนาผลิตภัณฑ์จากผ้าทอพื้นเมือง 3) ศึกษาความเหมาะสม และความ เป็นไปได้ในการนำรูปแบบจิตรกรรมฝาผนังช่าง ลำปางใช้พัฒนาผลิตภัณฑ์จากผ้าทอ โดย ครอบคลุมพื้นที่ 4 อำเภอ 6 วัด ในจังหวัด ลำปาง (วัดพระธาตุลำปางหลวง วัดไหล่หิน วัดปงยางคก วัดนาแส่ง วัดนาคตหลวง วัดบ้านก่อ) และ 1 กลุ่มวิสาหกิจชุมชน (กลุ่มทอผ้าบ้านกิ่ว อำเภอแม่ทะ) เครื่องมือที่ใช้ ในการวิจัย ได้แก่ แบบสอบถาม แบบมาตราส่วนประเมินค่า การวิเคราะห์ข้อมูลใช้ สถิติ ความถี่ และร้อยละ เพื่อหาค่าความพึงพอใจของผู้บริโภค แล้วจึงนำมาแปลผลโดยการ บรรยาย โดยใช้แบบสอบถามจากกลุ่มทอผ้าบ้านกิ่ว จำนวน 40 คน และนักท่องเที่ยว จำนวน 30 คน ผลการวิจัยพบว่า ความพึงพอใจต่อรูปแบบจิตรกรรมฝาผนังลำปางที่นำมา ต่อยอดพัฒนา ผลิตภัณฑ์จากผ้าทอพื้นบ้านกับสมาชิกกลุ่มผ้าทอบ้านกิ่วและนักท่องเที่ยว เลือกรูปแบบที่ชอบมาก เป็นค่าร้อยละที่สอดคล้องตรงกันอย่างมีนัยสำคัญ ทำให้เชื่อได้ว่ารูปแบบจากจิตรกรรมฝาผนังช่างลำปาง มีความเหมาะสมในการนำมาใช้ พัฒนาผลิตภัณฑ์ในโอกาสและในรูปลักษณะอื่นต่อไป ภายใต้แนวคิดหลักว่ารูปแบบที่ เหมาะสมควรมีลักษณะความสวยงามทางศิลปะ มีความหมายหรือ สื่อสิ่งดีงาม และการนำรูปแบบดั้งเดิมมาใช้รูปแบบนั้นยืดหยุ่นปรับให้มีลักษณะร่วมสมัยได้ไม่ยากนัก ในการร่วมงานกับกลุ่มทอผ้าบ้านคิ้วพบว่ากลุ่มมีสมาชิกที่มีความสัมพันธ์ที่เข้มแข็ง และมี ความต้องการที่จะพัฒนาตนเอง มีภูมิปัญญาชุมชน และมีโอกาสในการเจริญ เติบโต ดังนั้นหากมีการส่งเสริมสนับสนุนวิทยากรมาถ่ายทอดความรู้ผ่านกระบวนการทำ กิจกรรมในการพัฒนากลุ่ม อาชีพ จะส่งผลให้กลุ่มมีศักยภาพมากยิ่งขึ้น

สรุปผลการวิจัย ผลของการศึกษาข้อมูล สามารถวิเคราะห์อัตลักษณ์ในงานจิตรกรรมฝาผนังสกุลช่าง ลำปาง แบ่งกลุ่มตามรูปแบบได้ ดังนี้ จิตรกรรมฝาผนังแบบลายคำ การศึกษางานจิตรกรรมฝาผนังรูปแบบลายคำ ที่ประดับ อาคารทางศาสนาในจังหวัดลำปางในครั้งนี้ ได้ทำการศึกษาตัวอย่างของงานลายคำที่ปรากฏ อยู่ใน อาคารศาสนา จำนวน 3 แห่ง ได้แก่ วิหารพระพุทธกับวิหารน้ำแต้ม วัดพระธาตุลำปาง หลวง วิหารไหล่หิน อำเภอเกาะคา และ วิหารวัดปงยางคก อำเภอห้างฉัตร งานศิลปกรรม ลายคำล้านนา ในระหว่างพุทธศตวรรษที่ 21-24 นั้น จะมีลักษณะเป็นลวดลายปิดทองบนพื้น สีแดงชาด ที่เรียกว่า งานปิดทองล่องชาด เทคนิคงานลายคำของล้านนานั้น มีอยู่ 3 วิธีการ คือ เทคนิคปิดทองลายฉลุ เทคนิคลายขูด เทคนิคผสมระหว่างเทคนิคลายขูดกับปิดทองลายฉลุ ลักษณะรูปแบบจิตรกรรมลายคำ ได้แก่ ภาพลวดลายประดับ ภาพพระอดีตพุทธเจ้า หม้อปู รณฆฏะหรือหม้อดอก ภาพต้นศรีมหาโพธิ์ เป็นต้น จิตรกรรมฝาผนังแบบภาพเขียนสี เกิดจากฝีมือช่างในท้องถิ่น ใช้สีฝุ่นระบายสี นิยม เขียน เรื่องราวอดีตพุทธ 28 พระองค์ ชาดกนอกนิบาต 550 ชาติ ทศชาติชาดก เป็นต้น ใช้ เส้นคดโค้ง เป็น ตัวแบ่งกั้นเรื่องราวเรื่องแต่ละฉาก แต่ละตอน (จิตรกรรมไทยภาคกลางใช้เส้น หยักฟันปลา แบ่งกั้น เรื่อง) จิตรกรรมฝาผนังมีจารึก เขียนบอกชื่อเรื่องกำกับภาพเป็นภาษา บาลี มอญ หรือพม่า พุทธ ประวัติ ตอนที่พบมาก คือ ตอนประสูติ เสด็จออกมหาภิเนษกร รมณ์ (ออกบวช) ปลงพระเกศา มาร ผจญ ปฐมเทศนา ทรมานช้างนาฬาคีรี ประทับที่ ป่าเลไลยกะแสดงมหาปาฏิหาริย์ที่เมืองสาวัตถี เสด็จโปรดพุทธมารดาบนสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ และเสด็จกลับลงมา และตอนปรินิพพาน นิยมเขียนรูป วิทยาธร (คนครึ่งสัตว์) อมนุษย์ และ รูปสัตว์ มีความเชื่อเรื่องเขาพระสุเมรุเป็นศูนย์กลางจักรวาล นิยมวาดสิ่งก่อสร้างพระราชวัง หรือศาสนสถานในรูปแบบเรือนปราสาทยอดแหลมซ้อนชั้น แบบ จองหรือพญาธาตุ

อิทธพลศิลปะพม่าในช่วงครึ่งหลังพุทธศตวรรษที่ 25 จะผสมผสานเข้ากับลักษณะ ของท้องถิ่น โดยเฉพาะงานในช่วง พ.ศ. 2470 จิตรกรรมพื้นบ้านอิทธิพลพม่าก็เป็นส่วน หนึ่งของ จิตรกรรมล้านนาตอนปลาย จิตรกรรมฝาผนังวิหารน้ำแต้มและวิหารหลวงวัดพระ ธาตุลำปางหลวง จิตรกรรมบนผืนผ้าวัดนาคตหลวง จิตรกรรมฝาผนังวัดนาแส่ง จิตรกรรม ฝาผนังวัดบ้านก่อ ผู้วิจัยได้นำรูปแบบต้นแบบองค์ความรู้จิตรกรรมฝาผนังช่างลำปางที่ได้พัฒนาแล้ว เสนอต่อ ผู้เชี่ยวชาญ 3 ท่านเพื่อประเมินผลการออกแบบในเบื้องต้น แล้วประเมิน คุณลักษณะที่ต้องการ ความพึงพอใจของนักท่องเที่ยว และผู้ประกอบการ โดยต้นแบบ ผลิตภัณฑ์จากผ้าทอพื้นบ้าน ได้ใช้แนวคิดจากองค์ความรู้จิตรกรรมฝาผนังช่างลำปาง ปรากฏผลดังนี้ 1. ผลการประเมินการอบรมเชิงปฏิบัติการและความพึงพอใจต่อรูปแบบลวดลาย ต้นแบบ จากผู้ประกอบการ ในการอบรมครั้งนี้มีผู้เข้าร่วมอบรมจำนวน 40 คน โดยส่วน ใหญ่เป็นเพศหญิง คิดเป็นร้อยละ 88 อายุตั้งแต่ 56 ปีขึ้นไป คิดเป็นร้อยละ 36.84 รองลง มาอายุ 46-55 คิดเป็นร้อยละ 26.32 การศึกษาของผู้เข้ารับการอบรม ระดับประถมศึกษา คิดเป็นร้อยละ 53.85 รองลงมาคือระดับ มัธยมศึกษา คิดเป็นร้อยละ 33.33 รายได้ ประมาณ 5,000 – 10,000 บาทต่อเดือน คิดเป็นร้อยละ 60.71 หลังการอบรมผู้เข้ารับการอบรมมีความรู้เพิ่มขึ้นในด้านต่างๆ ดังนี้ ได้รับความรู้เรื่อง จิตรกรรมโบราณในจังหวัดลำปางมากขึ้นและคิดว่าถ้ามีโอกาสจะได้ไปชมในสถานที่จริง ของภาพ จิตรกรรมดังกล่าว เป็นเป็นร้อยละ 46.15 ความสำคัญในการพัฒนาและ ออกแบบผลิตภัณฑ์หลัง การได้รับการอบรมมีความรู้เพิ่มขึ้นมากที่สุด คิดเป็นร้อยละ 58.97 สำหรับเทคนิควิธีการพิมพ์ ปัก และการเพ้นท์ รูปภาพลงในผ้าทอนั้น มีความรู้มาก ขึ้นติดเป็นร้อยละ 52.50 แนวทางการต่อยอด ผลิตภัณฑ์ หลังการอบรมสามารถนำรูป จิตรกรรมที่มีอยู่ไปใช้ในการ เพ้นท์ ปัก และพิมพ์ลายใน ผลิตภัณฑ์ผ้าทอของกลุ่มที่มีอยู่ เพราะเห็นว่ารูปแบบจิตรกรรมที่มีอยู่เป็นอัตตลักษณ์ของพื้นถิ่นของตน คิดเป็นร้อยละ 64.10 สำหรับกิจกรรมการฝึกทักษะการพิมพ์ลาย มีความรู้และทักษะเพิ่มขึ้นมากคิดเป็น ร้อยละ 65.79

ความพึงพอใจและความเหมาะสมเกี่ยวกับวิทยากร ที่ให้ความรู้ในการ อบรม มีความพอใจและคิดว่าเหมาะสมมากที่สุด คิดเป็นร้อยละ 84.85 ความพึง พอใจและความเหมาะสมเกี่ยวกับ เอกสารที่ใช้ในการอบรม มีความพอใจและคิดว่า เหมาะสม มากที่สุด คิดเป็นร้อยละ 58.97 ความพึงพอใจและความเหมาะสมของสถานที่ ที่ให้ความรู้ในการอบรม มีความพอใจและคิดว่าเหมาะสมมากที่สุด คิดเป็นร้อยละ 52.63 ความพึงพอใจ และความเหมาะสมเกี่ยวกับระยะเวลาที่ให้ ความรู้ในการอบรมมีความพอใจและ คิดว่าเหมาะสมมากทีสุด คิดเป็นร้อยละ 43.59 ความพึงพอใจและความเหมาะสม เกี่ยวกับกิจกรรมที่ให้ความรู้ในการอบรม มีความพอใจและคิดว่าเหมาะสมมาก ที่สุด คิดเป็นร้อยละ 56.41

คุณค่าและคุณประโยชน์ 1. นักศึกษาได้ตระหนักและเห็นคุณค่าภูมิปัญญาผ่านสุนทรียภาพของรูปแบบภาพ ต่าง ๆ ที่แฝงอยู่ในงานจิตรกรรมฝาผนังและเกิดความภาคภูมิใจในการอนุรักษ์ศิลปกรรม ท้องถิ่นของตนเองมากยิ่งขึ้น 2. กลุ่มชาวบ้านได้พัฒนาตนอง และได้แนวทางในการนำความรู้ความเข้าใจ เกี่ยวกับ ภูมิปัญญารูปแบบงานจิตรกรรมลำปางเทคนิควิธีการ การประยุกต์ใช้รูปแบบต่างกับงาน ผลิตภัณฑ์ผ้าทอของตนเอง 3. นักท่องเที่ยวได้เรียนรู้ถึงอัตลักษณ์รูปแบบจิตรกรรมลำปาง ผ่านผลิตภัณฑ์ของที่ ระลึก ในรูปแบบต่างๆ เปิดมุมมองจังหวัดลำปางที่แตกต่างจากภาพลักษณ์ดั้งเดิม ปัญหาอุปสรรค กลุ่มอาชีพทอผ้าบ้านกิ่ว ตำบลบ้านกิ่ว อำเภอแม่ทะ ทำกิจกรรมเป็นอาชีพเสริมหลัง จากทำ อาชีพหลัก หากเป็นเวลาที่ต้องทำอาชีพหลักจะทำให้มีเวลาสร้างสรรค์ค่อนข้างน้อย กลุ่มอาชีพทอผ้าบ้านกิ่ว ตำบลบ้านกิ่ว อำเภอแม่ทะ ยังขาดคลนเครื่องมือและ อุปกรณ์ สำหรับสร้างสรรค์ลวดลายบนผลิตภัณฑ์ ทำให้กระบวนการทำงานไม่สะดวกและ ขาดความต่อเนื่อง ข้อเสนอแนะ การวิจัยนี้เป็นการวิจัยที่เน้นการมีส่วนร่วมของสมาชิกกลุ่มทอผ้าบ้านกิ่วและ ลูกค้าที่ซื้อผลิตภัณฑ์ของกลุ่มในการดำเนินการวิจัยทุกกระบวนการตั้งแต่การรับฟังข้อมูลการ รวมกลุ่มการวิเคราะห์ตนเองของกลุ่มการสร้างการเรียนรู้ที่สามารถตอบวัตถุประสงค์ของการ วิจัยได้อย่างครบถ้วนแต่หากจะให้มีความครอบคลุมควรมีการวิจัยวิสาหกิจชุมชนในพื้นที่ใกล้ เคียงเพื่อทำการเทียบเคียงสมรรถนะในการแข่งขันในระยะยาวเพื่อเพิ่มศักยภาพด้านการ แข่งขันให้ผลิตภัณฑ์มีคุณภาพตามมาตรฐานที่กลุ่มต้องการสถาบันการศึกษาในท้องถิ่นต้อง ให้ความสำคัญต่อการจัดการศึกษาและการ จัดการบริหาร งานวิจัยให้เชื่อมโยงกับท้องถิ่น เป็นสำคัญ