นิตยสารสาระวิทย์ ฉบับที่ 118 เดือนมกราคม 2566

A Team Bulletin สารบญั สภากาแฟ 32 ที่ปรึกษา Cover Story เลขเปลี่่�ยนโลก 36 3 ชูกิจ ลมิ ปจิ ำ�นงค์ จุมพล เหมะครี นิ ทร์ Sci Delight 9 หอ้ งภาพสตั ว์ปา่ ไทย 42 บรรณาธกิ ารผพู้ มิ พ์โฆษณา Sci Variety 13 เปดิ โลกดาราศาสตร์ 43 จุฬารตั น์ ตนั ประเสริฐ บทความพเิ ศษ 16 สาระวทิ ยใ์ นศิลป์ 46 บรรณาธิการอ�ำ นวยการ ระเบยี งขา่ ววทิ ย-์ เทคโนฯ ไทย 21 อ๋อ ! มนั เปน็ อยา่ งน้นี เ่ี อง 52 นำ�ชยั ชีวววิ รรธน์ หนา้ ตา่ งขา่ ววทิ ย-์ เทคโนฯ โลก 23 ปั�้้นน้ำำ��เป็็นปลา 53 บรรณาธิการบริหาร Sci Infographic 24 Sci Quiz 55 ปรทิ ศั น์ เทยี นทอง ร้อยพนั วทิ ยา 27 Sci เขา้ หู โนต้ ความรฉู้ บับย่อ 56 บรรณาธกิ ารจัดการ ค�ำ คมนกั วิทย์ ENdiototer’s นติ ยสารสาระวทิ ย์ ฉบบั ท่ี 118 ตอ้ นรบั ปใี หม่ พรอ้ มคอลมั นใ์ หม่57 รกั ฉัตร เวทีวุฒาจารย์ เริ่�มต้น้ เข้า้ สู่�เดือื นแรกของปีี พ.ศ. 2566 อย่า่ งรวดเร็ว็ ในปีใี หม่น่ ี้้ห� ลาย ๆ คนคงจะตั้้ง� เป้า้ หมายในชีวี ิติ ที่�ในปีนี ี้้จ� ะต้อ้ ง กองบรรณาธิการ ทำำ�ให้้สำำ�เร็จ็ ทั้้ง� เรื่�องการเรีียน การงาน และชีวี ิติ ส่่วนตัวั ที่�แต่่ละคนมีีเป้้าหมายแตกต่่างกันั ไป ตามความหลากหลาย ทางความคิดิ ของมนุษุ ย์์ ซึ่ง�่ ปัจั จุบุ ันั จำำ�นวนประชากรโลกประมาณการกันั ว่า่ เกินิ 8 พันั ล้า้ นคนไปเมื่่อ� เดือื นพฤศจิกิ ายน ศศธิ ร เทศนอ์ รรถภาคย์ พ.ศ. 2565 ที่่�ผ่่านมา ตามข้อ้ มููลของสหประชาชาติิ วัชราภรณ์ สนทนา วณี า ยศวงั ใจ แม้้ว่่าโควิิด 19 จะยัังไม่่หายไปจากโลกของเรา แต่่หลายประเทศทั่�วโลกก็็เริ่�มผ่่อนคลายมาตรการต่่าง ๆ ภัทรา สัปปนิ ันทน์ มากขึ้�นเรื่อ� ย ๆ ล่า่ สุุดรัฐั บาลจีนี อนุญุ าตให้ป้ ระชาชนเดินิ ทางออกนอกประเทศได้ต้ ั้้�งแต่่วัันที่� 9 มกราคม พ.ศ. 2566 อาทิตย์ ลมูลปลั่ง เป็็นต้้นไป ซึ่่�งประเทศไทยของเราก็็เป็็นอีีกจุุดหมายการเดิินทางของนัักเที่�ยวทั่�วโลกรวมถึึงนัักท่่องเที่�ยวจากจีีน หลัังจากที่�ไทยเปิิดประเทศมีีการเดิินทางเข้้ามาของนัักท่่องเที่�ยว นัักธุุรกิิจ จำำ�นวนมาก ทำ�ำ ให้้สายการบิินต่่าง ๆ นกั เขยี นประจ�ำ มีีผู้�โดยสารมากขึ้�นถึึงร้้อยละ 80 มาตรการด้้านสาธารณสุุขของไทยในการรัับมืือนัักท่่องเที่�ยวต่่างชาติิ คืือ ก่อ่ นเข้า้ ไทยนัักเดิินทางต้้องฉีดี วััคซีีนโควิิด 19 อย่า่ งน้้อย 2 เข็็ม ชวลิต วิทยานนท์ รวิศ ทศั คร สำำ�หรัับนิติ ยสารสาระวิทิ ย์์ ฉบัับที่� 118 ต้อ้ นรัับปีใี หม่่ เรื่�องจากปก “The Tale of Beatrix Potter เรื่�องเล่า่ ของคน พงศธร กจิ เวช เล่่าเรื่�องกระต่า่ ย” เรื่�องราวของ “บีที ริิกซ์์ พอตเตอร์”์ (Beatrix Potter) นักั เขียี นและนักั วาดภาพ เจ้้าของผลงาน ป๋วย​ อนุ่ ใ​ จ กระต่่ายปีีเตอร์์แรบบิิตที่�โด่่งดัังเป็็นที่�รู้�จักกัันดีีในโลกวรรณกรรม แต่่บทความนี้้�จะพาไปติิดตามเป้้าหมายชีีวิิตของ วริศา ใจดี พอตเตอร์์ในช่ว่ งก่อ่ นและหลังั มีชีื่�อเสีียง ซึ่่ง� เป็น็ งานที่�เกี่�ยวข้อ้ งกัับวิิทยาศาสตร์์ นครนิ ทร์ ฉนั ทะโส ธนกฤต ศรีวิลาศ และสาระวิทิ ย์ฉ์ บับั นี้้ม� าพร้อ้ มกับั การเปิดิ ตัวั คอลัมั น์ใ์ หม่่ “เปิดิ โลกดาราศาสตร์”์ ซึ่ง�่ นักั เขียี นประจำ�ำ คอลัมั น์ก์ ็ไ็ ม่ใ่ ช่ใ่ คร ถกล ต้งั ผาติ ที่�ไหน คืือ “คุุณอััฐ” พงศธร กิิจเวช เจ้้าของคอลััมน์์ “เปิิดโลกนิิทานดาว” ที่�ขอปรัับเปลี่�ยนเรื่�องราว สนุุก ๆ จากนิิทานดวงดาวมาเป็็นเกร็็ดความรู้�ทางดาราศาสตร์์ที่่�น่่าสนใจ เปิิดตััวด้้วยเรื่�อง “บทเพลง บรรณาธกิ ารศิลปกรรม แห่่งดวงดาว” กัับเรื่�องราวของเพลง Twinkle, Twinkle, Little Star อยากชวนให้้ทุุกท่่านมาติิดตามอ่่าน จฬุ ารตั น์ นิ่มนวล ������ไปพร้้อม ๆ กันั ครับั ศลิ ปกรรม ปริิทัศั น์์ เทีียนทอง บรรณาธิกิ าร เกิดศิริ ขันติกิตติกลุ ผผู้ ลติ ฝ่ายสรา้ งสรรคส์ ่อื และผลิตภัณฑ์ สำ�นักงานพัฒนาวทิ ยาศาสตร์และ เทคโนโลยีแหง่ ชาติ (สวทช.) กระทรวงการอดุ มศึกษา วทิ ยาศาสตร์ วิจยั และนวตั กรรม 111 อทุ ยานวิทยาศาสตรป์ ระเทศไทย ถนนพหลโยธนิ ต.คลองหนง่ึ อ.คลองหลวง จ.ปทุมธานี 12120 โทรศัพท์ 0 2564 7000 ตอ่ 1177 โทรสาร 0 2564 7016 เวบ็ ไซต์ http://www.nstda.or.th/sci2pub/ facebook นติ ยสารสาระวทิ ย์ ติดต่อกองบรรณาธิการ โทรศัพท์ 0 2564 7000 ตอ่ 1177 อเี มล [email protected]

Cover Story รักฉัตร เวทวี ุฒาจารย์ ที่�่มาภาพ : Wikimedia Commons BTeahteriTxaPleototfer เรื่�่องเล่า่ ของคนเล่่าเรื่อ�่ งกระต่่าย หนึ่ง�่ ในตัวั ละครกระต่า่ ยคลาสสิิกที่่ม� ีีอายุุกว่่าร้้อยปีีและยังั มีชี ีีวิติ อยู่่�ทั้้ง� ในโลกวรรณกรรม และวงการบัันเทิงิ คืือ ปีเี ตอร์แ์ รบบิติ (Peter Rabbit) ผลงานชิ้้น� เอกของ “บีที ริิกซ์์ พอตเตอร์”์ (Beatrix Potter) นักั เขียี นและนัักวาดภาพวรรณกรรมสำำ�หรัับเด็ก็ ที่่�มีสี ไตล์์งานเขียี นเป็็นเอกลักั ษณ์์ เล่า่ เรื่่�องด้ว้ ยภาษาเรีียบง่่าย แต่่กลับั ไม่น่ ่า่ เบื่่อ� เพราะมีมี ุกุ ชวนขำำ�แบบน่่ารัักน่่าเอ็็นดููสอดแทรกอยู่่� แถมภาพประกอบที่่�พอตเตอร์ว์ าดนั้้น� ก็ม็ ีคี วามสวยงามอบอุ่่�น มีีรายละเอีียดครบถ้้วนสมจริิง แม้้ชื่่อ� เสีียงของพอตเตอร์์กัับเจ้้ากระต่า่ ยปีเี ตอร์แ์ รบบิติ จะโด่ง่ ดังั เป็็นที่่ร� ู้้�จัักกันั ดีใี นโลกวรรณกรรม แต่เ่ ป้้าหมายชีีวิิตของพอตเตอร์์ในช่่วงก่่อนและหลัังมีชี ื่่อ� เสีียงนั้้น� กลัับเป็็นงานที่่�เกี่่ย� วกัับวิทิ ยาศาสตร์์ มกราคม 2566 3

Cover Story บีทรกิ ซ์ พอตเตอร์ เกิดเม่อื วนั ที่ 28 ไม่เคยเรยี นจริง ๆ จงั ๆ จึงสง่ เธอไปเรยี น แล้ว เธอยังสังเกต บันทึกรายละเอียด กรกฎาคม พ.ศ. 2409 ท่ีกรุงลอนดอน ศลิ ปะทว่ี ทิ ยาลยั ศลิ ปะแหง่ ชาติ (National ทกุ อยา่ งทีเ่ หน็ และจรงิ จงั ไปถึงขัน้ ศกึ ษา สหราชอาณาจักร เป็นลูกสาวคนโตของ Art Training School) ในกรุงลอนดอน เร่ืองการงอกของสปอร์อีกด้วย อีกสิบปี ครอบครวั ทมี่ ฐี านะดเี ปน็ ทร่ี จู้ กั ในวงสงั คม ซึ่งปัจจุบันคือ ราชวิทยาลัยศิลปะ (the ต่อมาเธอเร่ิมส่งภาพวาดเห็ดราให้ชาลส์ ชั้นสูง แต่ชีวิตของพอตเตอร์ในวัยเด็ก Royal College of Art) แม็กอินทอช (Charles McIntosh) เป็น ค่อนข้างจะเงียบเหงาและแตกต่างจาก เวลาผ่านไป พรสวรรค์ด้านศิลปะใน ผู้เชี่ยวชาญด้านเห็ดรา ที่คนรู้จักกัน เดก็ สาวจากตระกลู ร�ำ่ รวยทวั่ ไป เธอไมค่ อ่ ย ตัวของพอตเตอร์ได้รับการขัดเกลาและ ในนาม นกั ธรรมชาตวิ ทิ ยาแหง่ เพริ ท์ เชยี ร์ แข็งแรง พ่อกับแม่เลยไม่ให้ไปโรงเรียน เปล่งแสงไปพร้อม ๆ กับนิสัยหน่ึงของ (Perthshire) ในสกอตแลนด์ เพ่ือขอคำ� ตอ้ งเปน็ เด็กโฮมสคลู มคี รูพเี่ ล้ียงมาสอน นักวิทยาศาสตร์ที่มิลเลส์เรียกว่า “ความ แนะนำ�เก่ียวกับภาพวาดเห็ดราของเธอ หนังสือให้ที่บ้าน จึงค่อนข้างข้ีอายและ ชา่ งสงั เกต” ซ่ึงแม็กอินทอชก็ตอบกลับ พร้อมช่วย เกบ็ ตวั ยามเหงากว็ าดภาพ เขยี นบนั ทกึ ลบั นับจากทริปครอบครัวคร้ังแรกท่ี จำ�แนกชนิดและเขียนคำ�แนะนำ�ในเชิง ดว้ ยรหัสท่ีร้อู ย่คู นเดยี ว เลกดิสทริกต์ (Lake District) พื้นท่ี วิทยาศาสตร์ให้ด้วยความยินดีท่ีเจอคน ถงึ อยา่ งนน้ั พอตเตอรก์ ไ็ มไ่ ดอ้ ยแู่ ตบ่ า้ น ธรรมชาติทางตะวันตกเฉียงเหนือของ คอเดยี วกนั จากความชว่ ยเหลอื ของแมก็ - ตลอดเวลาเมอ่ื ถงึ วนั หยดุ พอ่ และแมพ่ าเธอ องั กฤษ พอตเตอร์ทอ่ี ายุ 16 ปี เร่ิมสนใจ อินทอช พอตเตอร์สร้างสรรค์ภาพวาด กับเบอร์ทรัม (Bertram) น้องชาย ไป ศกึ ษาเห็ดราเปน็ พเิ ศษ นอกจากวาดภาพ วิทยาศาสตรข์ องเห็ดราไวก้ ว่า 300 ภาพ เยี่ยมคุณปู่ หรือไปพักตากอากาศนอก เมอื งอยบู่ อ่ ย ๆ สองพน่ี อ้ งมโี อกาสได้ใกล้ ทบีี่ที่�มาริิกภซา์์พพอ: ตWเตikอimร์์ eกัdบั พia่่อCแoลmะนm้้อoงชnาsย ชิดธรรมชาติ ได้ออกไปสำ�รวจส่ิงมีชีวิต ท้ังต้นไม้ ใบหญ้า เห็ดรา สัตว์ป่า โดย สงั เกต บนั ทกึ และวาดภาพเกบ็ ไว้ บางครงั้ กแ็ อบเอาสตั วน์ อ้ ยใหญห่ ลายชนดิ กลบั มา เลย้ี งอกี ดว้ ย การออกไปเปลยี่ นบรรยากาศ กบั ทรปิ ครอบครวั เปน็ ประจ�ำ นท้ี �ำ ใหบ้ ที รกิ ซ์ พอตเตอร์ รู้ว่าเธอชอบและอยากทำ�อะไร ความชอบและเปา้ หมายของพอตเตอร์ ชดั เจนขน้ึ เรอ่ื ย ๆ มคี รง้ั หนง่ึ ทค่ี รอบครวั ไป พกั ผอ่ นทส่ี กอตแลนด์ คราวนน้ั มจี ติ รกรเอก ระดบั ต�ำ นานขององั กฤษ คอื เซอรจ์ อหน์ เอเวอเรตต์ มลิ เลส์ (John Everett Millais) ซง่ึ เปน็ เพอ่ื นสนทิ ของพอ่ รว่ มทรปิ ดว้ ยมลิ เลส์ เห็นพรสวรรค์ของพอตเตอร์จนถงึ กบั เอย่ ปากวา่ “มหี ลายคนวาดภาพได้ แตเ่ ธอมสี งิ่ ที่แตกต่างไป น่ันคือความช่างสังเกต” พ่อเห็นว่าพอตเตอร์ชอบวาดภาพ แต่ก็ มกราคม 2566 4

Cover Story ทภี่าม�่ พาวภาาดพเห็:็ดAHrmygitrtoMcyubseeucmoccainndeaLiขbอraงพryอ/ตเWตอikรi์m์ edia Commons จนได้บทความวิจัยเร่ืองทฤษฎีภาวะอยู่ ร่วมกันของไลเคนออกมา แต่บรรดา เซอรเ์ ฮนรี รอสโค (Henry Roscoe) กล้องจุลทรรศน์กวา่ 70 ชิ้นในเวลาสองปี นกั พฤกษศาสตรท์ เ่ี ธอน�ำ งานวจิ ยั ไปเสนอ อาเขยของพอตเตอร์ เป็นอีกคนหน่ึงที่ และที่สำ�คัญคือมีงานวิจัยเกี่ยวกับเห็ดรา นั้นต่างไม่ยอมรับ ไม่แม้แต่จะดูภาพวาด ช่วยจุดประกายและบ่มเพาะความเป็น ที่นา่ ทึง่ อกี หลายผลงาน ไลเคนของเธอดว้ ย มาถงึ ตอนนเ้ี มอ่ื มองยอ้ น นักวิทยาศาสตร์ให้แก่พอตเตอร์ ด้วย ความเปน็ นกั วทิ ยาศาสตรผ์ สานศลิ ปนิ กลับไป พอตเตอร์คอื คนแรก ๆ ของโลก ความที่ตัวเองเป็นนักเคมี อยู่ในแวดวง ของพอตเตอร์ฉายแสงข้ึนอย่างต่อเนื่อง ทคี่ ้นพบความจรงิ เกี่ยวกับไลเคน นักวิทยาศาสตร์อยู่แล้ว เม่ือเห็นความ พอตเตอร์ในวยั 21 ปี ทศี่ กึ ษาเหด็ ราอยา่ ง นอกจากความผดิ หวงั เรอ่ื งไลเคนแลว้ มุ่งม่ันตั้งใจของหลาน เขาจึงอนุญาต จริงจัง ค้นพบว่าไลเคนไม่ใช่สิ่งมีชีวิต เสน้ ทางสายนกั วจิ ยั ของพอตเตอรก์ ย็ งั คง ให้เธอใช้กล้องจุลทรรศน์และอุปกรณ์ ชนดิ เดยี ว เธอวาดภาพไลเคนทแ่ี สดงราย มอี ปุ สรรคขวากหนาม บทความวจิ ยั เรอ่ื ง วทิ ยาศาสตร์อ่นื ๆ ได้เตม็ ท่ี อกี ทั้งยงั ชว่ ย ละเอียดให้เห็นอย่างชัดเจนว่ามีส่ิงมีชีวิต “On the germination of the spores of ชี้แนะแนวทางการทำ�วิจัยแบบมืออาชีพ สองชนิดอาศัยอยู่ร่วมกัน คือ เห็ดรากับ Agaricineae” ทพ่ี อตเตอรส์ ง่ ไปยงั สมาคม และยงั แนะน�ำ ใหร้ จู้ กั กบั นกั พฤกษศาสตร์ สาหร่าย และต้ังทฤษฎีภาวะอยู่ร่วมกัน ลนิ เนยี นแหง่ กรงุ ลอนดอนในปี พ.ศ. 2440 ของสวนพฤกษศาสตรค์ วิ (Kew Gardens) (symbiosis) ของส่งิ มีชีวติ ทัง้ สองชนิดว่า ผ่านการพิจารณา แตด่ ้วยความท่ีสมยั นนั้ ซ่ึงเป็นช่องทางให้พอตเตอร์เข้าไปศึกษา ตา่ งไดป้ ระโยชนซ์ ง่ึ กนั และกนั ในเคสของ เปน็ ยคุ วกิ ตอเรยี นทผ่ี หู้ ญงิ ไมไ่ ดเ้ ทยี บเทา่ แลกเปลี่ยนเรียนรู้กับมืออาชีพตัวจริง ไลเคนน้ี เหด็ ราเปน็ ทอ่ี ยอู่ าศยั กบั ชว่ ยเกบ็ กบั ผชู้ าย งานประชมุ นหี้ า้ มผหู้ ญงิ เขา้ รว่ ม สงิ่ เหลา่ นช้ี ว่ ยใหเ้ ธอวาดภาพวทิ ยาศาสตร์ กักนำ้�และอาหาร ในขณะท่ีสาหร่ายทำ� พอตเตอร์ไมไ่ ดน้ �ำ เสนอผลงานดว้ ยตวั เอง ของพืชพรรณและเห็ดราได้สมจริงขึ้น หน้าท่ีเป็นผู้ผลิตอาหารผ่านกระบวนการ แถมผลงานก็ไม่ได้รับการตีพิมพ์อีกด้วย อีกหลายเท่าตัว มีผลงานภาพวาดจาก สังเคราะหแ์ สง เธอศกึ ษาเรอ่ื งน้ีอยู่ 13 ปี [แตอ่ กี รอ้ ยปตี อ่ มา ในปี พ.ศ. 2540 สมาคม ลนิ เนยี นฯ กอ็ อกมายอมรบั ความผดิ พลาด และยอมรับบีทริกซ์ พอตเตอร์ ในฐานะ นักวิทยาเชอื้ รา (mycologist)] เมื่อเส้นทางสายวิทยาศาสตร์ดูจะ ไปต่อไม่ได้ บีทริกซ์ พอตเตอร์จึงหันมา ทุ่มเทกับงานบนเส้นทางสายศิลปะและ วรรณกรรม ซ่ึงเป็นเส้นทางที่พาเธอไปสู่ ความสำ�เร็จและเป็นที่รู้จักของคนเกือบ ทั้งโลก ย้อนกลับไปในช่วงปี พ.ศ. 2433 พอตเตอรเ์ รมิ่ วาดภาพและเขยี นเลา่ เรอื่ ง เกยี่ วกบั กระตา่ ยสง่ ไปใหล้ กู ๆ ของแอนนี คาร์เตอร์ มอร์ (Annie Carter Moore) อดีตครูพี่เลี้ยงอ่าน โดยเร่ืองกระต่ายที่ เธอวาดและแต่งขึ้นนั้นได้แรงบันดาลใจ มกราคม 2566 5

Cover Story ที่ม�่ าภาพ : Wikimedia Commons ก็ยังส่ังซื้อหนังสือของเธอ ในปีถัดมา เวอร์ชันสี ทีแรกพอตเตอร์ไม่สนใจ แต่ ระหว่างทเ่ี ธอเตรียมพิมพ์ลอตเลก็ ๆ เพมิ่ สดุ ทา้ ยกต็ กลง The Tale of Peter Rabbit จากปเี ตอร์ ไพเพอร์ (Peter Piper) และ สำ�นักพิมพ์เฟรเดริก วอร์น แอนด์โค ที่จดั พิมพ์โดยส�ำ นักพมิ พ์เฟรเดรกิ วอร์น เบนจามนิ เบาเซอร์ (Benjamin Bouncer) (Frederick Warne & Co.) ส�ำ นกั พมิ พ์ใหญ่ แอนด์โค ออกวางจำ�หน่ายเป็นคร้ังแรก กระต่ายที่เธอเล้ียงไว้ มอร์เห็นว่าเรื่อง ในอังกฤษที่เคยปฏิเสธพอตเตอร์มาแล้ว ในวันท่ี 2 ตลุ าคม พ.ศ. 2445 ยอดขาย กระต่ายนี้ต่อยอดได้แน่ จึงแนะนำ�ให้ กลับมาย่ืนข้อเสนอให้พอตเตอร์วาดเป็น กระฉดู ถงึ 50,000 เลม่ ในหนง่ึ ปี พอตเตอร์ พอตเตอร์เอามาปัดฝุ่นเขียนจริงจัง แล้วไปขายส�ำ นักพมิ พ์ The Tale of Peter Rabbit เวอร์์ชัันแรกที่่� The Tale of Peter Rabbit ที่่จ� ััดพิิมพ์์โดย พอตเตอร์เองก็เห็นพ้องต้องกัน บีที ริกิ ซ์์ พอตเตอร์์ พิมิ พ์ข์ ายเอง สำนัักพิิมพ์์เฟรเดริิก วอร์น์ แอนด์์โค เลยเลือกจดหมายฉบับท่ีเธอเขียนส่งให้ ที่ม�่ าภาพ : Wikimedia Commons ที่�่มาภาพ : Wikimedia Commons โนเอลลกู ชายของมอร์เมอื่ วนั ท่ี4กนั ยายน พ.ศ. 2436 มาเปน็ ตน้ แบบ พอตเตอรแ์ ตง่ เรอื่ งและวาดภาพประกอบเพมิ่ จนไดอ้ อก มาเปน็ “เรอ่ื งของปเี ตอร์ แรบบติ (The Tale of Peter Rabbit)” แตย่ งั ไมม่ สี �ำ นกั พมิ พ์ใด ตอบรบั เธอจึงตดั สนิ ใจพมิ พ์ขายเองเลย ในเดอื นธนั วาคม พ.ศ. 2444 The Tale of Peter Rabbit เวอรช์ นั แรก ทพี่ อตเตอรพ์ มิ พข์ ายเองจ�ำ นวน 250 เลม่ น้ันเป็นขาวดำ� มีเฉพาะปกหน้าด้านใน ที่เป็นภาพสี ขายดีเกินความคาดหมาย แมแ้ ต่เซอรอ์ าเทอร์ โคนัน ดอยล์ (Arthur Conan Doyle) ผู้เขียนเชอร์ล็อก โฮมส์ มกราคม 2566 6

Cover Story ที่�ม่ าภาพ : Wikimedia Commons © National Portrait Gallery, London มผี ลงานตีพิมพ์โดย ส�ำ นกั พิมพเ์ ฟรเดรกิ วอรน์ แอนด์โค ถึง 23 เรอ่ื ง หลายเร่ืองยังคงความอมตะมาจนทุกวันนี้ โดย The Tale of Peter Rabbit ติดหน่ึงในหนังสือขายดีตลอดกาล แปลมากกวา่ 36 ภาษา ยอดจำ�หน่ายทั่วโลกกวา่ 45 ล้านเลม่ ในปี พ.ศ. 2448 พอตเตอรท์ คี่ รองโสดมา 39 ปี หมน้ั หมายกบั นอร์แมน วอรน์ (Norman Warne) ทายาทสำ�นกั พิมพ์เฟรเดริก วอร์น แอนด์โค ซ่ึงเป็นบรรณาธกิ ารของเธอ แต่วอรน์ ป่วยด้วย โรคลูคีเมียและจากไปอย่างกระทันหัน พอตเตอร์หลบไปพัก ใจท่ีฮิลล์ทอป (Hill Top) บ้านฟารม์ ในเลกดสิ ทริกต์ทเ่ี ธอซอื้ ไว้ ใช้ชีวิตส่วนใหญ่ท่ีนั่น เขียนหนังสือไป ทำ�ฟาร์มไป ฉากและ เรอื่ งราวทป่ี รากฏในหนงั สอื ของเธอบางสว่ นกม็ าจากการใชช้ วี ติ ท่ฮี ิลล์ทอปนเี่ อง มกราคม 2566 7

Cover Story แปดปีต่อมาเธอแต่งงานกับวิลเลียม บ้า้ นฮิิลล์ท์ อปของบีีทริิกซ์์ พอตเตอร์์ ปัจั จุุบันั อยู่�่ภายใต้้การดููแลของ National Trust ฮีลิส (William Heelis) และย้ายมาอยู่ที่ ฮลิ ลท์ อป ปี พ.ศ. 2466 ฟารม์ แกะเทราต-์ ฝููงแกะเฮิริ ์ด์ วิกิ ที่่เ� ลกดิิสทริกิ ต์์ เบกพารก์ (Troutbeck Park) ประกาศขาย พอตเตอรเ์ ลยซอื้ เอาไว้ แลว้ เรมิ่ ศกึ ษาการ ทม่ี า ปรับปรุงพันธุ์แกะเฮิร์ดวิก (Herdwick) แกะสายพันธุ์พื้นเมืองของเลกดิสทริกต์ https://www.vam.ac.uk/articles/peter-rabbit-the-tale-of-the-tale ที่ก�ำ ลงั ลดจ�ำ นวนลงเรอ่ื ย ๆ อยา่ งจรงิ จัง https://www.famousscientists.org/beatrix-potter/ จนฟารม์ ทส่ี ภาพรอ่ แรฟ่ น้ื กลบั มาเตม็ ไปดว้ ย https://www.oxforddnb.com/display/10.1093/ref:odnb/9780198614128.001.0001/odnb-9780198614128-e- แกะเฮริ ด์ วกิ สายพนั ธดุ์ ี มสี ขุ ภาพแขง็ แรง 35584;jsessionid=66400A551D6189A3FD6F820DBA0C6183 ส่งแข่งขันก็ชนะเลิศอยู่บ่อย ๆ ในเดือน https://www.linnean.org/the-society/history-of-science/beatrix-potter-the-tale-of-the-linnean-society มนี าคม ปี พ.ศ. 2486 พอตเตอรเ์ ปน็ ผหู้ ญงิ https://www.britishmuseum.org/collection/animals/beatrix-potter-flopsy-bunnies-and-british-museum คนแรกท่ีได้รับเลือกเป็นประธานสมาคม https://www.psns.org.uk/wp-content/uploads/2022/02/Charles-McIntosh-2.pdf ปรบั ปรงุ พนั ธแุ์ กะเฮริ ด์ วกิ ซงึ่ จะตอ้ งเขา้ รบั https://www.kew.org/read-and-watch/beatrix-potter-tales-from-the-archives ต�ำ แหนง่ ในเดอื นมนี าคมของปถี ดั ไป แตเ่ ธอ กลบั เสยี ชีวติ ไปก่อนดว้ ยวยั 77 ปี หลังพอตเตอร์เสียชีวิต พินัยกรรม ของเธอระบุให้วิลเลียม ฮีลิสเป็นผู้ดูแล ทรพั ยส์ นิ ทง้ั หมด หากเขาเสยี ชวี ติ ทรพั ยส์ นิ ทงั้ หมดทฮี่ ลิ ลท์ อป ไมว่ า่ จะเปน็ บา้ น ฟารม์ รวมถงึ แกะเฮริ ์ดวิกทีเ่ ธอรกั ใหอ้ ย่ภู ายใต้ การดูแลของเนชันแนลทรัสต์ (National Trust) ซงึ่ เปน็ องคก์ รทเี่ ธอเชอ่ื มน่ั วา่ จะชว่ ย ดแู ลรกั ษาทรพั ยส์ นิ และธรรมชาตทิ ฮ่ี ลิ ล-์ ทอปไว้ไดต้ ราบนานเทา่ นาน สว่ นภาพวาด ต้นฉบับเกือบท้ังหมดของพอตเตอร์นำ� ไปเก็บไว้ท่ีพิพิธภัณฑ์วิกตอเรียแอนด์ แอลเบริ ต์ (Victoria and Albert Museum) ในกรงุ ลอนดอน ในขณะทล่ี ขิ สทิ ธหิ์ นงั สอื ทงั้ หมด เธอยกใหเ้ ฟรเดรกิ วอรน์ สตเี ฟนส์ หลานชายของนอรแ์ มน วอรน์ ซงึ่ ปจั จบุ นั ส�ำ นกั พมิ พเ์ ฟรเดรกิ วอรน์ แอนด์โค เปน็ เจ้าของลิขสทิ ธ์ิแตเ่ พียงผู้เดยี ว มกราคม 2566 8

Sci Delight วณี า ยศวงั ใจ ชุดุ กรองไอเสีีย จากเครื่่�องยนต์์ดีเี ซล ด้้วยหลัักไฟฟ้า้ สถิิต ลดมลพิิ ษ พิิ ชิิตฝุ่�น่ PM2.5 หนึ่่�งในสาเหตุหุ ลัักที่่�ก่อ่ ให้้เกิิดปััญหาฝุ่่�นจิ๋๋�ว PM2.5 คือื ไอเสีียรถยนต์์ โดยเฉพาะจากรถยนต์์ดีเี ซล การกรองไอเสีีย จากเครื่่�องยนต์ก์ ่อ่ นปล่อ่ ยสู่่�สิ่่�งแวดล้อ้ ม จะช่่วยลดปริิมาณ ฝุ่่�นละอองขนาดเล็็ก ลดปััญหามลพิิษทางอากาศ และลดปััญหาสุุขภาพของประชาชนได้้ มกราคม 2566 9

Sci Delight ดร.พรอนงค์ พงษ์ไพบูลย์ นักวิจัย จากศูนย์เทคโนโลยีเพื่อความมั่นคงและ การประยกุ ตเ์ ชงิ พาณชิ ย์ (NSD) ส�ำ นกั งาน พฒั นาวทิ ยาศาสตรแ์ ละเทคโนโลยแี หง่ ชาติ (สวทช.) กลา่ ววา่ ประเทศไทยต้องเผชิญ ปัญหาฝุ่นละออง PM2.5 บ่อยครั้งในช่วง 3-4 ปีท่ีผ่านมา หน่ึงในสาเหตุหลักของ ปัญหาฝุ่นละออง PM2.5 คือไอเสียจาก รถยนต์ดีเซล โดยก่อนหน้าน้ีทีมวิจัยได้ พัฒนาเคร่ืองกรองฝุ่นละอองและกำ�จัด เชอ้ื โรคในอากาศ ท�ำ ใหม้ อี งคค์ วามรเู้ รอื่ ง การกรองฝนุ่ ละออง PM2.5 ดว้ ยเทคโนโลยี การตกตะกอนเชิงไฟฟ้าสถิตอยู่แล้ว มกราคม 2566 10

Sci Delight จึงคิดนำ�เทคโนโลยีนี้มาปรับใช้กับการ กรองฝุ่นละอองจากเครื่องยนต์ดีเซล เพอ่ื ชว่ ยกรองไอเสยี จากเครอ่ื งยนตแ์ ละลด ฝนุ่ ละอองทจ่ี ะถกู ปลอ่ ยออกมาสอู่ ากาศ ไ อ เ สี ย ท่ี อ อ ก ม า จ า ก เ ค ร่ื อ ง ย น ต์ ดีเซลโดยปกติจะมีความเร็วสูงประมาณ 30 เมตรตอ่ วนิ าที ซง่ึ หากผา่ นเขา้ ชดุ กรอง แบบไฟฟ้าสถิตจะทำ�ให้ประสิทธิภาพ การกรองค่อนข้างตำ่�มาก กรองได้ ประมาณร้อยละ 10-20 เท่าน้ัน เราจึง ต้องเพิ่มประสิทธิภาพการกรอง โดยลด ความเร็วของไอเสียท่ีเข้าสู่ชุดกรองด้วย การเพิ่มพื้นที่หน้าตัดของลมท่ีผ่านเข้ามา มกราคม 2566 11

Sci Delight และทำ�ให้กระจายได้ท่ัวท้ังพื้นท่ีของ จะผ่านเข้าสู่ชุดกรองท่ีมีแผ่นกระจายลม “นอกจากน้ี ชดุ กรองไอเสยี ทพ่ี ฒั นาขน้ึ ชุดกรอง ทีมวิจัยจึงออกแบบและพัฒนา ซ่ึงช่วยลดความเร็วของไอเสียที่เข้ามา ยังมีอายุการใช้งานยาวนาน เพราะวัสดุ ชุดแผ่นกระจายลมซ่ึงมีช่องเปิดเพ่ือให้ และกระจายออกใหท้ ว่ั ในชดุ กรอง ภายใน ท่ีใช้เป็นสเตนเลสทั้งหมด จึงมีความ ลมหรือไอเสยี คอ่ ย ๆ ทยอยผ่านชอ่ งเปดิ มีลวดปล่อยประจุทำ�หน้าท่ีปล่อยประจุ ทนทานสูงและไม่เป็นสนิม สามารถ นเี้ ขา้ ไปยงั ส่วนต่าง ๆ ของชุดกรอง และ ให้ไปจบั กบั ฝนุ่ ละออง และแผน่ ดกั จบั ฝนุ่ ฉีดล้างทำ�ความสะอาดได้ง่าย มีชุด จากการทดสอบแผน่ กระจายลมทม่ี ชี อ่ งเปดิ ช่วยดักจับฝุ่นละอองที่มีประจุเหล่าน้ีไว้ ควบคุมท่ีตรวจสอบความช้ืน ไอน้ำ� ที่อยู่ รูปแบบต่าง ๆ พบว่าแผ่นกระจายลมท่ีมี ด้วยขั้วตรงขา้ ม ฝุน่ ละออง PM2.5 จึงผา่ น ภายใน ถ้าล้างแล้วภายในชุดกรองยังมี ชอ่ งเปดิ เปน็ รปู วงกลมเหมาะสมมากทส่ี ดุ ออกมาส่ภู ายนอกไมไ่ ด”้ ไอน�ำ้ หรอื ความชนื้ อยู่ ระบบจะยงั ไมท่ �ำ งาน ลมกระจายได้ทั่วถึงและให้ประสิทธิภาพ ดร.พรอนงคก์ ลา่ ววา่ จากการทดสอบ จนกว่าจะแหง้ สนิท” การกรองที่ดี ประสิทธิภาพของชุดกรองไอเสียกับ ปัจจุบันศูนย์ NSD สวทช. มีความ “ชดุ กรองไอเสยี จากเครอื่ งยนตด์ เี ซล รถกระบะเคร่ืองยนต์ดีเซลเม่ือเร่งเคร่ือง ร่วมมือกับบริษัทพนัส แอสเซมบลีย์ ดว้ ยการตกตะกอนเชงิ ไฟฟา้ สถติ ทท่ี มี วจิ ยั สูงสุดพบว่าไอเสียที่ออกมาโดยไม่ผ่าน จำ�กัด ในการทดสอบชุดกรองไอเสีย พฒั นาขนึ้ ประกอบดว้ ย สว่ นตอ่ ทอ่ ไอเสยี ชุดกรองมีค่าควันดำ�สูงถึงร้อยละ 99 จากเคร่ืองยนต์ดีเซลด้วยการตกตะกอน แผ่นกระจายลม ลวดปล่อยประจุ แผ่น ขณะท่ีไอเสียท่ีผ่านชุดกรองออกมาน้ันมี เชิงไฟฟ้าสถิตท่ีพัฒนาข้ึนกับการใช้งาน ดักจับฝุ่น และชุดควบคุม เมื่อนำ�ไปติด คา่ ควันด�ำ ลดลงอยทู่ ี่ประมาณรอ้ ยละ 27 ในรถแต่ละรุ่น โดยมุ่งเป้ากรองไอเสีย ต้ังเข้ากับท่อไอเสียรถยนต์จะช่วยกรอง เท่านั้น ซึ่งไม่เกินเกณฑ์มาตรฐานใหม่ที่ จากเครื่องยนต์ดีเซลของรถขนาดใหญ่ ฝุ่นละอองในไอเสียรถยนต์ได้ โดยไอเสีย กรมควบคุมมลพษิ กำ�หนดที่รอ้ ยละ 30 เช่น รถบรรทุก รถโดยสารสาธารณะ เพื่อลดการปลอ่ ยมลพิษสู่อากาศ “หากเราลดฝนุ่ ละออง PM2.5 ไดต้ งั้ แต่ ต้นทางอย่างไอเสียจากเครื่องยนต์ดีเซล ก็จะช่วยลดปริมาณฝุ่น PM2.5 ในอากาศ ลดมลพิษในส่ิงแวดล้อม ลดอัตราการ เจบ็ ปว่ ยจากโรคทางเดินหายใจ และช่วย ใหป้ ระชาชนมคี ณุ ภาพชวี ติ ดีขนึ้ ” นักวิจยั กล่าว ผู้สนใจติดต่อสอบถามข้อมูลได้ที่ ศูนย์เทคโนโลยีเพื่อความมั่นคงและ การประยกุ ตเ์ ชิงพาณิชย์ (NSD) สวทช. โทรศัพท์ 0 2564 7000 ตอ่ 71631 หรอื อีเมล [email protected] มกราคม 2566 12

Sci Variety ไดกิ ฮาซามา่ โรงเรยี นมหิดลวิทยานุสรณ์ อำ�เภอพทุ ธมณฑล จงั หวัดนครปฐม Email: [email protected] เมื่่อ� ไอน์์สไตน์์ ทำำ�บางสิ่่ง� บางอย่า่ งผิดิ พลาด ย้้อนกลัับไปเมื่่�อปีี พ.ศ. 2448 (ค.ศ. 1905) นัับเป็็นปีีหนึ่�่งที่่�มีีความสำำ�คััญมากใน แวดวงวิทิ ยาศาสตร์์ เนื่่�องจากเป็็นปีที ี่่แ� อลเบิริ ์ต์ ไอน์ส์ ไตน์์ ได้เ้ ผยแพร่ผ่ ลงาน 4 ชิ้้น� ที่่�มีอี ิทิ ธิิพลอย่่างมากในวงการฟิสิ ิิกส์์ ก่่อนจะนำ�ำ ไปสู่่�จุุดเริ่่ม� ต้น้ ของยุุคแห่่ง กลศาสตร์์ควอนตััมและฟิสิ ิิกส์์ยุุคใหม่่อย่่างเต็็มตััว หนึ่�่งในนั้้�นคืือผลงานที่่� เผยแพร่ใ่ นวันั ที่่� 30 มิถิ ุนุ ายน ซึ่ง่� กล่า่ วถึึงทฤษฎีที ี่่ผ� ู้้�คนทั่่ว� ไปรู้้�จักั กันั เป็น็ วงกว้า้ ง อย่่างทฤษฎีสี ััมพััทธภาพ (theory of relativity) และยังั เป็็นผลงานที่่ส� ำำ�คัญั ที่่ส� ุุดผลงานหนึ่�่งที่่�มีีส่่วนในการปฏิิวัตั ิวิ งการฟิสิ ิิกส์์อีีกด้้วย Einstein on a bike (1933, California Institute of Technology) มกราคม 2566 13

Sci Variety ก่อนอน่ื ตอ้ งเกรนิ่ กอ่ นวา่ ขณะเดียวกันก็ขยายไปสู่องค์ความรู้ใหม่ Miraculous Year)” ความส�ำ เรจ็ ของทฤษฎี แ น ว คิ ด ข อ ง ก ล - เชน่ การแปลงลอเรนซ์ (Lorentz transfor- สมั พทั ธภาพทว่ั ไปยงั ใชอ้ ธบิ ายปรากฏการณ์ ศาสตร์ก่อนและหลัง พ.ศ. 2448 นั้น mation) กลศาสตร์ควอนตมั และทฤษฎี ตา่ งๆได้เชน่ การสา่ ยของวงโคจรของดาวพธุ แตกต่างกันโดยสิน้ เชงิ ในปี พ.ศ. 2230 สัมพัทธภาพท่ัวไปที่พูดถึงการโค้งของ ดว้ ยเหตนุ ท้ี �ำ ให้ไอนส์ ไตนเ์ รม่ิ หนั มาจบั งาน ไอแซก นิวตัน (Isaac Newton) ตีพิมพ์ ปริภูมิ-เวลา นำ�ไปสู่การศึกษาเก่ียวกับ ทางดา้ นดาราศาสตรม์ ากขน้ึ เขาพยายาม หนงั สอื Principia Mathematica ท�ำ ใหเ้ กดิ คล่ืนความโน้มถ่วง ตลอดจนการศึกษา ใช้สมการสนามไอน์สไตน์ (Einstein field รากฐานของกลศาสตร์แบบด้ังเดิมข้ึน รปู ร่างของหลุมด�ำ และเรือ่ งอ่ืน ๆ equation) อธบิ ายแบบจ�ำ ลองของเอกภพ ซงึ่ เปน็ แนวคดิ ทอ่ี ธบิ ายปรากฏการณต์ า่ ง ๆ ผลงานชนิ้ นที้ �ำ ใหเ้ กดิ ความเขา้ ใจใหม่ หลังแก้สมการ ไอน์สไตนพ์ บข้อผิดพลาด ในธรรมชาตไิ ดอ้ ยา่ งสมบรู ณ์ ยกเวน้ กรณี เกย่ี วกบั กลศาสตรท์ ท่ี กุ คนเขา้ ใจกนั มาเปน็ หน่ึงในคำ�ตอบของเขา ความเช่ือของ เดียวคือความเร็วแสง เน่ืองจากกรอบ เวลาสองรอ้ ยกวา่ ปี แมจ้ ะเปน็ เรอื่ งทที่ กุ คน นกั ดาราศาสตร์ในสมยั นน้ั เชอ่ื วา่ เอกภพนน้ั อ้างอิงเฉ่ือยและทฤษฎีสัมพัทธภาพของ คดิ วา่ ถกู ตอ้ งและยดึ ถอื กนั มาเปน็ เวลานาน สถติ ไมม่ กี ารขยายตวั หรอื หดตวั ไอนส์ ไตน์ กาลิเลโอ (Galilean relativity) กล่าวว่า แต่ก็ถูกท้าทายด้วยแนวคิดและองค์ จงึ เพม่ิ พจนห์ นง่ึ ทเ่ี รยี กวา่ คา่ คงทเ่ี อกภพวทิ ยา การเคลื่อนที่ด้วยความเร็วคงท่ีท้ังหมด ความรู้ใหม่ ๆ อยู่ตลอดเวลาเชน่ เดียวกัน (cosmological constant, Λ) เขา้ ไปใน เป็นการเคลื่อนที่สัมพัทธ์ ทำ�ให้แต่ละคน เหมือนกับกรณีที่ว่าโลกเป็นศูนย์กลาง สมการของเขา เพอ่ื ท�ำ ใหค้ �ำ ตอบสอดคลอ้ ง วัดค่าความเร็วแสงได้ไม่เท่ากัน ซึ่งขัด ของระบบสรุ ยิ ะ ผคู้ นเขา้ ใจแบบนน้ั มาตง้ั แต่ กับทฤษฎีเอกภพสถิตน้ีและไม่ส่งผลต่อ กับทฤษฎีแม่เหล็กไฟฟ้าของแมกซ์เวลล์ สมัยของทอเลมี (Ptolemy) และได้รับ ทฤษฎีเดิม หมายความว่าความหนาแน่น (James Clerk Maxwell) และการทดลอง การพิสูจน์ว่าผิดเมื่อส่ีร้อยปีถัดมาโดย ของเอกภพเป็นค่าคงท่ี แต่ไม่กี่ปีให้หลัง ของมเิ คลสนั -มอรเ์ ลย์ (Michelson-Morley โคเปอรน์ คิ สั (Nicholas Copernicus) ซงึ่ เอด็ วนิ ฮบั เบลิ (Edwin Hubble) เกดิ คน้ พบ experiment) ดงั นั้นในผลงาน Zur Elek- ทฤษฎสี มั พทั ธภาพกน็ �ำ ไปสคู่ วามกา้ วหนา้ วา่ เอกภพก�ำ ลงั ขยายตวั ไอนส์ ไตนจ์ งึ ไดล้ ะทง้ิ trodynamik bewegter Körper ของ ทางวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีใน คา่ คงทเ่ี อกภพวทิ ยาออกจากสมการของเขา ไอน์สไตน์จึงพูดถึงสัจพจน์สองข้อที่จะ หลากหลายด้าน สะท้อนให้เห็นว่าหาก และเรยี กมนั วา่ เปน็ ความผดิ พลาดทย่ี ง่ิ ใหญ่ เปลี่ยนแนวคิดของกลศาสตร์แบบนิวตัน มนษุ ย์ยงั ยึดติดอยกู่ ับสิ่งเดมิ แมจ้ ะดูเปน็ ท่สี ดุ ในชวี ติ ไปตลอดกาล สิ่งที่ถูกต้องอยู่แล้ว ก็ไม่มีทางก้าวข้าม ความนา่ ประหลาดของคา่ คงทเี่ อกภพ ขอ้ แรกคอื ทกุ กรอบอา้ งองิ เฉอ่ื ยกฎทาง กรอบแห่งการพฒั นาได้ วิทยายังไม่หมดแค่น้ัน ถึงแม้ไอน์สไตน์ ฟสิ กิ สจ์ ะเหมอื นกนั เสมอ และขอ้ ทสี่ องคอื ถึงแม้ว่าผลงานดังกล่าวจะทำ�ให้ จะไม่พอใจในผลงานของตัวเอง แต่ก็มี อตั ราเรว็ ของแสงในสญุ ญากาศเปน็ คา่ คงท่ี ไอน์สไตน์มีช่ือเสียงขึ้นมาและได้รับการ นักฟิสิกส์บางคนที่ยังเช่ือในค่าคงท่ีน้ีอยู่ ไมข่ น้ึ กบั การเคลอ่ื นทข่ี องแหลง่ ก�ำ เนดิ แสง ยอมรบั วา่ เปน็ บคุ คลหวั กา้ วหนา้ แตไ่ อนส์ ไตน์ คนที่นำ�สมการนี้มาปัดฝุ่นใหม่นั้นก็คือ หรือผู้สังเกต ซ่ึงเป็นผลมาจากสัจพจน์ เองก็ไมไ่ ดค้ ดิ อยา่ งนน้ั เสมอไป สงิ่ นพี้ สิ จู น์ อะเล็กซานเดอร์ ฟรีดมันน์ (Alexander ข้อหน่ึง เพราะถ้าความเร็วแสงไม่เท่ากัน ไดจ้ ากผลงานชน้ิ หนงึ่ ของเขา ผลงานทจ่ี ะ Friedmann) แบบจำ�ลองของฟรีดมันน์ ในทุกกรอบอ้างอิงเฉื่อย จะทำ�ให้กฎทาง สะเทือนวงการดาราศาสตร์และเอกภพ อธิบายวา่ การขยายตวั ของเอกภพข้ึนกับ ฟิสิกส์ไม่ถูกต้อง ส่ิงนี้คือพื้นฐานของ วทิ ยาไปอกี หลายปี สง่ิ ทต่ี วั เขาเองเรยี กวา่ ความหนาแน่นของเอกภพและค่าคงที่ “ทฤษฎสี มั พทั ธภาพพเิ ศษของไอนส์ ไตน”์ “ความผดิ พลาดที่ยิง่ ใหญ่ทส่ี ุด” เอกภพวทิ ยา (ถา้ คา่ คงทน่ี ม้ี จี รงิ ) เขาไมไ่ ด้ และนำ�ไปสู่กฎและสมการทางฟิสิกส์ พ.ศ. 2460 สบิ สองปใี หห้ ลงั นบั ตงั้ แต่ สมมตวิ า่ เอกภพสถติ เหมอื นท่ีไอนส์ ไตนท์ �ำ ใหม่ ๆ ท่ียังคงอธิบายกลศาสตร์ด้ังเดิม “ปีมหัศจรรย์ของไอน์สไตน์ (Einstein’s ภายหลังมีนักดาราศาสตร์พบว่าค่าคงท่ี มกราคม 2566 14

Sci Variety อะเล็ก็ ซานเดอร์์ ฟรีีดมัันน์์ แผนภาพแสดงการขยายตัวั ของเอกภพ ที่ม�่ าภาพ : NASA/JPL-Caltech (https://www.jpl.nasa.gov/infographics/the-big-bang-and-expansion-of-the- เอกภพวทิ ยานนั้ มอี ยจู่ รงิ โดยเอกภพไมไ่ ด้ ขยายตัวด้วยความเร็วคงที่ แต่ขยายตัว universe) ด้วยความเร่ง ส่ิงน้ีทำ�ให้คำ�ตอบท่ีได้จาก สมการฟรีดมันน์อธิบายการมีอยู่ของค่า ได้ในเร่ือง Einstein-Podolsky-Rosen นักฟิสกิ สค์ วรมี บงั เอญิ ว่าเร่ืองราวดันจบ คงที่เอกภพวิทยาได้ นอกจากน้ีค่าคงที่ (EPR) paradox) ท�ำ ให้ไอนส์ ไตนม์ องขา้ ม แบบหักมุมตรงท่ีว่าทฤษฎีของไอน์สไตน์ เอกภพวิทยายังใช้อธิบายพลังงานมืดที่ ทฤษฎีว่าด้วยการขยายตัวของเอกภพ ถกู ตอ้ ง แตใ่ หค้ �ำ อธบิ ายทแ่ี ตกตา่ งจากสง่ิ ทำ�ให้เอกภพขยายตัวด้วยความเร่ง และ เน่ืองจากเชื่อว่าทฤษฎีเดิมท่ีมีอยู่ก่อนนั้น ที่ไอนส์ ไตน์คดิ ไว้ จึงมีค�ำ กลา่ วทว่ี ่าทฤษฎี อธิบายแบบจำ�ลองเอกภพในปัจจุบัน ถกู ตอ้ งอยแู่ ลว้ แตเ่ มอ่ื สามารถพสิ จู นไ์ ดด้ ว้ ย ทางฟสิ ิกสด์ ิน้ ได้ตลอดเวลา (Lambda cold dark matter (ΛCDM) หลกั ฐานจากการสังเกตการณ์ ไอน์สไตน์ นา่ คิดนะวา่ ถ้าไอนส์ ไตน์ยงั อยจู่ นถึง model) ไดอ้ ยา่ งแมน่ ย�ำ ซง่ึ ทฤษฎที ง้ั หมด ก็ไม่ได้ปฏิเสธข้อมูลส่วนนี้และยอมท่ีจะ ตอนน้ี เขายงั จะเรยี กมนั วา่ เปน็ ความผดิ ท่ีกล่าวมาเกิดข้ึนหลังจากท่ีไอน์สไตน์ เปล่ียนแนวคิดของตัวเองให้สอดคล้อง พลาดของเขาอยู่หรือเปลา่ เสยี ชวี ติ ไปแลว้ กับข้อมูลน้ัน ซึ่งเป็นคุณสมบัติหน่ึงที่ ถงึ ผลลพั ธอ์ าจจะฟงั ดตู รงกนั ขา้ มกบั สิ่งท่ีไอน์สไตน์คิดไว้ต้ังแต่แรกสักหน่อย อ้างอิง แตเ่ รอื่ งนส้ี ะทอ้ นมมุ มองหลายแงม่ มุ ของ ไอนส์ ไตนไ์ ดเ้ ปน็ อยา่ งดี ถา้ ยอ้ นไปถงึ สาเหตุ - Clara Moskowitz, Einstein's 'Biggest Blunder' Turns Out to Be Right, Retrieved from https://www. ของความผดิ พลาดครง้ั นอ้ี าจจะบอกไดว้ า่ space.com/9593-einstein-biggest-blunder-turns.html เกดิ จาก “ความสะเพรา่ ” ของไอนส์ ไตนเ์ อง ดว้ ยความหวั รนั้ หรอื ความเปน็ พวกอนรุ กั ษ์ - Cormac O’Raifeartaigh and Simon Mitton, Interrogating the legend of Einstein’s “biggest blunder”, นิยมทน่ี กั ฟิสิกส์มักเป็นกัน (อา่ นเพม่ิ เตมิ Retrieved from https://arxiv.org/ftp/arxiv/papers/1804/1804.06768.pdf - minutephysics, Einstein's Biggest Blunder, Explained, Retrieved from https://www.youtube.com/ watch?v=0RApKeMGDnE - Tim Childers, 'Einstein's Biggest Blunder' May Have Finally Been Fixed, Retrieved from https:// www.livescience.com/solution-to-worst-prediction-in-physics.html - Wikipedia, Cosmological Constant, Retrieved from https://en.wikipedia.org/wiki/Cosmological_constant มกราคม 2566 15

บทความพเิ ศษ ธัญญณ์ ัช บุษบงค์ จบวิทิ ย์์ไปทำ�ำ อะไรดีีนะ : นัักสำ�ำ รวจขั้ว้� โลกใต้้ โลกร้้อนไม่่ได้้ทำำ�ให้้น้ำำ�� แข็็งละลายอย่่างเดีียว แต่่มััน ยัังทำำ�ให้้ผืืนทวีีปแอนตาร์์กติิกาบางส่่วนมีีอากาศที่่� หนาวเย็น็ ขึ้น้� จนทะเลน้ำ�ำ� แข็ง็ บริเิ วณชายฝั�่ง่ ไม่ล่ ะลาย ส่่งผลให้้พ่่ อแม่่นกเพนกวิินต้้องใช้้เวลาในการเดิิน ออกไปหาอาหารให้ล้ ูกู นกนานขึ้น้� และหากไม่ก่ ลับั มาก็็ ทำำ�ให้อ้ ีกี ฝ่า่ ยหนึ่่ง� ต้อ้ งออกไปอีกี ทิ้้ง� ลูกู นกไว้ต้ ัวั เดียี ว โดยที่่ไ� ม่ม่ ีอี าหาร เมื่่อ� ไปถึงึ ที่่น� ั่่�นเราจึึงเห็น็ ลูกู นกนอน แข็็งตายเป็็นระยะ ค่่อนข้้างหดหู่่� แต่่ก็็เป็็นเครื่่�อง เ ตืื อ น เ รา ไ ด้้ อ ย่่ า ง ดีี ว่่ าข ณ ะ นี้้� ส ภ าพภูู มิิ อ า ก า ศ ที่่� เปลี่่ย� นแปลงกำำ�ลังั คุกุ คามโลกมากขึ้น้� และเราจำำ�เป็็น ต้อ้ งเริ่่�มเปลี่่ย� นแปลงตนเองเพื่่� อรัับมือื ให้ท้ ันั มกราคม 2566 16

บทความพเิ ศษ คณุ สมบัตทิ ี่พเิ ศษกวา่ คนอนื่ สงิ่ ที่จ�ำ เปน็ มาก ๆ ที่ท�ำ ให้ไมเ่ หมอื นคนอน่ื คอื จะตอ้ งมีความรู้ กระบวนการคดิ เหมอื นนกั วทิ ยาศาสตร์ สนใจใครร่ ู้ อยากไขปญั หาที่สงสัยเหมอื นนกั วจิ ัย แตช่ อบการเดนิ ทาง ชอบการผจญภัย และมีรา่ งกายที่แข็งแรงเหมือนนักผจญภัย พีณ่ พ (ศ. ดร.วรณพ วยิ กาญจน์) และพเ่ี ปลิ้ (ศ. ดร.สชุ นา ชวนชิ ย)์ เป็นนักสำ�รวจ ในโครงการวจิ ัยขั้วโลกตามพระราชด�ำ รสิ มเดจ็ พระกนษิ ฐาธริ าชเจา้ กรมสมเดจ็ พระเทพ- รัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ภายใต้มลู นิธิเทคโนโลยีสารสนเทศตามพระราชด�ำ ริ สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี มีโอกาสเดินทางไปยังขั้วโลกใต้ เพอ่ื ท�ำ การวจิ ัยตามแนวทางพระราชด�ำ ริวา่ ควรจะมีโครงการสนับสนุนให้นกั วจิ ัยไทยได้ เดินทางไปทำ�งานวจิ ัยที่ขั้วโลกใตอ้ ยา่ งสม่�ำ เสมออนั จะยังประโยชน์ให้แกป่ ระเทศชาติ เราได้ย้ ินิ คำ�ำ ว่า่ ภาวะโลกร้อ้ นรวมทั้ง�้ ขั้้�วโลกใต้้ ข่า่ วเกี่ย่� วกัับการเปลี่ย่� นแปลง ทวีปแอนตาร์กติกา (Antarctica) อยู่ในเขตขั่วโลกใต้ เป็นสถานที่เฉพาะไม่เหมือน บรรยากาศโลกที่่�เกิิดจากอุุณหภููมิิของ โลกที่�่เปลี่�่ยนแปลงไปกัันอยู่่�บ่่อย ๆ ทวีปอืน่ เพราะมอี ากาศที่หนาวจัด อณุ หภูมติ ่ำ�สดุ ที่เคยบนั ทึกไว้คอื -90 องศาเซลเซียส ปรากฏการณ์์เหล่่านี้้�ส่่งผลต่่อผู้้�คนและ ฤดูร้อนมีแต่กลางวันไม่มีกลางคืน ขณะที่ในช่วงฤดูหนาวก็จะตรงข้าม มีแต่กลางคืน ระบบนิิเวศทั่่ว� โลก รู้�ไหมว่า่ มีีคนกลุ่�มหนึ่�่ง รว ม ตััวกัั น แ ล้้ วนำำ� ควา ม รู้ �ที่� มีี ไ ป ศึึ ก ษ า สำำ�รวจ เก็็บรวบรวมข้้อมูลู ต่่าง ๆ ที่่�แสดง ให้้เห็็นถึึงผลจากการเปลี่�่ยนแปลงของ ชั้้�นบรรยากาศของโลก คนกลุ่�มนั้�้นก็็คืือ นัักวิิทยาศาสตร์์ นัักวิิจััย และนัักสำำ�รวจ หรือื บางคนอาจเป็น็ ได้ท้ ั้ง้� นัักวิทิ ยาศาสตร์์ นัักวิจิ ััย นัักสำ�ำ รวจ ในคนคนเดีียวกัันเลย สำำ�หรัับนัักวิิทยาศาสตร์์และนัักวิิจััย เรา ได้้ยิินและรู้�จักพวกเขามาเยอะแล้้ว แต่่ “นัักสำำ�รวจ” ล่่ะ พวกเขาคือื ใครกััน ? นั ก สำ � รว จ คื อ ค น ที่ช อ บ เ ดิ น ทา ง ชอบผจญภัย ชอบศึกษา และมีความ พยายามค้นพบสิ่งต่าง ๆ โดยใช้ ความรู้ และประสบการณ์ทางด้านวิทยาศาสตร์ การจะเปน็ นกั ส�ำ รวจไมใ่ ชเ่ รอ่ื งงา่ ย ตอ้ งมี มกราคม 2566 17

บทความพเิ ศษ ไมม่ กี ลางวนั นกั วทิ ยาศาสตรค์ ดิ วา่ ขว้ั โลกใต้ ชุดดำ�น้ำ�แบบนี้ว่า ชุดดำ�น้ำ�แบบแห้ง ซึ่งต่างจากชุดดำ�นำ้�ทั่วไปในบ้านเราท่ีเรียกว่า คอื หนา้ ตา่ งของโลก เปน็ พน้ื ทล่ี ะเอยี ดออ่ น ชดุ ด�ำ น้�ำ แบบเปยี ก เมื่อมีการเปล่ียนแปลงใด ๆ ที่เกิดบน ขั้วโลกใต้ก็จะส่งผลต่อ ส่ิงมีชีวิตบนโลก ยานพาหนะท่ีขั้วโลกก็ไมเ่ หมือนทอี่ ืน่ เพราะตอ้ งเปน็ ยานพาหนะทีส่ ามารถเดนิ ทาง ไมท่ างตรงกท็ างออ้ ม การศกึ ษา การส�ำ รวจ บนน้ำ�แขง็ ได้ เช่น สโนว์โมบิล หรอื ถ้าเป็นเรอื ก็ต้องเป็นเรอื ท่ตี ดั น�ำ้ แข็งได้ สงิ่ ตา่ ง ๆ ทข่ี ว้ั โลกใต้ เชน่ การเปลย่ี นแปลง ของสิ่งมีชีวิตและไม่มีชีวิต จึงเป็นส่ิงที่ ถ้าพูดถึงกิจวัตรประจำ�วัน เช่น การเข้าห้องน้ำ� นักสำ�รวจท่ีอยู่ที่ข้ัวโลกเขาจะเข้า นกั ส�ำ รวจอยากจะรู้ หอ้ งน�ำ้ เหมอื นเราหรอื เปลา่ ค�ำ ตอบคอื ไม่ เพราะวา่ ทนี่ นั่ หนาวมาก ของเสยี จะถกู แชแ่ ขง็ เอาไว้ ยอ่ ยสลายยาก ไมเ่ นา่ เสยี เพราะฉะนนั้ ถา้ ใครทงิ้ ของเสยี ไว้ มนั กจ็ ะแขง็ อยอู่ ยา่ งนน้ั ขั้วโลกใต้เป็นสถานที่ที่ไม่มีมนุษย์ อาศยั อยูอ่ ยา่ งถาวร ดงั นั้นเมือ่ ต้องไปอยู่ มีเร่ืองเล่าว่าการสำ�รวจหินอุกกาบาตเป็นงานวิจัยหนึ่งท่ีนักสำ�รวจสนใจศึกษามาก ทข่ี ว้ั โลกใต้ การด�ำ รงชวี ติ เสอื้ ผา้ อปุ กรณ์ เคยมนี กั ส�ำ รวจรนุ่ ใหมไ่ ปพบหนิ อกุ กาบาตซง่ึ มสี ดี �ำ ทขี่ วั้ โลก แตพ่ อเอากลบั มาทสี่ ถานวี จิ ยั ด�ำ รงชพี ตา่ ง ๆ จงึ ตอ้ งทแ่ี ตกตา่ งจากทอ่ี น่ื หนิ อุกกาบาตสดี �ำ นน้ั ละลาย ท�ำ ไมมันถึงละลาย กเ็ พราะมนั ไมใ่ ช่หินอุกกาบาตแต่ เปน็ “อนุ จริ ะบาด” ของนกั ส�ำ รวจคนเกา่ เมอื่ หลายปมี าแลว้ แตต่ อนนเี้ ขาหา้ มไมใ่ หม้ นษุ ยค์ นไหน ทขี่ วั้ โลกใตม้ อี ากาศทห่ี นาวจดั มที งั้ ลม ทิ้งของเสียไวท้ ี่ขว้ั โลกแล้ว ดงั นัน้ นกั ส�ำ รวจจึงต้องหอ่ ของเสียของพวกเขาเก็บกลบั บา้ น พายุหมิ ะ พนื้ ทท่ี วีปสว่ นใหญ่ปกคลุมด้วย กนั ทกุ คน ชน้ั น�ำ้ แขง็ ทม่ี คี วามหนาเฉลย่ี 2,500 เมตร นัักสำำ�รวจขั้้ว� โลกใต้ค้ นแรกของไทย แต่ก็มีบางพื้นที่บริเวณชายฝั่งทวีปเป็น พืน้ ทเ่ี ปิดใหเ้ ห็นช้ันหนิ สว่ นท่ีเปน็ ดินหรือ พณี่ พเปน็ นกั ส�ำ รวจไทยคนแรกทเ่ี ดนิ ทางไปขว้ั โลกใตเ้ มอ่ื ปี พ.ศ. 2547 พรอ้ มกบั คณะ ตะกอนดนิ แทบจะไมม่ ี ยกเวน้ บรเิ วณทเี่ ปน็ ส�ำ รวจทวปี แอนตารก์ ตกิ าแหง่ ญปี่ นุ่ รนุ่ ท่ี 46 กอ่ นเดนิ ทางไปส�ำ รวจทข่ี วั้ โลกใต้ พณี่ พตอ้ ง ทะเลสาบบางแห่ง ส่วนข้ัวโลกเหนือนั้น เดนิ ทางไปทป่ี ระเทศญป่ี นุ่ เพอ่ื ไปฝกึ การใชช้ วี ติ ในพน้ื ทห่ี นาวทภ่ี เู ขาโนรกิ รู ะ จงั หวดั นากาโนะ ไม่ได้เป็นทวีปเหมือนข้ัวโลกใต้ แต่เป็น ประเทศญี่ปุ่น เพ่ือสร้างความคุ้นเคยและความเข้มแข็งของร่างกายและจิตใจที่พร้อม ทะเลที่บริเวณผิวนำ้�กลายเป็นน้ำ�แข็ง จะเดนิ ทางไปส�ำ รวจทขี่ วั้ โลกใต้ และหลงั จากนน้ั กต็ อ้ งใชเ้ วลาเดนิ ทางประมาณ 4 สปั ดาห์ ความหนาของทะเลน้ำ�แข็งมีความหนา ด้วยเรือตัดน้ำ�แข็งชื่อ ชิราเซะ (Shirase) จากเมืองฟรีแมนเทิล ประเทศออสเตรเลีย เฉลย่ี ไมก่ เี่ มตร ชดุ ของนกั ส�ำ รวจขวั้ โลกจงึ ไปยังชายฝ่ังของเกาะอีสต์อองกูร์ ทวีปแอนตาร์กติกา และนั่งเฮลิคอปเตอร์เพ่ือเข้าสู่ ตอ้ งเปน็ ชดุ ทมี่ คี วามหนาปอ้ งกนั อณุ หภมู ิ สถานีวิจัยโชวะของญ่ีปุ่น เนื่องจากทะเลน้ำ�แข็งบริเวณชายฝั่งของเกาะมีความหนา ติดลบได้และต้องป้องกันนำ้�หรือความ มากกว่าประสิทธิภาพการตัดน�ำ้ แขง็ ของเรอื ชิราเซะ เปียกชนื้ ได้ดว้ ยเชน่ กัน พี่่ณ� พลงดำน้้ำเพื่่อ� สำรวจสัตั ว์์ เก็็บตัวั อย่่างหิมิ ะเพื่่อ� ดููมลพิิษและขยะขนาดเล็ก็ นอกจากน้ีการทำ�งานของนักสำ�รวจ ข้ัวโลกจะตอ้ งส�ำ รวจทงั้ บนบก บนน้ำ�แขง็ และใตน้ �ำ้ ส�ำ หรบั นกั ส�ำ รวจใตน้ �ำ้ กต็ อ้ งใช้ ชดุ ปฏบิ ตั งิ านใตน้ �้ำ หรอื ชดุ ด�ำ น�้ำ ซง่ึ เปน็ ชดุ ท่ีมีความพิเศษมากในการป้องกันไม่ให้ น�ำ้ เขา้ ไปสมั ผสั รา่ งกาย พรอ้ มกบั ตอ้ งมชี ดุ ข้างในที่แห้งตลอดเวลาและมีความหนา เพ่ือกันความหนาวเย็นด้วย เราเรียก มกราคม 2566 18

บทความพเิ ศษ ก็ต้องทำ� ไม่น่าเช่ือเลยว่าการผ่าท้องจะทำ�ให้รู้ว่า มันมีอาหารอยู่ในกระเพาะน้อยมาก นอ้ ยกว่าทพ่ี บในกระเพาะของปลาในเขตร้อนหรอื เขตอบอนุ่ ซึ่งในอกี 5 ปตี ่อมา พเ่ี ปิ้ล ทเ่ี ดินทางไปส�ำ รวจทหี ลังก็ได้ไขความลบั ของเจา้ ปรสิต พยาธิ หรอื จุลินทรีย์ทีอ่ ยใู่ นปลา ชนดิ น้ีได้ ค้น้ หาสััตว์ต์ ามหาดหินิ เป็็นผู้้�หญิิงก็ท็ ำำ�อะไรได้ไ้ ม่ต่ ่่างจากผู้้�ชาย พ่ีเป้ิลเป็นนักสำ�รวจหญิงคนแรกของไทยที่ได้มีโอกาสเดินทางไปที่ข้ัวโลกใต้ในปี เมอื่ ไปถงึ ขว้ั โลกใต้ พณี่ พเลอื กส�ำ รวจ ความหลากหลายของส่ิงมีชีวิตใต้ทะเล พ.ศ. 2552 รว่ มกบั คณะส�ำ รวจทวปี แอนตารก์ ตกิ าแหง่ ญป่ี นุ่ รนุ่ ท่ี 51 และมโี อกาสอกี ครง้ั ท่ีข้ัวโลกใต้ เร่ืองสนุกเลยเกิดขึ้นตั้งแต่ ในปี พ.ศ. 2557 ท่ีรว่ มกบั คณะส�ำ รวจทวปี แอนตาร์กตกิ าแห่งจีน ร่นุ ท่ี 30 โดยทีม่ ุง่ เนน้ คร้ังนั้น เพราะสิ่งมีชีวิตตัวโปรดที่พี่ณพ ศึกษาผลกระทบของภาวะโลกร้อนท่ีมีต่อข้ัวโลกเป็นสำ�คัญ ด้วยความที่เป็นผู้หญิง เลือกศึกษาคือ เจ้าปลาหินแอนตาร์กติก แน่นอนว่าต้องเตรียมตัวเป็นอย่างมาก แต่ที่สถานีวิจัย ชายและหญิงมีความเท่าเทียม ตัวโต ซึ่งแน่นอนว่าจำ�เป็นต้องดำ�นำ้�ที่มี กัน ชายทำ�อะไรได้ หญิงก็ตอ้ งทำ�เช่นกนั ทีน่ ่ันพเี่ ปิ้ลมโี อกาสไปสำ�รวจสง่ิ มชี ีวติ ท่ีขวั้ โลก อุณหภูมิประมาณ -20 องศาเซลเซียส ใตม้ ากมาย ทงั้ นกเพนกวนิ แมวน�ำ้ และแนน่ อนตอ้ งมเี จา้ ปลาหนิ แอนตารก์ ตกิ ตวั โตดว้ ย ลงไปสงั เกตพฤตกิ รรมของมัน เมื่อลงไป แต่ระหว่างเดินทางไปสำ�รวจก็ต้องเจอกับสถานการณ์อันตรายท่ีนักสำ�รวจอาจต้องเจอ ใตน้ �ำ้ พณี่ พไดพ้ บเจา้ ปลาหนิ แอนตารก์ ตกิ ระหว่างการทำ�งาน ขาข้างหนึ่งของพ่ีเปิ้ลพลาดตกลงไปในร่องนำ้�แข็งซ่ึงมีความลึกถึง ตัวโต หน้าตาคล้ายคางคกที่มีหางแต่ สองเมตร ด้วยความตกใจจึงพยายามเรียกเพื่อนนักสำ�รวจท่ีเดินทางไปด้วยกัน แต่ไม่มี ไม่มีขา คล้ายปลาหินของประเทศไทย ใครไดย้ ิน เพราะนกั สำ�รวจทกุ คนใสท่ ี่ปดิ หูเพือ่ ป้องกันความหนาวจากลมหิมะ แต่ด้วยพ่ี แต่ท่ีแตกต่างก็คือ มันจะเคลื่อนไหวตัว เปลิ้ มรี า่ งกายทแ่ี ขง็ แรงและโชคดที ข่ี าตกลงไปแคข่ า้ งเดยี ว จงึ น�ำ ขาออกจากรอ่ งน�ำ้ แขง็ น้อยมาก แม้ว่าจะเอาไม้ไปแหย่ มันก็ไม่ ไดด้ ว้ ยตนเองโดยที่ไมไ่ ดร้ บั บาดเจบ็ แตอ่ ย่างใด กระดกุ กระดกิ ตวั แตถ่ า้ มเี หยอื่ ผา่ นมามนั ถงึ จะเคล่อื นไหวฮุบเหยือ่ สาเหตกุ เ็ พราะ นักสำ�รวจทุกคนก่อนเดินทางต้องมีความพร้อมรับมือสถานการณ์ฉุกเฉิน และต้อง มันต้องการประหยัดพลังงาน ด้วยเหตุนี้ ผ่านการฝกึ ซ้อมก่อนท่จี ะออกเดนิ ทาง เช่น หากมเี หตฉุ กุ เฉินเกดิ ขึ้นให้เป่านกหวีดเรยี ก พณ่ี พจงึ จบั เจา้ ปลานดี้ ว้ ยมอื เปลา่ ได้ เพอื่ น ขอความช่วยเหลือ เพื่อที่เพ่ือนนักสำ�รวจจะได้ยินแม้ใส่ที่ปิดหูก็ตาม อีกข้อห้ามหน่ึงที่ นักสำ�รวจชาวญี่ปุ่นท่ีมาช่วยสนับสนุน สำ�คัญของการอยู่ท่ีสถานีวิจัยคือห้ามออกนอกสถานีวิจัยโดยลำ�พัง บริเวณสถานีวิจัยมี การดำ�นำ้�ก็แปลกใจเป็นการใหญ่ว่าทำ�ไม เชือกโยงอยู่รอบ ๆ อาคารและเช่อื มตอ่ กันท้งั หมด เน่อื งจากกรณีท่ีมพี ายหุ มิ ะท่รี นุ แรง พณี่ พจบั ปลามาได้ ทง้ั ๆ ที่ไมไ่ ดเ้ อาอปุ กรณ์ เราจะมองไม่เห็นทัศนียภาพโดยรอบ ในระยะเพียงแค่เมตรสองเมตรก็อาจมองไม่เห็น จับปลาใด ๆ ลงไปในน้�ำ ด้วยเลย อะไรเลย เชือกท่ีล้อมรอบสถานีวิจัยจะเป็นเส้นท่ีป้องกันไม่ให้หลุดออกไปยังภายนอก สถานวี จิ ยั และเชอื กทเ่ี ชอื่ มโยงระหวา่ งอาคารกจ็ ะเปน็ เสน้ ทน่ี �ำ เรากลบั มายงั ตวั อาคารได้ นอกจากศกึ ษาจากพฤตกิ รรมภายนอก เคยมีนักสำ�รวจญ่ีปุ่นเสียชีวิตจากการออกนอกเส้นทางและกลับมาที่สถานีวิจัยไม่ได้ แล้ว ก็ต้องนำ�มันมาศึกษาข้อมูลภายใน ร่างของนักส�ำ รวจผ้นู นั้ ถูกพบในอกี เจด็ ปีต่อมานบั จากวันท่ีเขาหายไป ด้วยการผ่าท้องเพื่อศึกษาอาหารท่ีมันกิน เข้าไป น่าสงสารเจา้ ปลาหนิ แอนตารก์ ตกิ ตวั โตจรงิ ๆ แตเ่ พอื่ ใชเ้ ปน็ ขอ้ มลู นกั ส�ำ รวจ มกราคม 2566 19

บทความพเิ ศษ ความลัับของเจ้า้ ปลาหิินแอนตาร์ก์ ติิกตัวั โต ปลาหิินแอนตาร์ก์ ติกิ ตัวั โตและพยาธิบิ นปลาแอนตาร์์กติกิ กลับมาดูเจ้าปลาหินแอนตาร์กติก มาถงึ ตรงน้ี คงมคี �ำ ถามในใจกนั แลว้ วา่ ความรู้และประสบการณ์การทำ�งาน ตัวโตท่ีพี่ณพเคยทำ�การศึกษาว่า ผ่านไป สิง่ มชี วี ิตอน่ื ๆ มกี ารเปลี่ยนแปลงเกดิ ข้นึ ในฐานะนักสำ�รวจขั้วโลกใต้ของพ่ีณพกับ ห้าปี เกิดอะไรขึ้นกับปลาชนิดนี้ พ่ีเปิ้ล บา้ งหรอื เปลา่ นกั ส�ำ รวจทเ่ี ดนิ ทางไปส�ำ รวจ พ่ีเปิ้ลน่าจะเป็นประโยชน์และสร้างแรง ได้เก็บตัวอย่างเจ้าปลาหินแอนตาร์กติก ที่ขั้วโลกทุกคนจะมีงานวิจัยของตนเอง บันดาลใจให้ใครหลายคน รวมถึงสร้าง ตัวโตมาศึกษา สง่ิ ทเี่ กดิ ขนึ้ หลังจากน�ำ มา และทำ�งานวิจัยรวมกับทีมนักสำ�รวจ สร้างความตระหนักร่วมกันดูแลโลกท่ีเรา วิจัยพบว่าเจ้าปรสิตปลาที่เกาะอยู่ที่ผิว อ่ืน ๆ ด้วย สุดท้ายทุกคนจะนำ�งานวิจัย อยดู่ ว้ ยความรกั ภายนอกของตวั ปลาหนิ แอนตารก์ ตกิ ตวั โต ท้ังหมดมาวิเคราะห์ร่วมกัน เหมือนจิ๊ก- มจี �ำ นวนมากขน้ึ จากเดมิ ทพ่ี ณ่ี พแทบไมเ่ หน็ ซอวเ์ ปน็ ชน้ิ ๆ ทนี่ �ำ มาตอ่ กนั เปน็ ภาพใหญ่ ขอขอบคณุ สง่ิ เหลา่ นเ้ี ลยเมอ่ื หา้ ปกี อ่ น สง่ิ มชี วี ติ เหลา่ น้ี ซ่ึงผลงานวิจัยที่ผ่านมาท่ีมีนักสำ�รวจ ศ. ดร.วรณพ วยิ กาญจน์ บง่ บอกถงึ การทอ่ี ณุ หภมู นิ �ำ้ ทะเลในนา่ นน�ำ้ เดินทางไปทำ�วิจัยขั้วโลกก็ได้แสดงให้ ศ. ดร.สุชนา ชวนชิ ย์ ขั้วโลกใต้เพ่ิมสูงขึ้นจนพวกมันดำ�รงชีวิต เห็นแล้วว่า สิ่งต่าง ๆ ในข้ัวโลกมีการ และอาจารยภ์ าควชิ าวทิ ยาศาสตรท์ างทะเล และเจรญิ เตบิ โตได้ เปลย่ี นแปลงไป คณะวิทยาศาสตร์ จฬุ าลงกรณ์มหาวิทยาลยั มกราคม 2566 20

ชุดุ ตรวจฟอร์ม์ าลินิ ในอาหารแบบพกพา 'วัสั ดุนุ ำ�ำ ส่่งยา' จาก 'ทะลายปาล์ม์ ' ทีมวิจัยมหาวิทยาลัยบูรพา นำ� 'ชุดทดสอบสารฟอร์มาลิน นกั วจิ ยั คณะวศิ วกรรมศาสตร์ มหาวทิ ยาลยั มหดิ ล และนาโนเทค ในอาหาร (Formalin test kit)' ชนิดพกพา เขา้ ชว่ ยตรวจสอบ สวทช. คดิ คน้ 'อนภุ าคคารบ์ อนเรอื งแสง' จากสารชวี พอลิเมอร์ การปนเปอ้ื นในเนอื้ สัตวท์ ีร่ า้ นหมกู ระทะ 21 ร้านในจงั หวดั ชลบรุ ี ทะลายปาลม์ ส�ำ หรบั ใชน้ �ำ สง่ ยารกั ษามะเรง็ ล�ำ ไสส้ เู่ ซลลเ์ ปา้ หมาย เพอ่ื เสรมิ สรา้ งความเชอ่ื มนั่ ใหแ้ กผ่ บู้ รโิ ภค และฟนื้ คนื สถานการณ์ เพอ่ื จ�ำ กดั พืน้ ทก่ี ารออกฤทธ์ยิ า และลดผลข้างเคียงจากการรกั ษา ปกติให้แก่ร้านหมูกระทะที่ได้รับผลกระทบจากข่าวตรวจพบ ฟอรม์ าลินในผลิตภณั ฑ์เนื้อหมู ในการพัฒนา ทีมวิจัยเลือกใช้กระบวนการ 'ไฮโดรเทอมัล คาร์บอไนเซชัน' ซึ่งมีประสิทธิภาพสูง ต้นทุนการผลิตต่ำ� และมี 'Formalin test kit' เป็นชุดตรวจแบบเซนเซอร์กระดาษ ความเปน็ มติ รกบั สงิ่ แวดลอ้ ม เหมาะแกก่ ารขยายก�ำ ลงั การผลติ ใน ทตี่ รวจไดท้ ง้ั ชน้ิ เนอื้ และน�ำ้ แชเ่ นอ้ื อา่ นผลการตรวจไดด้ ว้ ยตาเปลา่ ระดบั อตุ สาหกรรม ดว้ ยตน้ ทนุ การผลติ ที่ไมส่ งู จะชว่ ยเพมิ่ โอกาสให้ ภายใน 5 นาที มคี วามแมน่ ย�ำ 100 เปอรเ์ ซ็นต์ ผลงานน้ีได้รับ คนไทยเข้าถงึ การรักษาท่ีมีประสทิ ธิภาพมากยิ่งข้ึน การสนบั สนนุ ทนุ วจิ ยั จากหนว่ ยบรหิ ารและจดั การทนุ ดา้ นการเพมิ่ ความสามารถในการแขง่ ขนั ของประเทศ(บพข.)และบรษิ ทั ฮาลาฟดู๊ ผลงานน้ีไดร้ บั ทนุ สนบั สนนุ การวจิ ยั จากส�ำ นกั งานคณะกรรมการ (ไทยแลนด)์ จ�ำ กัด วิจัยแห่งชาติ (วช.) และได้รับการตีพิมพ์ในวารสารวิทยาศาสตร์ ทมี่ าและรายละเอยี ดเพิม่ เติม : กรุงเทพธุรกจิ Nature.com (https://bit.ly/3ClBIJR) ทม่ี าและรายละเอยี ดเพม่ิ เติม : กรงุ เทพธุรกิจ (https://bit.ly/3WHdcLi) 'พาสตา' ปลอดกลููเตน โปรตีนี สููง อาจารยค์ ณะวทิ ยาศาสตร์ จฬุ าลงกรณม์ หาวทิ ยาลยั พฒั นา 'พาสตาปลอดกลเู ตน' โปรตนี สงู โดยผลติ จาก 'ถวั่ เขียว' ซงึ่ เป็นโปรตีนทางเลือกเพ่ือสุขภาพทมี่ กี ารเพาะปลกู ในประเทศไทย เส้นพาสตาสูตรนี้มีโปรตีนเป็นส่วนประกอบมากถึงร้อยละ 20 (สูงกว่าพาสตาจากแป้งสาลี) จากการทดสอบผบู้ รโิ ภคลงความเหน็ ว่าพาสตาชนิดนมี้ ีเน้อื สัมผัส กล่นิ รส อร่อย ปัจจุบนั นกั วิจยั ไดส้ ่งมอบผลงานให้แก่บริษัทไทยวา จำ�กัด (มหาชน) ผสู้ นบั สนนุ ทุนวิจยั เรยี บร้อยแล้ว ทมี่ าและรายละเอยี ดเพ่ิมเตมิ : ผจู้ ัดการออนไลน์ (https://bit.ly/3GcdWkF) มกราคม 2566 21

กันั สาดโซลาร์เ์ ซลล์์ น้ำ��ำ หนักั เบา โค้ง้ งอได้้ 'ปิกิ นิกิ เทเบิลิ ' ถอดประกอบ ออกแบบการใช้ง้ านได้้ นกั วจิ ยั เอน็ เทค สวทช. พฒั นา ‘ซนั การด์ พวี ี (SunGuard PV)' มดชุุติมิ า หรือแผงโซลาร์เซลล์รูปแบบโค้งงอได้สำ�หรับใช้ผลิตเป็นกันสาด นักวิจัย สวทช. ร่วมกับบริษัทอุตสาหกรรมดีสวัสดิ์ จำ�กัด ตอบโจทย์อาคารไทยท่ีมักตดิ ตงั้ ไวก้ ันแดดกนั ฝน (DEESAWAT) พฒั นา 'ปกิ นกิ เทเบลิ (Picnic Table)' เฟอรน์ เิ จอร์ ไมส้ กั ทผ่ี า่ นการออกแบบใหถ้ อดประกอบเพอ่ื ใชง้ านไดห้ ลากหลาย จดุ เด่นของนวัตกรรม ‘ซันการ์ดพีวี (SunGuard PV)' คอื มี รปู แบบ ผ่านการใช้สกรยู ดึ ติดชน้ิ ส่วนแต่ละชิ้นเข้าด้วยกัน นำ้�หนักต่อพ้ืนท่ีเบากว่าแผงท่ัวไปมากกว่าร้อยละ 50 โค้งงอได้ ผ ลิ ต ภั ณ ฑ์ ผ่ า น ก า ร อ อ ก แ บ บ ด้ ว ย ร ะ บ บ จำ � ล อ ง ท า ง รับแรงกระแทกได้ดี สามารถเพ่ิมเติมสีสันให้เข้ากับตัวอาคารได้ คอมพิวเตอร์ เพื่อลดการสูญเสียวัสดุโดยไม่จำ�เป็น ลดขั้นตอน และสามารถเจาะเพ่ือยึดติดกับโครงสร้างผนังได้โดยไม่ต้องต่อ และแรงงานในการผลิต ในภาพรวมจึงลดต้นทุนการผลิตได้ถึง เตมิ โครงสร้างอาคาร รอ้ ยละ 20 ทสี่ �ำ คญั กระบวนการผลติ ไมม่ กี ารใชส้ ารเคมี ท�ำ ใหเ้ มอื่ ผลิตภัณฑ์ชำ�รุดสามารถนำ�ไปแปรรูปเพื่อใช้ประโยชน์ใหม่ได้ง่าย อย่างไรก็ตามด้วยลักษณะรูปทรงโค้งหลบมุมแสง ทำ�ให้ ลดการสร้างขยะ เปน็ มติ รกับสิง่ แวดลอ้ ม กนั สาดชนดิ นมี้ ปี ระสทิ ธภิ าพการผลติ ไฟฟา้ ต�่ำ กวา่ แผงโซลารเ์ ซลล์ ผลงานน้ีไดร้ บั การสนบั สนนุ การวจิ ยั จากกรมอตุ สาหกรรมพน้ื แบบทว่ั ไปอยทู่ ร่ี อ้ ยละ 8.5 แตก่ ม็ ขี อ้ ดอี น่ื มาทดแทนคอื อณุ หภมู ใิ ต้ ฐานและการเหมืองแร่ (กพร.) กระทรวงอุตสาหกรรม แผงจะตำ�่ กว่าแผงแบบทวั่ ไป 3-5 องศาเซลเซียส จงึ ช่วยลดความ ร้อนให้กบั ตวั อาคารได้เปน็ อย่างดี ท่มี าและรายละเอียดเพ่ิมเตมิ : สวทช. (https://www.nstda.or.th/r/bk7Lm) ปจั จบุ นั นกั วจิ ยั ไดจ้ ดสทิ ธบิ ตั รผลงานและถา่ ยทอดเทคโนโลยี ให้แกบ่ ริษทั เอกชนแลว้ โดยขณะนอ้ี ย่รู ะหวา่ งการวิจยั ร่วมกันเพื่อ พัฒนาต้นแบบให้ได้มาตรฐาน International Electrotechnical Commission (IEC) คาดว่าจะผลิตเพ่ือจำ�หน่ายเชิงพาณิชย์ได้ ภายในปีน้ี ทม่ี าและรายละเอยี ดเพ่มิ เตมิ : สวทช. (https://www.nstda.or.th/r/8Qc0W) มกราคม 2566 22

ChatGPT แชตบอตปััญญาประดิิษฐ์์ ที่่�อาจดิิสรัปั ต์์ ‘เซิิร์ช์ เอนจินิ ’ ช่วงปลายปที ี่ผา่ นมา หน่งึ ในนวตั กรรมที่เป็นกระแสอยา่ งมาก คือ ‘ChatGPT’ หรือแชตบอต ปญั ญาประดษิ ฐ์โดย ‘OpenAI’ ทลี่ �ำ้ หนา้ ไปอกี ขน้ั เพราะนอกจากจะโตต้ อบดว้ ยภาษาธรรมชาตหิ รอื ภาษาท่ีมนษุ ย์ใชพ้ ูดคยุ กันตามปกตไิ ดแ้ ลว้ ChatGPT ยงั ทำ�หนา้ ท่คี ้นหาค�ำ ตอบไดเ้ หมอื นกบั ‘เซิรช์ เอนจิน’ โดยจะรวบรวมและประมวลผลข้อมูลจากทั่วมุมโลกมาให้แบบสรุป ทำ�ให้การเก็บและ วเิ คราะหข์ อ้ มลู เบอื้ งต้นกลายเปน็ เรอื่ งง่าย นอกจากนี้ ChatGPT ยงั สามารถเขยี นโคด (coding) เพื่อประมวลผลงานที่ไม่ซับซ้อนนักได้อีกด้วย อย่างไรก็ตามผู้เชี่ยวชาญมองว่าการเกิดขึ้นของ 'ChatGPT' จะยังไม่ดิสรปั ตง์ านทีต่ ้องใช้ทกั ษะสูงในชว่ งอนาคตอันใกล้นี้ หากคณุ สนใจ ทดลองใชง้ าน ChatGPT ไดท้ ่ี https://openai.com/blog/chatgpt/ (ไมม่ คี า่ ใชจ้ า่ ย) ที่มาและรายละเอยี ดเพิม่ เตมิ : The Standard - รูจ้ กั ‘ChatGPT’ แชตบอตโด่งดงั สดุ อจั ฉรยิ ะ (https://bit.ly/3QguOLL) The Standard - โลกสะเทือนหรือไม่? การมาของ ‘ChatGPT’ จะ Disrupt วงการใดบ้าง (https://bit.ly/3jWVFQZ) OpenAI (https://openai.com/blog/chatgpt/) คอนกรีีตคาร์์บอนเป็็นกลาง คว้า้ แชมป์์ Obel Award 2022 Seratech บรษิ ทั สญั ชาตอิ ังกฤษ นำ�ผลงาน 'คอนกรตี คาร์บอนเป็นกลาง' คว้าแชมป์ Obel Award 2022 โดยคอนกรตี ชนดิ น้ีใช้ 'ซิลิกาหรือวสั ดปุ ระสาน' ท่ีผลิตขน้ึ จากคารบ์ อนไดออกไซดท์ ่ี ดักจบั โดยตรงจากปล่องควนั ของโรงงานอุตสาหกรรมแร่โอลวิ นี (มีอยู่มากทวั่ โลก) ซง่ึ หากพิจารณา จากคา่ การดกั จบั และกกั เกบ็ คารบ์ อน (CSS) จะพบวา่ กระบวนการผลติ นมี้ กี ารกกั เกก็ คารบ์ อนไว้ใน ปรมิ าณท่มี ากกว่าการปลดปลอ่ ย ท�ำ ให้ในภาพรวมผลติ ภณั ฑ์นีม้ ีค่าคารบ์ อนเป็นกลางนั่นเอง การผลติ ซเี มนตเ์ ปน็ หนงึ่ ในอตุ สาหกรรมทมี่ กี ารปลดปลอ่ ยคารบ์ อนในปรมิ าณมากถงึ รอ้ ยละ 8 ของปรมิ าณรวมทว่ั โลก ดงั นนั้ แลว้ หลงั จากผลงานนวตั กรรมน้ีไดร้ บั การขยายก�ำ ลงั การผลติ สรู่ ะดบั อตุ สาหกรรม กจ็ ะชว่ ยลดปรมิ าณการปลดปลอ่ ยคารบ์ อนใหแ้ กอ่ ตุ สาหกรรมกอ่ สรา้ งไดเ้ ปน็ อยา่ งดี ที่มาและรายละเอยี ดเพม่ิ เติม : Dezeen (https://bit.ly/3InT1hf) Seratech (https://bit.ly/3CnJVgr) ชวนจัับตานวััตกรรมจีนี 'ผลิิตไฮโดรเจนจากน้ำ��ำ ทะเล' ท่ีสุดกแารตใ่นชำ้�้ไสฟะฟอา้ าเพดกอื่ ็เแปย็นกสไฮิ่งลโดำ้�รคเ่าจทนี่ห(ลHา)ยจปากระนเ�ำ้ ท(ศHย2Oังข) าเปดน็โอวกธิ ากี สารในผกลาติ รเเชขอื้ ้าเถพึงลงิจไีนฮจโดึงครเิดจคน้นทวส่ี ิธะีผอลาิตด ไฮโดรเจนจากน�ำ้ ทะเลโดยตรง นักวิจัยจีนแก้ปญั หาอุปกรณอ์ เิ ลก็ โทรไลซิส (electrolysis) ท่ีใช้ในการแยกไฮโดรเจนออกจาก นำ้�ทะเลถูกกัดกร่อน มีอายุการใช้งานสั้น ด้วยการดัดแปลงอุปกรณ์ให้นำ้�ทะเลที่ผ่านเข้าสู่ระบบ เกิดการระเหยตามธรรมชาติด้วยปฏิกิริยาทางเคมีและเมมเบรน (membrane) เพ่ือแยกเอา สิ่งปนเปื้อนออกโดยไม่ต้องใช้พลังงานเพิ่มเติม ทำ�ให้อุปกรณ์หลักไม่ต้องสัมผัสน้ำ�ทะเลหรือ สงิ่ ปนเปอื้ นโดยตรง ชว่ ยลดการกดั กรอ่ นไดเ้ ปน็ อยา่ งดี อยา่ งไรกต็ ามผลงานนจี้ ะน�ำ ไปสกู่ ารใชง้ าน จรงิ หรือไม่ และจะมกี ารนำ�ไปปรบั ใช้ในอุตสาหกรรมใดบ้าง ยงั คงตอ้ งตดิ ตามต่อไป ท่ีมาและรายละเอียดเพ่มิ เตมิ : IEEE Spectrum (https://bit.ly/3Qr28j9) มกราคม 2566 23

Sci Infographic มกราคม 2566 24

Sci Infographic มกราคม 2566 25

Sci Infographic มกราคม 2566 26

รวอ้ ทิ ยยพานั รวศิ ทศั คร รวิศ ทศั คร เคยเปน็ กรรมการบริหารและสมาชกิ ทีมบรรณาธกิ ารวารสารทางช้างเผือก สมาคมดาราศาสตร์ไทย เคยทำ�งานเป็นนักเขยี น ประจ�ำ นติ ยสาร UpDATE นิตยสารวทิ ยาศาสตร์และเทคโนโลยี ของบรษิ ัทซเี อ็ดยูเคชน่ั (มหาชน) จ�ำ กัด ปัจจุบันรบั ราชการ เปน็ อาจารยป์ ระจ�ำ สาขาวิชาวิทยาศาสตรแ์ ละเทคโนโลยีการอาหาร คณะอุตสาหกรรมเกษตร มหาวทิ ยาลยั เชยี งใหม่ เรื่อ่� งของมด ในบรรดาสััตว์์ที่�่มีีชีีวิิตมายาวนานนัับร้้อยล้้านปีี มดถืือเป็็นสััตว์์โบราณชนิิดหนึ่�่ง มดรุ่่�นแรก ๆ ที่�่มาภาพ : ผศ.ดนัยั ศิิริิบุุรีี https://www.facebook.com/photo/?fb ปรากฏตััวขึ้น�้ บนโลกเราราว 140–168 ล้้านปีีมา id=821446537917783&set=a.821446461251124 แล้ว้ เป็น็ แมลงที่อ�่ ยู่ใ�่ นวงศ์์ Formicidae อันั ดับั Hymenoptera ซึ่่�งลัักษณะเฉพาะของสััตว์์ ในวงศ์์นี้้�คืือ ความสามารถในการผลิิตกรดมด (formic acid) อัันเป็็นที่่�มาของชื่่�อนั่่น� เอง ส่่วน อันั ดับั (Order) ของมดนั้้น� เป็น็ อันั ดับั เดีียวกับั ผึ้้ง� ต่่อ แตน โดยมันั วิวิ ัฒั นาการจากบรรพบุุรุุษที่เ�่ ป็น็ ตััวต่่อยุุคดึึกดำ�ำ บรรพ์์ ในกลุ่�่ม vespoid wasp ในยุุคครีีเตเชีียส แต่่รอดพ้้ นจากเหตุุการณ์์การ สููญพัันธุ์์�ครั้้�งใหญ่่ (Cretaceous–Paleogene extinction event) มาได้้ มกราคม 2566 27

รวอ้ ทิ ยยพานั มดเป็น็ สัตั ว์ท์ี่�เรียี กได้ว้ ่า่ ประสบความสำำ�เร็จ็ ในการแพร่ข่ ยายไปเกือื บทุกุ ที่�ของระบบนิเิ วศบนโลก มันั ปรับั ตัวั ได้ใ้ นสภาพแวดล้อ้ ม ที่�หลากหลาย ตั้�งแต่่พื้�นที่�ชื้�นแฉะที่่�มีีน้ำำ��ตลอดปีีอย่่างป่่าชายเลน หรืือบริิเวณแหล่่งน้ำำ�� ธรรมชาติิ เช่่น หนอง คลอง บึึง ไปจนถึึงที่�ที่�ร้อนแล้ง้ ทุรุ กันั ดาร แม้ใ้ นทะเลทรายก็ต็ าม แมว้ า่ มดจะไมม่ คี วามฉลาดในแบบเดยี วกับมนุษยเ์ รา แตพ่ วกมนั ก็รู้จักสรา้ งรงั ในแบบต่าง ๆ ดว้ ยหลกั การทีน่ ่าท่ึง และร้จู ักเทคนคิ การทำ�เกษตรเพ่ือสร้างแหล่งอาหารให้แก่ประชากรในรัง โดยการเพาะปลูกพืชหรือเช้ือราบางชนิด ซ่ึงพวกมันรู้จักทำ�เช่นน้ีมานานถึง 30 ล้านปีแล้ว กอ่ นที่มนุษยจ์ ะก�ำ เนิดขนึ้ มาบนโลกใบน้ดี ว้ ยซำ�้ ในประเทศไทยของเรา นกั มดวิทยาคน้ พบตวั อยา่ งมดแลว้ กวา่ 1,200 ชนิด ซ่งึ จำ�แนกชนดิ ไดแ้ ลว้ กว่า 529 ชนดิ 110 สกลุ จาก 10 วงศ์ย่อย[1] โดยท่ัวโลกเท่าทีม่ บี ันทกึ เอาไว้พบมดทัง้ สน้ิ จำ�นวน 15,617 ชนดิ 411 สกลุ ซง่ึ หากจะกลา่ วถึงมดทกุ ชนิด กค็ งกลายเปน็ มหากาพยย์ าวไม่จบเปน็ แน่ ในบทความจึงจะเลอื กมดชนิดทีเ่ ราพบกนั บ่อย ๆ บางชนิดมาเลา่ ใหฟ้ งั ในตอนนเ้ี ท่านนั้ มดที่อ่� ันั ตรายถึงึ ชีวี ิติ มดตะนอย มดตะนอยอกส้ม้ มดคันั ไฟ เราเหน็ มดเปน็ สง่ิ มชี วี ติ ตวั เลก็ ๆแตอ่ ยา่ ประมาทเพราะหากคณุ มี ต่าง ๆ นอกจากเจ็บตำ�แหน่งท่ถี กู ตอ่ ย กล่าวคอื อาจมีอาการแพ้ อาการแพ้ เพียงมดกัดก็อาจจะทำ�ให้มีอันตรายถึงชีวิตได้เช่นกัน จนทำ�ให้แน่นหน้าอกหายใจไม่ออก และหากแพ้มาก ๆ โดย ยกตวั อยา่ งเชน่ มดตะนอย(Dolichoderusthoracicus)มดตะนอยอกสม้ เฉียบพลันก็อาจถึงแก่ชีวิตได้ ดังที่เคยเป็นข่าวไปล่าสุดเมื่อราว (Tetraponera rufonigra) มดคันไฟ (Solenopsis geminata) เดอื นพฤษภาคม พ.ศ. 2565 ท่ีมเี ดก็ หญงิ วยั 11 ปี ในจังหวัดน่าน ถูกมดตะนอยอกส้มต่อยท่ีแขนและเกิดอาการแน่นหน้าอกจน หายใจไมอ่ อก เคยมผี วู้ จิ ยั ศกึ ษาระบชุ นดิ ของโปรตนี พษิ มดตะนอย- อกส้มและผลของการตอบสนองต่อพิษเอาไว้ ผู้อ่านท่ีสนใจ รายละเอยี ดทางเทคนคิ ทล่ี ึกขนึ้ สแกนอา่ นได้ใน QR code น้ี QR code แสดงส่่วนหัวั ของมดตะนอย Dolichoderus thoracicus (มด สแกน QR code เพื่�อ่ อ่่านงานวิจิ ััยเกี่ย� วกัับองค์ป์ ระกอบของพิิษและ งาน) ที่่ไ� ด้จ้ ากการใช้้ข้้อมููลการถ่า่ ยด้้วย X-ray micro-CT scan ผลการศึึกษาการตอบสนองต่่อพิษิ มดตะนอยด้้วยเซลล์ม์ าโครฟาจ มาสร้้างขึ้้�นเป็น็ แบบจำลอง 3 มิิติิ (RAW 264.7 macrophage cells) อันตรายของมดตะนอยมาจากเหตผุ ลทม่ี ันตอ่ ยด้วยเหลก็ ใน ซง่ึ เมอื่ ตอ่ ยแลว้ มนั ยงั ดงึ เหลก็ ในกลบั และตอ่ ยเราไดอ้ กี หลายครง้ั เหล็กในทีต่ อ่ กบั ตอ่ มพิษในช่องท้องจะปล่อยสารประกอบโปรตนี ที่ทำ�ให้แพ้และอัลคาลอยด์ออกมา ทำ�ให้ผู้เคราะห์ร้ายมีอาการ มกราคม 2566 28

รวอ้ ทิ ยยพานั มดกองทัพั คืืออะไร 22 ชนดิ ซง่ึ มมี ดทอ้ งถน่ิ ชนดิ ทพี่ บเฉพาะในประเทศไทยอยู่ 6 ชนดิ มดกองทัพ (army ant) คือ มดท่ีมีจำ�นวนมดงานในรวงรัง ไดแ้ ก่ A. jarujini, A. duengkaei, A. siamensis, A. leptotyphlatta, ของมนั เปน็ จ�ำ นวนมาก ราว 60,000–100,000 ตวั [2] มดพวกนช้ี อบ A. longinodus, และ A. stenocephalus มดทหารมักพบกระจาย กนิ มดชนดิ อน่ื เปน็ อาหารและไมส่ รา้ งรงั ถาวร จะเดนิ มาเปน็ จ�ำ นวน ในป่าธรรมชาติหรือป่าเสื่อมโทรมท่ีมีสภาพใกล้ป่าธรรมชาติ มากมายมหาศาลในป่าและทำ�ลายชีวิตสัตว์และพืชไปตลอด ในขณะท่ีมดเสี้ยนดินแพร่กระจายกว้างกว่า โดยพบได้ในป่า เสน้ ทางทพ่ี วกมนั เดนิ ผา่ นไป อาจเคยเหน็ จากภาพยนตรห์ รอื สารคดี ธรรมชาติ ป่าเสื่อมโทรม และพืน้ ท่ีเกษตรกรรม มดเสี้ยนดนิ ยัง ที่นำ�เอาชีวิตของมดกองทัพในทวีปแอฟริกาในสกุลมดเสี้ยนดิน ถอื เปน็ แมลงศตั รพู ชื เกษตรทสี่ �ำ คญั ชนดิ หนงึ่ แตก่ ย็ งั มกี ารเสนอ (Dorylus ant) มาตีแผ่ พวกมันสามารถล่าสัตว์อย่างกิ้งก่า งู แนวคดิ การใชป้ ระโยชนม์ ดประเภทนี้ในการควบคมุ แมลงศตั รพู ชื แม้กระท่ังสัตว์ท่ีใหญ่ขึ้นอย่างหมูและลิงก็ยังโดนพวกมันจัดการ แบบชีววิธี รวมท้ังอาจใช้เปน็ อาหารของสัตวก์ ินมดบางกลมุ่ ได้ มาแล้ว มดพวกน้ีอาจเป็นอันตรายต่อชีวิตมนุษย์ได้ โดยเฉพาะ เด็กทารกและคนชราที่เคลื่อนไหวหนีพวกมันลำ�บาก เคยมี บทบาทของมดในฐานะอาหารของมนุุษย์์ รายงานว่า เด็กทารกในประเทศกานา (Ghana) โดนมันรุมกัด ปัจจุบันความสนใจเก่ียวกับโปรตีนจากแมลงและการใช้ จนเสยี ชวี ติ ในขณะทแ่ี มง่ ว่ นอยใู่ นสวนของทบ่ี า้ น และเผลอวางเดก็ แมลงเป็นแหล่งอาหารใหม่ของโลกมีแนวโน้มสูงข้ึน โดยเฉพาะ ไว้ใตต้ น้ ไม้ นอกจากน้ีในอดตี เคยมกี ารน�ำ มดเสย้ี นดนิ มาใชท้ รมาน ในแวดวงอุตสาหกรรมอาหารของโลกตะวันตก แมลงชนิดท่ีมี อาชญากรในชว่ งศตวรรษท่ี 19 อกี ดว้ ย (อา่ นเพมิ่ เตมิ ได้ใน https:// การกลา่ งถงึ กนั มากกเ็ ชน่ จงิ้ หรดี หนอนไหม หนอนแมลงวนั ลาย www.antwiki.org/wiki/The_Ants_Chapter_16) (black soldier fly) ในช่วงพักจากการออกล่า โคโลนีของมดกองทัพจะพักเป็น เวลาหลายวัน ในขณะท่ีราชินีมดยังวางไข่เป็นระยะ โดยมดใน แมลงอนื่ ๆ รวมถงึ มดเอง กเ็ ปน็ หนงึ่ ในแมลงทร่ี บั ประทาน โคโลนีจะเกาะเกี่ยวร่างกายของพวกมันเองเป็นกลุ่มก้อนให้เป็น ไดเ้ ชน่ กนั แมจ้ ะไมท่ กุ ชนดิ กต็ าม คนไทยเรากร็ จู้ กั หาไขม่ ดแดงสม้ เหมอื นรงั ชว่ั คราว เมอ่ื โคโลนเี คลอ่ื นทอ่ี กี ครงั้ มดงานจะอมุ้ ตวั ออ่ น (Oecophylla smaragdina Fabricius) หรอื ชอื่ สามญั “Australian ที่กำ�ลังเติบโตไปด้วยตามทางท่ีมันเดินทาง ในประเทศไทยเคยมี green ant” มาบริโภคนานแล้วเชน่ เดียวกนั การศกึ ษามดกองทัพและพบว่ามี 25 ชนิด ทม่ี าจาก 2 สกลุ คือ สกลุ มดเสยี้ นดนิ (Dorylus) 3 ชนดิ และสกลุ มดทหาร (Aenictus) ในจ�ำ นวนมดทร่ี บั ประทานได้ มมี ดด�ำ ชนดิ หนง่ึ ชอื่ มดหนาม กระทงิ ขนทอง (Chinese black ant) ชอ่ื วทิ ยาศาสตร์ Polyrhachis มดเสี้ �ยนดินิ dives Smith หรอื อกี ชอื่ คอื Polyrhachis vicina Roger อยใู่ นสกลุ มดหนาม (Polyrhachis) มอี ยู่ 600 กวา่ ชนดิ ท่วั โลก การทเี่ จา้ มด หนามกระทงิ ทองมชี อื่ เชน่ นเี้ พราะมนั มหี นามทเี่ อวลกั ษณะคลา้ ย กบั เขากระทงิ และบนล�ำ ตวั กบั ทอ้ งมขี นอนั ออ่ นนมุ่ สที องสวยงาม ปกคลมุ มสี ไตลก์ ารสรา้ งรงั ดว้ ยการน�ำ เอาเศษไมแ้ ละเศษวสั ดมุ า สานกนั เป็นรูปทรงต่าง ๆ โดยยึดด้วยเสน้ ใยท่ีได้จากตวั อ่อน เชน่ เดยี วกบั ญาตหิ า่ ง ๆ ของมัน คือมดกลุ่มทเ่ี รยี กกนั ว่ามดนกั ถกั ทอ หรือ weaver ant ซึ่งมดที่เรารู้จักคุ้นเคยและเห็นบ่อย ๆ คือ มดแดงหรอื มดสม้ ทมี่ กั จะสรา้ งรงั จากการน�ำ ใบไม้ เชน่ ใบมะมว่ ง มาสานเป็นรงั เช่อื มดว้ ยใยจากตวั ออ่ น ชอื่ ของเจา้ มดด�ำ ชนดิ นใี้ นภาษาจนี คอื เฮยห์ มาอ่ี (黑蚂蚁) พบ ได้ในจนี ทางตอนใตแ้ ละไทย ซงึ่ หากทา่ นผอู้ า่ นสนใจ อยากแนะน�ำ มกราคม 2566 29

รวอ้ ทิ ยยพานั เวบ็ https://antmaps.org ทเี่ ขา้ ไปลองดแู ผนที่ไดว้ า่ มดแตล่ ะชนดิ นอกจากน้ีในด้านคุณค่าทางโภชนาการ เคยมีผู้วิจัยทำ� มกี ารกระจายถน่ิ ทอ่ี ยแู่ ละความหลากหลายของสายพนั ธ์ุในแตล่ ะ การวิเคราะห์ตัวอย่างมดหนามกระทิงทองจากมณฑลกุ้ยโจว ภมู ิภาคของโลกอย่างไร (Guizhou) ของจีนกับมดแดงจากจังหวดั กาฬสนิ ธข์ุ องไทยเอาไว้ มดหนามกระทงิ ขนทองใชเ้ ปน็ ยาจนี มาอยา่ งยาวนานนบั พนั ปี ในงานวจิ ยั ฉบบั หนง่ึ [4] และพบวา่ พวกมนั เปน็ แหลง่ ของกรดไขมนั ในการบ�ำ บดั โรครมู าตอยด์ ขอ้ เสอื่ ม (osteoarthritis) โรคจากอาการ ไม่อ่ิมตัวชั้นดี โดยไขมันท่ีพบส่วนใหญ่จะเป็นไตรกลีเซอไรด์ อกั เสบ และเบาหวาน นอกจากนย้ี งั มกี ารบรโิ ภคโดยกลมุ่ ชาตพิ นั ธ์ุ (รอ้ ยละ 42.4–79.4) ตามมาดว้ ยฟอสโฟลพิ ดิ (รอ้ ยละ 6.1-21.5) ชาวไทในมณฑลยูนนาน ในอาหารม้ือพิเศษสำ�หรับรับรองแขก ไดกลีเซอไรด์ (ร้อยละ 6.1–18.1) คอเลสเตอรอลเอสเทอร์ เหรอื่ สว่ นในเขตปกครองตนเองกว่างซีจว้ ง (Guangxi Zhuang) (ร้อยละ 4.9–13.5) กรดไขมันอิสระ (รอ้ ยละ 1.8–2.9) สเตอรอล ทางภาคใต้ของจีนท่ีติดกับประเทศเวียดนามซึ่งเป็นที่อยู่ของชาว (รอ้ ยละ 0.5–0.8) โดยปริมาณทงั้ หมดนคี้ ิดเปน็ ร้อยละของไขมนั จ้วงจะใส่ในเมนูอาหารในฤดูร้อนท่ีประกอบด้วยมะระข้ีนกหรือ ทั้งหมดท่ีพบ ซึ่งในจำ�นวนของกรดไขมันจะพบกรดโอเลอิกมาก มะระจนี และมดชนดิ นย้ี งั น�ำ ไปใชผ้ สมรว่ มกบั เตา้ หยู้ ้ีในลกู ชนิ้ ตนุ๋ ท่ีสุด ตามมาด้วยกรดพัลมิติก กรดลิโนเลอิก แอลฟาลิโนเลอิก ซึ่งเป็นเมนูอาหารในภูมิภาคทางตะวันออกเฉียงเหนือของจีน รวมถึงกรดไอคอซาเพนทาอีโนอิก ทั้งหมดนี้พบได้ในมดดำ�และ อีกดว้ ย มดแดง และมีเฉพาะกรดโดโคซาเพนทาอีโนอิกทพี่ บได้ในมดด�ำ มกี ารศกึ ษา[3] พบสารประกอบที่มไี นโตรเจนซึ่งไม่ใชเ่ พปไทด์ เทา่ น้ัน ในกลุ่ม non-peptide alkaloids จำ�นวน 12 ชนิด มีการนำ�ไป ตำ�รับอาหารที่ใช้ไข่มดทำ�ไม่ได้มีเฉพาะในไทยเราท่ีเดียว แต่ ทดสอบพบว่ามีฤทธิ์ในการยับยั้งการอักเสบ ปกป้องการทำ�งาน ในแถบเมก็ ซโิ กและทวปี อเมรกิ ายงั มมี ดอกี ชนดิ หนง่ึ ซง่ึ จดั วา่ เปน็ ของไต ลดการเพิ่มจำ�นวนเซลล์เม็ดเลือดขาว ซ่ึงฤทธิ์น้ีนำ�ไป เมนูเด็ดในอาหารตำ�รับเม็กซิกัน ถึงขนาดบางคนเรียกมันว่า ใช้ประโยชน์ช่วยการบำ�บัดโรครูมาตอยด์และโรคข้อเสื่อมซึ่งมี คาร์เวียเม็กซิกันเลยทีเดียว มดชนิดน้ีมีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า ความเกย่ี วโยงกบั สง่ิ กระตนุ้ ตา่ ง ๆ ทที่ �ำ ใหม้ กี ารเปลยี่ นแปลงของ Liometopum apiculatum Mayr หรือ “escamolera ant” หรอื ภูมคิ มุ้ กนั ของรา่ งกายให้ทำ�ลายเย่ือบขุ ้อ เป็นตน้ ชอ่ื สามญั “velvety tree ant” มบี ทบาทในฐานะสตั วเ์ ศรษฐกจิ ของ แถบน้ันอกี ดว้ ย นยิ มรับประทานทงั้ ตัวอ่อนและไข่มด โดยน�ำ มา มดหนามกระทิงิ ขนทอง ทอดและใชเ้ ครอื่ งเทศปรงุ รส ชาวเมก็ ซกิ นั เรยี กไขม่ ดปรงุ รสนว้ี า่ ที่ม่� าภาพ : ผศ.ดนัยั ศิริ ิิบุรุ ีี https://www.facebook.com/media/set/?s เอสกาโมเลส (escamoles) ซงึ่ สบื ยอ้ นประเพณกี ารรบั ประทานได้ et=a.821446461251124.1073742346.100001573332636&type=1 จนถงึ ยคุ ของอารยธรรมแอซเทก็ (Aztec) โดยเปน็ ต�ำ รบั ทถี่ วายแด่ องค์จักรพรรดิ ปัจจุบันเมนูนี้มักรับประทานกับนำ้�จิ้มอาโวคาโด สตู รเมก็ ซกิ นั ทีเ่ รยี กวา่ กวั คาโมเล (guacamole) รับประทานกับ ตาโก (taco) หรอื เป็นไส้หอ่ กบั แผ่นแป้งตอรต์ ิยา (tortilla) ก็ได้ จากการท่ีชาวเม็กซิกันหามดชนิดน้ีมาทำ�เป็นอาหาร รวมถึง ประชากรและชมุ ชนเมอื งทขี่ ยายตวั มากขนึ้ ท�ำ ใหถ้ น่ิ อาศยั ของมด ชนดิ นี้ลดนอ้ ยลง จงึ มคี วามสนใจคน้ ควา้ วิจยั เพอ่ื รกั ษาประชากร ของมนั รวมถงึ คณุ คา่ ทางโภชนาการของมนั ซงึ่ มผี ลจากงานวจิ ยั [5] พบว่าตัวอย่างไข่มดเอสกาโมเลสมีปริมาณไขมัน 34.96 กรัม ต่อน้ำ�หนกั ตัวอย่างแหง้ 100 กรัม ซึง่ มีปริมาณไขมันอยู่เพยี งพอ ที่จะทำ�ให้วิตามินท่ีละลายในไขมันดูดซึมผ่านลำ�ไส้ ไขมันชนิด มกราคม 2566 30

รวอ้ ทิ ยยพานั หลัก ๆ ท่ีพบคือ กรดโอเลอิก (ร้อยละ 67.66) กรดลิโนเลอิก เมนูู Escamoles ไข่ม่ ด อาหารเม็ก็ ซิกิ ันั (ร้อยละ 2.61) กรดอะราคิโดนิก (ร้อยละ 0.16) กรดโอเลอิก มีสมบัติในการต้านอนุมูลอิสระและเป็นตัวต้ังต้นสำ�หรับการ เปน็ อยา่ งไรกนั บา้ งครบั ส�ำ หรบั เรอ่ื งราวของมดทนี่ �ำ มาฝากกนั สังเคราะห์กรดลิโนเลอิก ซึ่งเป็นกรดไขมันท่ีจำ�เป็นต่อร่างกาย ในตอนน้ี หากผอู้ า่ นทา่ นใดสนใจอยากรเู้ รอ่ื งราวเกย่ี วกบั มดเพม่ิ ขน้ึ และเป็นส่วนประกอบของเย่ือหมุ้ เซลของเน้ือเย่ือตา่ ง ๆ รวมทั้ง หรือถ้ามีข่าวคราวการประยุกต์ ใช้งานหรือศึกษาเกี่ยวกับมด เป็นสารต้ังต้นของกรดอะราคิโดนิกซ่ึงจำ�เป็นต่อความแข็งแรง ในแง่มุมอื่น เช่น การนำ�ไปประยุกต์ใช้งานในอุตสาหกรรรม ของไมโทคอนเดรียและการสังเคราะห์สารพรอสตาแกลนดิน การแพทย์ หรือแม้แต่วัสดุ ผู้เขียนบทความก็อาจจะนำ�มาฝาก (prostaglandins: PGS) ซ่ึงทำ�หน้าท่ีลดความดันโลหิต รักษา ในโอกาสต่อไปครบั ระดบั อณุ หภมู ใิ นรา่ งกาย และกระตนุ้ การบบี ตวั ของมดลกู อกี ดว้ ย ไขม่ ดเอสกาโมเลสถอื วา่ เปน็ แหลง่ วติ ามนิ ชนั้ ยอด โดยจากผล การวเิ คราะห[์5] พบวา่ มนั มวี ติ ามนิ เอ (0.324 mg retinol/100 กรมั ตวั อย่าง) และวติ ามนิ อี (3.29 mg/100 กรัมตวั อย่าง) ซงึ่ มากกวา่ อาหารหลายอยา่ ง เชน่ ถว่ั ด�ำ (0.00 mg retinol/100 กรมั ตวั อยา่ ง) มนั ฝรง่ั (0.00 mg retinol/100 กรัมตัวอยา่ ง) แตงซุกคนี ี (0.025 mg retinol/100 กรมั ตวั อยา่ ง) กลว้ ย (0.018 mg retinol/100 กรมั ตวั อยา่ ง) เว้นแตแ่ คร์รอต (0.835 mg retinol/100 กรัมตัวอย่าง) ท่ีมีมากกว่า ด้วยเหตุนี้ไข่มดจึงเป็นแหล่งอาหารเสริมที่น่าสนใจ อกี ชนดิ หนึ่งของมนุษย์ กิตติกรรมประกาศ ผเู้ ขยี นขอขอบพระคุณ ผศ.ดนยั ศิรบิ รุ ี ทกี่ รณุ าสนบั สนนุ ภาพประกอบบทความในฉบับน้ีเป็นอย่างสงู มา ณ ที่นคี้ รบั แหล่งอา้ งองิ 1. วียะวฒั น์ ใจตรง เกรียงไกร สุวรรณศกั ด์ิ ยทุ ธนา สามงั และทศั นยั จีนทอง มดประเทศไทย. ปทุมธานี : องคก์ ารพพิ ธิ ภัณฑ์วิทยาศาสตรแ์ ห่งชาติ. 2563. 2. http://frc.forest.ku.ac.th/frcdatabase/bulletin/TFERN/page28.pdf 3. Tang, J. J., Fang, P., Xia, H. L., Tu, Z. C., Hou, B. Y., Yan, Y. M., ... & Cheng, Y. X. (2015). Constituents from the edible Chinese black ants (Polyrhachis dives) showing protective effect on rat mesangial cells and anti-inflammatory activity. Food Research International, 67, 163-168. 4. Oranut, S., Subhachai, B., Shen, L. R., & Duo, L. I. (2010). Lipids and fatty acid composition of dried edible red and black ants. Agricultural Sciences in China, 9(7), 1072-1077. 5. Virginia, M. R., Tomás, Q. B., Rafael, D. G., & César, G. U. (2016). Consumption of Escamoles (Liometopum apiculatum M.): A Source of Vitamins A and E. J. Appl. Life Sci. Int, 9, 1-7. แหลง่ ขอ้ มลู เสริม https://www.nsf.gov/news/news_summ.jsp?cntn_id=106851 https://www.antweb.org/project.do?name=edibleants https://www.healthline.com/nutrition/eating-ants#preparation https://en.wikipedia.org/wiki/Ant มกราคม 2566 31

สภากาแฟ ผศ. ดร.ปว๋ ย อุน่ ใจ ผศ. ดร.ป๋วย​อุ่นใจ | http://www.ounjailab.com นักวิจัยชีวฟิสกิ ส​์และอาจารย์ประจำ�ภาควชิ าชีววิทยา​ คณะวทิ ยาศาสตร​์ มหาวิทยาลยั​ มหิดล​ นักสื่อสารวิทยาศาสตร​์ นกั เขยี น​ ศลิ ปนิ ภาพสามมติ ิ​ และผปู้ ระดิษฐ​์ฟอนต์ไทย​ มีความสนใจท้งั ในด้านวิทยาศาสตรเ​์ ทคโนโลย​ี งานศลิ ปะและบทกวี แอดมินและผู้รว่ มก่อตงั้ เ​ พจ​ FB: ToxicAnt​ เพราะทุกสงิ่ ล้วนเปน็ พิษ มหากาพย์์สงคราม ฆ่่าล้า้ งเผ่่าพัั นธุ์์�ยุงุ ภาค 9 การสื่�อ่ สารกับั ชุุมชน มกราคม 2566 32

สภากาแฟ โลกยิ่�งร้อ้ นภาวะอากาศก็จ็ ะยิ่�ง วิวัฒนาการของไวรัส SARS-CoV-2 ที่ ตราบใดท่ีพวกมันยังไม่สูญพันธุ์ไป แปรปรวน และเมื่�อโลก ก่อโรคโควดิ 19 เพราะจวบจนถงึ ปัจจุบัน จากโลก สายพันธ์ุใหม่ ๆ ท่ีกลายพันธุ์ ร้้อนถึึงจุุดหนึ่�ง อากาศในเขตหนาวก็็อาจ ปัญหาก็ยังไม่จบ แถมยังส่งผลกระทบ เพ่ิมเติมนู่นนิดน่ีหน่อยก็จะทยอยผุดข้ึน จะเริ่ �มอบอุ่ �น อยา่ งหนกั หนาสาหสั มาอกี เรอ่ื ยๆและวนั ดคี นื ดีถา้ เจอแจก็ พอต ค�ำ วา่ “อบอนุ่ ”ฟงั ดเู หมอื นจะดีถา้ พนื้ ท่ี ย่ิงมีการระบาดเยอะ ไวรัสก็ยิ่ง ตัวแสบ ๆ ก็อาจจะถือกำ�เนิดขึ้นมาใหม่ ทเ่ี คยหนาวเหนบ็ เดนิ แคช่ ว่ งตกึ เดยี วกเ็ ยน็ กลายพันธุ์ไว กลายแล้วก็กลายอีก เป็น ได้อีก ท่ีเป็นที่จับตามองกันในตอนนี้เลย จนหูแทบแข็ง เริ่มอุ่นข้ึน อุณหภูมิอยู่ได้ สายพันธน์ุ า่ กังวล (variants of concern) ก็คือ “โอมิครอน XBB.1.5” ที่แม้จะยัง สบายกว่าเดิม ก็น่าจะเป็นเรื่องท่ีดีต่อใจ มาแลว้ ไม่ร้กู ร่ี ุ่น ต้ังแตอ่ ฮู่ น่ั แอลฟา บีตา วิวัฒนาการไปไม่ไกลจากโอมิครอนมาก แต่ทว่าปัญหาท่ีตามมาก็คือสภาพอากาศ เเกมมา เดลตา ไลม่ าจนถงึ โอมคิ รอน และ พอจะถกู แยกเปน็ สายพนั ธุ์ใหม่ แตก่ แ็ สบ ท่ีอบอุ่นอยู่สบาย ดันไม่ได้สบายแค่กับ ยังไมม่ ที ีท่าว่าจะหยดุ พอท่จี ะสะเทือนวงการได้ มนุษย์เราแค่เผ่าพันธ์ุเดียว แต่จะถึงขั้น การกลายพันธุ์ของสารพัดปรสิต จากข้อมูลของศูนย์ควบคุมและ เปลี่ยนภาพรวมของสภาพแวดล้อมใน (รวมท้ังยงุ ด้วย) กม็ าในแนวเดยี วกนั ยง่ิ ป้องกันโรค (US Centers for Disease ท้องที่แบบหน้ามือเป็นหลังมือไปได้เลย ระบาดก็ยิ่งกลายได้ไว และย่ิงถ้าเจอ Control and Prevention: CDC) แม้ใน ทเี ดยี ว สภาพแวดล้อมใหม่ ๆ เจอแรงคัดเลือก แง่ความร้ายแรงของอาการเม่ือเทียบ และสำ�หรับพวกปรสิตสมาคมมินิ ใหม่ ๆ ด้วยแล้ว แจะยิง่ กลายไวกวา่ เดิม กับโอมิครอนด้ังเดิมจะยังไม่ชัดเจนว่า แวมไพรส์ ายกดั อย่าง “เหบ็ รน้ิ ไร หมดั เป็นหลายเท่า ซึ่งสายพันธุ์ใหม่ ๆ ก็จะ หนักกว่าหรือไม่ แต่สิ่งท่ีพิสูจน์แล้วก็คือ และยงุ ” พนื้ ทที่ รี่ อ้ นระอขุ นึ้ ก็ไมต่ า่ งไปจาก คอ่ ยๆโดดเดน่ ทวจี �ำ นวนและคอ่ ยๆมาแทน โอมิครอน XBB.1.5 มีความสามารถใน แดนสวรรค์ สายพันธ์ุเก่า ๆ ที่จะค่อย ๆ ลบเลือน การติดเช้ือทะลุภูมิวัคซีนได้โดดเด่นแบบ และเมอื่ เรมิ่ อนุ่ ขน้ึ ไมช่ า้ ไมน่ านปรสติ หายไป ไมต่ า่ งจากโควดิ โอมคิ รอนทว่ี วิ ฒั น์ ไร้คู่เทียบ และนั่นทำ�ให้เคสผู้ป่วยของ เหล่าน้ีก็จะเริ่มรุกคืบกระจายตัวเข้าพื้นท่ี ขึ้นมาแทนสายพันธ์ุท่ีเคยโดดเด่นอย่าง สายพันธ์ุ XBB.1.5 นี้ทวีจำ�นวนข้ึนอย่าง ท่ีเคยหนาว แล้วเริ่มปักหลักในพ้ืนที่ใหม่ แอลฟาและเดลตาท่ีเคยสร้างปัญหา รวดเร็ว พุ่งจาก 1 เปอร์เซ็นต์ของการ สร้างเป็นเขตอาณานิคมแห่งปรสิต ท่ีซ่ึง มาแลว้ ทวั่ โลกตอ่ จากสายพนั ธอุ์ ฮู่ นั่ ดงั้ เดมิ พวกมันจะอยู่รอดและสืบต่อเผ่าพันธุ์ไป ได้อีกยาวนานนนนนน ยากย่งิ จะก�ำ จดั “พื้นที่ใหม่” “สภาพแวดล้อมใหม่”... ว่ากันตามทฤษฎีวิวัฒนาการของชาลส์ ดารว์ นิ นคี่ อื “แรงคดั เลอื กทางธรรมชาต”ิ ทจ่ี ะชว่ ยหลอ่ หลอมและกระตนุ้ การก�ำ เนดิ ขึ้นมาของตัวแสบสายพันธ์ุกลายที่อาจ จะมีจุดเด่นทางวิวัฒนาการเหนือชั้นกว่า สารพัดปรสิตร้ายที่เคยเจอมาท้ังหมดใน อดตี และถา้ จะมกี รณศี กึ ษาเรอ่ื งววิ ฒั นาการ ท่ีเห็นได้ชัดท่ีสุดในเวลานี้ก็คงไม่พ้น มกราคม 2566 33

สภากาแฟ ตดิ เชอื้ ทง้ั หมดในสหรัฐอเมรกิ า เมือ่ ตอน กอรก์ อน ? แตค่ งไมใ่ ชย่ นู คิ อรน์ วง่ิ เลน่ ใน ลูกศิษย์ผมคนนึงไปทำ�งานสิงคโปร์ ต้นเดือนธันวาคมที่ผ่านมา กลายเป็น ทงุ่ ลาเวนเดอร์เเน่ ๆ เคยเล่าให้ฟังว่า เธอต้องทนกินมาม่าไป 41 เปอร์เซ็นต์ภายในเวลาเพียงแค่ไม่ การเฝ้าระวังการระบาดของเช้ือโรค หลายเดอื น ตอนทเี่ จอวา่ บอ่ บวั หนา้ บา้ นมี ถึงเดือน และในเวลานี้ก็มีเกือบสามสิบ อุบัติใหม่จึงเป็นส่ิงสำ�คัญยิ่งยวดที่ทุก ดีเอน็ เอของลูกน้ำ�ยงุ ลายอยู่ (เจอตวั ไหม ประเทศแลว้ ท่ีเจอ XBB.1.5 รุกราน ประเทศมองข้ามไม่ได้ ไม่ใช่แค่โควิด 19 ไม่รู้ แต่มีดีเอ็นเอหลงอยู่แสดงว่าเคยมี) แมจ้ ะมกี ารออกมาประกาศแจง้ เตอื น แต่กับทุกโรคเลย รวมท้ังโรคระบาดจาก องค์กรสิ่งเเวดล้อมแห่งชาติเลยปรับเธอ อยู่เป็นระยะ แต่จุดยืนขององค์การ พาหะพวกปรสิตด้วย ไปหลายพนั ดอลลารส์ งิ คโปร์ เลน่ เอาเธอ อนามยั โลก (World Health Organization) แน่นอนที่สุดพอย้อนกลับมาเร่ืองยุง แทบเกดิ อาการแพนกิ (panic attack) กบั กย็ งั ไมถ่ อื วา่ XBB.1.5 นน้ั เปน็ สายพนั ธุ์ใหม่ ในหลายประเทศ การเฝ้าระวังในชุมชน แหล่งน้ำ�ขังทุกประเภทในละแวกบ้านไป ที่แยกออกมาจากโอมิครอน เพราะไม่ว่า เป็นเร่ืองท่ีทุกคนร่วมกันช่วยสอดส่อง พกั ใหญ่ จะแสบแค่ไหน แต่ถา้ เทียบพันธกุ รรมกนั ชว่ ยกนั ส�ำ รวจหาและท�ำ ลายแหลง่ ระบาด และดว้ ยเพราะมกี ารส�ำ รวจและระบบ XBB.1.5 กเ็ ปน็ ไดแ้ คห่ นง่ึ ในสายพนั ธยุ์ อ่ ย ตามยางรถยนต์ แอ่งนำ�้ ขงั กะละมังแตก จดั การ (ลงโทษ) ทหี่ นกั หนว่ งท�ำ ใหจ้ �ำ นวน ของโอมิครอนเทา่ นัน้ หรือบริเวณที่ยุงจะไปวางไข่ ที่มีแนวโน้ม ยุงท่ีพบในเขตต่าง ๆ น้ันส่วนใหญ่อยู่ หากแตก่ ารทเี่ รายงั ดงึ ดนั เรยี กมนั เปน็ อาจจะกลายเป็นแหล่งเพาะพันธุ์ยุงรุ่น ในการควบคุม การที่เห็นยุงบินว่อนราว โอมิครอน XBB.1.5 อยู่ตลอด กลับท�ำ ให้ ใหม่ขึ้นมาสรา้ งปญั หาใหช้ ุมชน จะหามคนได้ทั้งคนก็แทบไม่มี โอกาสท่ี สังคมสับสน และไม่ตระหนักถึงความ ย่ิงในประเทศเขตร้อนอย่างประเทศ โรคระบาดจะตดิ ตอ่ แพรก่ ระจายกล็ ดนอ้ ย ร้ายแรงของเช้ือตัวใหม่ ท้ายท่ีสุด ไรอัน สิงคโปร์ ที่การระบาดของไวรัสไข้เลือด ถอยลงตามไปด้วย เกรกอรี (Ryan Gregory) นกั ชวี วทิ ยาจาก ออกเดงกเี ป็นปัญหาส�ำ คญั การเฝ้าระวัง ข้อดีนึงของการไม่มียุงก็คือ เม่ือไรท่ี มหาวทิ ยาลยั เกวลฟ์(UniversityofGuelph) การส�ำ รวจแหล่งเพาะพนั ธ์ยุ งุ การจดั การ เริ่มมีการขยายตัวของประชากรยุง ผู้คน ในแคนาดาก็รอไม่ไหว จึงขอขนานนาม ควบคมุ กย็ ง่ิ ตอ้ งรวดเรว็ เครง่ ครดั และมี ก็จะเริ่มสังเกตเห็นได้ง่าย จากท่ีเคยไม่มี โควิดโอมิครอน XBB.1.5 เสียใหม่ว่า ประสทิ ธิภาพ แล้วอยู่ ๆ กลายเป็นมี และสร้างปัญหา “โควิดคราเคน (Kraken)” ผู้คนจะเร่ิมตระหนกและเร่ิมส่งเสียงร้อง และเรม่ิ มกี ารรณรงค์ในหลายทใ่ี หก้ ลบั ขอทีมเคล่ือนท่ีเร็วมาจัดการ ซึ่งทำ�ให้ มาเฝ้าระวังการระบาดกันอย่างเคร่งครัด สิงคโปร์กำ�ราบการระบาดของยุงได้ ใหม่อีกรอบ แม้ว่าจำ�นวนเคสที่หนักหนา ค่อนขา้ งดี สาหัสนั้นจะยังไม่ได้เยอะไหลทะลัก เหมือนเป็นการทดสอบระบบ ท่วมวอร์ดคนป่วยจนแพทย์รับมือไม่ไหว เหมือนตอนท่ีโควิดระบาดใหม่ ๆ แต่ เมื่อ “โพรเจกต์โวลบาเคีย” ที่ใช้ยุง ด้วยการกลายพันธุ์ของคราเคนท่ีทำ�ให้ ตดิ เชอ้ื แบคทเี รยี มาคมุ ก�ำ เนดิ ยงุ ลาย แอนติบอดีและภูมิวัคซีนที่เคยได้ผลกับ สลายไวรสั เดงกเี รม่ิ ตน้ ขน้ึ ในประเทศ โควิดตัวก่อน ๆ แทบจะไม่มีผลเลยกับ สิงคโปร์ แมว้ ่ามีการทำ�งานลงชมุ ชน คราเคน ยังไงกม็ ีความเส่ยี ง และสอ่ื สารสสู่ งั คมอยบู่ า้ งวา่ จะทดลอง และทส่ี �ำ คญั ไมม่ ใี ครบอกไดว้ า่ หลงั จาก ปล่อยยุงลายตัวผู้ท่ีเป็นหมันเข้าไป คราเคนแลว้ ตวั อะไรจะมาอกี ? เซเบอรสั ? ในธรรมชาตเิ พอื่ หาทางลดและแกป้ ญั หา ยุงลายอย่างยั่งยืน แต่ไม่ว่าจะสื่อสาร มกราคม 2566 34

สภากาแฟ อย่างไร ในสังคมก็ยังมีคนไม่รู้อยู่ดีว่าจะ ดว้ ยสณั ฐานของปากยงุ ตวั ผทู้ ก่ี ดั คนไมไ่ ด้ เกย่ี วกบั ความปลอดภัยของเด็ก ๆ ขอให้ มกี ารทดลองแบบนี้ข้นึ ยังไงก็ไม่กัด การทดลองนี้จึงไม่น่าทำ�ให้ จดั การโดยดว่ น ซง่ึ พอเรอื่ งมาจากโรงเรยี น พวกเขาไมร่ วู้ า่ นกั วทิ ยาศาสตรจ์ ะปลอ่ ย ประชาชนเดือดร้อน หากแต่เร่ืองมันไม่ เสียงกระหม่ึ จากผูป้ กครองกเ็ ร่ิมตามมา ยงุ ตวั ผู้ “ที่ไมก่ ดั คน” เขา้ ไปในชมุ ชน และ เป็นเช่นนั้น อย่าลืมว่า กัดได้หรือไม่กัด เล่นเอาทางองค์กรสิ่งแวดล้อมของ อกี ไมน่ านจ�ำ นวนยงุ ตวั เมยี ทก่ี ดั พวกเขากจ็ ะ ไมส่ �ำ คญั ทสี่ �ำ คญั คอื อยู่ ๆ กม็ ฝี งู ยงุ ชกุ ชมุ สิงคโปร์และทีมผู้ทดลองในโพรเจกต์ ลดลงอยา่ งมหาศาลจนเเทบเปน็ ศนู ย์ แมว้ า่ มาบนิ ว่อน รอ่ นเร่ ว้ี ๆ อยู่ใกล้ ๆ ไม่คันก็ โวลบาเคยี ตา่ งกม็ นึ ตบึ ไปตาม ๆ กนั เพราะ มโนไปเองได้วา่ คนั นอกจากต้องติดตามผลแล้ว ยงั ตอ้ งคอย พอทีมโพรเจกต์โวลบาเคียเร่ิมปล่อย ปรบั ความเข้าใจกบั ผู้คนในสังคมไปดว้ ย ยงุ ตดิ เชอ้ื โวลบาเคยี เขา้ ไปในชมุ ชน ชาว- ท่ีจริงแม้ไม่มีการสำ�รวจและรายงาน บ้านในละเเวกท่ีทำ�การทดลองก็เริ่มอยู่ จำ�นวนยุงติดเช้ือโวลบาเคียที่ถูกตบหรือ ไม่เป็นสุข กรมกองต่าง ๆ ทรี่ ับเรือ่ งรอ้ ง โดนสเปรย์ฉีด แต่ผมแอบเดาเอาเองว่า เรียนเกี่ยวกับสาธารณสุขก็งานเข้าข้ึนมา น่าจะโดนกนั ไปไม่น้อยอยู่ ทันที มีรายงานพร่ังพรูไหลทะลักเข้ามา นิทานเร่อื งน้สี อนให้รวู้ า่ “การท�ำ งาน จากหลายพน้ื ทวี่ า่ พบยงุ บนิ วอ่ นไปทว่ั เปน็ แบบลงทอ้ งทนี่ นั้ การสอื่ สารกนั กบั ชมุ ชน ที่หวาดกลวั ของประชาชน มีความสำ�คัญไม่ย่ิงหย่อนไปกว่าการ ผู้บริหารโรงเรยี นอนบุ าลแห่งหนงึ่ ถึง ออกแบบการวจิ ยั ” เพราะถา้ ท�ำ ลงไปแบบ กับโทรศัพท์ไปโวยวายว่ามีปัญหาฝูงยุง ไมร่ ะวงั ผลกระทบทเี่ กดิ อาจโกลาหลเปน็ บุกโรงเรียน ทำ�ให้ทางโรงเรียนหว่ันวิตก วงกว้างได้ ผมเคยนั่งฟังเลกเชอร์เก่ียวกับการ สรา้ งนวตั กรรม การท�ำ ความเขา้ ใจ stake- holder หรือผู้มีส่วนร่วมนั้นสำ�คัญที่สุด หากอยากใหง้ านด�ำ เนนิ ไปไดอ้ ยา่ งราบรน่ื และใชง้ านไดจ้ รงิ เพราะถา้ งานวจิ ยั สวย ๆ ผลในเปเปอร์เลิศเลอเพอร์เฟกต์ แต่พอ ลงหน้างานจริง โดนต่อต้าน โดนขับไล่ ท้ายสุดอาจเป็นได้แค่เมล็ดพันธ์ุเล็ก ๆ ในจกั รวาลแหง่ งานวจิ ยั ทลี่ อ่ งลอยไป ไมม่ ี วนั ไดง้ อกงามขนึ้ มาสรา้ งความเจรญิ อะไร จรงิ ๆ ให้แกโ่ ลก และนค่ี งเปน็ อะไรทน่ี กั วจิ ยั (และนวตั กร) ตอ้ งคิดให้ครอบคลมุ เพราะการรว่ มมอื กนั ของทกุ ฝา่ ยทเ่ี ขา้ ใจ เห็นภาพเดียวกัน และพร้อมท่ีจะก้าวไป ด้วยกัน คอื หนทางสคู่ วามสำ�เร็จ ! มกราคม 2566 35

เลข นครนิ ทร์ ฉันทะโส และธนกฤต ศรีวิลาศ เปลย่ี นโลก นกั สือ่ สารวทิ ยาศาสตร์จากเพจ The Principia และเวบ็ ไซต์ theprincipia.co สวััสดีปี ีใี หม่่ พ.ศ. 2566 เลขสองตััวท้้ายของปีีนี้้เ� ป็็นเลขสวยโดดเด่่น เพราะเลข 66 นั้้�นมีี เลขเดียี วกัันซ้ำ��ำ กันั สองครั้้ง� ซึ่�่งจดจำ�ำ ได้้ง่า่ ย แต่่ความจริงิ แล้ว้ ยัังมีีเลขสองตัวั ท้้ายอีกี หลาย อย่า่ งที่่�น่่าจดจำ�ำ ไม่แ่ พ้้กันั ใช่แ่ ล้้ว... พวกเรากำำ�ลังั จะพูู ดถึึงลอตเตอรี่่� เพราะเลขสองตัวั ท้้าย ในหลาย ๆ ครั้้�งที่่ซ� ื้้อ� ขาย มักั ผ่า่ นการคิดิ วิิเคราะห์์ รวมถึึงคาดเดาอย่า่ งมีีหลัักการมาแล้้วทั้้ง� นั้้�น ในบทความนี้� นอกจากที่�เลขสองตััวจะทำำ�ให้้คุุณจดจำำ�ผ่่านการลุ้�นรางวััลแล้้ว เราจะทำำ�ให้ม้ ันั น่่าจดจำ�ำ กว่า่ ที่่�เคย ผ่า่ นเรื่�องราวความรู้�ทางวิทิ ยาศาสตร์์ที่่�ซุกุ ซ่่อน อยู่�ในตัวั เลขเหล่า่ นั้้�น ถ้า้ หากว่า่ พร้อ้ มแล้ว้ ไปดูเู ลขสองตัวั ท้า้ ยจากเดือื นที่่�ผ่า่ นมากันั เลยดีกี ว่า่ รางวัลในงวดวนั ท่ี 1 ธันวาคม พ.ศ. 2565 เลขทอ่ี อกไดแ้ ก.่ .. 08 หากพดู ถงึ เลข 8 หลายคนอาจจะนกึ ถงึ เลขมงคลตามความเชอื่ โครงการอพอลโล 11 นบั เปน็ ภารกิจแรกที่น�ำ พามนุษย์ลงไป ของศาสตรจ์ นี แตร่ ู้ไหมวา่ ในทางการส�ำ รวจอวกาศ เลข 8 เปน็ ชว่ ง เหยียบบนดวงจันทร์ได้สำ�เร็จ โดยการเดินทางคร้ังสำ�คัญน้ีเริ่ม เวลา 8 วนั ระหวา่ งท�ำ ภารกจิ ทเ่ี รยี กไดว้ า่ เปน็ การเดนิ ทางครง้ั ส�ำ คญั ตน้ จากสหภาพโซเวยี ตประสบความส�ำ เรจ็ ในการปลอ่ ยดาวเทยี ม น�ำ มาซงึ่ แรงบลั ดาลใจของมวลมนษุ ยชาตคิ รง้ั ใหญ่ ส�ำ หรบั ทกุ คน สปุตนิก 1 (Sputnik 1) ข้ึนสู่วงโคจรของโลกเมื่อปี พ.ศ. 2500 ช่วงเวลา 8 วนั อาจเป็นเวลาที่ไมย่ าวนานนกั แตถ่ ้าย้อนกลับไป หลงั จากนน้ั สหภาพโซเวยี ตกส็ ง่ ยานอวกาศไปลงจอดบนดวงจนั ทร์ กวา่ ครงึ่ ศตวรรษ ภารกจิ แรกอยา่ ง “อพอลโล 11” ใชเ้ วลารว่ ม 8 วนั ได้สำ�เร็จแม้ไม่ได้มีมนุษย์เดินทางไปด้วย ท้ังหมดนี้นำ�มาซ่ึง ในการนำ�พาก้าวแรกของมวลมนษุ ยชาติลงไปบนดวงจนั ทร์ การแข่งขนั ดา้ นอวกาศ (space race) ท่ีไดเ้ ริม่ ต้นข้ึน มกราคม 2566 36

เปลเย่ี ลนขโลก ดาวเทียี มสปุุตนิิก 1 (Sputnik 1) ที่�่มาภาพ : NASA ในปี พ.ศ. 2505 ประธานาธิบดจี อหน์ เอฟ. เคนเนดี (John การปล่่อยจรวดแซทเทิริ ์์น 5 (Saturn V) Fitzgerald Kennedy) ได้ออกมาประกาศต่อหน้าประชาชน ที่ม�่ าภาพ : NASA ชาวอเมริกันผ่านการกล่าวสุนทรพจน์ว่า “We choose to go to the Moon” ซึ่งเป็นการแสดงเจตนารมณ์ในการส่งมนุษย์ ลูกเรือที่ ไปกับยานลูนาร์ โมดูลลงจอดบนดวงจันทร์มีแค่ ไปเยือนดวงจันทร์แล้วกลับมาได้อย่างปลอดภัย หลังจากนั้น นลี อารม์ สตรอง กบั บซั ซ์ อลั ดรนิ สว่ นไมเคลิ คอลลนิ สป์ ระจ�ำ การ โครงการอพอลโลจึงก่อต้ังขึ้นโดยมีเป้าหมายเพื่อส่งมนุษย์ไป อยู่บนยานคอมมานด์โมดูล (command module) ที่โคจรอยู่ เยือนดวงจันทร์ให้ส�ำ เรจ็ รอบดวงจันทร์ หลังจากน้ันก้าวแรกบนดวงจันทร์ของมนุษยชาติ ความพยายามในครงั้ นผี้ า่ นการทดลองมาหลายครงั้ จนกระทงั่ ก็เกิดข้ึน เมื่อนีล อาร์มสตรอง ได้ก้าวเท้าซ้ายเหยียบลงบน โครงการอพอลโล 11 ก็สามารถท�ำ ฝนั ของมนุษยชาตใิ หเ้ ป็นจรงิ ดวงจนั ทร์เปน็ คร้งั แรก พร้อมกับกลา่ วคำ�พดู ที่วา่ ไดส้ ำ�เรจ็ “one small step for a man, one giant leap for mankind” ในวนั ท่ี 16 กรกฎาคม พ.ศ. 2512 อพอลโล 11 ขน้ึ สู่อวกาศ “นี่เป็นก้าวเล็ก ๆ ของมนุษยคนหนึ่ง แต่เป็นก้าวท่ีย่ิงใหญ่ ดว้ ยจรวดแซตเทริ ์น 5 (Saturn V) พร้อมลูกเรอื อกี 3 คน ไดแ้ ก่ ของมนุษยชาต”ิ นลี อารม์ สตรอง(NeilArmstrong),ไมเคลิ คอลลนิ ส์(MichaelCollins) และบัซซ์ อัลดริน (Buzz Aldrin) ก่อนท่ียานส่วนลูนาร์โมดูล (lunar module) จะแยกตัวเพ่ือลงจอดบนดวงจันทร์ได้สำ�เร็จ ในอีก 4 วันตอ่ มา คอื วนั ท่ี 20 กรกฎาคม ณ บริเวณ \"ทะเลแห่ง ความเงียบสงบ” (Mare Tranquillitatis) มกราคม 2566 37

เปลเย่ี ลนขโลก ก่อนที่มนุษย์คนท่ีสองคือ บัซซ์ อัลดริน จะเดินตามลงมา ทง้ั คไู่ ดป้ ฏบิ ตั ภิ ารกจิ อยบู่ นดวงจนั ทรเ์ ปน็ ระยะเวลากวา่ 21 ชว่ั โมง 36 นาที หลังจากน้ันวันที่ 24 กรกฎาคม พ.ศ. 2512 ท้ังสามคน ได้เดินทางกลับมายังโลก โดยลงจอดในมหาสมุทรแปซิฟิก ได้อย่างปลอดภัย ใช้เวลารวมทั้งภารกิจ 195 ช่ัวโมง 18 นาที 35 วนิ าที หรอื คดิ เปน็ เวลากว่า 8 วนั บัซั ซ์์ อัลั ดรินิ บนดวงจัันทร์์ ที่�่มาภาพ : NASA การลงจอดในมหาสมุุทรแปซิิฟิิก ที่่�มาภาพ : NASA มกราคม 2566 38

เปลเย่ี ลนขโลก ความน่าสนใจยังไม่จบเพียงเท่าน้ัน เพราะในเดือนที่แล้ว ยังมีการประกาศตัวเลขถัดมาอีกครั้งในงวดวันท่ี 16 ธันวาคม พ.ศ. 2565 ซึ่งเลขที่ออกได้แก่... 14 ถ้าหากมองหาเลขอะตอมในตารางธาตุ กวาดสายตาไป เร่ือย ๆ จะพบว่าเจ้าของเลขอะตอม 14 น้ันคือธาตุซิลิคอน ซิิลิคิ อน ธาตุกุึ่ง� โลหะที่่ส� ำคััญต่อ่ โลกใบนี้้� (silicon) ที่มีสัญลักษณ์ว่า Si อยู่ตำ�แหน่งหมู่ที่ IVA คาบที่ 3 โดยธาตุท่ีว่าน้ีเป็นธาตุกึ่งโลหะ นำ�ไปใช้ทำ�เป็นสารก่ึงตัวนำ� (semiconductor) อยู่บอ่ ยคร้ังในวงการเทคโนโลยี นอกจากนี้ ในปจั จบุ นั พบวา่ ซลิ คิ อนคอื ธาตทุ เ่ี ปน็ องคป์ ระกอบ อยู่ในเปลือกโลกเยอะที่สุดเป็นอันดับที่สอง รองจากออกซิเจน มนั จงึ เปน็ ทรพั ยากรราคาถกู ทนี่ �ำ ไปใชก้ บั อตุ สาหกรรมตา่ ง ๆ เชน่ เคร่ืองแก้ว ซเี มนต์ เซรามกิ ซลิ โิ คน ซลิ คิ อน มรี ากศพั ทม์ าจากค�ำ วา่ silex หรอื silicis ในภาษาละตนิ ซึ่งมีความหมายว่า หนิ เหลก็ ไฟ (flint) ค้นพบครงั้ แรกวา่ เป็นธาตุ ชนดิ ใหมข่ องโลก เมอ่ื ปี พ.ศ. 2330 โดยนกั เคมชี าวฝรง่ั เศสชอ่ื วา่ อ็องตวน-โลรอ็ ง เดอ ลาววั ซีเย (Antoine-Laurent de Lavoisier) และแยกสารออกมาในรปู ธาตอุ สิ ระไดส้ �ำ เรจ็ ในปี พ.ศ. 2367 โดย นกั เคมชี าวสวเี ดนชอ่ื วา่ เยนิ ส์ ยาคอบ แบรซ์ เี ลยี ส (Jöns Jacob Berzelius) ซ่งึ แยกซลิ ิคอนไดค้ รง้ั แรกจากแร่หินเหล็กไฟ มกราคม 2566 39

เลขโเลปกลย่ี น ลาวััวซีเี ย (ซ้้าย) และแบร์ซ์ ีีเลีียส (ขวา) ผู้้�ค้น้ พบซิิลิิคอนในเวลารููปแบบที่่�ต่า่ งกััน ที่�่มาภาพ : Wikimedia Commons แบรซ์ เี ลยี สเตรยี มโพแทสเซยี มฟลอู อโรซลิ เิ กตและโพแทสเซยี ม ตั้งต้นไม่ใช่หินเหล็กไฟ แต่เป็นทรายที่เราพบเห็นได้ท่ัวไป เพ่ือทำ�ปฏิกิริยาต่อกันโดยใช้ความร้อน จากน้ันจึงได้ผลผลิต น�ำ มาผา่ นกระบวนการกวา่ 1,000 ขน้ั ตอนจงึ จะไดซ้ ลิ คิ อนบรสิ ทุ ธิ์ เปน็ ซลิ คิ อนทม่ี โี พแทสเซยี มซลิ ไิ ซดเ์ จอื ปนอยู่ ซง่ึ ถอื วา่ เปน็ ซลิ คิ อน สำ�หรบั อุปกรณ์อเิ ล็กทรอนิกส์ ท่ียังไม่บริสุทธ์ิ ขั้นตอนถัดมาจึงต้องกวนสารประกอบน้ีในน้ำ� ซลิ คิ อนส�ำ หรบั อปุ กรณอ์ เิ ลก็ ทรอนกิ สน์ �ำ มาเปน็ สารกง่ึ ตวั น�ำ และสดุ ท้ายจึงได้ผลผลิตเปน็ ผงซิลิคอนบริสทุ ธ์ิ ซง่ึ ควบคมุ ไดว้ า่ จะใหแ้ สดงคณุ สมบตั นิ �ำ ไฟฟา้ หรอื เปน็ ฉนวนไฟฟา้ อย่างที่บอกไปว่าซิลิคอนเป็นธาตุท่ีหาได้ง่ายและใช้ ได้ ใน โดยสารกง่ึ ตวั น�ำ นนั้ มคี วามกวา้ งของชอ่ งวา่ งระหวา่ งแถบพลงั งาน หลากหลายอุตสาหกรรม ปัจจุบันจึงมีกระบวนการทำ�ให้ซิลิคอน (bandgap) อยรู่ ะหว่างสารนำ�ไฟฟ้า (conductor) กบั ฉนวนไฟฟ้า บริสุทธเ์ิ ชน่ กัน โดยเฉพาะซลิ คิ อนที่ใช้ทำ�หน่วยประมวลผลกลาง (insulator) ซึ่งในสภาวะปกติมันจะไม่นำ�ไฟฟ้า แต่จะนำ�ไฟฟ้าได้ สำ�หรับคอมพิวเตอร์จำ�เป็นต้องใช้ซิลิคอนท่ีบริสุทธิ์สูงกว่า เมือ่ ไดร้ ับการกระตุ้นด้วยแสง ไฟฟา้ หรอื ความร้อน ท่ีมพี ลงั งาน 99.99 เปอรเ์ ซน็ ต์ ซง่ึ การแยกซลิ คิ อนใหบ้ รสิ ทุ ธใิ์ นทกุ วนั นี้ วตั ถดุ บิ เท่ากบั หรอื มากกว่าช่องวา่ งระหว่างแถบพลงั งาน มกราคม 2566 40

เลขโเลปกลย่ี น ภาพเปรียี บเทีียบขนาดของแถบพลัังงานของ ตััวนำไฟฟ้้า สารกึ่่�งตัวั นำ ซิลิ ิิโคนสำหรับั ทา CPU และฉนวนไฟฟ้้า ที่�ม่ าภาพ : https://commons.wikimedia.org/w/index. เหน็ ไดช้ ดั เจนวา่ ซลิ คิ อนเปน็ ธาตทุ สี่ �ำ คญั มากส�ำ หรบั โลกใบนี้ php?title=File:Band_gap_comparison.svg&oldid=697867472 ในปจั จบุ ัน เพราะมกี ารน�ำ ใช้ในหลายอตุ สาหกรรม และไมแ่ น่วา่ มันจะสำ�คัญอย่างมากเช่นเดียวกันในอนาคตอันไกลโพ้นท่ีกำ�ลัง หลักการทำ�งานคือ อิเล็กตรอนจากแถบวาเลนซ์ (valence จะมาถึง band) ฝ่ังฉนวนไฟฟ้าท่ีได้รับพลังงานกระตุ้นจะหลุดออกจาก ท้ังหมดน้ีคือเรื่องราวของตัวเลขท้ังสองงวดของเดือน อะตอมเดิม ข้ามช่องว่างระหว่างแถบพลังงานไปสู่แถบนำ�ไฟฟ้า ธันวาคมท่ีเราสรรหามา สำ�หรับในเดือนมกราคมนี้จะมีความ (conduction band) ที่มีระดับพลังงานสูงกว่า และสามารถ นา่ สนใจใดซกุ ซอ่ นอยใู่ นตวั เลขอกี ตดิ ตามอา่ นได้ในฉบบั หนา้ ครบั เคล่ือนที่ได้อย่างอิสระ ทำ�ให้เกิดสภาพนำ�ไฟฟ้าได้ แต่เมื่อไม่มี ไม่วา่ การเสย่ี งโชคงวดน้ีจะเปน็ อย่างไร โปรดจ�ำ ไว้ เราพร้อม การกระตุ้น ก็จะไม่เกดิ การน�ำ ไฟฟ้า มอบความรู้ใหม่ ๆ ให้คุณเสมอ แบบไม่ต้องรอโชคช่วย... #แม้ นอกจากน้ีหากใครเคยประกอบคอมพิวเตอร์จะรู้ดีว่า หน่วย คุณจะไม่ถูกหวยแต่คณุ จะรวยความรู้ #พบกนั ใหม่งวดหน้า ประมวลผลกลาง หรือที่เรียกว่า CPU เมื่อจะต้องต่อกับแผง ระบายความรอ้ น (heatsink) จ�ำ เปน็ ตอ้ งใสซ่ ลิ โิ คนเพอื่ ใหอ้ ปุ กรณ์ อา้ งองิ ทง้ั สองแนบกนั สนทิ และถา่ ยเทความรอ้ นไดด้ ขี น้ึ ซง่ึ ซลิ โิ คนทเ่ี ปน็ พระเอกของขน้ั ตอนน้ีกท็ �ำ มาจากซิลคิ อนเชน่ กัน 1. https://www.narit.or.th/images/07_บริการวิชาการ/books/2020/Book- ซิลิโคนมีโครงสร้างพ้ืนฐานที่สำ�คัญคือ เมทิลซิลิโคนหรือ let_Mission_to_the_Moon_2020.pdf พอลิไดเมทิลไซลอกเซน ซ่ึงมีธาตุออกซิเจน ไฮโดรเจน และ คารบ์ อนเปน็ องคป์ ระกอบ โดยซลิ โิ คนมคี ณุ สมบตั แิ ขง็ แรง ยดื หยนุ่ 2. https://www.nasa.gov/mission_pages/apollo/apollo-11.html ทนความรอ้ นไดด้ ี เปน็ ฉนวนไฟฟ้า และไมเ่ ป็นอันตรายต่อมนษุ ย์ 3. https://th.wikipedia.org/wiki/ซลิ ิคอน จึงนำ�มาใช้ทางการแพทย์ด้วย เช่น การเสริมจมูก การทำ�คอน- 4. https://saburchill.com/chemistry/visual/atoms/014.html แท็กต์เลนส์ การเสริมความแข็งแรงให้กับข้อต่อกระดูกต่าง ๆ 5. https://www.rsc.org/periodic-table/element/14/silicon ท่ตี ้องการความยืดหย่นุ 6. https://www.mdr-thai.com/silicone/ ซลิ คิ อนยงั ใช้ในวสั ดอุ นื่ ๆ เชน่ หลอดแกว้ บรรจวุ คั ซนี กระจก 7. https://tips.thaiware.com/1470.html ซีเมนต์ในการก่อสร้างอาคาร เคร่ืองใช้เซรามิกต่าง ๆ รวมถึง 8. https://tips.thaiware.com/1445.html ยังเป็นธาตุอาหารท่ีมีประโยชน์สำ�หรับพืชพรรณด้วย ถ้าหาก 9. https://www.beartai.com/news/itnews/802165 ซิลิคอนขาดตลาดอย่างที่เพ่ิงมีข่าวในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมาก็ส่งผล ใหห้ ลายอุตสาหกรรมท่ัวโลกสะดดุ ได้ มกราคม 2566 41

หอ้ งภาพสตั วป์ า่ ไทย ประทีป ด้วงแค คณะวนศาสตร์ มหาวทิ ยาลัยเกษตรศาสตร์ งููดิินใหญ่่อิินโดจีีน Asiatyphlops diardi งููดินิ ใหญ่่อิินโดจีีนอยู่ใ่� นกลุ่�่มงููโบราณไม่่มีีพิิษ พบอยู่ต�่ ามผิิวดิินของพื้้�นป่า่ มีีเกล็ด็ ปกคลุุมทั่่�วร่่าง มีตี าขนาดเล็ก็ มาก เห็็นเป็็นเพีียงจุุดสีีดำำ�บริเิ วณส่่วนหัวั แค่่สองจุุด ส่่วนท้้ายเป็น็ ปลายหางแหลม มกราคม 2566 42

ดาเรปาดิ ศโาลสกตร์ พงศธร กิจเวช (อัฐ) Facebook: คนดูดาว stargazer บทเพลงแห่่งดวงดาว HULTopiwkweianIbakowlvdeo,einattwmdheieonrnwkwdloehr,ialnldtitttyshloeoeushstkiaagyrrh,e.,! แวววาว แวววาว ดาวดวงน้อ้ ย คอยสงสััยเจ้า้ เป็น็ อะไร สูงู ขึ้�น้ ไป ไปไกลโลกา เหมืือนเพชรพลอยล่อ่ งลอยนภา เพลง Twinkle, Twinkle, Little Star แปลเป็็นไทยโดยผู้้เ� ขียี น มกราคม 2566 43

ดาเรปาดิ ศโาลสกตร์ โน้้ตเพลง Twinkle, Twinkle, Little Star ค�ำ วา่ astrology มาจากภาษากรกี ว่า ที่่�มาภาพ : Wikipedia astrologia (ἀστρολογία) มรี ากศัพท์ มาจากค�ำ วา่ astron (ἄστρον) แปลว่า เพลงเกี่�ยวกัับดาวที่่�มีีคนรู้�จักกันั มากที่่�สุดุ ในโลกคืือเพลง Twinkle, ดาว และคำ�ว่า logia (λογία) แปลว่า Twinkle, Little Star ใช้ท้ ำ�ำ นองเพลงฝรั่�งเศส Ah! vous dirai-je, การศกึ ษา maman ที่่�พิิมพ์์เผยแพร่่ครั้�งแรกเมื่�อปีี ค.ศ. 1761 และใช้้ วิชาดาราศาสตร์น้ันทำ�ให้เกิดการทำ� เนื้�อร้อ้ งภาษาอังั กฤษจากบทกวีชีื่�อ The Star โดย Jane Taylor ปฏทิ นิ เปน็ ประโยชนส์ �ำ หรบั การด�ำ เนนิ ชวี ติ ในหนังั สือื ชื่�อ Rhymes for the Nursery เป็น็ หนังั สือื รวมบทกวีี การเดินทาง และการเกษตร ของ Jane กับั น้อ้ งสาวคืือ Ann พิิมพ์์เมื่�อปีี ค.ศ. 1806 หรือื ในยคุ เรม่ิ แรกสมยั โบราณดาราศาสตร์ 217 ปีกี ่อ่ น ไดเ้ จรญิ ในดนิ แดนตา่ ง ๆ เชน่ บาบโิ ลเนยี , แม้จะเปน็ เพลงเด็กสน้ั ๆ แตเ่ นอื้ หาเพลงน่าสนใจมาก อยี ปิ ต์, อินเดยี , จีน, มายา, กรกี ฯลฯ ยอ้ นกลบั ไปตง้ั แตเ่ รม่ิ มมี นษุ ยเ์ มอ่ื ประมาณ 300,000 ปกี อ่ น เมื่อมนุษย์คนแรกแหงนหน้ามองขึ้นท้องฟ้า แล้วสงสัยว่า ดวงดาวทร่ี ะยบิ ระยบั แวววาวนนั่ คอื อะไร และนค่ี อื จดุ เรม่ิ ตน้ ของวิชาดาราศาสตร์ (astronomy) ค�ำ วา่ “ดาราศาสตร”์ มาจากค�ำ วา่ “ดารา” แปลวา่ ดาว และค�ำ วา่ “ศาสตร”์ แปลวา่ วชิ าความรู้ ดงั นนั้ ดาราศาสตรจ์ งึ แปลวา่ วชิ าวา่ ดว้ ยดาว (พจนานกุ รมฉบบั ราชบณั ฑติ ยสถาน พ.ศ. 2554) ภาษาอังกฤษคำ�ว่า astronomy มาจากภาษากรีกว่า astronomia (ἀστρονομία) มีรากศัพท์มาจากคำ�ว่า astron (ἄστρον) แปลวา่ ดาว และค�ำ วา่ nomos (νόμος) แปลว่า กฎเกณฑ์ จากการเร่ิมค้นหาความรู้เก่ียวกับดาวก็เกิดวิชา โหราศาสตร์ (astrology) วิชาว่าด้วยการพยากรณ์โดย อาศัยการโคจรของดวงดาวเป็นหลัก (พจนานุกรมฉบับ ราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2554) มาจากคำ�ว่า “โหร” ผพู้ ยากรณ์ กับค�ำ วา่ “ศาสตร์” มกราคม 2566 44

ดาเรปาดิ ศโาลสกตร์ แผ่น่ ดินิ เผาบาบิโิ ลเนียี ทำเมื่�อ่ 686 ปีีก่่อน Nicolaus Copernicus ผู้�เสนอทฤษฎีปี ฏิวิ ัตั ิิ Gustav Holst ผู้�แต่ง่ เพลง The Planets คริสิ ตกาล หรืือ 2,709 ปีกี ่่อน มีีข้้อมููล ความเชื่่�อจากเดิมิ ที่่�เคยเชื่�่อว่า่ โลกเป็็น ที่�่มาภาพ : Wikipedia เกี่ย� วกับั ดาวและกลุ่�มดาวต่า่ ง ๆ ศููนย์ก์ ลางจัักรวาล มาเป็น็ ดวงอาทิิตย์เ์ ป็น็ ที่่�มาภาพ : Wikipedia ศููนย์์กลางหรืือระบบสุุริยิ ะ มีเพลงมากมายที่เก่ียวกับดวงดาว ที่�ม่ าภาพ : Wikipedia รวมทงั้ ดวงอาทติ ย์ ดวงจนั ทร์ ดาวเคราะห์ ในบาบิโลเนีย (1894-539 ปีก่อน และดาวตก ในที่น้ีขอยกตัวอย่างเพลง คริสตกาล หรือ 3,917-2,562 ปีก่อน) ศนู ยก์ ลางหรอื ระบบสรุ ยิ ะ ทฤษฎนี ้ีไดพ้ ฒั นา คลาสสกิ ThePlanets(ดาวเคราะห)์ แตง่ โดย มีการใช้การคำ�นวณทางคณิตศาสตร์ จากทฤษฎีของอริสตาคัสแห่งซามอส กสุ ตาฟ โฮสต์ (Gustav Holst) ชาวองั กฤษ ส�ำ หรบั ดาราศาสตร์ (Aristarchus of Samos) นักดาราศาสตร์ ชว่ งปี ค.ศ. 1914-1917 เปน็ เพลงบรรเลง ต่อมาในยุคกลาง ดาราศาสตร์ได้ ชาวกรีกท่ีเคยเสนอไว้ก่อนโคเปอร์นิคัส ดว้ ยวงดรุ ยิ างค์ (orchestra) เปน็ เพลงชดุ เจริญในประเทศอาหรับ (ปัจจุบันช่ือดาว ประมาณ 1,800 ปี มี 7 ท่อน (movement) ประกอบดว้ ยชอ่ื บางดวงยังเป็นภาษาอาหรบั ) โดยเฉพาะ เม่ือกอ่ นคนเชือ่ ว่าดาวทุกดวงรวมทงั้ ดาวเคราะห์7ดวงในระบบสรุ ยิ ะแตล่ ะทอ่ น อย่างยิ่งในช่วงศตวรรษท่ี 10-11 หรือ ดวงอาทติ ย์โคจรรอบโลก แตโ่ คเปอรน์ คิ สั จะแสดงอารมณ์ความรู้สึกแตกต่างกันไป 1,000-1,100 ปีกอ่ น บอกว่าโลกและดาวเคราะห์อื่น ๆ โคจร ตามลกั ษณะเทพเจ้าของดาวเคราะหน์ ้ัน ความก้าวหน้าได้กลับมาสู่ยุโรป เมื่อ รอบดวงอาทิตย์ ซึ่งได้รับการพิสูจน์ว่า มเี รอ่ื งนา่ สนใจคอื เพลงพระราชนพิ นธ์ นกั ดาราศาสตรช์ าวโปแลนดช์ อื่ นโิ คเลาส์ ทฤษฎขี องโคเปอรน์ คิ สั ถกู ตอ้ ง โดยเรม่ิ จาก ในพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร โคเปอร์นิคัส (Nicolaus Copernicus) กาลเิ ลโอ กาลเิ ลอี (Galileo Galilei) ที่ใช้ มหาภมู พิ ลอดลุ ยเดชมหาราชบรมนาถบพติ ร ได้เขียนหนังสือ De revolutionibus กลอ้ งโทรทรรศน์ (กลอ้ งดดู าว) สอ่ งคน้ พบ ในหลวงรัชกาลท่ี 9 ท้ังหมด 79 เพลง orbium coelestium (On the Revolutions ดวงจนั ทรข์ องดาวพฤหสั บดี 4 ดวง เมอ่ื ปี (48 ท�ำ นอง) เปน็ เพลงทมี่ เี นอ้ื รอ้ ง 72 เพลง of the Heavenly Spheres) พิมพ์เมื่อ ค.ศ. 1610 เปน็ หลกั ฐานวา่ ดาวทกุ ดวงไมไ่ ด้ และเพลงบรรเลง 7 เพลง ส�ำ หรบั เพลงทม่ี ี ปี ค.ศ. 1543 เสนอทฤษฎที ปี่ ฏวิ ตั คิ วามเชอื่ โคจรรอบโลก (ดวงจันทร์บริวารของดาว เนอ้ื รอ้ งมี 31 เพลง คดิ เปน็ รอ้ ยละ 43 หรอื ในอดีตก่อนหน้านี้ที่เคยเชื่อว่าโลกเป็น พฤหสั บดนี น้ั โคจรหมนุ รอบดาวพฤหสั บดี เกอื บครง่ึ เปน็ เพลงทมี่ เี นอ้ื หาเกยี่ วกบั ดาว ศูนย์กลางจักรวาล โคเปอร์นิคัสบอกว่า ไมไ่ ด้โคจรรอบโลก) (รวมท้งั ดวงอาทิตย์และดวงจันทร)์ ไม่ใช่ เป็นดวงอาทิตย์ต่างหากที่เป็น หลงั จากสมยั ของกาลเิ ลโอ ดาราศาสตร์ กเ็ จรญิ ก้าวหนา้ ขึน้ เร่อื ย ๆ จนถงึ ปจั จุบัน เพลง Twinkle, Twinkle, Little Star แต่งข้ึนในช่วงท่ีดาราศาสตร์สมัยใหม่ เจริญมาแลว้ ประมาณ 200 ปี มกราคม 2566 45

สาระวทิ ย์ ในศลิ ป์ วริศา ใจดี (ไอซ)ี เด็กสาย(พนั ธุ์)วทิ ยส์ านศิลป์ ชอบเรยี นคณติ ศาสตรแ์ ละฟิสิกส์ สนใจเรือ่ งเก่ียวกบั อวกาศ และสัตว์เล้ยี งตวั จ๋ิว เวลาว่างชอบทำ�งานศลิ ปะ กำ�ลังค้นหาสตู รผสมท่ีลงตวั ระหวา่ งวิทย์กับศลิ ป์ Facebook : I-see Warisa Jaidee Figure Skaters and Kepler’s Laws สััปดาห์์ที่่�ผ่่านมาฉัันได้้มีีโอกาสไปเล่่นสเกตน้ำ�ำ� แข็็ง ในกิจิ กรรมคริสิ ต์ม์ าสของมหาวิทิ ยาลัยั ฉันั รู้้�สึึกว่า่ มันั ยากมากที่่�จะต้้องทรงตััวยืืนอยู่�่บนผิิวน้ำำ��แข็็งสุุดลื่่�น ด้้วยพื้้� นรองเท้้าที่่�เป็็นสัันคล้้ายมีีดเช่่นนี้้� นี่่�เป็็นครั้้�ง แรกของการเล่่นสเกตน้ำ��ำ แข็็งของฉััน จึึงได้้แต่่เอา แขนเกาะขอบลานน้ำ�ำ�แข็็งค่่อย ๆ เดิินไป พลางสอด ส่่ายสายตาดููวิธิ ีกี ารเล่น่ จากคนอื่่น� รอบ ๆ ตัวั แล้ว้ ฉันั ก็็เหลืือบไปเห็็นเพื่่� อนที่่�เป็็นนัักสเกตลีีลากำ�ำ ลัังระบำ�ำ หมุุนตััวติ้้�วอยู่่�บนลานน้ำ��ำ แข็็งอย่่างพลิ้้�ว ฉัันสัังเกต เห็็นอะไรบางอย่่างที่่�น่่าสนใจ เพื่่� อนคนนั้้�นสามารถ ควบคุุมความเร็็วของการหมุุนโดยการหดแขนของ เธอเข้้าและออก ทำำ�ให้้การหมุุนนั้้�นมีีจัังหวะท่่วงท่่าที่่� ช้้าบ้้างเร็็วบ้้างสลัับกัันไปอย่่างสวยงาม ช่่างน่่าทึ่�่ง เสีียจริงิ มกราคม 2566 46

สาระวทิ ย์ ในศลิ ป์ ฉัันกับั เพื่อ�่ นที่่�ลานสเกตน้ำ้ แข็็ง นั่่น� ทำ�ำ ให้ฉ้ ันั นึกึ ถึงึ บทเรียี นเรื่�องโมเมนตัมั ใช่แล้วฉันกำ�ลังพูดถึงกฎการอนุรักษ์โมเมนตัม ในการเคล่ือนท่ีของของวัตถุ เชิงิ มุุม (angular momentum) ใน หนง่ึ ๆ ทห่ี มนุ ไปรอบจดุ ศนู ยก์ ลางทกี่ �ำ หนด จะมคี า่ โมเมนตมั เชงิ มมุ ทเี่ ปน็ ผลคณู คาบเรีียนฟิิสิกิ ส์ก์ ่่อนหน้้านี้้� ของมวล m, ความเร็ว v, และระยะห่างจากจุดศูนย์กลางการหมุน r เขียน หลายคนอาจเคยไดย้ นิ ค�ำ กลา่ วทวี่ า่ “พลงั งาน ออกมาเปน็ สูตรไดค้ ือ L=mvr ไม่สามารถสร้างขึ้นใหม่หรือสูญสลายไปได้ จะ มีก็แต่การเปล่ียนรูปไปเท่านั้น” อย่างเช่นการที่ แสดงการเคลื่�อ่ นที่่เ� ชิิงมุุม พลงั งานศกั ยเ์ ปลย่ี นไปเปน็ พลงั งานจลน์ในจงั หวะ ทรี่ ถไฟเหาะพงุ่ ดงิ่ จากจดุ สงู สดุ ลงสทู่ ต่ี �ำ่ มนั ท�ำ ให้ เกิดความเร็วชวนหวาดเสียวขณะดิ่งลงมา และ นั่นคอื กฎการอนุรกั ษ์พลงั งาน สำ�หรับในวันน้ีเป็นแนวคิดท่ีคล้ายคลึงกัน แต่แทนทจี่ ะเปน็ พลงั งาน เราจะมาพจิ ารณากันที่ โมเมนตมั ของระบบทม่ี กี ารเคลอ่ื นทแ่ี บบหมนุ แทน มกราคม 2566 47

สาระวทิ ย์ ในศลิ ป์ โดยค่า L หรือโมเมนตัมเชิงมุมน้ีมีความสำ�คัญอย่างยิ่งใน กรณีที่เพื่อนนักสเกตของฉันหดแขนสองข้างเข้าหาตัว การพจิ ารณาการเคลอื่ นทเี่ ชงิ มมุ ในปรากฏการณต์ า่ ง ๆ เพราะกฎ ระยะ r ที่วัดจากปลายน้ิวมือของเธอกับจุดศูนย์กลางของการ การอนรุ กั ษ์โมเมนตมั ไดร้ ะบไุ วว้ า่ หากไมม่ แี รงภายนอกมากระท�ำ หมนุ กห็ ดระยะลงดว้ ย ท�ำ ให้ v หรอื ความเรว็ การหมนุ ตอ้ งเพม่ิ ขนึ้ โมเมนตัมของระบบจะมีค่าคงท่ี เพ่ือคงค่า L โมเมนตัมเชิงมุมเดิมไว้ ในทางกลับกันเม่ือเธอ หากหนึง่ ใน 3 คา่ m, v, r เปลย่ี นไป การทจี่ ะใหค้ า่ L คงท่ี กางแขนออก ระยะห่างจากน้ันก็เพิ่มขึ้นและความเร็วการหมุน ค่าอื่น ๆ ย่อมต้องเปลี่ยนไปเพ่ือรักษาสมดุลน้ีไว้ ทีนี้กลับมา กย็ ่อมช้าลง ตามทร่ี ะบุไว้ในสมการข้างตน้ ดูเพื่อนของฉันท่ีเล่นสเกตลีลาอย่างพลิ้วกัน ค่าแรก มวล m ของนักสเกตนั้นคงที่ มีเพยี งสองค่าท่สี ามารถเปลยี่ นไปมาได้คอื ความเรว็ การหมุน v และระยะจากจุดศนู ยก์ ลางการหมนุ r แสดงการหมุนุ ตัวั ของนัักสเกตลีลี าขณะกางแขนและหุบุ แขน แสดงสููตรโมเมนตัมั เชิงิ มุุม หากใครอยากทดลองพิสูจน์ว่าเป็นจริงไหมก็ไม่ต้องไปไกล ถงึ ลานสเกตน�ำ้ แขง็ หากใกลต้ วั มเี กา้ อแี้ บบหมนุ ไดร้ อบกส็ ามารถ ทำ�ตามได้เลย และถ้าหากอยากให้เห็นชัดย่ิงข้ึนก็ให้หาอะไร หนัก ๆ มาถือไว้ท่ีแขนทั้งสองข้าง พร้อมแล้วก็ถีบพื้นให้เก้าอี้ ใหห้ มนุ ต้วิ แล้วลองค่อย ๆ หุบแขนเข้า กางแขนออก คราวนีม้ า สงั เกตดูว่าเกดิ อะไรขึ้นกบั ลกั ษณะการหมุน แต่ถา้ ไมม่ เี ก้าอี้หมนุ ก็หาเส้นเชือกยาวมาเส้นหนึ่ง ผูกลูกบอลหรือวัตถุที่มีนำ้�หนักไว้ ทป่ี ลายเชอื กทง้ั สอง โดยมแี กนกระดาษทชิ ชหู รอื ทอ่ พวี ซี คี น่ั กลาง ไว้ตามรูป ทีนกี้ ็จบั ตรงแกนทิชชหู รือท่อพีวซี ี แลว้ แกว่งเส้นเชอื ก โดยให้ระนาบการหมุนขนานไปกับพ้ืน นึกภาพแบบที่คาวบอย เขาท�ำ กนั นน่ั แหละ ทนี ลี้ องปรบั ความยาวเสน้ เชอื ก (r) ดซู วิ า่ จะเกดิ อะไรข้นึ ! มกราคม 2566 48

สาระวทิ ย์ ในศลิ ป์ แสดงตัวั อย่่างการทดลองที่่ท� ำเองได้้เพื่่อ� พิิสููจน์์กฎการอนุุรัักษ์์โมเมนตัมั เชิิงมุุม จะเหน็ ไดว้ า่ โมเมนตมั เชงิ มมุ นเ้ี กดิ ขน้ึ ไดท้ ว่ั ไปในชวี ติ ประจ�ำ วนั ตรงน้ีโลกจะเคลื่อนที่เร็วขึ้น ส่วนจุดท่ีโลกอยู่ห่างไกลจาก ของเรา และเชื่อหรือไม่ว่าโมเมนตัมเชิงมุมมีบทบาทสำ�คัญมาก ดวงอาทิตยท์ ส่ี ดุ เราเรยี กวา่ aphelion ในเดอื นกรกฎาคม ตรงน้ี ในการท�ำ ความเขา้ ใจวตั ถตุ า่ ง ๆ ในจกั รวาลอกี ดว้ ย พอบอกแบบน้ี โลกจะเคลือ่ นท่ีชา้ ลง ตามกฎอนุรักษ์โมเมนตมั ดังรปู หลายคนอาจจะสงสยั กนั วา่ การทดลองทด่ี ธู รรมดา๊ ธรรมดาพวกน้ี มนั มาเกยี่ วอะไรกบั ระบบสรุ ยิ ะจกั รวาลไดล้ ะน่ี ถา้ เรามองไปรอบ ๆ แสดงตำแหน่ง่ ของโลกในวงโคจรรููปวงรีีรอบดวงอาทิิตย์์ ณ เวลาต่่าง ๆ วตั ถุต่าง ๆ ท่ีลอยเคว้งควา้ งไปในอวกาศทีก่ ว้างใหญก่ ล็ ้วนมกี าร ในรอบปีี หมนุ ต้วิ มาเกย่ี วข้องทง้ั นั้น ไม่วา่ จะเปน็ การโคจรรอบดวงอาทิตย์ ของโลกในระบบสุรยิ ะจักรวาลไปจนถึงกาแล็กซแี ขนเกลียว วัตถุจำ�นวนมากในท้องฟ้าของเรามีการเคลื่อนที่แบบหมุน เข้ามาเก่ียวข้อง น่ันคือเหตุผลท่ีว่าทำ�ไมการเรียนดาราศาสตร์ ต้องไปฝึกเล่นสเกตลีลา เอ้ย ! ต้องศึกษาโมเมนตัมเชิงมุมให้ เขา้ ใจเสยี ก่อน ! เอาละ มาเร่มิ ตน้ ที่โลกของเรากันกอ่ น วงโคจรของโลกรอบ ดวงอาทิตย์น้ันเป็นวงรี โดยมีดวงอาทิตย์อยู่ ณ จุดโฟกัสหนึ่ง น่ันทำ�ให้ขณะที่โลกโคจรไปตามวงโคจรนี้ ระยะห่างระหว่างโลก กับด้วยอาทิตย์ก็จะเปลี่ยนไปตามตำ�แหน่งต่าง ๆ จุดที่โลกมา อย่ใู กล้ดวงอาทติ ยท์ ่ีสุดเราเรียกวา่ perihelion ในเดือนมกราคม มกราคม 2566 49

สาระวทิ ย์ ในศลิ ป์ ในรปู จะเทยี บเหน็ กนั อยา่ งชดั เจนเลยวา่ ในระยะเวลา 1 เดอื น ของดาวเคราะห์ขณะที่มันเคลื่อนไปตามวงโคจรมีค่าไม่คงที่ โลกที่อยู่ใกล้ดวงอาทิตย์จะเดินทางไปได้ระยะทางไกลกว่าใน โดยเปลี่ยนไปตามระยะห่างระหว่างดาวเคราะห์กับดวงอาทิตย์ วงโคจร เม่ือเทียบกับตอนที่โลกอยู่ไกลดวงอาทิตย์ และน่ัน เพ่ือรักษาสมดุลให้พื้นที่ที่กวาดไปในเวลาที่เท่ากันน้ันมีค่าเท่ากัน หมายถงึ ความเรว็ (ระยะทางทเี่ ดนิ ทางไปไดต้ อ่ หนว่ ยเวลา) ของโลก เสมอ เปล่ียนไปตามระยะห่างของเราจากดวงอาทิตย์ซ่ึงเป็นศนู ยก์ ลาง เมอ่ื ดาวเคราะหเ์ ขา้ ใกลด้ วงอาทติ ยม์ าก ดว้ ยระยะหา่ งทส่ี นั้ ลง การหมุน ธันวาคมถึงมกราคมก็เหมือนตอนนักสเกตหดแขน ระยะการเดินทางต้องมากขึ้นเพ่ือให้พื้นท่ีรวมแล้วเท่ากับเม่ือ เข้า จึงหมุนเร็วข้ึน ส่วนจากมถิ นุ ายนถงึ กรกฎาคมก็เหมอื นตอน ดาวเคราะหอ์ ยหู่ า่ งไกลจากดวงอาทติ ย์ ในรปู ตรงสว่ นแรเงาสเี ทา นกั สเกตกางแขนออก จึงหมนุ ชา้ ลง เราจะเห็นว่าเส้ียวช้ินส่วนของวงรีที่สั้นแต่กว้างจะมีพื้นท่ีเท่ากับ ปรากฏการณ์เชิงฟิสิกส์น้ียังเป็นอีกหน่ึงตัวอย่างของผล เสย้ี วชนิ้ สว่ นของวงรที ย่ี าวแตแ่ คบ (คดิ เทยี บงา่ ย ๆ กเ็ วลาเราเทน�ำ้ ของอกี กฎส�ำ คญั ในดาราศาสตร์ นน่ั กค็ อื กฎการเคลอ่ื นทด่ี าวเคราะห์ ใสแ่ ก้วทรงเตย้ี แต่ฐานกว้าง กบั แกว้ ทรงสงู แต่ฐานแคบ ปรมิ าณ ของเคปเลอร์ (Kepler's laws of planetary motion) ทค่ี ณุ โยฮนั เนส น้ำ�ก็จะพอ ๆ กนั ) เคปเลอร์ (Johannes Kepler) นักดาราศาตร์ชาวเยอรมัน ไดอ้ ธิบายไวเ้ มื่อปี พ.ศ. 2152 มที งั้ หมด 3 ขอ้ ดว้ ยกนั ดังน้ี ข้อหน่ึง : ดาวเคราะห์แต่ละดวงโคจรรอบดวงอาทิตย์ใน วงโคจรรูปวงรี โดยดวงอาทิตย์อยู่ตรงตำ�แหน่งหน่ึงในจุดโฟกัส ของวงรนี นั้ ๆ นนั่ หมายถงึ ระยะหา่ งจากดาวเคราะหถ์ งึ ดวงอาทติ ย์ ไม่ใช่ค่าคงที่ แต่เปลี่ยนไปตามตำ�แหน่งของดาวเคราะห์ใน วงโคจรรีนัน้ ๆ ประกอบคำอธิิบายกฎข้้อหนึ่่ง� ของเคปเลอร์์ ประกอบคำอธิิบายกฎข้อ้ สองของเคปเลอร์์ ด้วยเหตุนี้จึงส่งผลให้ดาวเคราะห์เดินทางเร็วขึ้นเมื่ออยู่ใกล้ ดวงอาทิตย์กว่าตอนที่อยู่ห่างไกล และน่ีเป็นผลมาจากกฎการ อนรุ ักษ์โมเมนตมั เชงิ มมุ ที่ได้อธบิ ายไว้ข้างต้น ข้อสาม : ความสัมพันธ์ระหว่างระยะห่างจากจุดศูนย์กลาง การโคจรกบั ความเรว็ ของวตั ถนุ ้ี อธบิ ายในเชงิ คณติ ศาสตร์ได้โดย เคปเลอรค์ น้ พบวา่ ก�ำ ลงั สองของ P คาบการโคจรของดาวเคราะห์ รอบดวงอาทิตย์นั้น แปรผันตรงกับกำ�ลังสามของระยะ a หรือ เท่ากับคร่งึ แกนเอกของวงรี (semi-major axis) ข้อสอง : เมื่อลากเส้นเชื่อมดาวเคราะห์กับดวงอาทิตย์ กล่าวคือ ระยะเวลาท่ีใช้ในการโคจรรอบดวงอาทิตย์ครบ จะพบว่าพ้ืนท่ีท่ีเส้นน้ันกวาดครอบคลุมไปขณะที่ดาวเคราะห์ รอบนั้นจะยาวขึ้นเมื่อระยะห่างจากดวงอาทิตย์เพ่ิมมากขึ้น ซึ่งมี เคลื่อนทร่ี อบดวงอาทติ ย์ ณ ช่วงเวลาเทา่ ๆ กัน ย่อมเท่ากนั ดว้ ย หลักฐานเป็นดาวเคราะห์ช้ันนอกที่ไกลจากดวงอาทิตย์กว่าโลก ไมว่ า่ ดาวเคราะหจ์ ะอยู่ ณ ต�ำ แหนง่ ใด ๆ กต็ าม กลา่ วคอื ความเรว็ มกราคม 2566 50