จงั หวดั ก�ำ แพงเพชร : ผู้จดั พมิ พ์ KamphaengpHET’s Photo Album เอนก นาวิกมูล ธงชัย ลิขติ พรสวรรค์ : บรรณาธิการ
KamphaengpHET’s Photo Album จังหวดั กำ�แพงเพชร : ผจู้ ัดพิมพ์ ประมวลภาพถ่ายเก่าและศิลปวัตถุของจังหวดั ก�ำ แพงเพชร โดยความรว่ มมือร่วมใจของชาวก�ำ แพงเพชร
ชอ่ื หนงั สือ สมดุ ภาพก�ำแพงเพชร Kamphaengphet’s Photo Album ผู้จดั พมิ พ์ จงั หวัดก�ำแพงเพชร พิมพ์ครงั้ แรก กรกฎาคม พ.ศ. ๒๕๖๕ ทปี่ รกึ ษา นายสุทธิพงษ์ จุลเจรญิ ปลัดกระทรวงมหาดไทย นายเชาวลิตร แสงอทุ ยั ผ้วู า่ ราชการจงั หวดั ก�ำแพงเพชร นางสาวสุพัตรา คล้ายทมิ รองผู้ว่าราชการจงั หวัดก�ำแพงเพชร นายบุญชว่ ย หอมยามเยน็ รองผวู้ า่ ราชการจังหวัดก�ำแพงเพชร ผ้ทู รงคณุ วุฒิ รองศาสตราจารย์วุฒชิ ยั มลู ศิลป์ ราชบัณฑิต สาขาประวตั ศิ าสตร์ ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.พีรศรี โพวาทอง คณะสถาปตั ยกรรมศาสตร์ จฬุ าลงกรณม์ หาวทิ ยาลัย บรรณาธกิ าร นายเอนก นาวกิ มูล นายธงชัย ลิขติ พรสวรรค์ บรรณาธกิ ารผชู้ ว่ ย นายสุปรีด์ิ ณ นคร กองบรรณาธกิ ารสำ� นักงานจังหวดั กำ� แพงเพชร นายสกลุ เพชร พกิ ุลประเสริฐ นายคณิศร ทองรักษ์ นางคณุ ารักษ์ เกษวิทย์ นายกรรณสูตร ด่านพไิ ลพร นางทัศนยี ์ วงศ์ทวีสุขเจริญ นางวนดิ า เจรญิ พัฒนสมบตั ิ นายคมสนั สนสั นางสาวเวณกิ า จันคุ้ม นางสาวพศิ ชนก ง้าวกาเขียว นายอาคม เพญ็ ต่าย นางสาวนพมาศ ทองรวม นางณฐั ชานนั ท์ นยิ ะมาศ นางสาวการเกษ เกษประทมุ นางสาววิสุดา กาพา กองบรรณาธกิ ารส�ำนักพิมพ์ นางวรรณา นาวิกมูล นางสาวโชติรส เกตุแกว้ นายวุฒิพงศ์ ท้าวฬา นายชนินทร์ อนิ ทร์พิทกั ษ์ นางสาวนพรตั น์ รามสูต นายชลทัต สุขส�ำราญ พิสูจน์อักษร นายรตั นพล ช่นื ค้า ถา่ ยภาพ นายพชิ ญ์ เยาวภ์ ริ มย์ ศิลปกรรม นางสาวทษิ ฏยา นาคเนียม ดำ� เนนิ การพิมพ์ ห้างหนุ้ สว่ นจ�ำกัด ส�ำนักพิมพต์ น้ ฉบับ (๒๐๑๘) ๘ ซอยงามวงศว์ าน ๒๓ แยก ๑๘ ต�ำบลบางกระสอ อ�ำเภอเมืองนนทบุรี จงั หวัดนนทบุรี ๑๑๐๐๐ โทรศัพท์ ๐-๒๙๕๒-๙๒๐๓ พมิ พท์ ่ี บรษิ ัทพิมพ์ดี จ�ำกดั จำ� นวนหน้า ๒๔๐ หนา้ จ�ำนวนพิมพ์ ๒,๐๐๐ เลม่ ผจู้ ดั พิมพ์ © สงวนลขิ สิทธ์ติ ามพระราชบัญญตั ลิ ิขสิทธ์ิ (ฉบับแก้ไขปรับปรุง) พ.ศ. ๒๕๕๘ 2 สมุดภาพกำ�แพงเพชร Printed in Thailand 2022
สารบัญ ค�ำปรารภ ๔ เท่ยี วเมืองเก่า ๑๑๔ ค�ำน�ำ ๕ เทยี่ วน้ำ� ตก ๑๑๕ พ้นื ภูมิเมืองก�ำแพงเพชร ๗ งานอปุ สมบท ๑๑๖ สมุดภาพก�ำแพงเพชร ๑๓ ทอดกฐินสามคั ค ี ๑๒๖ การเสด็จเยี่ยมราษฎรจงั หวัดก�ำแพงเพชร ๑๔ งานมงคลสมรส ๑๓๐ เสดจ็ ประพาสต้นก�ำแพงเพชร พ.ศ. ๒๔๔๙ ๑๔ งานฌาปนกจิ ๑๓๒ สมเดจ็ พระยุพราชประพาสก�ำแพงเพชร พ.ศ. ๒๔๕๐ ๔๒ ผคู้ นเมืองก�ำแพงเพชร ๑๓๖ เสดจ็ ฯ จงั หวดั ก�ำแพงเพชร พ.ศ. ๒๕๑๐ ๕๐ คณะสงฆ์เมอื งก�ำแพงเพชร ๑๕๖ เสดจ็ ฯ จงั หวดั ก�ำแพงเพชร พ.ศ. ๒๕๑๕ ๕๘ แหฉ่ ลองสมณศักด ิ์ ๑๕๖ รัชกาลที่ ๑๐ เสดจ็ ฯ เยอื นจังหวดั ก�ำแพงเพชร ๖๖ ประชุมพระสงั ฆาธิการ ๑๖๐ ภูมิสถานบ้านเมอื ง ๖๘ พิธศี พหลวงพ่อจุล วัดหงษ์ทอง ๑๖๒ แผนผงั เมอื งก�ำแพงเพชรเกา่ ๖๘ สามัคคสี ร้างวดั ไตรภมู ิ ๑๖๖ ภาพถา่ ยทางอากาศเมืองก�ำแพงเพชร ๗๐ พระเถระเมอื งก�ำแพงเพชร ๑๗๐ ภาพถ่ายเมืองก�ำแพงเพชรเก่า โดยระบิล บนุ นาค ๗๒ ภาพหมคู่ ณะสงฆ์ ๑๘๔ คณะส�ำรวจโบราณคดี กรมศิลปากร ๗๘ เหรยี ญที่ระลึกพระสงฆ ์ ๑๘๘ เจดยี ์วัดพระบรมธาต ุ ๘๐ ศลิ ปวัตถลุ ้�ำคา่ เมอื งก�ำแพงเพชร ๑๙๒ วดั คูยาง พระอารามหลวง ๘๖ พระพุทธนวราชบพิตร ๑๙๒ วัดไตรภมู ิ พรานกระตา่ ย ๙๐ สิง่ ของล้�ำคา่ มงิ่ เมอื ง ๑๙๖ สะพานข้ามแมน่ �้ำปงิ ๙๒ พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ ก�ำแพงเพชร ๑๙๘ ภาพถา่ ยเมืองก�ำแพงเพชร โดยเอนก นาวกิ มูล ๙๔ สมบตั วิ ดั พระบรมธาต ุ ๒๑๐ กจิ กรรมสัมพนั ธ์ ๑๐๒ สมบัตวิ ดั คยู าง ๒๑๔ งานฉลองรฐั ธรรมนญู ๑๐๒ โรงภาพยนตร์ด�ำรงรตั น ์ ๒๓๐ งานแห่ฉลองพระพทุ ธรปู ๑๐๘ กระจกหอบา่ วสาว ๒๓๒ พิธเี ปดิ โรงเรียนประชาบาล ๑๑๐ แสตมป์ล้ำ� ค่า ๒๓๓ วางศลิ าฤกษอ์ าคารโรงเรยี น ๑๑๑ เอกสารส�ำคัญ ๒๓๔ พฒั นาวดั พระบรมธาตุ ๑๑๒ กระบอกใสเ่ อกสาร ๒๓๗ งานแขง่ กฬี าประจ�ำจงั หวดั ๑๑๓ ประเพณแี ละวถิ ีชวี ติ ๑๑๔ บนั ทึกการท�ำงานสมดุ ภาพกำ� แพงเพชร ๒๓๘ รายชอ่ื ผใู้ ห้ความอนเุ คราะห์ฯ ๒๔๐ สมุดภาพกำ�แพงเพชร 3
ค�ำปรารภ จังหวัดก�ำแพงเพชรเป็นเมืองเก่าแก่ ร่วมสมัยกรุงสุโขทัย มีหลักฐานปรากฏใน ช่ือเมืองชากังราว นครชุม ต่อเน่ืองมาถึงสมัยกรุงศรีอยุธยา กรุงธนบุรี จนถึงสมัยกรุง รตั นโกสนิ ทร์ มเี รื่องราวปรากฏอยู่ในหนา้ ประวัติศาสตร์ของประเทศไทยมาตลอด จังหวัดก�ำแพงเพชรได้ตระหนักถึงคุณค่าของภาพถ่ายเก่าท่ีแต่ละชุมชนมีความ ทรงจ�ำรว่ มกนั หากไดม้ กี ารประมวลไวเ้ ปน็ หลกั ฐานใหช้ ดั เจน กจ็ ะเปน็ ประโยชนต์ อ่ การศกึ ษา ประวัติศาสตร์ระดับชาติและระดับท้องถ่ิน ก่อนท่ีภาพถ่ายเก่าเหล่านี้จะสูญสลายไปตาม กาลเวลา อีกทั้งยงั สามารถน�ำหลักฐานขอ้ มลู นี้ ไปใช้ประโยชน์ในงานดา้ นอ่นื ๆ ของจังหวัด เชน่ การสง่ เสรมิ งานดา้ นศลิ ปวฒั นธรรมและประเพณี งานดา้ นสง่ เสรมิ การทอ่ งเทย่ี ว งานดา้ น การคมนาคม และงานพัฒนาพื้นที่ในมิติต่าง ๆ จึงเห็นสมควรที่จะได้มีการจัดพิมพ์หนังสือ สมดุ ภาพกำ� แพงเพชร ไว้เปน็ มรดกสืบไป คณะบรรณาธิการหนงั สือ “สมุดภาพก�ำแพงเพชร” ได้ลงพ้ืนทแี่ สวงหาภาพถา่ ยเก่า จากทกุ พน้ื ทข่ี องจงั หวดั ก�ำแพงเพชร ไดพ้ บภาพถา่ ยลำ้� คา่ ตงั้ แตย่ คุ แรก มาจนถงึ ยคุ ภาพถา่ ย ขาว-ด�ำ ราว พ.ศ. ๒๕๑๕ เป็นจ�ำนวนมากพอสมควร จึงน�ำมาคัดเลือกและท�ำค�ำบรรยาย ใหค้ วามร้อู ยา่ งส้นั ๆ วา่ ใคร ท�ำอะไร ท่ีไหน เมอื่ ไร ภาพถ่ายเกา่ ที่ได้รับการคดั เลือกแลว้ จงึ ทรงคุณค่าทางด้านศิลปวัฒนธรรม ประเพณี และวิถีชีวิตของผู้คนเมืองก�ำแพงเพชร ซ่ึงมี หลายภาพทีไ่ ด้บอกเลา่ เรอ่ื งราวในอดีตของจงั หวัดก�ำแพงเพชรอยา่ งน่าตื่นตาต่นื ใจ ผมขอขอบคุณชาวก�ำแพงเพชรทุกท่านท่ีได้ให้ความอนุเคราะห์เอ้ือเฟื้อในการ ด�ำเนินการต่าง ๆ ด้วยดี ทั้งการรว่ มมอื ร่วมใจกนั แสวงหาภาพถ่ายเกา่ ต่าง ๆ จากทกุ แหลง่ ที่มาเท่าที่เป็นไปได้ตามระยะเวลาการท�ำงานที่ก�ำหนดไว้ และขอขอบคุณข้าราชการกับ เจ้าหน้าที่ทุกท่านที่มีส่วนช่วยเหลือให้หนังสือเล่มน้ีส�ำเร็จสมความตั้งใจ หวังว่าจะเป็น ประโยชนต์ อ่ การศกึ ษาประวตั ศิ าสตรท์ อ้ งถน่ิ และกอ่ ใหเ้ กดิ ความส�ำนกึ รคู้ ณุ คา่ ในตวั ตนของ ชาวก�ำแพงเพชรดว้ ยความภาคภมู ใิ จ นายเชาวลติ ร แสงอทุ ัย ผวู้ า่ ราชการจงั หวดั ก�ำแพงเพชร วนั จันทรท์ ี่ ๒๕ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๕๖๕ 4 สมดุ ภาพกำ�แพงเพชร
ค�ำน�ำ เป็นเร่ืองน่ายินดียิ่งที่จังหวัดก�ำแพงเพชร พระบาทสมเด็จพระจอมเกลา้ เจ้าอยู่หวั เม่อื ยงั ทรงผนวช โดยการน�ำของนายเชาวลิตร แสงอุทัย ผู้ว่าราชการ ก็เคยเสดจ็ (ดหู นงั สือชื่อ วชริ ญาณ เล่ม ๒ ฉบับที่ ๘ จ.ศ. จังหวัดก�ำแพงเพชรสนับสนุนการพิมพ์หนังสือสมุดภาพ ๑๒๔๗ หนา้ ๑๑๗) ก�ำแพงเพชร ซึ่งยงั ไมเ่ คยมกี ารจัดพมิ พ์มากอ่ น ที่ผ่านมา หนังสือที่พบเห็นส่วนใหญ่มักเป็นหนังสือรวมข้อเขียน ก�ำแพงเพชรเป็นเมืองท่ีมีความสงบ น่าอยู่ ตวั ภาพเปน็ เพยี งสว่ นประกอบ ชดั บา้ งไมช่ ดั บา้ ง เลก็ บา้ ง ภูมิประเทศมีทั้งที่ราบและป่าเขา สถานที่ท่องเที่ยวทาง ใหญ่บ้าง แม้แต่แผนท่ีบางทีก็เลอะเลือนหรือเล็กมากจน ธรรมชาตทิ มี่ ชี อื่ เสยี งไดแ้ กอ่ ทุ ยานแหง่ ชาตนิ ำ้� ตกคลองลาน ตอ้ งเพง่ น้�ำตกคลองนำ้� ไหลหรอื น�ำ้ ตกปางควาย อทุ ยานแหง่ ชาติ คลองวังเจ้า อุทยานแห่งชาติแม่วงก์ ที่ตั้งของยอดเขา การจัดพิมพ์สมุดภาพเป็นเร่ืองหนึ่งท่ีจังหวัด โมโกจู บอ่ น้�ำสีฟ้า บ่อน้ำ� พพุ ระรว่ ง เป็นตน้ ต่างๆ ต้องให้ความสนใจ เพราะภาพเป็นเคร่ืองยืนยัน หลักฐานต่างๆ ได้ดี ตัวหนังสือไม่สามารถพรรณนา แม่น�้ำส�ำคัญที่ไหลผ่านตัวเมืองคือแม่น�้ำปิง ซึ่ง หน้าตารูปร่างผู้คนได้ถ่ีถ้วนเหมือนภาพ ภาพเหล่านี้อยู่ ไหลลงไปจนถงึ นครสวรรค์ รวมกบั แม่น�้ำน่าน กลายเปน็ กระจดั กระจายตามสถานทร่ี าชการ วดั วาอาราม และบา้ น แม่น้�ำเจ้าพระยา สองฝั่งแม่น้�ำปิงมีหาดทรายท่ีสวยงาม เรือนร้านค้า หากไม่มีการรวบรวมไว้ ก็จะมีแต่สูญหาย เช่นเดียวกับทางจังหวัดตากซ่ึงอยู่เหนือข้ึนไป เม่ือครั้ง ถกู ไฟไหม้ น�้ำท่วมอยู่เสมอ ที่มีนอ้ ยอยแู่ ล้ว ก็ย่ิงนอ้ ยลง พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลท่ี ๕ ไปอีกจนน่าใจหาย เสด็จประพาสตน้ พ.ศ. ๒๔๔๙ ผา่ นพยหุ ะครี ี นครสวรรค์ ขน้ึ ไปถงึ แดนก�ำแพงเพชร ไดท้ รงถา่ ยรปู ทวิ ทศั นแ์ ถบนนั้ เม่ือทางจังหวัดได้มอบหมายให้คณะท�ำงานช่วย ไวห้ ลายรปู กบั เขยี นถงึ ก�ำแพงเพชรยดื ยาวหลายสบิ หนา้ จัดท�ำหนังสือปกแข็งหนาประมาณ ๒๔๐ หน้า ใน พ.ศ. แสดงว่าทรงสนพระทัยพื้นท่ีแถบก�ำแพงเพชรมาก เช่น ๒๕๖๕ คณะท�ำงานไดล้ งมือออกงานสนามทันที เรม่ิ จาก ทรงกล่าวถึงคนผมแดงบ้านแสนตอ หรือขาณุวรลักษบุรี การประสานงานกบั ทางจังหวดั นายอ�ำเภอ ก�ำนนั ผู้ใหญ่ ว่ามีผมแดงอย่างอ่อนหรือเหลืองอยา่ งแก่ สบื เชือ้ สายกัน บ้าน เจ้าอาวาส และผู้น�ำชุมชน เพื่อนัดแนะให้ช่วยกัน มาจากเวียงจันทน์ (เด๋ียวนี้ลูกหลานก็ยังมีผมเช่นน้ัน) รวบรวมภาพถ่ายขาวด�ำยุคปู่ย่าตายายหรือยุคประมาณ ทรงถ่ายภาพเรือหางแมงป่องและผู้ตามเสด็จที่ชายหาด ๕๐ ปขี น้ึ ไปไว้ก่อน แล้วคณะท�ำงานจึงพาช่างถา่ ยรูปมอื แม่ลาด (เสวยใต้ต้นไผ่) หาดบางแขม (ภาพทรงนั่งบน อาชีพเดนิ ทางไปกอ็ ปป้ีภาพกนั เด๋ียวนน้ั ส่งคนื เดยี๋ วน้ัน ขอนไม)้ วงั นางรา้ ง มกี ารสอบถามชอื่ เจา้ ของภาพ พรอ้ มรายละเอยี ด เม่ือเสด็จเข้าเมืองก�ำแพงเพชร ก็ทรงพรรณนา ในตวั ภาพ เพอื่ น�ำมาท�ำค�ำบรรยายและลงชอื่ เจา้ ของภาพ เร่ืองก�ำแพงและตัวเมืองก�ำแพงเพชรไว้อย่างยืดยาว ไว้เปน็ หลกั ฐานและเปน็ การให้เกียรตเิ จา้ ของขอ้ มูล ภาพ พร้อมรูปถ่ายหลายสิบรูป เพราะก�ำแพงเพชรเป็นเมือง ท่ีคดั เลือกมาตพี มิ พ์จะเนน้ ภาพทคี่ มชดั บ่งบอกเรื่องราว โบราณ มีก�ำแพงสูงใหญ่และยาวเหลืออยู่มาก ภายในมี ต่างๆ มากพอสมควร ในการนี้คณะจัดท�ำจะแบ่งหมวด วัดเก่าแก่ที่สร้างด้วยศิลาแลงมากมายเพราะใต้ดินเป็น หมู่ตามความเหมาะสม รายละเอียดในการท�ำงานจะอยู่ ศิลาแลง ปัจจุบันบริเวณนี้เรียกว่าอุทยานประวัติศาสตร์ ในหมายเหตกุ ารท�ำงานทางดา้ นหลัง ก�ำแพงเพชร มีเจ้าหน้าที่ดูแลทั้งในเขตก�ำแพงเมืองและ นอกเขตก�ำแพงเมอื งทเ่ี รยี กว่าเขตอรญั ญิก ตัวอุทยานได้ ก�ำแพงเพชร หรอื ชากงั ราวในอดตี ตงั้ อยทู่ างตอน รับการยกย่องให้เป็นมรดกโลกทางวัฒนธรรมเม่ือ พ.ศ. เหนอื ของจงั หวดั นครสวรรค์ ทางซา้ ยหรอื ทางทศิ ตะวนั ตก ๒๕๓๔ มีอาณาเขตติดต่อกับจังหวัดตาก ทางเหนือติดต่อกับ จังหวัดสุโขทัย ทางขวาหรือทางทิศตะวันออกติดต่อกับ ทรงถ่ายรูปผู้ดีและคนงามเมืองก�ำแพงเพชร จังหวัดพิษณุโลกและพิจิตร จะเห็นว่าทุกเมืองล้วนมีช่ือ ถา่ ยภาพเชงิ เทนิ ก�ำแพงเมอื ง ป้อม ถนนพระร่วง อยา่ ง เสียงทางประวัติศาสตร์ มีการติดต่อสัมพันธ์กันอย่าง เพลิดเพลิน จากนน้ั จึงเสด็จประพาสบ้านพะโป้ พ่อคา้ ไม้ ยาวนานไม่ต่�ำกว่า ๗๐๐-๘๐๐ ปี พระมหากษัตริย์สมัย ทีค่ ลองสวนหมาก ในเขตเมืองนครชุม แลว้ จึงเสดจ็ ทอด โบราณเช่นกรุงสุโขทัย จนถึงยุคกรุงรัตนโกสินทร์ เช่น พระเนตรวดั พระบรมธาตนุ ครชมุ ทแี่ ซงพอ หรอื พญาตะกา่ สมุดภาพกำ�แพงเพชร 5
พีช่ ายของพะโปม้ าบูรณะ โดยรวมเจดีย์เก่า (ยอดพุ่มข้าว ท�ำด้วยไม้สักลวดลายแปลก ใครจะแต่งงานจะต้องมา บิณฑ์) เป็นพระเจดีย์ใหญ่องค์เดียว ทรงได้รับต�ำนาน ยืมไปแต่งเรือนหอเป็นธรรมเนียม เมื่อคณะท�ำงานไปถึง เร่ืองพระพิมพ์ก�ำแพงเพชรจากนายชิตมหาดเล็ก กล่าว อ�ำเภอพรานกระตา่ ย ไดส้ อบถามเรื่องนี้ จงึ พบว่ากระจก ถึงต�ำนานพระพิมพ์ ต�ำนานเมืองก�ำแพงเพชร พิจิตร ท่ีเห็นในภาพฝีพระหัตถ์น้ันหาไม่พบ พบแต่กระจกอีก พิษณุโลก ฯลฯ ฝมี อื แตก่ ง็ ามแปลกตาไมแ่ พก้ นั จงึ ไดถ้ า่ ยภาพมาตพี มิ พ์ เป็นหลกั ฐานไว้ กรณีเสด็จคลองสวนหมากนั้น ต่อมาภายหลัง มาลยั ชพู นิ จิ (พ.ศ. ๒๔๔๙-๒๕๐๖) คนบา้ นสวนหมาก ผู้สนใจประวัติศาสตร์โบราณคดีควรอ่านเร่ือง เจา้ ของนามแฝง เรียมเอง แมอ่ นงค์ และนอ้ ย อนิ ทนนท์ เที่ยวเมืองพระร่วงอย่างละเอียด และหากมีใครจัดภาพ ไดเ้ ขยี นนยิ ายเรอ่ื งทงุ่ มหาราช โดยอาศยั เคา้ จากเหตกุ ารณ์ ท�ำแผนท่ีตามรอยเสด็จทุกๆ จุดให้อ่านง่ายๆ ก็จะเป็น รชั กาลที่ ๕ เสดจ็ บ้านสวนหมากนนั่ เอง ประโยชนม์ าก จากวัดพระบรมธาตุนครชุม พระบาทสมเด็จ ในส่วนผู้เขียนเอง ได้ไปก�ำแพงเพชรครั้งแรกๆ พระจุลจอมเกลา้ เจา้ อยู่หวั ไดเ้ สดจ็ ไปยังท้ายเมอื งใหม่ เมอื่ พ.ศ. ๒๕๒๑ และ ๒๕๒๒ ยังทันเห็นบา้ นไมส้ วยๆ ของก�ำแพงเพชรหลายหลัง บ้านเหล่าน้ีมักมีชานน่ังข้าง ในตอนน้ีเองท่ีทรงกล่าวถึงดาบส�ำคัญหรือ หนา้ อย่างบ้านทีจ่ งั หวดั ตาก ก�ำแพงเพชรในสมยั นนั้ สงบ พระแสงราชศัสตราของก�ำแพงเพชรว่า หลวงพิพิธอภัย และมเี สนห่ ์ แมป้ จั จบุ นั ก�ำแพงเพชรกย็ งั เปน็ เมอื งทน่ี า่ อยู่ บตุ รพระยาก�ำแพงเพชร (อน้ ) น�ำดาบฝกั ทองซง่ึ พระบาท มที ิวทัศน์สวยงาม และผคู้ นมคี วามอารีอารอบ สมเดจ็ พระพทุ ธยอดฟา้ จฬุ าโลก รชั กาลที่ ๑ พระราชทาน ใหพ้ ระยาก�ำแพงเพชร (นชุ ) เปน็ บ�ำเหน็จเมือ่ ไปทัพแขก ในการรวบรวมภาพเพ่ือจัดพิมพ์ครั้งน้ี คณะ แลว้ ตกมาแกพ่ ระยาก�ำแพงเพชร (นาก) กบั ลกู หลานผสู้ บื ท�ำงานไดร้ บั ความรว่ มมอื จากชาวก�ำแพงเพชรเปน็ อยา่ งดี เชือ้ สายตอ่ ๆ กนั มาจนถงึ หลวงพพิ ธิ อภยั มผี ใู้ หค้ วามรว่ มมอื น�ำภาพมาใหก้ อ็ ปปเ้ี ปน็ จ�ำนวนมาก บางแหง่ เช่นที่นครชุมหรือตลาดคลองสวนหมาก ผู้รับผิดชอบ ทรงพิเคราะหด์ ู เหน็ วา่ เปน็ ดาบพระราชทานจริง คือนายไพฑูรย์ ใจผ่อง เจ้าหน้าที่เทศบาลต�ำบลนครชุม ทรงเห็นว่าเมืองนี้ยังไม่มีพระแสงส�ำหรับเมือง กับไม่ได้ ไดจ้ ดั ท�ำแบบฟอรม์ รบั สง่ ภาพอยา่ งเปน็ ระเบยี บเรยี บรอ้ ย เตรียมมา จึงพระราชทานดาบเล่มน้ีไว้ “เปนพระแสง ส�ำหรับเมือง ให้ผู้ว่าราชการรักษาไว้ส�ำหรับใช้ในการ หนังสือสมุดภาพก�ำแพงเพชร ไม่ได้รวมแต่ พระราชพธิ ”ี ทรงถา่ ยรปู พวกตระกลู เกา่ เมอื งก�ำแพงเพชร ภาพถา่ ยอยา่ งเดียว หากยังได้ลงภาพข้าวของที่นา่ สนใจ ๕ ชวั่ คน แลว้ เสด็จไปวัดคยู าง พระราชทานนามถนนวา่ ของก�ำแพงเพชรดว้ ย ตง้ั แตพ่ ระแสงราชศสั ตรา พระพทุ ธ ถนนราชด�ำเนนิ แลว้ เสดจ็ กลบั ลงมายงั นครสวรรค์ เปน็ อนั นวราชบพิตร ตู้ลายรดน�้ำ เทวรูป ข้าวของส�ำคัญใน หมดพระราชนพิ นธ์ (ดภู าพถา่ ยฝพี ระหตั ถไ์ ดจ้ ากหนงั สอื พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ ก�ำแพงเพชร หรือข้าวของ ชื่อ เสดจ็ ประพาสตน้ ร.ศ. ๑๒๕ แจกในงานพระราชทาน ส�ำคญั ตามวดั เชน่ กระจกแต่งงานที่อ�ำเภอพรานกระต่าย เพลงิ ศพนายภาวาส บนุ นาค พ.ศ. ๒๕๔๗) เป็นตน้ หลงั จากพระบาทสมเดจ็ พระจลุ จอมเกลา้ เจา้ อยหู่ วั สุดทา้ ยน้ี คณะท�ำงานจึงขอขอบคุณผู้ว่าราชการ เสด็จประพาสก�ำแพงเพชรใน พ.ศ. ๒๔๔๙ แล้ว ต่อมา จงั หวดั ก�ำแพงเพชร ทเี่ หน็ ความส�ำคญั ของการท�ำสมดุ ภาพ ใน พ.ศ. ๒๔๕๐ พระบาทสมเดจ็ พระมงกฎุ เกลา้ เจา้ อยหู่ วั ขอบคณุ คณะสงฆแ์ ละชาวก�ำแพงเพชรทกุ คนทมี่ สี ว่ นรว่ ม รชั กาลที่ ๖ เมอื่ ครง้ั ยงั เปน็ สยามมกุฎราชกมุ าร กไ็ ด้เสดจ็ ในการจดั พมิ พห์ นงั สอื เลม่ นี้ ท�ำใหไ้ ดห้ นงั สอื ประมวลภาพ มายังก�ำแพงเพชร ทรงบนั ทกึ เรือ่ งก�ำแพงเพชรไวใ้ นพระ อยา่ งดี รายชอื่ ของทกุ ทา่ นจะปรากฏอยทู่ า้ ยเลม่ เปน็ อนสุ รณ์ ราชนพิ นธ์เรื่อง เท่ยี วเมอื งพระร่วง ไว้อย่างยืดยาวต้ังแต่ แท้ทีจ่ ริงแล้ว ภาพเก่าของก�ำแพงเพชรยังมอี กี มาก ท้งั ท่ี บทท่ี ๑ ทรงกลา่ วว่าไดเ้ คยเสด็จประพาสเมืองนค้ี รั้งแรก จ�ำเป็นต้องหยิบออกเพราะเกินหน้ากระดาษและที่ยัง เมือ่ พ.ศ. ๒๔๔๘ (คราวเสด็จไปเชียงใหม)่ ไมไ่ ดไ้ ปบนั ทกึ จงึ หวงั วา่ จะมกี ารท�ำสมดุ ภาพก�ำแพงเพชร อกี วันหนึ่ง ได้เสด็จไปยังบ้านพรานกระต่าย ทรง ทอดพระเนตรและถา่ ยรปู กระจกหอบา่ วสาวของนายมาก เอนก นาวิกมลู ผใู้ หญบ่ า้ นซง่ึ สบื เชอ้ื สายมาจากชาวเมอื งเชยี งราย กรอบ วนั จันทร์ท่ี ๒๕ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๕๖๕ 6 สมดุ ภาพกำ�แพงเพชร
พนื้ ภูมเิ มืองก�ำแพงเพชร โดย ดร.ธีระวฒั น์ แสนค�ำ คณะมนุษยศาสตรแ์ ละสงั คมศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภฏั เลย ก�ำแพงเพชร เปน็ จงั หวดั หนงึ่ ในภาคเหนอื ตอนลา่ ง มอี าณาเขตตดิ ตอ่ กบั จงั หวดั สโุ ขทยั และพษิ ณุโลกทางทศิ เหนอื จังหวดั พจิ ติ รทางทศิ ตะวันออก จงั หวดั นครสวรรค์ทางทิศใต้ และ จงั หวดั ตากทางทศิ ตะวนั ตก มรี ะยะทางหา่ งจากกรงุ เทพมหานครมาทางดา้ นทศิ เหนอื ราว ๓๕๘ กิโลเมตร พื้นท่ีของจังหวัดก�ำแพงเพชรมีเน้ือท่ีประมาณ ๘,๖๐๗.๕๐ ตารางกิโลเมตร (หรือ ๕,๓๗๙,๖๘๗.๕๐ ไร)่ ซ่ึงพื้นทีท่ ัง้ หมดกระจายอยูบ่ นพน้ื ท่ี ๓ ลักษณะดว้ ยกันคือ ๑) ท่ีราบลมุ่ แม่น�ำ้ แบบตะพกั ลุ่มน�้ำ ครอบคลมุ พ้ืนทป่ี ระมาณร้อยละ ๗๐ ของจังหวดั ถอื เป็นพื้นทสี่ ่วนหน่งึ ของที่ราบลุ่มแมน่ ำ้� ปิงซ่งึ ไหลผ่านกลางพืน้ ท่จี ังหวัดก�ำแพงเพชร มคี วามเหมาะสมต่อการเพาะ ปลกู เชน่ ขา้ ว พชื สวน พชื ไร่ ๒) ทเี่ นนิ สลบั ทรี่ าบ ครอบคลมุ พนื้ ทป่ี ระมาณรอ้ ยละ ๒๐ ของจงั หวดั มีลกั ษณะเป็นเนนิ เขาเตยี้ ๆ สลบั กับทร่ี าบ เหมาะสมตอ่ การปลกู พชื ไร่ เชน่ ออ้ ยและข้าวโพด ๓) ภเู ขาสลับซบั ซอ้ น อยู่ทางทศิ ตะวันตกครอบคลุมพืน้ ท่ีประมาณร้อยละ ๑๐ ของจังหวดั และ เป็นแหลง่ ตน้ น้�ำสายส�ำคญั เชน่ คลองขลงุ คลองสวนหมาก คลองวังไทร และคลองวังเจา้ จังหวัดก�ำแพงเพชรมีแม่น�้ำปิงเป็นเสมือนเส้นเลือดใหญ่ที่ ไหลหล่อเล้ียงผู้คนในจังหวัดมาช้านานแล้ว แม่น�้ำปิงยังเป็นเส้นทาง คมนาคมโบราณส�ำคัญระหว่างรัฐโบราณทางภาคเหนือ เช่น รัฐ หรภิ ญุ ไชย และรฐั ลา้ นนา กบั ศนู ยก์ ลางรฐั สยามในลมุ่ แมน่ ำ�้ เจา้ พระยา (ทั้งกรุงศรีอยุธยา กรุงธนบุรีและกรุงเทพมหานคร) แม่น�้ำปิงจึงเป็น เส้นทางเช่ือมความสมั พันธ์ทางดา้ นการเมอื ง การปกครอง เศรษฐกิจ และสังคมวัฒนธรรมของผู้คนในภาคเหนือกับภาคกลางของไทยมา ตั้งแต่อดีต และเป็นปัจจัยส�ำคัญท่ีผลักดันให้เกิดการต้ังถิ่นฐานบ้าน เมืองขึน้ บริเวณสองฝัง่ แม่น�ำ้ ปิงในเขตจังหวดั ก�ำแพงเพชร การต้ังถ่ินฐานของผู้คนในพื้นท่ีจังหวัดก�ำแพงเพชรปรากฏ หลักฐานทางโบราณคดีท่ีแสดงถึงร่องรอยการอยู่อาศัยของมนุษย์ ตามเนินเขาเต้ียๆ ที่อยู่ไม่ห่างจากแม่น้�ำปิงมากนักมาตั้งแต่สมัยก่อน ประวัติศาสตร์ เชน่ แหลง่ โบราณคดีเขากะลอ่ น อ�ำเภอขาณวุ รลักษบรุ ี แหล่งโบราณคดีบ้านคลองเมือง อ�ำเภอโกสัมพีนคร แหล่งโบราณคดี บ้านโค้งวิไล อ�ำเภอคลองขลุง แหล่งโบราณคดีบ้านคอปล้อง อ�ำเภอ บงึ สามคั คีและแหลง่ โบราณคดถี ำ้� เขยี วอ�ำเภอเมอื งก�ำแพงเพชรหลกั ฐาน ทพ่ี บส่วนใหญ่ ไดแ้ ก่ เครอ่ื งมือหินแบบตา่ งๆ ภาชนะดนิ เผา เคร่ืองมือ เหลก็ ชิน้ ส่วนกระดูกมนษุ ย์ เศษตะกรันท่เี หลอื จากการถลงุ โลหะ แวดิ นเผา เครอ่ื งประดบั ส�ำรดิ ลกู ปดั หนิ และลกู ปดั แกว้ หลกั ฐานจากแหลง่ โบราณคดีเหล่านี้สะท้อนให้เห็นการตั้งถ่ินฐานของผู้คนในยุคแรก แผนที่แสดงบริเวณจังหวัดก�ำแพงเพชรจากหนังสือ หรือยุคก่อนประวัติศาสตร์บนพื้นที่ดอนใกล้กับแหล่งน�้ำธรรมชาติซึ่ง อักขรานุกรมภูมิศาสตร์ไทย ฉบับราชบัณฑิตยสถาน ส่วนใหญเ่ ป็นล�ำน้�ำทไี่ หลลงสู่แม่น�ำ้ ปิง เมือ่ เวลาผา่ นไป ผู้คนเหล่านก้ี ็ พ.ศ. ๒๕๐๗ คอ่ ยๆ เคลอื่ นยา้ ยลงมาตงั้ บา้ นเรอื นอยตู่ ามทเี่ นนิ รมิ ฝง่ั แมน่ ำ�้ ปงิ มกี าร (ภาพจากหน่วยวิจัยแผนที่และเอกสารประวัติศาสตร์ ตดิ ตอ่ และรบั อทิ ธพิ ลทางสงั คมวฒั นธรรมจากคนภายนอก ซง่ึ เปน็ ชว่ ง จุฬาลงกรณ์มหาวทิ ยาลยั ) เวลาทเ่ี ขา้ สูย่ คุ ตน้ ประวัติศาสตร์ สมดุ ภาพกำ�แพงเพชร 7
เมืองไตรตรึงษ์ อ�ำเภอเมืองก�ำแพงเพชร และเมือง โบราณท่ีบ้านคลองเมือง อ�ำเภอโกสัมพีนคร ซ่ึงตั้งอยู่บนที่ เนนิ ทางฝัง่ ตะวนั ตกของแม่น�ำ้ ปงิ มคี นู �้ำคนั ดนิ ลอ้ มรอบ มกี าร พบโบราณวัตถุท่ีมีอายุเก่าถึงวัฒนธรรมทวารวดีหรือเม่ือราว ๑,๐๐๐ ปีมาแลว้ เชน่ ลูกปัดแก้ว ชิน้ สว่ นตะเกียงดินเผา หนิ และแท่นบดยา ตะกรันจากการถลงุ โลหะ ชน้ิ สว่ นพระพุทธรูป และเศษภาชนะดนิ เผาประเภทเนอ้ื ดนิ หรอื แบบไมเ่ คลอื บ โดย เฉพาะช้ินส่วนตะเกียงดินเผาเป็นแบบที่พบโดยทั่วไปตาม แหล่งชุมชนสมัยทวารวดีในเขตภาคกลางลุ่มแม่น�้ำเจ้าพระยา และพบพระพุทธรูปส�ำริดแบบหริภุญไชยในเขตเมืองโบราณ บา้ นคลองเมอื ง หลกั ฐานดงั กลา่ วไดแ้ สดงถงึ การเปน็ ทตี่ งั้ ชมุ ชน บนเส้นทางคมนาคมโบราณระหว่างบ้านเมืองสมัยทวารวดีใน ที่ราบลุ่มภาคกลางกับชุมชนโบราณที่อยู่ทางเหนือในท้องที่ จังหวดั ล�ำพูนหรอื รัฐหริภุญไชย ต่อมาวัฒนธรรมเขมรโบราณหรือวัฒนธรรมขอม ได้แผ่กระจายขึ้นมาตามลุ่มแม่น้�ำสาขาของแม่น้�ำเจ้าพระยา เมืองไตรตรึงษ์ ชุมชนโบราณริมฝั่งตะวันตกของแม่น�้ำปิง พ้ืนที่จังหวัดก�ำแพงเพชรไม่ปรากฏร่องรอยศาสนาคารใน ต�ำบลไตรตรึงษ์ อ�ำเภอเมืองก�ำแพงเพชร จงั หวัดก�ำแพงเพชร วฒั นธรรมเขมรโบราณ แตม่ รี ายงานการพบเศษภาชนะดนิ เผา (ภาพจากพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ ก�ำแพงเพชร) เนื้อแกร่งแบบเขมรโบราณ และพระพุทธรูปทรงเครื่องในศิลปะเขมรโบราณหรือศิลปะลพบุรี ในบรเิ วณเมอื งโบราณบา้ นสระตาพรหม อ�ำเภอขาณวุ รลกั ษบรุ ี แมจ้ ะไมป่ รากฏหลกั ฐานการสรา้ ง เมืองหรอื ศาสนาคารแบบวัฒนธรรมเขมรโบราณในพื้นท่จี ังหวดั ก�ำแพงเพชรอย่างชัดเจน แต่มี ความเปน็ ไปไดว้ า่ พนื้ ทจี่ งั หวดั ก�ำแพงเพชรเปน็ ทางผา่ นของวฒั นธรรมเขมรโบราณจากลมุ่ แมน่ ำ้� เจา้ พระยาข้ึนไปยงั ล่มุ แม่น�ำ้ ยมในเขตจงั หวดั สุโขทัย ดังปรากฏหลกั ฐานปรางค์เขาปูจ่ าซ่งึ เปน็ ศาสนาคารแบบเขมรโบราณ กอ่ ดว้ ยอฐิ ศลิ ปะเขมรแบบบาปวน อายรุ าวพทุ ธศตวรรษที่ ๑๖-๑๗ ในทอ้ งทอ่ี �ำเภอครี มี าศ จงั หวดั สโุ ขทยั ซงึ่ อยไู่ มห่ า่ งจากจงั หวดั ก�ำแพงเพชรเทา่ ใดนกั และอยใู่ น แนวถนนพระรว่ ง ซงึ่ เปน็ เสน้ ทางโบราณทีเ่ ช่ือมจากเมืองสุโขทยั มายงั เมอื งก�ำแพงเพชร ถนนพระรว่ งถอื เปน็ หลกั ฐานส�ำคญั ในพนื้ ทจี่ งั หวดั ก�ำแพงเพชรทแ่ี สดงใหเ้ หน็ เสน้ ทาง ความสัมพันธ์ระหว่างเมืองสุโขทัยซ่ึงเป็นศูนย์กลางการปกครองของรัฐสุโขทัยกับบ้านเมืองใน ลมุ่ แมน่ ำ้� ปงิ ในเขตจงั หวดั ก�ำแพงเพชร ซง่ึ มเี มอื งนครชมุ เมอื งก�ำแพงเพชร เมอื งไตรตรงึ ษ์ และ เมืองคณฑี เป็นเมืองส�ำคัญ ในเขตเมืองดังกล่าวมาน้ีล้วนแต่มีโบราณสถานและโบราณวัตถุที่ เป็นศิลปะสโุ ขทัยปรากฏอยู่ภายในเขตเมอื งท้งั สน้ิ ระยะแรก รฐั สโุ ขทัยมกี ารสถาปนาศนู ยก์ ลางการปกครองพืน้ ที่บรเิ วณสองฝ่ังแมน่ ้�ำปงิ ในเขตจงั หวดั ก�ำแพงเพชรในรชั สมยั พระมหาธรรมราชาลไิ ทย ขอ้ ความในจารกึ สโุ ขทยั หลกั ท่ี ๓ (จารึกนครชุม) ซงึ่ พบท่ีวดั พระบรมธาตุ พระอารามหลวง อ�ำเภอเมืองก�ำแพงเพชร ระบวุ า่ เมือ่ พ.ศ. ๑๙๐๐ พระมหาธรรมราชาลไิ ทยไดเ้ สดจ็ มาสถาปนาพระศรรี ตั นมหาธาตแุ ละปลกู ตน้ พระศรี มหาโพธ์ิ ซึ่งได้มาจากลังกาทวีปไว้ท่ีกลางเมืองนครชุม ซึ่งสันนิษฐานว่าเมืองนครชุมคือ เมืองโบราณที่มีคูน้�ำคันดินล้อมรอบและอยู่ติดกับฝั่งตะวันตกของแม่น�้ำปิงริมคลองสวนหมาก และพระศรีรัตนมหาธาตุท่ีทรงสถาปนาน้ันก็คือพระบรมธาตุเจดีย์ภายในวัดพระบรมธาตุ พระอารามหลวงในปัจจุบัน เมืองนครชุมน่าจะเป็นเมืองที่มีบทบาทส�ำคัญในแถบนี้มาก่อน นอกจากน้ี พระมหาธรรมราชาลิไทยยังทรงประดษิ ฐานรอยพระพุทธบาทจ�ำลองไวบ้ นยอดเขา นางทอง เมอื งบางพาน ปจั จุบันอยู่ในเขตอ�ำเภอพรานกระตา่ ย 8 สมุดภาพกำ�แพงเพชร
ต่อมาหลังรัชสมัยพระมหาธรรมราชาลิไทย เมืองนครชุมก็ค่อยๆ หมดบทบาทลง ศนู ยก์ ลางการเมอื งการปกครองตลอดจนความเจรญิ รงุ่ เรอื งทางศาสนาและศลิ ปกรรมไดย้ า้ ยมา อยทู่ างฝั่งตะวนั ออกของแม่น�ำ้ ปิง ซึง่ เป็นทตี่ ัง้ ของเมอื งก�ำแพงเพชร เมอื งท่ีปรากฏช่อื ในจารกึ สโุ ขทัยหลักท่ี ๓๘ (จารึกกฎหมายลักษณะโจร) พ.ศ. ๑๙๔๐ ว่า “ก�ำแพงเพชรบุรศี รวี ิมลาสน์” และมีนักวิชาการบางคนเช่ือว่าเมืองก�ำแพงเพชรอาจเป็นเมืองเดียวกันกับเมืองชากังราวใน จารึกสมยั สโุ ขทยั ตอนต้น เมืองก�ำแพงเพชรเป็นเมืองโบราณขนาดใหญ่ในผังรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้ารีขนานไปกับฝั่ง ตะวันออกของแม่น้�ำปิงตรงข้ามกับเมืองนครชุม มีคูน้�ำ ก�ำแพงศิลาแลง และมีป้อมล้อมรอบ ตวั เมอื ง มีกลมุ่ โบราณสถานขนาดใหญจ่ �ำนวนมากอยนู่ อกก�ำแพงเมอื งทางทศิ เหนอื หลงั จาก พระมหาธรรมราชาลไิ ทยสวรรคต ราว พ.ศ. ๑๗๑๓ - ๑๙๑๔ เมืองตา่ งๆ ในรฐั สโุ ขทยั แตกแยก ในชว่ งระยะเวลาดงั กลา่ วเมอื งก�ำแพงเพชรจงึ มบี ทบาทในฐานะศนู ยก์ ลางของพน้ื ทลี่ มุ่ แมน่ ำ�้ ปงิ นักวิชาการบางคนเช่ือว่า การจัดตั้งเมืองก�ำแพงเพชรขึ้นมานั้นเป็นอ�ำนาจของกรุงศรีอยุธยา โดยเจา้ เมอื งก�ำแพงเพชรนา่ จะมเี ชอื้ สายผสมระหวา่ งราชวงศพ์ ระรว่ งแหง่ รฐั สโุ ขทยั กบั ราชวงศ์ สพุ รรณภมู แิ หง่ กรงุ ศรอี ยธุ ยา และมอี �ำนาจทางการเมอื งมากขน้ึ ในชว่ งสโุ ขทยั ตอนปลายควบคู่ กบั เมอื งสโุ ขทยั เมอื งศรสี ชั นาลยั และเมอื งสองแคว (พษิ ณโุ ลก) ซงึ่ บางคนสนั นษิ ฐานวา่ ในชว่ ง เวลานีเ้ มอื งก�ำแพงเพชรอาจมีสถานะทางการเมืองการปกครองเปน็ รัฐอิสระก็เป็นได้ นอกจากนี้ ช่วงเวลาดังกล่าวเมืองก�ำแพงเพชรยังเริ่มมีการสร้างสรรค์งานศิลปกรรม ทั้งเจดีย์และพระพุทธรูปที่มีลักษณะเฉพาะข้ึนมา นักวิชาการด้านประวัติศาสตร์ศิลปะเรียกว่า “ศิลปะสโุ ขทัย หมวดก�ำแพงเพชร” หรอื “ศลิ ปะสโุ ขทยั สกุลชา่ งก�ำแพงเพชร” ต่อมาในช่วงต้นพุทธศตวรรษท่ี ๒๑ ดินแดนของรัฐสุโขทัยได้ถูกผนวกเข้าเป็นส่วน หน่งึ ของกรุงศรีอยุธยา โดยเรียกว่า “หัวเมอื งเหนอื ” หรอื “หัวเมอื งฝา่ ยเหนอื ” ในรัชสมัยสมเดจ็ พระบรมไตรโลกนาถไดม้ กี ารจดั ระเบยี บการปกครองหวั เมอื งใหม่ เมอื งก�ำแพงเพชรมฐี านะเปน็ หัวเมืองช้ันโทของกรุงศรีอยุธยาในกลุ่มของหัวเมืองเหนือ บรรดาศักดิ์เจ้าเมืองก�ำแพงเพชร ปรากฏในพระไอยการต�ำแหน่งนาทหารหัวเมือง ฉบับอยุธยา ว่า “ออกญารามรณรงสงคราม รามภักดีอภัยพิริยบรากรมพาหุ ออกญาก�ำแพงเพ็ชร เมืองโท นา ๑๐๐๐๐ ขึ้นแก่ประแดง เสนาฏขวา” ภายในเมืองยังมีขุนนางกรมการเมืองท่ีส�ำคัญ ประกอบด้วย หลวงอินทแสนแสง ปลดั เมอื ง, หลวงก�ำแหงสงคราม หลวงพล, หลวงตา่ งใจราช มหาดไทย, หลวงมนตรรี าช ยกุ รบตั ร, หลวงอนิ ทรเสนา สัสดี, ขุนธรนีบาล ขุนเมือง, ขนุ ศรมี นตรี ขุนวงั , ขุนพลอากร ขนุ นา และขนุ ศรชี าญราชรกั ษา ขนุ คลงั นอกจากน้ี เมืองก�ำแพงเพชรยงั มีเมืองขึน้ หรือเมอื งบรวิ ารจ�ำนวน ๘ เมอื ง ไดแ้ ก่ เมอื ง ไตรตรงึ ษ์ เมอื งโบราณราฐ เมืองสพานบุรี เมอื งเทพบรุ ี เมอื งนารถบรุ ี เมืองเชียงเงิน เมืองเชียง ทอง เมืองตาก และเมอื งโกส�ำพนิ ิน (โกสมั พี) ซ่งึ เมืองเหล่านล้ี ว้ นตง้ั อยใู่ นล่มุ แม่น้�ำปิงใกล้เคยี ง กบั เมอื งก�ำแพงเพชร และเมอื งก�ำแพงเพชรยงั ท�ำหนา้ ทเ่ี ปน็ เมอื งหนา้ ดา่ นในการปอ้ งกนั ขา้ ศกึ ท่ีจะยกลงมาจากทางเหนือตามล�ำแม่น�้ำปิงและทางด่านแม่ละเมาซึ่งเป็นช่องเขาส�ำคัญทาง ตะวนั ตกเฉียงเหนือของเมืองก�ำแพงเพชร ในสงครามระหว่างกรุงศรีอยุธยากับพม่าช่วงสมัยกรุงศรีอยุธยา เมืองก�ำแพงเพชร ปรากฏบทบาทมาตลอด เม่ือทัพหลวงจากกรุงศรีอยุธยายกทัพไปตีพม่าหรือเมืองเชียงใหม่ มักจะเลือกตั้งทัพชัยที่เมืองก�ำแพงเพชร เช่น สมเด็จพระไชยราชาธิราชทรงตั้งทัพชัยที่เมือง ก�ำแพงเพชรในการเสด็จยกทัพไปตีเมืองเชียงใหม่เมื่อ พ.ศ. ๒๐๘๘ และสมเด็จพระนเรศวร มหาราชทรงตงั้ ทพั ชยั ท่ตี �ำบลวัดยมท้ายเมอื งก�ำแพงเพชร ก่อนยกทัพไปชว่ ยพระเจา้ หงสาวดี สมุดภาพกำ�แพงเพชร 9
รบกับพระเจา้ อังวะเมอื่ พ.ศ. ๒๑๒๗ ในขณะทีพ่ มา่ เองกท็ ราบถงึ ความส�ำคญั ทางยุทธศาสตร์ ของเมืองก�ำแพงเพชร เมื่อยกทพั จะเข้าตีกรุงศรอี ยธุ ยากจ็ ะยดึ เมอื งก�ำแพงเพชรเปน็ ฐานก�ำลัง และสะสมเสบยี งอาหาร ในบางครง้ั กเ็ ลือกทีจ่ ะต้ังคา่ ยใหญท่ ีเ่ มอื งก�ำแพงเพชร อย่างเชน่ ในราว พ.ศ. ๒๑๒๗ พระเจา้ นนั ทบุเรงไดส้ ง่ นนั ทสแู ละราชสังกร�ำ ถือพลหนึ่งหม่นื มาตัง้ ยงุ้ ฉางที่เมือง ก�ำแพงเพชร และ พ.ศ. ๒๑๒๘ กท็ รงโปรดให้พระมหาอุปราชาคุมพลสองหมนื่ มาตง้ั ทพั ท�ำนา ทเี่ มอื งก�ำแพงเพชร ทง้ั น้ี โดยมเี ปา้ หมายจะอาศยั เมอื งก�ำแพงเพชรเปน็ ทช่ี มุ พลทางบกทางเรอื ทั้งปวง แต่เหตุการณ์คร้ังนี้เกิดขึ้นหลังจากที่สมเด็จพระนเรศวรมหาราชเม่ือครั้งด�ำรงพระยศ พระมหาอุปราชได้ทรงกวาดต้อนเทครัวเมืองก�ำแพงเพชร เมืองพิษณุโลกและหัวเมืองเหนือ ทง้ั ปวงลงสู่กรุงศรีอยุธยาเมือ่ พ.ศ. ๒๑๒๗ หลงั ทรงประกาศอิสรภาพจากกรงุ หงสาวดี อันเปน็ เหตใุ หเ้ มอื งก�ำแพงเพชรถกู ทง้ิ รา้ ง จนถงึ พ.ศ. ๒๑๓๕ หลงั มชี ยั ชนะในสงครามยทุ ธหตั ถี สมเดจ็ พระนเรศวรมหาราชจงึ โปรดใหม้ กี ารฟน้ื ฟเู มอื งก�ำแพงเพชร เมอื งพษิ ณโุ ลก และหวั เมอื งเหนอื ท้งั ปวงอกี ครั้ง ช่วงเหตุการณ์บ้านเมืองเป็นปกติสุข ภายในเมืองก�ำแพงเพชรก็จะมีพ่อค้าต่างเมือง เดนิ ทางสญั จรผา่ นไปมาท�ำการคา้ กบั ชาวก�ำแพงเพชร เจา้ เมอื งก�ำแพงเพชรกจ็ ะซอ่ มแซมวดั วา อารามทง้ั ในเมืองและนอกเมอื ง ตลอดจนได้บรู ณะปรับปรุงถนนและระบบชลประทานเพอื่ การ ท�ำนาและเพาะปลกู มกี ารขดุ ลอกทอ่ ปพู่ ระยารว่ งซงึ่ เปน็ คลองสง่ นำ�้ จากเมอื งก�ำแพงเพชรไปยงั เมอื งบางพาน รวมท้งั อปุ ถัมภศ์ าสนาตา่ งๆ ท�ำนบุ �ำรุงศาสนสถานและศลิ ปกรรมควบคไู่ ปด้วย ดังปรากฏหลกั ฐานในจารกึ ฐานพระอศิ วรเมอื งก�ำแพงเพชร พ.ศ. ๒๐๕๓ พระแสงราชศัสตราประจ�ำเมือง ก�ำแพงเพชร พระบาทสมเด็จพระ จลุ จอมเกลา้ เจา้ อยหู่ วั พระราชทาน ใหไ้ ว้ประจ�ำเมืองก�ำแพงเพชร เมอ่ื วนั ท่ี ๒๖ สงิ หาคม พ.ศ. ๒๔๔๙ (สมบตั ภิ ายในส�ำนกั งานคลงั จงั หวดั ก�ำแพงเพชร) 10 สมดุ ภาพกำ�แพงเพชร
หลังจากท่ีสมเด็จพระนเรศวรมหาราชเมื่อคร้ังด�ำรงพระยศพระมหาอุปราชได้ทรง กวาดต้อนเทครวั เมอื งก�ำแพงเพชรลงสกู่ รงุ ศรีอยธุ ยาเม่ือ พ.ศ. ๒๑๒๗ แมจ้ ะมีการฟ้นื ฟเู มือง ก�ำแพงเพชรขน้ึ มาอกี คร้ังเมอ่ื พ.ศ. ๒๑๓๕ แต่บทบาทและความส�ำคญั ของเมอื งก�ำแพงเพชร กไ็ มป่ รากฏในหลกั ฐานประวตั ศิ าสตร์มากนัก ในช่วงปลายสมยั กรงุ ศรอี ยธุ ยา พม่าได้ยกทพั มา ลอ้ มกรุงศรอี ยธุ ยาและบกุ เขา้ ท�ำลายจนสิ้นในตน้ ปี พ.ศ. ๒๓๑๐ โดยก่อนหนา้ น้นั มีหลักฐานชั้น รองบางฉบับระบุว่า สมเด็จพระที่นั่งสุริยาศน์อมรินทร์ (พระเจ้าเอกทัศน์) ทรงต้ังพระยาตาก (สิน) เป็นพระยาวชิรปราการ เจ้าเมืองก�ำแพงเพชร เป็นบ�ำเหน็จรางวัลความเข้มแข็งในการ ป้องกันพระนคร แต่ทว่าประเด็นนี้ค่อนข้างต่างกับหลักฐานช้ันต้นเท่าที่มีอยู่ซึ่งระบุว่าพระยา ตาก (สนิ ) เป็นเจา้ เมืองตากจนกระทงั่ ส้นิ กรงุ ศรอี ยุธยา ภายหลังพระยาตาก (สนิ ) ไดร้ วบรวมไพรพ่ ลขับไล่กองทพั พม่าและรวบรวมบ้านเมือง สถาปนากรุงธนบุรีขึ้นมาเป็นศูนย์กลางการเมืองการปกครองของรัฐสยาม ก็โปรดให้พระยา สรุ บดนิ ทรเ์ ปน็ พระยารามรณรงค์ เจา้ เมอื งก�ำแพงเพชรเมอื่ พ.ศ. ๒๓๑๓ และเมอื งก�ำแพงเพชร กม็ สี ถานะเปน็ เมอื งหนา้ ดา่ นทคี่ อยปอ้ งกนั การรกุ รานของกองทพั พมา่ ทย่ี กมาทางเหนอื และทาง ดา่ นแมล่ ะเมา จนกระทง่ั ถงึ สมยั รตั นโกสนิ ทร์ หลงั การสถาปนากรงุ เทพมหานครเปน็ ศนู ยก์ ลาง การเมืองการปกครองของรัฐสยาม พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชได้ฟื้นฟู เมอื งก�ำแพงเพชรอกี ครง้ั เชอ่ื กนั วา่ พระองคโ์ ปรดใหน้ �ำครวั ชาวปตั ตานมี าอยทู่ เ่ี มอื งก�ำแพงเพชร ท�ำให้มีการเรียกช่ือชุมชน “เกาะแขก” มาจนถึงปัจจุบัน และยังทรงพระราชทานพระแสงดาบ ฝกั หุ้มทองค�ำใหแ้ ก่เจา้ เมืองก�ำแพงเพชรเพื่อเปน็ บ�ำเหน็จรางวัลจากราชการสงคราม ภายหลัง หลวงพพิ ธิ อภยั (หวล) บตุ รพระยาก�ำแพงเพชร (อน้ ) ไดน้ �ำพระแสงดาบดงั กลา่ วทลู เกลา้ ฯ ถวาย พระบาทสมเดจ็ พระจลุ จอมเกลา้ เจา้ อยหู่ วั ในคราวเสดจ็ ประพาสตน้ เมอื งก�ำแพงเพชร พ.ศ. ๒๔๔๙ และพระองคก์ โ็ ปรดเกลา้ ฯ พระราชทานพระแสงดาบดงั กลา่ วใหแ้ กพ่ ระยาวเิ ชยี รปราการ ผวู้ า่ ราชการ เมืองก�ำแพงเพชร ไว้ส�ำหรบั เปน็ พระแสงดาบประจ�ำเมอื งก�ำแพงเพชรตราบจนปัจจุบัน ในสมัยรัตนโกสินทร์ ศูนย์กลางของเมืองก�ำแพงเพชรได้ย้ายลงมาอยู่ริมฝั่งแม่น�้ำปิง ทางใต้ของก�ำแพงเมืองก�ำแพงเพชรเก่า ซ่ึงเป็นบริเวณตัวเมืองก�ำแพงเพชรในปัจจุบัน เหตุที่ ย้ายศูนย์กลางของเมืองไปอยู่นอกเขตก�ำแพงเมืองน้ันสันนิษฐานว่าตัวเมืองเดิมถูกท้ิงร้างมา ตั้งแต่คราวกวาดต้อนเทครัวชาวหัวเมืองเหนือลงสู่กรุงศรีอยุธยา พ.ศ. ๒๑๒๗ และยากที่จะ รวบรวมไพรพ่ ลเพือ่ ฟื้นฟบู ูรณปฏสิ ังขรณไ์ ด้ เจ้าเมอื งก�ำแพงเพชรในชน้ั หลงั จงึ เลอื กพน้ื ทที่ าง ใตข้ องเมอื งเก่าเป็นศูนยก์ ลางแทน ดังจะเหน็ ได้ว่าศลิ ปกรรมภายในวัดคูยาง พระอารามหลวง ซงึ่ เปน็ วดั ส�ำคญั ในตวั เมอื งก�ำแพงเพชรปจั จบุ นั ทงั้ พระวหิ ารหลวงและหอไตรกลางนำ�้ ลว้ นแต่ เป็นงานศลิ ปกรรมทสี่ ร้างขึ้นในชว่ งต้นกรุงรตั นโกสนิ ทร์ นอกจากน้ี ในรัชสมัยพระบาทสมเดจ็ พระนงั่ เกลา้ เจา้ อยหู่ วั หลงั ศกึ เจา้ อนวุ งศ์ (พ.ศ. ๒๓๖๙-๒๓๗๑) ยงั มกี ารกวาดตอ้ นครวั ชาวลาว มาอยทู่ บี่ รเิ วณปากคลองสวนหมากฝง่ั ตรงขา้ มกบั ตวั เมอื งก�ำแพงเพชรเพอื่ เปน็ บ�ำเหนจ็ รางวลั แก่เจ้าเมอื งก�ำแพงเพชรจากราชการสงครามครงั้ นี้ เมืองก�ำแพงเพชรยังมีหน้าท่ีในการส่งส่วยซ่ึงเป็นผลผลิตแทนการเกณฑ์แรงงานซึ่ง ทางราชส�ำนักกรุงเทพมหานครเรียกเก็บจากไพร่ ส่วยส�ำคัญจากเมืองก�ำแพงเพชร ได้แก่ ไม้ ประเภทตา่ งๆ เชน่ ไมส้ กั และไมต้ ะแบก และของปา่ ประเภทขผ้ี ง้ึ ผลเรว่ และผลกระวาน บางครงั้ ก็มีการส่งเป็นส่วยเงินแทนส่ิงของ ชาวก�ำแพงเพชรผู้ท�ำการค้าขายและประกอบอาชีพต่างๆ ก็ต้องเสียภาษีอากรบ�ำรุงรัฐ ดังปรากฏในรายงานการจัดเก็บภาษีในเมืองก�ำแพงเพชรของ พระชาตสเุ รนทร์ เจ้ากรมพระต�ำรวจพลพนั ซ้ายฝ่ายพระราชวงั บวร พ.ศ. ๒๔๓๙ ไดแ้ ก่ อากร ค่านา บอ่ นเบี้ย สุรา ยาฝน่ิ น้ำ� อ้อย สกุ ร โรงรา้ น จันอับ และค่าตอไมข้ อนสัก สมดุ ภาพกำ�แพงเพชร 11
ต่อมามีชาวกะเหร่ียงในบังคับอังกฤษเข้ามาท�ำสัญญาท�ำไม้ขอนสักในป่าทางด้าน ตะวันตกของเมืองก�ำแพงเพชร ชาวกะเหร่ียงมีส่วนส�ำคัญในการขับเคล่ือนเศรษฐกิจในเมือง ก�ำแพงเพชรผา่ นการเปน็ พ่อค้าไม้ ซ่งึ ทัง้ แซภอ (พญาตะก่า) และพะโป้ พอ่ คา้ ไม้ชาวกะเหรย่ี ง สองพนี่ อ้ งในเมอื งก�ำแพงเพชรยงั ไดท้ �ำการบรู ณปฏสิ งั ขรณพ์ ระบรมธาตเุ จดยี ส์ มยั สโุ ขทยั ภายใน วัดพระบรมธาตุ ปากคลองสวนหมาก ท่ีทรุดโทรมจนแล้วเสร็จ เป็นเจดีย์ทรงพมา่ -มอญ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๔๙ ก่อนการเสดจ็ ประพาสต้นเมอื งก�ำแพงเพชรของพระบาทสมเด็จพระจลุ จอมเกลา้ เจ้าอยู่หัวราว ๓ เดอื น ปัจจบุ ันจังหวัดก�ำแพงเพชรยังมีชาวกะเหรยี่ งอาศัยอยู่ในท้องท่ีอ�ำเภอ คลองลาน และมีประเพณีนมสั การพระบรมธาตนุ ครชมุ ในช่วงวนั เพญ็ เดือน ๓ ของทกุ ปี เมอ่ื มกี ารปฏริ ปู การปกครองหวั เมอื งจากระบบกนิ เมอื งเปน็ ระบบเทศาภบิ าลในรชั สมยั พระบาทสมเดจ็ พระจลุ จอมเกลา้ เจา้ อยหู่ วั เมอื งก�ำแพงเพชรถกู จดั ใหอ้ ยภู่ ายใตก้ ารปกครองของ มณฑลนครสวรรคซ์ งึ่ สถาปนามณฑลเมอื่ พ.ศ. ๒๔๓๘ ตอ่ มาใน พ.ศ. ๒๔๕๙ ไดเ้ ปลยี่ นสถานะ เมืองก�ำแพงเพชรเปน็ จงั หวัดก�ำแพงเพชร ภายหลังการเปล่ียนแปลงการปกครองของคณะราษฎรเม่ือวันที่ ๒๔ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๗๕ ในสมยั รัฐบาลจอมพล ป. พิบูลสงคราม ไดด้ �ำเนินการตัดเสน้ ทางจากกรงุ เทพมหานคร ขน้ึ สภู่ าคเหนอื ของประเทศเปน็ ทางหลวงแผน่ ดนิ สายแรกเมอ่ื พ.ศ. ๒๔๘๑ คอื ถนนประชาธปิ ตั ย์ (ตอ่ มา พ.ศ. ๒๔๙๓ เปลยี่ นชอ่ื เปน็ ถนนพหลโยธนิ ) ถนนไดต้ ดั ผา่ นพน้ื ทจ่ี งั หวดั ก�ำแพงเพชรทาง ฝัง่ ตะวันตกของแม่น�้ำปิง ท�ำให้จงั หวดั ก�ำแพงเพชรมสี ถานะเป็นจงั หวดั ทางผ่านจากภาคกลาง สู่ภาคเหนือ และน�ำพาความเจริญทางด้านอุตสาหกรรมการเกษตรเข้ามาในพื้นท่ี ท�ำให้เกิด โรงงานน�้ำตาลและโรงสีข้าว มีการส�ำรวจและขุดบ่อน�้ำมันในท้องที่อ�ำเภอลานกระบือ รวมท้ัง การท�ำธุรกิจหินอ่อนในท้องท่ีอ�ำเภอพรานกระต่าย รถยนต์ชนิดต่างๆ เร่ิมถูกน�ำเข้ามาใช้เพิ่ม จ�ำนวนมากขึน้ ตรงข้ามกับจ�ำนวนเรอื หางแมงปอ่ งทีเ่ คยใช้ข้ึนลอ่ งในแมน่ �้ำปิงท่ลี ดจ�ำนวนลง เมื่อเกิดการขยายตัวทางด้านเศรษฐกิจและมีพ้ืนท่ีราบกว้างขวางเหมาะแก่การเพาะ ปลกู ท�ำใหจ้ งั หวดั ก�ำแพงเพชรเปน็ เปา้ หมายส�ำคญั ของผคู้ นจากภาคตะวนั ออกเฉยี งเหนอื หรอื ภาคอีสานท่ีได้อพยพย้ายถิ่นฐานเข้ามาตั้งบ้านเรือนและประกอบอาชีพในจังหวัดก�ำแพงเพชร เป็นจ�ำนวนมาก สว่ นใหญ่กระจายอยูใ่ นท้องท่อี �ำเภอขาณวุ รลกั ษบรุ ี อ�ำเภอคลองลาน อ�ำเภอ บงึ สามคั คี อ�ำเภอทรายทองวฒั นา อ�ำเภอไทรงาม และอ�ำเภอปางศลิ าทอง วฒั นธรรมแบบภาค อสี านจึงปรากฏไดท้ ว่ั ไปในพื้นท่ีทางตอนใต้ของจังหวดั ก�ำแพงเพชร โดยเฉพาะในพ้ืนท่ีอ�ำเภอ บงึ สามคั คแี ละอ�ำเภอทรายทองวฒั นา ชาวอสี านทเี่ ขา้ มาตง้ั รกรากทน่ี ม่ี กี ารรกั ษาขนบธรรมเนยี ม ประเพณีด้ังเดิมเอาไว้ มีวัดทุ่งสนุ่นรัตนารามและวัดถาวรวัฒนาใต้เป็นศูนย์กลางในการรักษา วัฒนธรรมประเพณแี บบภาคอีสาน ปจั จบุ นั จงั หวดั ก�ำแพงเพชรแบง่ การปกครองออกเปน็ ๑๑ อ�ำเภอ ประกอบดว้ ย อ�ำเภอ เมืองก�ำแพงเพชร อ�ำเภอไทรงาม อ�ำเภอคลองลาน อ�ำเภอขาณุวรลักษบุรี อ�ำเภอคลองขลุง อ�ำเภอพรานกระต่าย อ�ำเภอลานกระบือ อ�ำเภอทรายทองวัฒนา อ�ำเภอปางศิลาทอง อ�ำเภอ บึงสามัคคี และอ�ำเภอโกสัมพีนคร ถือได้ว่าเป็นจังหวัดที่มีความเงียบสงบ เป็นดินแดนที่มี ความหลากหลายทางธรรมชาติและสังคมวัฒนธรรม เป็นดินแดนที่มีความอุดมสมบูรณ์ทาง ดา้ นเกษตรกรรม มกี ลว้ ยไขเ่ ปน็ พชื เศรษฐกจิ และของฝากทมี่ ชี อื่ เสยี งของจงั หวดั และเปน็ เมอื ง ศูนย์กลางการท่องเท่ียวทางประวัติศาสตร์แห่งหน่ึง ด้วยมีโบราณสถานเก่าแก่ขนาดใหญ่และ ทรงคุณค่าจ�ำนวนมากอยู่ในอุทยานประวัติศาสตร์ก�ำแพงเพชร ซึ่งได้รับการพิจารณาคัดเลือก จากองค์การศึกษาวทิ ยาศาสตรแ์ ละวัฒนธรรมแหง่ สหประชาชาติ (UNESCO) ให้ขึ้นทะเบยี น เป็นมรดกโลก เม่ือวนั ท่ี ๑๒ ธนั วาคม พ.ศ. ๒๕๓๔ ร่วมกบั อทุ ยานประวัตศิ าสตร์สุโขทัยและ อุทยานประวตั ศิ าสตร์ศรีสชั นาลยั 12 สมุดภาพกำ�แพงเพชร
KamphaengpHET’s Photo Album เอนก นาวิกมลู ธงชยั ลิขติ พรสวรรค์ : บรรณาธกิ าร Kamphaengphet สมุดภาพกำ�แพงเพชร 13
การเสดจ็ เยยี่ มราษฎรจงั หวัดกำ�แพงเพชร สมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงเสดจ็ ประพาสต้นเมืองก�ำ แพงเพชร พ.ศ. ๒๔๔๙ ตง้ั แตห่ นา้ ๑๔ ถงึ ๔๑ คอื ชุดภาพพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยหู่ วั เสด็จประพาสตน้ มายังเมอื งก�ำแพงเพชร ระหว่าง วันที่ ๑๘ ถงึ ๒๗ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๔๙ โดยเสดจ็ เปน็ การส่วนพระองค์ทางขบวนเรือในแมน่ �ำ้ ปงิ ซ่ึงได้ประพาสทอดพระเนตร พ้ืนที่ต่างๆ และหยุดขบวนประทับแรมไปตามรายทางริมฝั่งน้�ำตลอดพื้นท่ีเมืองก�ำแพงเพชร มีการบันทึกภาพถ่ายฝีพระหัตถ์ ตลอดระยะทางการเสดจ็ ประพาสตน้ ดว้ ยแผน่ ฟลิ ม์ กระจก และไดม้ กี ารโปรดเกลา้ ฯ ใหจ้ ดั พมิ พข์ น้ึ เปน็ เลม่ ในชอื่ เสดจ็ ประพาสตน้ ร.ศ. ๑๒๕ (รูปถ่ายฝพี ระหัตถแ์ ละบทพระราชนพิ นธใ์ นพระบาทสมเดจ็ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอย่หู ัว) เมื่อ พ.ศ. ๒๔๖๗ นับว่าเป็น ภาพถ่ายทีท่ รงคณุ ค่าทางประวัตศิ าสตรอ์ ย่างย่งิ คณะผูจ้ ดั พิมพจ์ งึ ได้อญั เชิญเฉพาะภาพที่ปรากฏสถานท่ีในเมืองก�ำแพงเพชร มาไวใ้ นการพมิ พค์ รงั้ นเ้ี ปน็ จ�ำนวน ๓๐ ภาพ เพอื่ เปน็ การประมวลภาพถา่ ยเกา่ ยคุ แรกของจงั หวดั ก�ำแพงเพชรใหม้ คี วามสมบรู ณ์ มากยง่ิ ขึ้น ปัจจุบนั ฟิลม์ กระจกชุดเสดจ็ ประพาสตน้ นเี้ กบ็ รักษาอยู่ในส�ำนักหอจดหมายเหตุแหง่ ชาติ ท่าวาสกุ รี 14 สมดุ ภาพกำ�แพงเพชร
ภาพหน้าซา้ ยและขวา ขบวนเรอื เสด็จประพาสตน้ ขณะหยดุ พกั ท่ีรมิ หาดในแม่นำ้� ปิง ถ่ายเมือ่ วนั ที่ ๑๘ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๔๙ มคี �ำบรรยายภาพวา่ “หาดบางแขม แลจากฝง่ั ” คือหาดทรายรมิ แม่น้�ำปงิ บริเวณต�ำบลวงั แขม อ�ำเภอคลองขลงุ จังหวัดก�ำแพงเพชร (ภาพจากส�ำนักหอจดหมายเหตแุ หง่ ชาต)ิ สมดุ ภาพกำ�แพงเพชร 15
คณะผู้ตามเสดจ็ ประพาสตน้ หยุดพกั ทานอาหารทรี่ มิ ฝ่งั แมน่ �้ำปงิ มคี �ำบรรยายภาพวา่ “หัวหาดแมล่ าด เมอื งกำ� แพงเพชร” ใน พระราชนิพนธ์เรอ่ื งเสดจ็ ประพาสตน้ ในรัชกาลที่ ๕ มีข้อความวา่ “...แวะเขา้ จอดท่ที ่ีประทับรอ้ นเพราะระยะสน้ั แตจ่ ดื ไปไม่สนกุ จึงได้ไปจอดหวั หาดแม่ลาดซึง่ มตี ้นไมร้ ม่ กนิ ข้าวและถ่ายรูปเล่นในทน่ี ัน้ แล้วเดินทางต่อมา...” (ภาพจากส�ำนักหอจดหมายเหตุแห่งชาต)ิ 16 สมดุ ภาพกำ�แพงเพชร
เรอื แมป่ ะ (เรอื หางแมงปอ่ ง) ขบวนเรอื เสดจ็ ประพาสตน้ มคี �ำบรรยายภาพวา่ “เมอื งกำ� แพงเพชร กรมดำ� รงลองตกี รรเชยี งขาลอ่ ง” ในภาพคอื สมเด็จฯ กรมพระยาด�ำรงราชานุภาพ นง่ั จับพายตีกรรเชยี งท่ี ๒ จากขวา (ภาพจากส�ำนกั หอจดหมายเหตุแหง่ ชาต)ิ สมดุ ภาพกำ�แพงเพชร 17
คณะผ้ตู ามเสด็จประพาสต้นหยดุ พกั ทานอาหารทร่ี มิ ฝง่ั แม่น้ำ� ปิง เมอื งก�ำแพงเพชร (ภาพจากส�ำนักหอจดหมายเหตุแหง่ ชาต)ิ 18 สมุดภาพกำ�แพงเพชร
คณะผู้ตามเสด็จเตรียมต้ังส�ำรับกับข้าวท่ีริมฝั่งแม่น�้ำปิง มีค�ำบรรยายภาพว่า “เมืองก�ำแพงเพชร หัวหาดแม่ลาด” ในพระราช นิพนธ์เรื่องเสด็จประพาสต้นในรัชกาลที่ ๕ มีข้อความกล่าวถึง “หัวหาดแม่ลาด” ปรากฏอยู่ในระยะทางระหว่างเมืองขาณุ (อ�ำเภอขาณุวรลกั ษบรุ )ี กบั บา้ นวังแขม (อ�ำเภอคลองขลงุ ) เขตเมอื งก�ำแพงเพชร (ภาพจากส�ำนักหอจดหมายเหตุแห่งชาติ) สมุดภาพกำ�แพงเพชร 19
ชาวบ้าน “คนผมแดง” ทอี่ �ำเภอขาณุวรลักษบรุ ี ถา่ ยเมือ่ วนั ที่ ๑๙ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๔๙ มีค�ำบรรยายภาพว่า “เมอื งก�ำแพงเพชร คนผมแดงเมืองขาณุ” ในพระราชนิพนธ์เรื่องเสด็จประพาสต้นในรัชกาลท่ี ๕ มีข้อความว่า “วันท่ี ๑๙ วันน้ีต่ืนสายไป แล้ว พระวเิ ชียรพาคนผมแดงมาใหด้ ู อันลักษณะผมแดงนั้น เปน็ ผมม้าแดงอยา่ งอ่อนหรือเหลอื งอยา่ งแก่ ผมทแ่ี ดงนีม้ าขา้ งพันธพ์ุ ่อ ถา้ ผหู้ ญงิ ไปไดผ้ วั ผมดำ� ลกู ออกมากผ็ มดำ� ไปดว้ ยผมแดงนนั้ เปลยี่ น๓อยา่ งแรกแดงครน้ั อายมุ ากเขา้ กด็ ำ� หมน่ ลงแกก่ เ็ ลยขาวทเี ดยี ว บอกพชื พนั ธุ์วา่ ทราบว่าตวั มาแตเ่ วียงจันทน”์ (ภาพจากส�ำนกั หอจดหมายเหตุแห่งชาติ) ภาพหนา้ ขวาล่าง หญงิ งามทงั้ ๔ นาง (เรยี งจากซา้ ยคอื หวดี - ประคอง - รว้ิ - พงิ ) ชาวเมอื งก�ำแพงเพชร ถา่ ยเมอ่ื วนั ท่ี ๒๓ สงิ หาคม พ.ศ. ๒๔๔๙ ใน พระราชนพิ นธเ์ รอื่ งเสดจ็ ประพาสตน้ ในรชั กาลท่ี ๕ มขี อ้ ความวา่ “...ผหู้ ญงิ เมอื งนนี้ บั วา่ รปู พรรณสนั ฐานดกี วา่ เมอื งอน่ื ในขา้ งเหนอื คนงามทง้ั ๔ ท่ีจะมาถา่ ยรูปนั้นเขาใหถ้ อื กระเชา้ หมากคอยแจกเลีย้ ง คอื หวดี บตุ รหลวงพิพิธอภัย อายุ ๑๖ ปี คนนรี้ จู้ กั นง่ั โพสต์ ถ่ายรูป จงึ ไดถ้ ่ายรูปเฉพาะคนเดียว ยงั อกี ๓ คนนั้นชือ่ ประคอง ลกู หลวงพพิ ิธอภยั เหมอื นกนั อายุ ๑๗ ปี รว้ิ ลกู พระพล อายุ ๑๗ พงิ ลกู พระยารามรณรงค์ อายุ ๑๖...” (ภาพจากส�ำนักหอจดหมายเหตแุ หง่ ชาต)ิ 20 สมดุ ภาพกำ�แพงเพชร
“ท่านผู้หญงิ ทรพั ยแ์ ละบตุ รหลาน” ถ่ายเมอื่ วนั ที่ ๒๖ สงิ หาคม พ.ศ. ๒๔๔๙ แถวบนจากซา้ ยคือ นางภู่ (บตุ รสาว) - ทา่ นผหู้ ญิง ทรัพย์ (มารดา) - นางผึ้ง (บุตรสาว) ทา่ นผหู้ ญงิ ทรัพย์เปน็ ภริยาพระยาก�ำแพงเพชร (เกิด) อดตี เจา้ เมอื งก�ำแพงเพชรในสมัย รัชกาลท่ี ๔ ขณะนัน้ อายุ ๙๓ ปี มาเขา้ เฝา้ ฯ รบั เสดจ็ พร้อมบุตรสาวและหลาน (แถวล่างจากซ้าย นางพัน - นางเพ่ือน - นาง หลาบ และหลวงพิพธิ อภัย (หวล รามสตู ) ชน้ั หลานท่านผู้หญิงทรพั ย)์ (ภาพจากส�ำนกั หอจดหมายเหตแุ หง่ ชาต)ิ สมุดภาพกำ�แพงเพชร 21
ราษฎรชาวเมืองก�ำแพงเพชรที่เขา้ เฝ้าฯ รบั เสด็จริมถนนภายในเมอื ง เบ้อื งขวาของภาพบรเิ วณหอสงู ริมร้วั ไม้คือกองเรอื นจ�ำ เมืองก�ำแพงเพชร (ภาพจากส�ำนักหอจดหมายเหตแุ หง่ ชาต)ิ 22 สมดุ ภาพกำ�แพงเพชร
ราษฎรชาวเมืองก�ำแพงเพชรทเี่ ข้าเฝ้าฯ รบั เสด็จ ถา่ ยท่ีดา้ นหนา้ ทว่ี ่าการอ�ำเภอเมืองก�ำแพงเพชร (หลังเกา่ ) ริมถนนเทศา ๒ ถา่ ยเมอ่ื วนั ที่ ๒๖ สงิ หาคม พ.ศ. ๒๔๔๙ มคี �ำบรรยายภาพว่า “กองเรือนจ�ำ เมอื งกำ� แพงเพชร” (ภาพจากส�ำนักหอจดหมายเหตุแหง่ ชาติ) สมดุ ภาพกำ�แพงเพชร 23
ถนนภายในตวั เมอื งก�ำแพงเพชรใหม่ มีค�ำบรรยายภาพวา่ “ถนนเดมิ สายนอก ถา่ ยเวลาพลบ” สันนิษฐานวา่ คอื ถนนราชด�ำเนิน ในพระราชนพิ นธ์เร่อื งเสดจ็ ประพาสตน้ ในรัชกาลท่ี ๕ มีข้อความว่า “...ผ่านถนนสายใน ถนนสายน้งี ามมาก ไดถ้ า่ ยรปู ไว้และ ให้ช่อื ถนนราชด�ำเนนิ ...” (ภาพจากส�ำนักหอจดหมายเหตุแห่งชาติ) ภาพหนา้ ขวาล่าง ราษฎรตามรา้ นตลาดในเมอื งก�ำแพงเพชรทีม่ าเข้าเฝ้าฯ รบั เสดจ็ (ภาพจากส�ำนักหอจดหมายเหตแุ ห่งชาติ) 24 สมดุ ภาพกำ�แพงเพชร
ราษฎรชาวไทยใหญเ่ มอื งก�ำแพงเพชรทม่ี าเขา้ เฝา้ ฯ รบั เสดจ็ มคี �ำบรรยายภาพวา่ “ราษฎรชาวไทย และพอ่ คา้ ชาวไทยใหญ่ เมอื งกำ� แพงเพชร จัดโต๊ะเคร่ืองบูชารบั เสดจ็ ” (ภาพจากส�ำนกั หอจดหมายเหตุแหง่ ชาต)ิ สมดุ ภาพกำ�แพงเพชร 25
คลองสวนหมากท่ีหนา้ บ้านพะโป้ ในพระราชนิพนธเ์ รือ่ งเสดจ็ ประพาสตน้ ในรชั กาลท่ี ๕ มขี ้อความกล่าวถงึ พะโป้ว่า “...ป่าไมน้ ้ี พะโป้กะเหร่ยี งในบังคบั องั กฤษเป็นคนท�ำ เมียเปน็ ไทยชือ่ อ�ำแดงทองย้อย เป็นบตุ รผใู้ หญบ่ ้านวนั และอำ� แดงไทย ตงั้ บ้านเรอื น อยู่ตดิ กนั ในทีน่ ัน้ ข้นึ ไปถ่ายรปู ทหี่ นา้ บา้ น ๒ บา้ นนแ้ี ล้วจึงกลบั ออกมา...” (ภาพจากส�ำนกั หอจดหมายเหตุแหง่ ชาติ) 26 สมดุ ภาพกำ�แพงเพชร
บรเิ วณหนา้ บา้ นพะโป้ พอ่ คา้ ไมช้ าวกะเหรยี่ งในบงั คบั ขององั กฤษ ตง้ั อยรู่ มิ คลองสวนหมาก ต�ำบลนครชมุ อ�ำเภอเมอื งก�ำแพงเพชร ถ่ายเม่ือวันที่ ๒๕ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๔๙ มีค�ำบรรยายภาพว่า “ประตูบ้านพะโป้ พ่อค้าไม้ชาวกะเหรี่ยง คลองสวนหมาก เมืองก�ำแพงเพชร” (ภาพจากส�ำนักหอจดหมายเหตแุ หง่ ชาต)ิ สมดุ ภาพกำ�แพงเพชร 27
บา้ นรมิ คลองสวนหมากหลงั ถดั มาจากบา้ นของพะโป้ ในพระราชนพิ นธเ์ รอื่ งเสดจ็ ประพาสตน้ ในรชั กาลท่ี ๕ มขี อ้ ความระบวุ า่ คอื บา้ นของผใู้ หญบ่ า้ นวนั และอ�ำแดงไทย บดิ ามารดาของอ�ำแดงทองยอ้ ยภรรยาของพะโป้ ถา่ ยเมอื่ วนั ท่ี ๒๕ สงิ หาคม พ.ศ. ๒๔๔๙ (ภาพจากส�ำนักหอจดหมายเหตแุ หง่ ชาติ) 28 สมุดภาพกำ�แพงเพชร
คณะขา้ ราชการและราษฎรทม่ี าเขา้ เฝา้ ฯ รบั เสดจ็ ทดี่ า้ นหนา้ บา้ นพะโป้ รมิ คลองสวนหมาก ต�ำบลนครชมุ อ�ำเภอเมอื งก�ำแพงเพชร ถา่ ยเมือ่ วนั ท่ี ๒๕ สงิ หาคม พ.ศ. ๒๔๔๙ (ภาพจากส�ำนักหอจดหมายเหตแุ ห่งชาต)ิ สมดุ ภาพกำ�แพงเพชร 29
ราษฎรทม่ี าเข้าเฝา้ ฯ ที่วงั พระธาตุ ถ่ายเม่ือวนั ที่ ๒๒ สงิ หาคม พ.ศ. ๒๔๔๙ ปัจจบุ ันคือวัดวังพระธาตุ ต�ำบลไตรตรึงษ์ อ�ำเภอเมืองก�ำแพงเพชร มคี �ำบรรยายภาพวา่ “เมืองกำ� แพงเพชร พระเจดีย์ วังพระธาตุ” (ภาพจากส�ำนกั หอจดหมายเหตุแห่งชาต)ิ ภาพหน้าขวา เจดียธ์ าตุที่วังพระธาตุ คอื เจดีย์ทรงพมุ่ ขา้ วบณิ ฑต์ ามแบบอยา่ งศลิ ปกรรมยคุ สโุ ขทยั ถ่ายเมื่อวันท่ี ๒๒ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๔๙ มคี �ำบรรยายภาพว่า “เมอื งกำ� แพงเพชร พระเจดีย์ วังพระธาต”ุ (ภาพจากส�ำนักหอจดหมายเหตุแห่งชาติ) 30 สมุดภาพกำ�แพงเพชร
สมดุ ภาพกำ�แพงเพชร 31
เจดยี ์ในเมอื งโบราณไตรตรึงษ์ ตั้งอยู่รมิ ฝ่งั ขวาของแม่นำ้� ปงิ ใกลก้ บั วงั พระธาตุ ถา่ ยเม่อื วนั ท่ี ๒๒ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๔๙ มคี �ำบรรยายภาพวา่ “วัดมหาธาต,ุ วัดเจด็ ยอด เมืองไตรตรึงษ์” (ภาพจากส�ำนักหอจดหมายเหตแุ หง่ ชาต)ิ 32 สมุดภาพกำ�แพงเพชร
ป้อมและก�ำแพงเมืองใกล้กับบอ่ ตื้น ภายในเมอื งเกา่ ก�ำแพงเพชร ถา่ ยเม่ือวนั ที่ ๒๔ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๔๙ (ภาพจากส�ำนักหอจดหมายเหตุแห่งชาต)ิ สมดุ ภาพกำ�แพงเพชร 33
หอพระอศิ วร ภายในเมืองเกา่ ก�ำแพงเพชร ถา่ ยเมอ่ื วนั ท่ี ๒๓ สงิ หาคม พ.ศ. ๒๔๔๙ มคี �ำบรรยายภาพวา่ “เมอื งก�ำแพงเพชร เทวสถานในกำ� แพงเมอื ง” ในพระราชนพิ นธเ์ รอ่ื งเสดจ็ ประพาสตน้ ในรชั กาลที่ ๕ มขี อ้ ความกลา่ วถงึ พระอศิ วรเมอื งก�ำแพงเพชรวา่ “...ท่นี ี่ซ่งึ คนเยอรมนั ไดม้ าลักพระอิศวรทอี่ ยู่ (พระที่นงั่ ) พทุ ไธศวรรยเ์ ดี๋ยวน้ไี ปตามกลับมาได้ ยังคงเหลอื ยู่บดั นี้แต่พระอมุ าเทวี และพระนารายณ์ ซึ่งเอาศีรษะไปเสียแลว้ และเทวรูปเล็กนอ้ ย ฝีมือดีทันกันกับพระอศิ วรองคใ์ หญ่น้ัน...” (ภาพจากส�ำนักหอจดหมายเหตุแห่งชาต)ิ 34 สมุดภาพกำ�แพงเพชร
โบราณสถานภายในวัดพระแกว้ เมอื งเก่าก�ำแพงเพชร ถา่ ยเม่ือวนั ที่ ๒๓ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๔๙ มีค�ำบรรยายภาพวา่ “ชนั้ ทักษณิ หยอ่ มซ่ึงมีพระเจดีย์ พระมณฑป และพระวหิ ารหลวงในวัดพระแกว้ ตาม ม,ว, ว่า” (ม,ว, ยอ่ จาก มหาวชริ าวุธ) (ภาพจากส�ำนกั หอจดหมายเหตแุ หง่ ชาติ) สมดุ ภาพกำ�แพงเพชร 35
โบราณสถานภายในวัดพระแก้ว เมอื งก�ำแพงเพชรเก่า ถา่ ยเม่ือวันที่ ๒๓ สงิ หาคม พ.ศ. ๒๔๔๙ มีค�ำบรรยายภาพวา่ “ระเบยี งรอบพระวหิ ารใหญอ่ กี หยอ่ มหนงึ่ ในวัดพระแกว้ ตาม ม,ว, วา่ ” (ภาพจากส�ำนักหอจดหมายเหตุแห่งชาติ) 36 สมุดภาพกำ�แพงเพชร
โบราณสถานภายในวัดพระแก้ว เมืองก�ำแพงเพชรเก่า ถ่ายเมอ่ื วนั ที่ ๒๓ สงิ หาคม พ.ศ. ๒๔๔๙ มคี �ำบรรยายภาพว่า “วิหารอีกหยอ่ มหน่งึ ในวัดพระแกว้ ตาม ม,ว, วา่ ” (ภาพจากส�ำนกั หอจดหมายเหตแุ ห่งชาต)ิ สมุดภาพกำ�แพงเพชร 37
คณะผู้ตามเสด็จขณะหยุกพักและร่วมกันถ่ายรูปท่ีด้านหน้าประตูสะพานโคม ภายในเมืองเก่าก�ำแพงเพชร ถ่ายเมื่อวันที่ ๒๔ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๔๙ มีค�ำบรรยายภาพว่า “น่ังพักบริเวณประตูสะพานโคม เมืองก�ำแพงเพชร” ในพระราชนิพนธ์เร่ืองเสด็จ ประพาสต้นในรัชกาลที่ ๕ มีข้อความกล่าวถึงประตูโคมว่า “...ต่อไปอีกจนถึงประตูเขาเรียกไว้ว่าสะพานโคม ซ่ึงน่าจะเรียกว่า ประตูชัย เพราะเป็นทางไปและมากบั เมืองสุโขทยั ประตูนั้นก็เป็นประตูใหญ่ลักษณะประตเู พนยี ดลพบรุ .ี ..” (ภาพจากส�ำนักหอจดหมายเหตแุ ห่งชาติ) 38 สมดุ ภาพกำ�แพงเพชร
โบราณสถานภายในวัดอาวาสใหญ่ (หรือวัดราชบูรณะ ตามค�ำบรรยายภาพเดิม) บริเวณเขตอรัญวาสีนอกเมืองก�ำแพงเพชร เกา่ ถ่ายเมื่อวนั ที่ ๒๔ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๔๙ มคี �ำบรรยายภาพวา่ “หนา้ ฐานชุกชี พระวิหารหลวงวัดราชบรู ณะ ตาม ม,ว, วา่ ” (ภาพจากส�ำนักหอจดหมายเหตุแห่งชาต)ิ สมุดภาพกำ�แพงเพชร 39
40 สมุดภาพกำ�แพงเพชร
(ภาพหนา้ ซา้ ยและขวา) พระบรมธาตุนครชมุ เมืองก�ำแพงเพชร ถา่ ยเมอ่ื วันท่ี ๒๓ สงิ หาคม พ.ศ. ๒๔๔๙ ในพระราชนพิ นธ์เรอื่ งเสดจ็ ประพาสตน้ ใน รชั กาลที่ ๕ มขี อ้ ความวา่ “...กนิ ขา้ วแลว้ ลอ่ งลงมาขนึ้ ทวี่ ดั พระธาตุ ซง่ึ แตเ่ ดมิ เปน็ พระเจดยี อ์ ยา่ งเดยี วกบั ทว่ี งั พระธาตใุ หญอ่ งค์ ๑ ย่อม ๒ องค์ พญาตะก่าสรา้ งรวม ๓ องคเ์ ปน็ องคเ์ ดียว แปลงรูปเปน็ พระเจดยี ม์ อญ แตย่ งั ไม่แลว้ เสรจ็ พญาตะกา่ ตาย พะโป้จึง ไดม้ าปฏสิ งั ขรณต์ อ่ ไดย้ กฉตั รยอดซง่ึ ทำ� มาแตเ่ มอื งมรแหมง่ (มะละแหมง่ ) พงึ่ แลว้ แตฐ่ านชกุ ชยี งั ถอื ปนู ไมร่ อบ พระเจดยี น์ ที้ าสี เหลอื งมีลายปูนขาว แลดใู นแม่น้�ำงามด.ี ..” (ภาพจากส�ำนกั หอจดหมายเหตแุ ห่งชาต)ิ สมุดภาพกำ�แพงเพชร 41
สมเด็จพระยุพราชเสดจ็ ประพาสเมอื งกำ�แพงเพชร พ.ศ. ๒๔๕๐ ตงั้ แตห่ นา้ ๔๒ ถงึ ๔๙ คอื ชดุ ภาพพระบาทสมเดจ็ พระมงกฎุ เกลา้ เจา้ อยหู่ วั เมอ่ื ครงั้ ด�ำรงพระอสิ รยิ ยศ สมเดจ็ พระบรมโอรสาธริ าชฯ สยามมกุฎราชกมุ าร เสด็จประพาสเมอื งก�ำแพงเพชร เมอ่ื พ.ศ. ๒๔๕๐ โดยรถไฟพระทน่ี ง่ั มายังสถานปี ากน�ำ้ โพ เมือ่ วันท่ี ๔ มกราคม พ.ศ. ๒๔๕๐ แลว้ เสดจ็ ทางชลมารคออกจากเมืองนครสวรรค์มาตามล�ำน�ำ้ แควน้อย (แม่น้ำ� ปิง) เมือ่ วันที่ ๖ มกราคม พ.ศ. ๒๔๕๐ ถงึ ตวั เมืองก�ำแพงเพชร วนั ที่ ๑๕ มกราคม พ.ศ. ๒๔๕๐ ไดเ้ สดจ็ ประพาสทอดพระเนตรส�ำรวจทางโบราณคดีเมอื ง ก�ำแพงเพชรเกา่ ทั้งภายในก�ำแพงเมืองและโบราณสถานนอกเมือง (เขตอรัญวาส)ี จนถึงวันที่ ๑๘ จึงเสดจ็ พระราชด�ำเนินตอ่ ไป ยังเมืองสุโขทัย อุตรดิตถ์ และพิษณุโลก ดังมีปรากฏรายละเอียดในพระราชนิพนธ์เท่ียวเมืองพระร่วง คณะผู้จัดท�ำจึงอัญเชิญ ภาพถ่ายในคราวเสด็จประพาสคร้ังนั้นจ�ำนวน ๑๒ ภาพ มารวมพิมพ์ในคราวนี้ด้วย ซึ่งเป็นอัลบั้มภาพต้นฉบับประกอบ พระราชนิพนธ์เท่ียวเมืองพระร่วงท่ีเรียบเรียงภาพไปตามล�ำดับกับเน้ือความในพระราชนิพนธ์ ท�ำให้ได้ทราบรายละเอียดของ ภาพ จงึ ได้ตรวจสอบและท�ำค�ำบรรยายประกอบเพิ่มเติมไวด้ ว้ ยทกุ ภาพแล้ว ภาพหนา้ ซ้ายและขวา พระบาทสมเดจ็ พระมงกุฎเกลา้ เจา้ อยหู่ ัว เม่ือคร้งั ด�ำรงพระอสิ รยิ ยศ สมเดจ็ พระบรมโอรสาธริ าชฯ สยามมกฎุ ราชกุมาร ในคราว เสดจ็ ทอดพระเนตรเมอื งโบราณทตี่ �ำบลบา้ นโคน (เมอื งคณฑ)ี กอ่ นถงึ ตวั เมอื งก�ำแพงเพชร (ปจั จบุ นั คอื ต�ำบลคณฑี อ�ำเภอเมอื ง ก�ำแพงเพชร) มพี ระยารตั นกุลอดุลยภกั ดี (จ�ำรสั รัตนกลุ ) ขา้ หลวงเทศาภบิ าลมณฑลนครสวรรคเ์ ป็นผู้น�ำเสด็จทอดพระเนตร เมอื่ วนั ท่ี ๑๔ มกราคม พ.ศ. ๒๔๕๐ (ภาพจากนายธงชัย ลิขิตพรสวรรค)์ 42 สมุดภาพกำ�แพงเพชร
สมดุ ภาพก�ำ แพงเพชร 43
44 สมุดภาพก�ำ แพงเพชร
ราษฎรชาวเมอื งก�ำแพงเพชร (นง่ั พน้ื ) และคณะขา้ ราชการเมอื งก�ำแพงเพชร (ยนื แถวหลงั ) ทมี่ าเขา้ เฝา้ ฯ รบั เสดจ็ พระบาทสมเดจ็ พระมงกุฎเกลา้ เจ้าอยูห่ วั เมอ่ื ครัง้ ด�ำรงพระอสิ ริยยศ สมเดจ็ พระบรมโอรสาธริ าชฯ สยามมกุฎราชกมุ าร ณ วัดชีนางเกา ในคราว เสดจ็ ประพาสเมอื งก�ำแพงเพชร ระหวา่ งวันที่ ๑๕ - ๑๘ มกราคม พ.ศ. ๒๔๕๐ (ภาพจากนายธงชยั ลขิ ติ พรสวรรค์) ภาพหนา้ ซ้ายบนและลา่ ง คณะราษฎรชาวพมา่ และกะเหรยี่ งมาคอยรบั เสดจ็ ทบ่ี า้ นหมอ่ งซมิ เผลท่ คี่ ลองขลงุ ค�ำบรรยายภาพเดมิ ใน สมดุ ภาพหวั เมอื งเหนอื ว่า “รปู หมอ่ งซมิ เผลก่ บั พวกพม่าและยางท�ำป่าไม้ ตำ� บลคลองขลุง” คือกลมุ่ พอ่ คา้ ไม้ชาวพมา่ และกะเหรี่ยงทมี่ ีหม่องซมิ เผล่เปน็ หวั หนา้ ใช้การล�ำเลยี งท่อนซุงผา่ นเสน้ ทางล�ำน้ำ� คลองขลงุ เป็นหลัก ถา่ ยเมอื่ วันที่ ๑๓ มกราคม พ.ศ. ๒๔๕๐ (ภาพจากนายธงชัย ลิขิตพรสวรรค)์ สมดุ ภาพกำ�แพงเพชร 45
ภาพหนา้ ซา้ ยและขวา วัดพระสอ่ี ิริยาบถ ในพน้ื ทโี่ บราณสถานนอกเมืองก�ำแพงเพชรเก่า (พื้นที่เขตอรัญวาสี อุทยานประวัติศาสตรก์ �ำแพงเพชร) เสด็จมาทอดพระเนตรระหว่างวันที่ ๑๕ ถึง ๑๘ มกราคม พ.ศ. ๒๔๕๐ (ภาพจากนายธงชยั ลิขิตพรสวรรค์) 46 สมดุ ภาพกำ�แพงเพชร
สมดุ ภาพก�ำ แพงเพชร 47
วหิ ารพระนอน วดั พระนอน (ภาพบน) และวดั ชา้ งรอบ (ภาพลา่ ง) ในพนื้ ทโ่ี บราณสถานนอกเมอื งก�ำแพงเพชรเกา่ ปจั จบุ นั คอื พน้ื ที่ เขตอรญั วาสี อทุ ยานประวตั ิศาสตรก์ �ำแพงเพชร เสดจ็ มาทอดพระเนตรระหวา่ งวันท่ี ๑๕ ถึง ๑๘ มกราคม พ.ศ. ๒๔๕๐ (ภาพจากนายธงชัย ลขิ ติ พรสวรรค์) 48 สมุดภาพก�ำ แพงเพชร
Search
Read the Text Version
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28
- 29
- 30
- 31
- 32
- 33
- 34
- 35
- 36
- 37
- 38
- 39
- 40
- 41
- 42
- 43
- 44
- 45
- 46
- 47
- 48
- 49
- 50
- 51
- 52
- 53
- 54
- 55
- 56
- 57
- 58
- 59
- 60
- 61
- 62
- 63
- 64
- 65
- 66
- 67
- 68
- 69
- 70
- 71
- 72
- 73
- 74
- 75
- 76
- 77
- 78
- 79
- 80
- 81
- 82
- 83
- 84
- 85
- 86
- 87
- 88
- 89
- 90
- 91
- 92
- 93
- 94
- 95
- 96
- 97
- 98
- 99
- 100
- 101
- 102
- 103
- 104
- 105
- 106
- 107
- 108
- 109
- 110
- 111
- 112
- 113
- 114
- 115
- 116
- 117
- 118
- 119
- 120
- 121
- 122
- 123
- 124
- 125
- 126
- 127
- 128
- 129
- 130
- 131
- 132
- 133
- 134
- 135
- 136
- 137
- 138
- 139
- 140
- 141
- 142
- 143
- 144
- 145
- 146
- 147
- 148
- 149
- 150
- 151
- 152
- 153
- 154
- 155
- 156
- 157
- 158
- 159
- 160
- 161
- 162
- 163
- 164
- 165
- 166
- 167
- 168
- 169
- 170
- 171
- 172
- 173
- 174
- 175
- 176
- 177
- 178
- 179
- 180
- 181
- 182
- 183
- 184
- 185
- 186
- 187
- 188
- 189
- 190
- 191
- 192
- 193
- 194
- 195
- 196
- 197
- 198
- 199
- 200
- 201
- 202
- 203
- 204
- 205
- 206
- 207
- 208
- 209
- 210
- 211
- 212
- 213
- 214
- 215
- 216
- 217
- 218
- 219
- 220
- 221
- 222
- 223
- 224
- 225
- 226
- 227
- 228
- 229
- 230
- 231
- 232
- 233
- 234
- 235
- 236
- 237
- 238
- 239
- 240
- 241
- 242
- 243
- 244