ວິ-ທະ-ຍາ-ສາດ-ທຳ-ມະ-ຊາດ

ແມ່ມາປະສົມໃສ່ກັນ. ຜົນຂອງການທົດລອງເຫັນວ່າລູກຮຸ່ນທີໜ່ຶງ F1 ທ່ີເກີດມາລ້ວນແຕ່ເປັນໝາກຖ່ົວທີ່ມີເມັດ ກ້ຽງທັງໝົດ ດງັ່ ແຜນວາດການປະສມົ ພນັ ຕ່ໄປນີໍ້: ຮນຸ່ ພ່ິແມ່ ( P ): (AA) ແກ່ນກຽ້ ງ x (aa) ແກ່ນຊາ ຈຸລງັ ສບື ເຊື້ໍອ (G): A a ລກູ ຮນຸ່ ທີໜິຶງ່ (F1): (Aa); [A] ແກ່ນກ້ຽງ= 100% ຈາກແຜນວາດຂາ້ ງເທິງສະຫຼຸບໄດ້ວາ່ : ເມອ່ ມີການປະສມົ ພນັ ລະຫວາ່ ງພ່ ແລະແມ່ບ່ລິສດຸ ຕ່າງກັນພຽງໜ່ຶງລກັ ສະນະ ລູກຊອດຮຸ່ນທີໜຶ່ງ F1 ລ້ວນແຕ່ມີລັກສະນະຄກັບພ່ ຫຼ ແມ່. ແຕ່ເນ່ອງຈາກລັກສະນະຂອງຝ່າຍໜ່ຶງເດັ່ນຈຶ່ງ ສາມາດທັບຖົມ່ ຝ່າຍໜງ່ຶ ໄດສ້ າເລັດ ດງັ່ ນໍ້ນັ , ຈງ່ຶ ປາກດົ ອອກໃຫເ້ ຫັນພຽງຝ່າຍທເ່ີ ດນ່ັ ເຊິ່ງເອີໍ້ນວ່າ: ກົດເກນທ່າເດັນ່ . ເມນເດລ ສບຕ່ທົດລອງໂດຍເອົາເມັດ ຫຼແກ່ນຖົ່ວກ້ຽງຂອງລູກຊອດຮຸ່ນທີໜ່ຶງ F1 ໄປປູກແລ້ວໃຫ້ມນັ ປະສົມ ລະອອງເກສອນເອງ, ເມັດຖົ່ວຂອງຮຸ່ນລູກຊອດທີສອງ F2 ຈະກາຍເປັນຖົ່ວເມັດກ້ຽງ ແລະຊາ. ຈາກການທົດ ລອງແບບນ້ີໍເຫັນວ່າລັກສະນະລັບບ່ປາກົດອອກຢູ່ໃນລູກຊອດຮຸ່ນທີໜຶ່ງ F1 ແຕ່ປາກົດອອກຢູ່ໃນລູກຊອດຮຸ່ນທີ ສອງ F2 ດງັ່ ນນ້ັໍ , ຈຶງ່ ເອນໍີ້ ວ່າ: ປາກດົ ການແຍກລັກສະນະທີ່ມລີ ັກສະນະແບບຮບູ ບ່ຄກນັ . ຮຸ່ນພິ່ແມ່ F1: ( Aa )ເມັດກ້ຽງ x ( Aa )ເມັດກຽ້ ງ ຈລຸ ງັ ສືບເຊື້ໍອ F1: Aa Aa ລູກຮນຸ່ ທສີ ອງ F2: ( AA ) ( Aa ) ( Aa ) ( aa ) [A] [A] [A] [a] ເມັດກຽ້ ງ ເມດັ ກ້ຽງ ເມດັ ກ້ຽງ ເມດັ ຊາ ຈາກແຜນວາດນີ້ໍສະແດງໃຫ້ເຫນັ ວ່າມີ 2 ແບບຮູບດ້ວຍອດັ ຕາສ່ວນ 3 ເມດັ ກ້ຽງຕ່ 1 ເມັດຊາ 3 [A]= 75% 4 ເດນ່ັ ແລະ 1 [a]=25% ລັບ). ມີ 3 ແບບແຊນດ້ວຍອດັ ຕາສວ່ ນ: 1 (AA), 2 (Aa) ແລະ 1 (aa). 4 44 4 ການປະສົມພັນຂ້າງເທິງເປັນການປະສົມພັນທ່ີເມນເດລພິຈາລະນາໜຶ່ງລັກສະນະ ເຊິ່ງເອ້ີໍນວ່າ: ການປະສົມພັນ ໜ່ຶງຄູ່ລັກສະນະ (Monohybrid) ໂຈດຕົວຢ່າງ: ລູກຊາຍຂອງຄອບຄົວໜ່ຶງມີລັກສະນະເປັນຄົນຫູຕີບ (ຫູພັບລົງ) ແຕ່ຊາຍຄົນນັໍ້ນບ່ຮູ້ວ່າຕົນເອງ ເປັນມາໃດຈງັ ໃດແລວ້ ລາວຈ່ຶງມຂີ ໍ້ສງົ ໄສວາ່ ພ່ແມ່ຂອງລາວຕ້ອງມີຜໃູ້ ດຜູ້ໜງ່ຶ ເປນັ ຫຕູ ີບ. ຈ່ົງການດົ ແບບແຊນຂອງພ່ ແມຊ່ າຍຄນົ ນັນ້ໍ . ການົດໃຫແ້ ຊນ B ເປັນລກັ ສະນະຫຕູ ບີ (ເດັ່ນ) ການົດໃຫແ້ ຊນ b ເປນັ ລັກສະນະຫທູ າມະດາ (ລັບ) ກລະນີທີ 1 ຮນຸ່ ພິ່ແມ່ ( P ): (BB) ຫຕູ ບີ x (bb) ປກົ ກະຕິ ຈຸລງັ ສບື ເຊ້ອືໍ (G): B b ລກູ ຮນຸ່ ທີໜງິຶ່ (F1): (Bb); [B] ຫູຕbບີ = 100% ກລະນທີ ີ 2 ຮນຸ່ ພິ່ແມ່ ( P ): (Bb) ຫຕູ ີບ x (bb) ປກົ ກະຕິ ຈຸລງັ ສບື ເຊື້ອໍ (G): B b b (Bb); (bb) ແບບຢີນ ລກູ ຮນຸ່ ທໜີ ງິ່ຶ (F1): b [B] [b] ແບບຮູບ 51 b

ຕອບ: ພ່ຂອງລາວເປນັ ຄົນຫູຕີບມີແບບແຊນ (BB) ຫຼ (Bb) ກົດເກນຜັນແຍກລັກສະນະກບັ ການສ້າງຈລຸ ງັ ສືບເຊືໍ້ອ ເວລາທມ່ີ ີການສ້າງຈຸລງັ ສບຢີນຈະແຍກອອກຈາກກນັ ໃນສະພາບທ່ີເຄີຍສາພັນກັນເປນັ ຄູດ່ ງ່ັ ທໄີ່ ດກ້ າ່ ວມາ ເບອໍ້ ງຕົໍ້ນ ສະນໍ້ັນ, ເວລາທ່ີສ້າງຈຸລງັ ສບເຊໍ້ອຈຸລັງຢີນໜງຶ່ ຈຶ່ງມຟີ ອກາດສະແດງອອກເມອ່ ເກດີ ການຮ່ວມກຸ່ມຄນໃໝ່ (ກົດເກນ ທີ 2). ການຊອກຫາຈຸລງັ ສບເຊອ້ໍ ກເປນັ ວິທໜີ ງ່ຶ ທີ່ເຮດັ ໃຫເ້ ຂ້ໍາົ ໃຈກົດເກນຜນັ ແຍກ. ວິທີການທີ່ນິຍົມໃຊ້ໃນການຊອກຫາຈຸລັງສບເຊໍ້ອຄການຄານວນຈາກສູດ ແລະລະບົບການຕ່ກ່ິງ (branching system). Branching system ເປັນວິທທີ ີ່ສະດວກ ແລະແນນອນ ໂດຍສະເພາະແມ່ນຢີນໂນ ໄທດ໌ ທ່ີມີຢີນຫຼາຍຄູ່. ວິທີນໍ້ີເລີ່ມຈາກການເອົາຢີນແຕ່ລະຄູ່ໃນຢີໂນໄທດ໌ ມາແຍກໃຫ້ຢູ່ໃນສະພາບດ່ຽວ ແລະ ໃຊ້ຢີນໂຕທາອິດທີ່ຢຄ່ໃນສະພາບດຽ່ ວເປັນຢີນຕ້ັໍງຕໍນ້ົ ແລ້ວນາຢີນຄູ່ຖດັ ໄປຕກ່ ັນເປັນກ່ິງໄປເລ່ອຍໆຈົນຄົບຢີນທຸກ ຄູ່ຂອງຢີໂນໄທດ໌ 2) ກດົ ເກນເກນຮວ່ ມກຸ່ມຄືນໃໝຢ່ າ່ ງອິດສະຫະ (Law of Independent Assortment) ຫຼັງຈາກທີ່ ເມນເດລ ໄດ້ສຶກສາລັກສະນະຂອງຖ່ົວຍັດ ເທ່ອລະລກສະນະຈົນຄົບຈານວນ 7 ລັກສະນະແລ້ວ ທາ່ ນໄດ້ຄວາມສາພັນລະຫວາ່ ງລກັ ສະນະທາງກາມະພັນ 2 ລັກສະນະ ຫຼດໄີ ຮບຣີດ (dihybrid cross) ແລະຍັງ ເຮັດໃຫ້ທ່ານຄໍ້ົນພົບກົດເກນທີ 2 ເຊິງ່ ມີໃຈຄວາມຄ: ໃນການສ້າງຈຸລັງສບພນັ ນ້ນັໍ ຢນີ ສະພາບໃດສະພາບໜ່ຶງ (ແອ ລີລ) ຂອງຢີນຄູ່ໜ່ຶງຈະເຂໍົ້າສູ່ຈຸລັງສບພັນດຽວກັນກັບຢີນໃນສະພາບໃດສະພາບໜຶ່ງ (ແອລີລ) ຂອງຢີນອີກຄູ່ໜຶ່ງ (ຢີນຄູ່ອ່ນ) ໄດ້ຢ່າງອິດສະຫຼະ ຈ່ຶງເອໍີ້ນວ່າກົດເກນຮ່ວມກຸ່ມໃໝ່ຢ່າງອິດສະຫຼະ. ທ່ານໄດ້ທົດລອງປະສົມພັນຖົ່ວ ຍັດສອງເຊ້ໍອບ່ລິສຸດຕ່າງກັນດ້ວຍສອງຄູ່ລັກສະນະຄ: ເມັດກ້ຽງກ້ຽງສີເຫຼອງກັບເມັດຊາສີຂຽວ ຜົນປາກົດວ່າ ລກູ ຊອດຮຸ່ນທໜີ ຶ່ງ F1 ເປັນເມັດກ້ຽງສີເຫຼອງທງັ ໝົດ ເມອ່ ສບຕ່ເອົາລູກຊອດ F1 ໄປປກູ ຈະໄດ້ລູກຊອດ F2 ຈາ ນວນ 556 ເມັດທ່ີມີ 4 ແບບຮູບຄ: ເມດັ ກ້ຽງສີເຫຼອງມີ 315ເມັດ, ເມັດຊາສີເຫຼອງ 101ເມັດ, ເມັດກຽ້ ງສີຂຽວ 108 ເມດັ ແລະເມັດຊາສີຂຽວ 32 ເມັດ. ແຊນ A ການົດລັກສະນະຖ່ວົ ເມັດກ້ຽງ (ເດັ່ນ) ແຊນ B ການົດລັກສະນະຖ່ວົ ເມດັ ສີເຫອຼ ງ (ເດນັ່ ) ແຊນ a ການດົ ລັກສະນະຖ່ວົ ເມດັ ຊາ (ລັບ) ແຊນ b ການດົ ລັກສະນະຖວ່ົ ເມດັ ສີຂຽວ (ລັບ) P: ( AABB )ເມັດກຽ້ ງສີເຫອຼ ງ x ( aabb ) ເມດັ ຊາສຂີ ຽວ ຈຸລັງສບພນັ G : AB aB F1: ( AaBb ); [AB] ເມັດກຽ້ ງສີເຫອຼ ງ100% F1 x F1 F2 (AaBb) x (AaBb) ຈຸລັງສບພນັ F1: AB aB AB aB F2 ab 5a2B ab BaB

AB Ab Ab ab AB (AABB) (AABb) (AaBB) (AaBb) [AB] [AB] [AB] [AB] Ab (AABb) (AAbb) (AaBb) (Aabb) [AB] [Ab] [AB] [Ab] aB (AaBB) (AaBb) (aaBB) (aaBb) [AB] [AB] [aB] [aB] ab (AaBb) (Aabb) (aaBb) (aabb) [AB] [Ab] [aB] [ab] ຈາກຕາຕະລາງເຮົາໄດ້ 9 ແບບແຊນ (Genotype) ແລະ 4 ແບບຮບູ (Phenotype) ດິງ່ັ ນໍ້:ີ ແບບແຊນ ແບບຮບູ 1) (AABB) ມີ 1/16 [AB] ມີ 9/16 ເມດັ ກຽ້ ງສີເຫຼອງ = 315 ເມັດ 2) (AABb) ມີ 2/16 3) (AaBB) ມີ 2/16 4) (AaBb) ມີ 4/16 5) (AAbb) ມີ 1/16 [Ab] ມີ 3/16 ເມັດກຽ້ ງສີຂຽວ = 108 ເມັດ 6) (Aabb) ມີ 2/16 7) (aaBB) ມີ 1/16 [aB] ມີ 3/16 ເມດັ ຊາສີເຫອຼ ງ = 101 ເມດັ [ab] ມີ 1/16 ເມດັ ຊາສີຂຽວ 32 ເມດັ 8) (aaBb) ມີ 2/16 9) (aabb) ມີ 1/16 ການປະສົມພັນລະຫວ່າງພແ່ ມ່ຕ່າງກັນສອງຄູ່ລັກສະນະຢູ່ລູກຊອດ ຮຸ່ນທີສອງ F2 ມີ 9 ແບບແຊນຕາມ ອດັ ຕາສວ່ ນ 1:2:2:4:1:2:1:2:1 ແລະ ມີ 4 ແບບຮູບຕາມອດັ ຕາສ່ວນ 9:3:3:1 ໂຈດຕົວຢ່າງ: ໃນຈາພວກຖົ່ວ ແຊນ T ການົດລກັ ສະນະຕໍ້ົນສງູ S ການົດລັກສະນະຝັກຍາວ ແຊນ t ການົດລກັ ສະນະຕນ້ໍົ ເຕ້ຍ s ການົດລກັ ສະນະຝັກສນໍັ້ - ເພິ່ນປະສົມພັນ ຖ່ົວຕົໍ້ນສູງຝັກຍາວ ກັບ ຖ່ົວຕ້ໍົນເຕ້ຍ ຝກັ ສໍ້ັນ ທງັ ສອງເປັນເຊອໍ້ ບລ່ ິສດຸ ໃສ່ກັນກັນ ຮນຸ່ ລູກ F1 ລວ້ ນແຕເ່ ປນັ ຕນໍົ້ ສູງຝກັ ຍາວທັງໝົດ 100% ຖາມວາ່ ຖາ້ ເອາົ ຖົວ່ ຮຸ່ນ F1 ປະສົມພນັ ກັນເອງ ລກູ ຮຸ່ນ F2 ຈະເປນັ ແນວໃດ? - ຈົ່ງບອກແບບແຊນ ແລະແບບຮູບຂອງຕົໍ້ນຖົ່ວໃນແຕ່ ລະຮຸ່ນ ພ້ອມທັງສະແດງແຜນວາດການປະສົມພັນມາພ້ອມ. (ຄັດຈາກຕ່າລາແບບຮຽນຊີວະຊນ້ໍັ ມັດທະຍມົ ປີທີ 7 ສະບບັ ຊ່ວົ ຄາວ 2010) ຮຸ່ນພ່ແມ່ P = (TTSS) x (ttss) ຈລຸ ັງສບພນັ G = TS x t ຮນຸ່ ລູກ F1 = s [ TS ] ຕໍົ້ນສງູ ຝກັ ຍາວ= 100% ( TtSs ) F1 x F1 = ( TtSs ) x ( TtSs ) ແບບແຕກແໜງ ລັກສະນະຂອງຝັກ (Ss x Ss) ລກັ ສະນະຂອງຕໍນ້ົ (Tt x Tt) 53

1/4 (TT); 2/4(Tt); 1/4(tt) 1/4 (SS); 2/4(Ss); 1/4(ss) 3/4 [T] 1/4 [t] 3/4 [S] 1/4 [s] ແບບແຊນ (Genotype) ແບບຮບູ (Phenotype) 1/4(SS) = 1/16 (TTSS) 3/4 [S]= 9/16[TS] ຕ້ໍົນສູງຝັກ ▪ 1/4 (TT) 2/4(Ss) = 2/16 (TtSS) ຍາວ 1/4(ss) = 1/16 (TTss) 3/4 [T] 1/4 [s]= 3/16[Ts] ຕົໍ້ນສູງຝັກສນ້ໍັ ▪ 2/4(Tt) 1/4(SS) = 2/16 (TtSS) 2/4(Ss) = 4/16 (TtSs) 1/4(ss) = 2/16 (Ttss) 1/4(SS) = 1/16 (ttSS) 1/4 [t] 3/4 [S]= 3/16[tS] ຕໍົ້ນເຕຍ້ ຝັກຍາວ 2/4(Ss) = 2/16 (ttSs) 1/4 [s]= 1/16[ts] ຕ້ນົໍ ເຕຍ້ ຝັກ ▪ 1/4(tt) ສນໍ້ັ 1/4(ss) = 1/16 (ttss) 3. ພະຫແຸ ອລລລີ ຫມື ລັ ທໂີ ພແອລລີລ (Multiple Alleles) ຈານວນແບບຢນີ ທີເ່ ປັນໄປໄດຂ້ ອງມິວທິໂພລແອລລີລ ແຕກຕາ່ ງກັນໄປຕາມແອລລີລທີ່ທີຢໃູ່ ນມວິ ທີໂພລແອລ ລລີ ນນໍັ້ ໆ. ໃນການຊອກຫາຈານວນແບບຢນີ ຂອງການສບເຊໍອ້ ທເີ່ ປັນພະຫແຸ ອລລລີ ສາມາດຄານວນໄດ້ຈາກສດູ : ������(������+������) Gynotype = ������ n ແມນ່ ຈານວນແອລລີລໃນພະຫຸແອລລລີ ຊດຸ ໜຶ່ງ ຍົກຕົວຢ່າງ: ສີຂນົ ຂອງກະຕາ່ ຍມີ 4 ແອລລລີ ດງ່ັ ຈຶງ່ ມຈີ ານວນແບບຢນີ ເທ່ົາ ������ (������+������) = 10 ແບບຢີນ ������ 1) ມວິ ທິໂພລແອລລີລຄວບຄຸມໝເູ່ ລອື ດ ABO ເລອດປະກອບດ້ວຍພາກສ່ວນຕ່າງໆທສີ່ າຄນັ ດັງ່ ນ້ີໍ: 1) ສວ່ ນທ່ເີ ປນັ ຈລຸ ງັ ມີ 3 ພາກສ່ວນ - ເມັດເລອດແດງ (red blood cell or erythrocyte) - ເມັດເລອດຂາວ (white blood cell or leucocyte) - ເກດັ ເລອດ (platelet or thrombocyte) 2) ສ່ວນທີ່ເປັນນໍ້າເລອດ ເປັນສ່ວນທ່ີບັນຈຸບັນດາທາດສານໂປຣຕິນຊັບຊ້ອນ, ອາຊິດອາ ມີນ, ຄາຣ໌ໂບໄຮເດຣດ: ໄຂມັນ: ເກອແຮ່, ນ້ໍາ, ທາດການຕ້ານ (antibody). ໂປຣຕິນທ່ີຢຄ່ໃນນ້ໍາ ເລອດມີຫຼາຍຊະນິດເຊັ່ນ: ໄຟບຣີໂນເຈນ (fibrinogen), ອານຟາ,ເບຕາ,ກຣາມາ ໂກລບູລິນ (α, β, γ globulin), ແອລບູມີນ (albumin) ແລະລີໂປໂປຣຕິນ (lipoprotein). ຖ້າແຍກສ່ວນ 54

fibrinogen ອອກຈາກກນ້ໍາເລອດ ຈະໄດ້ສ່ວນທ່ີເອ້ໍີນວ່າ ຊີຣາ (serum) ແລະ serum ຈະມີ ແອນລຕີບ່ດີ (Antibody) ຢູ່ນາ. ສາລັບຢຜູ່ ໍ້ິວໜ້າຂອງຈຸລັງເມັດເລອດແດງຈະມີແອນຕເີ ຈນ (Antigen) ເຊິງ່ ເປນັ ທາດປະສມົ ລະຫວາ່ ງໂປຣຕິນ ແລະນ້ໍາຕານ (mocopolysacharide) ຊະນິດຕ່າງໆຢູ່ເປັນຈານວນຫຼວງຫຼາຍ ແລະສາມາດທ່ີຈະແຍກເມັດ ເລອດແດງ ແລະຊີຣາ ອອກຈາກກັນໄດ້ ດ່ັງນໍ້ັນ, ເມອ່ ນາຈຸລັງເມດັ ເລອດແດງຂອງຜູ້ໜ່ງຶ ໄປປະສົມກບັ ຊີຣາຂອງອີກ ຄນົ ໜ່ຶງ ຜນົ ທເີ່ ກີດຂໍຶ້ນເປນັ ໄປໄດ້ໃນ 2 ທາງຄ: ທາງໜ່ຶງເມັດເລອດແດງຈະກະຈາຍໃນຊີຣາ (ຕາມປົກກະຕິ). ອີກ ທາງໜ່ຶ ງເມັດເລອດແດງຈະລວມຕົວກັນຕົກພຶກໃນຊີຣາ ເຮັດໃຫ້ເລລອດແຂງຕົວ ເອ້ີໍນປາກົດການນ້ໍີວ່າ ປະຕກິ ິລິຍາແອກກູຕແີ ນເຊິນ (agglutination reaction) ໃນປີ 1901 ທ່ານ K. Lansteiner ນກັ ຊີວະຊາວຣັດເຊຍໄດ້ແບ່ງໝວດເລອດຂອງຄົນເຮົາອອກເປັນ 4 ໝວດ ໂດຍອີງໃສ່ປະຕິກິລິຍາເປັນເລອດກ້າມຂອງເມັດເລອດແດງ ເຊິ່ງເກີດຈາກແອນຕີເຈນ (Antigene) ທີ່ມີເມັດ ເລອດແດງ ແລະພູມຕ້ານທານຢູ່ໃນເຊຣອມ. ໝວດເລອດທງັ 4 ມອີ ງົ ປະກອບຄ: ໝວດ ອງົ ປະກອບຂອງເລືອດ ປະຕິກລິ ິຍາກາຍຕ້ານ ຊ້ແໍີ ຈ້ງ: ເລືອດ Antigene Antibody AB A AB +- + ເກດີ ປະຕິກິລິຍາການກາ້ ມຂອງ B BA -+ ເມັດເລອດແດງ. AB AB - ++ - ບ່ເກີດປະຕກິ ລິ ິຍາການກ້າມຂອງ O - AB -- ເມດັ ເລອດແດງ. ປະຕິກິລິຍາການຕົກພຶກ ຫຼປະຕິກິລິຍາການກ້າມຂອງເມັດເລອດແດງ ຈະເກີດຂຶ້ໍນໄດ້ກຕ່ເມ່ອAntigen ແລະ Antibody ເປັນຊະນິດດຽວກັນເຊັ່ນ: Antigen A ເກີດປະຕິກິລິຍາກັບ Antibody A ຫຼ Antigen B ເກີດປະຕິກິລິຍາກັບ Antibody B ຈະເກີດປະຕິກິລິຍາການກ້າມຂອງເມັດເລອດແດງ ດ່ັງນ້ັໍນ, ແຕ່ລະຄົນຈະມີ Antigen ແລະ Antibody ຕ່າງກັນ. ກ ລ ະນີ ກ ານ ສ່ົ ງເລ ອ ດ ໃຫ້ ກັ ບ ຄົ ນ ເຈັ ບ ຈ າເປັ ນ ຕ້ ອ ງຫີຼ ກ ລ ຽ ງ ປະຕິກິລິຍາການກ້າມຂອງເມັດເລອດແດງທ່ີຈະເກີດຂ້ຶໍນໄດ້ ແລະຈະເຮັດໃຫ້ຄົນເຈັບເສຍຊີວິດໄດ້ ຫາກມີຄວາມ ຜິດພາດໃນການໃຫເ້ ລອດ. ວິທີການໃຫ້ເລອດທ່ີປອດໄພທີສ່ ຸດຄການໃຫ້ເລອດຈາກຄົນທ່ີມີໝວດເລອດດຽວກັນ ແຕ່ຖ້າມີຄວາມຈາເປັນໃນການໃຫ້ເລອດຕ່າງໝວດກສາມາດໃຫ້ໄດ້ ດງັ່ ແຜນວາດ ດ່ງັ ນີ້ໍ: O A B AB O - ++ + A ++ - ++ + B ++ ++ - + AB ++ ++ ++ - ++ ເກີດປະຕິກລິ ິຍາການກ້າມຂອງເມດັ ເລອດແດງຂ້ັໍນຮ້າຍແຮງ + ເກີດປະຕິກິລິຍາການກາ້ ມຂອງເມັດເລອດແດງ ແຕບ່ ຮ່ ້າຍແຮງ - ບເ່ ກີດປະຕກິ ິລິຍາການກ້າມຂອງເມດັ ເລອດແດງ. ຈາກແຜນວາດ ແລະຕາຕະລາງ ເຮົາສາມາດສະຫຼຸບໄດ້ວ່າ: ໝວດເລອດ O ເປັນຜູ້ໃຫ້ທຸກໝວດ ແຕ່ບ່ ສາມາດຮັບຈາດໝວດເລອດອ່ນໄດ້ ເອໍ້ີນວ່າ ໝວດຜູ້ໄຫ້ (Universal donor) ແລະ ໝວດເລອດAB ເປັນໝ ວດເລອດທຮ່ີ ບັ ທຸກຈາກໝວດ ແຕບ່ ່ສາມາດໃຫຜ້ ູ້ອ່ນໄດ້ ເຊງ່ິ ເອີ້ນໍ ວ່າ ໝວດຜຮູ້ ບັ (Universal recipient). ໃນປີ 1925 ທ່ານ F. Berstein ໄດ້ສະເໜີວ່າ: ໃນໝວດເລອດຂອງຄົນເຮົາ A O B ຄວບຄຸມມດ້ວຍ ການເຂໍົາ້ ຄູ່ຢນີ ທ່ເີ ປນັ ແອລລີລທັງໝດົ 3 alleles ຄ IA, IB ແລະ i. ເມອ່ ຊອກຫາຈານວນໂດຍອງີ ສູດມີລທີໂພແອລລີລຈະໄດ້ ������ (������+������) = 6 ແບບຢນີ ແລະ 4 ແບບຮບູ ������ 55

ແບບຢີນ ແບບຮບູ ໝວດເລືອດ (IAIA) [A] A (IAIO) ືຫຼ (IAi) [A] A (IBIB) [B] B (IBIO) ຫືຼ (IBi) [B] B (IAIB) [AB] AB (IOIO) ຼືຫ (ii) [O] O ກາມະພັນຂອງໝວດເລອດ ABO ນາໄປໃຊ້ປະໂຫຍດໃນການຕັດສິນຢນຢັນຄວາມເປັນພ່ລູກກັນໄດ້ ເຊນ່ັ : ຖ້າພ່ມໝີ ວດເລອດ AB ແມມ່ ີໝວເລອດ O ລກູ ຈະມພີ ຽງໝວດເລອດ A ຫຼ B ເທ່ົານນ້ັໍ ບສ່ າມາດເປັນໝ ວດເລອດອ່ນໄດ້. ຕົວຢາ່ ງ 1: ພມ່ ໝີ ວດເລອດ O ແລະ ແມໝ່ ວດເລອດ B ລູກເກດີ ມາຈະມີໝວດເລອດໃດແດ່? ການົດໃຫ້: ໝວດເລອດ O ມແີ ບບຢີນ (IOIO) ຫຼ ii ໝວດເລອດ B ມີແບບຢນີ (IBIB) ແລະ (IBIO) ກລະນໝີ ວດເລອື ດຂອງແມ່ມີແບບຢນີ IBIB ລກູ ຈະເປນັ : P : (ii) x (IBIB) G: i IB F1= (IBi) = [B] ລູກມໝີ ວດເລອດ B ກລະນໝີ ວດເລືອດຂອງແມ່ມີແບບຢີນ IBIO ຫື IBi ລກູ ຈະເປັນ: P : (ii) x (IBi) G: i x F1 = Ii (IBi) (ii) B [B] [O] ລູກມທີ ັງໝວດເລອດ B ແລະ O ຕົວຢ່າງ 2: ຖ້າພ່ແມມ່ ີໝວດເລອດ AB ແລະ O ລູກເກີດມາຈະມີໝວດເລອດ A ແລະ B ແນວລະ ເຄິງ່ ຈະບມ່ ີໂອກາດເປນັ AB ແລະ O ເລີຍ P : (IAIB) x (ii) G : IA IB x i F1= B (IAi) (IBi) B [A] [B] ລກູ ມີໝວດເລອດ A ແລະ B ເທົ່ານ້ັໍນ 2) ໝວດເລອື ດໃນລະບົບເຣຊຸສ (Rhesus) ໃນປີ 1940 ທ່ານ K.Lansteiner ແລະ A.S Weiner ໄດ້ຄໍ້ົນພົບແອນຕເີ ຈນ (antigen) ຊະນິດ ໃ ໝ່ຂອງຄົນອີກຊະນິດໜ່ຶງຄແອນຕີເຈນ Rh ເຊ່ິງໃນຊີຣາຂອງຄົນປົກກະຕິຈະບ່ມີແອນຕີບ່ດີຂອງເລອດໝູ່ນີໍ້ . ການທົດສອບເຮັດໄດ້ໂດຍການສັກເລອດຂອງລີງຊະນິດໜຶ່ງ (Rhesus monkey, Macaca rhesus) ເຂໍ້ົາ ໄປໃນກະຕ່າຍແລ້ວກະຕ່າຍຈະສ້າງແອນຕີບ່ດີ (antibody) ຂຶໍ້ນມາ ເມ່ອນາແອນຕີບ່ດີນ້ໍີໄປທົດສອບກັບເລອດ ຂອງລີງ Rhesus ພົບວ່າ ເກີດປະຕິກິລິຍາການກ້າມຂອງເມັດເລອດແດງຂຶ້ໍນ ສະແດງວ່າເມັດເລອດແດງຂອງລີງ Rhesus ມີແອນຕເີ ຈນ Rh ຢ່ນູ າ. ເມອ່ ເອົາແອນຕີບ່ດຈີ າກກະຕາ່ ຍ (ຊະນດິ ດຽວກັນ) ໄປທົດສອບກບັ ຄົນກພົບ 56

ວ່າຄົນໃນລັດໜຶ່ງຂອງອາເມລິກາ ພົບວ່າ ປະມານ 85% ເກີດປະຕິກິລິຍາການກ້າມຂອງເມັດເລອດແດງຂໍ້ຶນ (ຄົນ ເຫ່ຼົານີໍ້ມີແອນຕີເຈນ Rh) ເຊ່ິງເອໍີ້ນຄົນພວກນີ້ໍວ່າ: ຣີຊຸສບວກ Rh+ (Rh positive) ອີກ 15% ຂອງກຸ່ມຄົນທີ່ ທົດສອບບ່ເກີດປະຕກິ ິລຍິ າການກ້າມຂອງເມດັ ເລອດແດງ ກສະແດງວ່າຄນົ ກຸ່ມນໍີ້ບ່ມີມແີ ອນຕເີ ຈນ Rh ຢູ່ນາ ເອີໍ້ນ ວາ່ : ຣຊີ ສຸ ລບົ Rh- (Rh negative). ຕາມປົກກະຕິຈະບ່ພົບ ແອນຕີບ່ດີ Rh ຢູ່ໃນຮ່າງກາຍຂອງມະນຸດ ແຕ່ຈະສາມາດສ້າງຂຶ້ໍນມາໄດ້ໃນເມ່ອ ຮາ່ ງກາຍມີແອນຕີເຈນ Rh ມາກະທົບ. ໃນລະບົບໝວດເລອດ Rh ບ່ມີແອນຕີບ່ດີ (Antibody) ເກີດຂຶ້ໍນເອງຕາມທາມະຊາດຄກັບໝວດເລອດ ABO. ໝວດເລອດ Rh 2 (Rh+ ແລະRh-) ຄົນທ່ີມີໝວດເລອດ Rh+ ຈະມີ Antigen Rh ຢູ່ໃນເຈຍ້ ຫຸ້ມຈຸ ລັງເມັດເລອດແດງ ແຕ່ບ່ມີ Antibody Rh ຢູ່ໃນນໍ້າເລອດ (Plasma). ຄົນທ່ີມີໝວດເລອດ Rh- ຈະບ່ມີ Antigen Rh ຢູ່ໃນເຈ້ຍຫຸ້ມຈຸລັງເມັດເລອດແດງ ແລະບ່ມີ Antibody Rh. ສະນັໍ້ນ, ໃນການໃຫ້ ຫຼຮັບເລອດ ແຕ່ລະຄ້ັໍງ ນອກຈາກຈະພິຈາລະນາກ່ຽວກັບໝວດເລອດລະບົບ ABO ແລ້ວຍັງຈາເປັນຕ້ອງຄານຶງເຖິງປັດໄຈ ລະບົບໝວດເລອດ Rh ນາ. ໃນກລະນີ ຜູ້ຮັບມີ Rh- ໄດ້ຮັບ Rh+ ເຂໍົ້າໄປໃນຮ່າງກາຍ, ຮ່າງກາຍຈະກະຕຸ້ນໃຫ້ສ້າງ Antigen Rh ຂ້ໍຶນ ມາ. ຖ້າມີການໃຫ້ເລອດໃນຄັ້ໍງທ່ີ 2 Antibody Rh ຈະຕ້ານກັບ Antigen Rh ເຊິ່ງຈະກໃຫ້ເກີດອັນຕະລາຍ ເຖງິ ແກຄ່ ວາມຕາຍໄດ້, ເນອ່ ງຈາກພາວະຂອງເມດັ ເລອດແດງແຂງຕວົ . Antigen D ໃນຄົນເປັນ Rh+ ເຊິ່ງຄວບຄຸມດ້ວຍຢີນເດ່ັນ D ມີແບບຢີນ (DD) ແລະ (Dd). ຜູ້ທ່ີມີ Rh- ບມ່ ີ Antigen D ເຊງ່ິ ຄວບຄຸມດວ້ ຍຢີນລບັ d ມແີ ບບຢີນ (dd). ແບບຢີນ ແບບຮູບ RR ໝວດເລອດ Rh+ Rr ໝວດເລອດ Rh+ rr ໝວດເລອດ Rh- - ຜໃູ້ ຫມ້ ໝີ ວດເລອດ Rh- ຜູ້ຮັບມໝີ ວດເລອດ Rh+ ປອດໄພ - ຜ້ໃູ ຫ້ມໝີ ວດເລອດ Rh- ຜຮູ້ ັບມີໝວດເລອດ Rh- ປອດໄພ - ຜູໃ້ ຫ້ມໝີ ວດເລອດ Rh+ ຜຮູ້ ັບມີໝວດເລອດ Rh+ ປອດໄພ - ຜູໃ້ ຫ້ມີໝວດເລອດ Rh+ ຜຮູ້ ັບມໝີ ວດເລອດ Rh- ບປ່ ອດໄພ ເວ້ນໍັ ແຕ່ການໃຫຄ້ ໍ້ັງທາອິດ. ຕົວຢ່າງ ຖ້າໝວດເລອດ Rh- ຖກຄວບຄຸມດ້ວຍຢີນ r ທ່ີຢູ່ໃນໂຄຣໂມໂຊມຮ່າງກາຍຂອງເດັກທ່ມີ ີໝວດເລອດ A. ແມທ່ ່ມີ ໝີ ວດເລອດ O ແລະ Rh+ ຖາມວ່າພຂ່ ອງເດັກຄວນມີໝວດເລອດໃດ. ການດົ ໃຫ້: ຢນີ R ແມ່ນ Rh+ ລກັ ສະນະເດັນ່ . ຢີນ r ແມນ່ Rh- ລັກສະນະລັບ P; (IAIA) rr x (ii) RR G; iR Ir F1= A (IAi) (Rr) [A] Rh+ ພ່ຂອງເດກັ ຈະມີໝວດເລອດ A ແລະ ມີໝວດເລອດ Rh+ 3) ການການົດເພດ ແລະລັກສະນະທາງກາມາພັນທ່ີິຄວບຄຸມໂດຍຢີນເທິງໂຄຣໂມໂຊມ ເພດ ມີລັກສະນະທາງກາມະພນັ ບາງຢ່າງມີຢີນຢູ່ເທິງໂຄຣໂມໂຊມເພດເປນັ ຕົວຄວບຄຸມ ຜູ້ທ່ີຄົໍ້ນພົບບັນຫານ້ີໍຄທ່ານ ໂທມັສ ຮັນ ມແກນ (T.H Morgan). ທ່ານຄ້ົໍນພົບວ່າແມງບູດທີ່ລ້ຽງໄວ້ມີໂຕຜູ້ຕາສີຂາວເຊ່ິງຕ່າງຈາກໂຕອ່ນໆ. 57

ຈາກນ້ນັໍ ມແກນໄດ້ທົດລອງໂດຍໃຫ້ແມງຫວ່ີໂຕຜູ້ຕາສຂີ າວປະສມົ ກັບໂຕແມຕາສີແດງ ປາກົດວ່າລກູ ຮຸນ່ F1 ມີຕາ ສີແດງໝົດ ແລວ້ສບຕ່ໃຫ້ຮຸ່ນລູກ F1 ປະສົມກັນເອງໄດ້ລູກ F2 ເປັນຕາສີແດງຕ່ຕາສີຂາວໃນອັດຕາສ່ວນ 3:1 ແລະກວດພົບວ່າມໂີ ຕແມ່ທກຸ ໂຕມຕີ າສແີ ດງໝົດສວ່ ນໂຕຜມູ້ ີຕາສແີ ດງ ແລະສີຂາວແນວລະເຄິ່ງ ເມ່ອເຮັດການທົດ ລອງຊ້າໍ ຄນກໄດຜ້ ົນຄເກົາ່ ແລວ້ ຈ່ງຶ ສະຫຼຸບໄດວ້ ່າ: - ຢີນທີ່ສະແດງສີຕາຂອງແມງຫວ່ີ (ແມງບູດ) ທັງຕາສີຂາວ ແລະແດງຢູ່ເທິງໂຄຣໂມໂຊມ X ຢີນທ່ີຄວບຄຸມ ລກັ ສະນະຕາສີຂາວເປັນຢີນລັບ ແລະຢນີ ທ່ຄີ ວບຄມຸ ລັກສະນະຕາສແີ ດງເປັນຢີນເດນັ່ . - ເທິງໂຄຣໂມໂຊມ Y ບມ່ ີລັກສະນະສີຕາສະແດງຢູ່ເລຍີ (ຄົນ ແລະແມງໄມ້ສ່ວນຫາຼ ຍມີໂຄຣໂມໂຊມເພດຄກັນ ຄ ເພດແມ່ XX ແລະ ເພດຜູ້ XY) ສາລັບຄົນ, ການສບເຊໍ້ອຕາມໂຄຣໂມໂຊມເພດໂດຍສະເພາະໂຄຣໂມໂຊມເພດ X ໝາຍເຖິງລັກສະນະສບ ການເຊໍ້ອທ່ີຄວບຄຸມດ້ວຍ ຢີນ ຫຼຢີນ (Gene) ທີ່ມີຕ່າແໜ່ງຢູ່ເທິງໂຄຣໂມໂຊມເພດ X ຫຼ Y ແຕ່ໂດຍທົ່ວໄປ ແລວ້ ມນັ ມັກຈະປາກົດອອກມາຢູ່ເທງິ ໂຄຣໂມໂຊມເພດ X ຫາຼ ຍກວ່າ. ລັກສະນະຂອງໂຄຣໂມໂຊມເພດຍັງກ່ຽວພັນເຖິງພະຍາດທີ່ມັກຕິດຕ່ທາງກາມະພນັ ຂອງສ່ິງທ່ີມຊີ ີວດິ ຕໍນົ້ ຕ່ແມ່ນ ພະ ຍາດທ່ີຕິດແປດ ແລະສບເຊ້ໍອນາກາມະພັນຂອງຄົນ ເຊັ່ນ: ພະຍາດຕາບອດສີ, ພະຍາດຜິວຂາວເຜອກ, ພະຍາດບ້າໝູ,ພະຍາດປັນຍາອ່ອນ (Trisomy), ພະຍາດເມັດເລອດແດງຮູບກ່ຽວ (Sickle cell anemia), ພະຍາດເລອດໄຫບຼ ່ຢຸດ (Hemophilia). ລັກສະນະຕາບອດສີ (Color blindness) ລັກສະນະຕາບອດສີຈະພົບໃນເພດຊາຍຫຼາຍກວ່າເພດຍິງ ແລະພະຍາດຕາບອດສີນໍ້ີມັກຈະບອດສີແດງ- ສີຂຽວ. ບັນຫານີໍຖ້ ກຄ້ນົໍ ພົບໂດຍທ່ານ E.B Wilson (1931) ໂດຍຄົນເປນັ ຕາບອດສີບ່ສາມາດແຍກສີແດງ ແລະ ສີຂຽວກຈາກກັນໄດ້ ຫຼບ່ສາມາດແຍກສີແດງ-ສີຂຽວກັບສີອ່ນໆໄດ້. ຢີນທີ່ຄວບຄຸມລັກສະນະຕາບອດສີຈະ ເປັນຢນີ ລບັ ຢເູ່ ທິງໂຄຣໂມໂຊມ X ການດົ ດ້ວຍ XC ຕາປກົ ກະຕິ ແລະ Xc ຕາບອດສີ. - ຜຊູ້ າຍປົກກະຕິ ໂຄຣໂມໂຊມເພດ XCY - ຜ້ຍູ ງິ ຕາບອດສີ ໂຄຣໂມໂຊມເພດ XcXc - ຜຊູ້ າຍຕາບອດສີ ໂຄຣໂມໂຊມເພດ XcY - ຜຍູ້ ິງປກົ ກະຕິແຕຖ່ ເຊອ້ໍ ໂຄຣໂມໂຊມເພດ XCXc - ຜູຍ້ ງິ ປົກກະຕິ ໂຄຣໂມໂຊມເພດ XCXC ໂອກາດທີ່ຜູ້ຊາຍເປັນຕາບອດສີຈະຫຼາຍກວ່າເພດຍິງ ເນ່ອງຈາກມີຢີນລັບ ຫຼຢີນທີ່ຄວບຄຸມລັກສະນະ ຕາບອດສີພຽງຢີນດຽວກເກີດລັກສະນະຕາບອດສີເລີຍ ສ່ວນຜູ້ຍິງຕ້ອງມີຢີນນໍີ້ຄົບ 2 ຢີນຈ່ຶງເປັນຕາບອດສີອອກ ມາ ເຊ່ນັ : ຜູ້ຊາຍປກົ ກະຕິແຕງ່ ງານກບັ ຜ້ຍູ ິງຕາບອດສີ P : XCY ປກົ ກະຕິ x XcXc ຕາບອດສີ G: x Xc XC Y F1 : (XCCXc) (XcXYc) ຍິງປກົ ກະຕແິ ຕຖ່ ເຊໍອ້ (carrier) ຊາຍຕາບອດສີ 58

ພາກທີ II ພາກເຄມີສາດ ບົດທີ 8 ທາດໃນຊີວິດປະຈາວັນ, ທາດມນູ ແລະ ທາດປະສົມ ຄວາມກ້າວໜາ້ ຂອງໂລກລ້ວນແຕເ່ ປັນຜົນມາຈາກຄວາມຮູ້, ຄວາມເຂົໍ້າໃຈວິທະຍາສາດເພມີ່ ຂ້ນຶໍ ເຊງິ່ ເປັນ ຜົນເຮັດໃຫ້ເກີດເຕັກໂນໂລຢີຕ່າງໆຫຼາຍຍຂ້ໍຶນ ແລະ ເຮົາເປັນຜູ້ຮັບຮູ້ຜົນນໍັ້ນໂດຍກົງ, ດັ່ງນ້ໍັນເຫດ ຜົນເຮົາຮຽນ ວິທະຍາສາດ ກ່ເພ່ອໃຫ້ສາມາດປັບປຸງກິດຈະກາຕາ່ ງໆໃນການດາເນີນຊີວິດປະຈາວັນ, ວິທະ ຍາສາດ ແມ່ນສິ່ງທ່ີ ຜູກພັນກັບຊີວິດຂອງເຮົາທຸກຄົນ ແລະ ທຸກໆວັນໂດຍສະເພາະຢ່າງຍິ່ງ ປະຈຸບັນນີໍ້ໄດ້ເຊ່ອວ່າເປັນຍຸກວຍິທະຍາ ສາດ ແລະ ເຕກັ ໂນໂລຊີ ວຽກງານທກຸ ຢ່າງມັກອາໄສວິທະຍາສາດ ແລະ ເຕກັ ໂນໂລຢພີ ນໍ້ ຖານ. I. ທາດເຄມີໃນຊວີ ິດປະຈາວນັ ມະນຸດລ້ວນແຕ່ນາໃຊ້ທາດເຄມີ ເຂໍ້ົາໃນການດາລົງຊີວິດເພາະທາດເຄມີເຫຼົ່ານ້ໍັນ ລ້ວນແຕ່ຈາເປັນ ແລະ ຂາດໄດ້ ເຊນ່ັ : ກິນ, ດມ່ , ຫາຍໃຈ….. ບ່ວ່າຈະເປັນທາດຈາກສິ່ງທ່ມີ ີຊີວິດ ແລະ ຈາກສິ່ງທ່ີມີຊວີ ິດປະຈາວັນມີຄ: ເກອ, ແປ້ງນົວ, ນໍ້າຕານ, ສະບູ, ຢາຖູແຂ້ວ, ຢາສະຜົມ, ຢາປົວພະຍາດ, ຢາຂ້າແມງໄມ້, ນໍ້າອັດລົມ, ນໍ້າມັນແອັດ ຊງັ , ນໍ້າມັນກາດ, ນາໍ້ ສ້ມົໍ ສາຍຊູ ນບັ ທງັ ວັດຖຸເຈໍອ້ ປນົ ອາຫານ, ສີ, ເຄ່ອງແຕງ່ ກນິ , ປຍຸ໋ ເຄມີ, ທາດກັນບູດ... ຖງົ ແປ້ງນວົ ນ້ໍາສມ້ົໍ ສາຍຊູ ຢາສະຜມົ 1.1. ທາດເຄມີທ່ິີໃຫ້ປະໂຫຍດ. ໃນປັດຈຸບັນນີ້ໍທາດເຄມີ ແມ່ນໃຫ້ປະໂຫຍດຫຼາຍແກ່ການດາລົງຊີວິດຂອງຄົນເຮົາ, ສັດ ແລະ ພດ ຢ່າງ ຫຼວງຫຼາຍຈະເປັນທາງກົງ ຫຼ ທາງອ້ອມ , ການອຸປະໂພກ, ບລິໂພກ, ທາດເຄມີແຕ່ລະຊະນິດ, ແຕ່ລະປະເພດຈະ ໃຫ້ຄຸນປະໂຫຍດແຕກຕາ່ ງກັນ, ອາດຈະໃຫປ້ ະໂຫຍດຫຼາຍດາ້ ນ ຫຼ ດາ້ ນໜຶງ່ ດ້ານດຽວເທ່າົ ນໍນັ້ . ເສໍ້ອຜ້າ, ອາຫານ, ຢາຮັກສາໂລກ, ວັດຖຸກ່ສ້າງ ແລະ ເຄ່ອງໃຊ້ຕ່າງໆໃນຊີວິດປະຈາວັນເປັນຜົນຜະລິດ ຈາກປະຕິກິລິຍາເຄມີເປັນສ່ວນໃຫ່ຍ. ຈຶ່ງນັບວ່າທາດເຄມີເປັນສ່ິງທ່ີມີປະໂຫຍດຫຼາຍ, ມີຄວາມສາຄັນຕ່ກັບການ ດາລງົ ຊີວິດ ແລະ ການພດັ ທະນາປະເທດຊາດ. ເຖິງແມ່ນວ່າທາດເຄມີຈະໃຫ້ປະໂຫຍດຢ່າງຫຼວງຫຼາຍກຕາມ, ຖ້າຫາກວ່າພວກເຮົາບ່ຮູ້ວິທີການນາໃຊ້ ແລະ ເກັບຮັກສາແລ້ວກຈະເປັນອັນຕະລາຍຮ້າຍແຮງຕ່ຮ່າງກາຍ ແລະ ສ່ິງແວດລ້ອມ. ສະນໍັ້ນເຮົາຕ້ອງນາໃຊ້ໃຫ້ ຖກຫັຼກການ, ຕາມວິທ,ີ ຮຈູ້ ັກເກບັ ຮັກສາເພອ່ ໃຫ້ເກດີ ປະໂຫຍດ ແລະ ຄວາມປອດໄພ. 59

1.2. ວທິ ີໃຊ້ທາດເຄມີ ເພອ່ ຫກີຼ ລຽງອນັ ຕະລາຍຈາກການໃຊ້ທາດເຄມີ ໂດຍທວ່ົ ໄປແລວ້ ຈະມຫີ ກັຼ ການດງັ່ ຕ່ໄປນໍີ້: - ຕ້ອງສຶກສາລາຍລະອຽດເພອ່ ໃຫເ້ ຂໍ້າົ ໃຈຄຸນລັກສະນະຕ່າງໆຂອງທາດເຄມີນັ້ໍນ. - ຕ້ອງໃຊ້ຕາມຄາແນະນາທ່ີຕິດຢູ່ພາຊະນະນໍ້ນັ ອາດ - ບ່ໃຊ້ທາດເຄມີໃນປະລມິ ານຫາຼ ຍເກີນຂະໜາດການົດໄວ້. 1.3. ວິທີເກບັ ຮັກສາທາດເຄມີ ອີງຕາມຄຸນລັກສະນະເຄມີ, ດງັ່ ນໍັ້ນ, ຈ່ງຶ ເຮັດໃຫທ້ າດເຄມີປຽ່ ນແປງສະພາບໄດ້ທກຸ ເວລາເຊນັ່ : ຄວາມຊຸ່ມ , ຄວາມຮ້ອນ, ແສງສະຫວ່າງ. ສະນໍ້ັນ, ຈາເປັນຕ້ອງເກັບໄວ້ບ່ອນທ່ເີ ໝາະສົມກັບຄຸນລັກສະນະເຄມີນໍ້ັນເຊັ່ນ: ຢາ ບາງຊະນິດເມ່ອຖກແສງແດດຈະເຊ່ອມເສຍຄຸນນະພາບຈ່ຶງຄວນເກັບໄວ້ໃນແກ້ວມດ, ເກອອີອົດຕ້ອງເກັບຮັກສາ ໄວ້ໃນກວດແກ້ວທ່ີມີຝາອັດແຈບດ,ີ ໄວ້ໄກເຕົາໄຟເພາະທາດອີອົດຈະລະເຫີຍອາຍເມ່ອຖກຄວາມຮ້ອນ, ຖ້າເກັບ ໄວ້ບອ່ ນຊມຸ່ ເກອຈະປຽກ. 1.4. ທາດເຄມີທ່ິີເຮົາໂທດ ທາດເຄມີທ່ີໃຊ້ໃນຊີວິດປະຈາວັນ ແມ່ນມີປະໂຫຍດຫຼາຍຢ່າງແຕກຕ່າງກັນ. ແຕ່ກົງກັນຂ້າມຖ້າເຮົາໃຊ້ ທາດເຄມີທ່ີບ່ຖກຕ້ອງມັນກຈະໃຫ້ໂທດ. ເນ່ອງຈາກວ່າທາດເຄມີທ່ີໃຊ້ໃນຊີວິດປະຈາວັນ ທຸກໆຊະນິດລ້ວນແຕ່ ເປັນອັນຕະລາຍ. ຖ້າໃຊ້ໃນປະລິມານຫຼາຍບ່ເໝາະສົມ ຫຼ ເກີນຂະໜາດ ມັນກຈະໃຫ້ໂທດແກ່ຜູ້ຊົມໃຊ້, ແກ່ຜູ້ ອນ່ ໆຕະຫອຼ ດຮອດສະພາບແວດລ້ອມເຊນ່ັ : ການນາໃຊ້ຢາຂ້າແມງໄມ້, ການໃຊປ້ ຸ໋ຍເຄມີ ແລະ ອ່ນໆ. 1.5. ຈາພວກທ່ິີໃຊ້ບລິໂພກ ໃນການບລິໂພກອາຫານກຄທາດເຄມີຕ່າງໆທ່ີຈາເປັນຕ້ອງໃຊ້ຢ່າງລະມັດລະວັງທ່ີສຸດເພ່ອໃຫ້ຮ່າງກາຍ ປາສະຈາກທາດພິດເຄມີຕາ່ ງໆ ທ່ີເຈອປົນຢູ່ໃນອາຫານ ຫຼ ການປະສມົ ອາຫານຕ່າງໆ, ທ່ີເປນັ ອນັ ຕະລາຍຕ່ຮ່າງກາຍ ດ່ງັ ນ້ັນໍ ເຮາົ ຄວນເອາົ ໃຈສດ່ ັງ່ ນີໍ້: - ບ່ຄວນກິນເຄັມຫຼາຍເກີນໄປເພາະຈະເປັນອັນຕະລາຍຕ່ໝາກໄຂຫ່ ັຼງ. - ຖາ້ ບ່ຈາເປັນບ່ຄວນປຸງແຕ່ງອາຫານດ້ວຍແປ້ງນົວ, ເພາະໃນຄະນະນ້ີໍມັກມີແປ້ງນົວປ້ອມ, ຖ້າກິນແປ້ງນົວ ຫາຼ ຍເກນີ ຄວນອາດເກີດເປນັ ອາມະພາດ, ເກີດມະເຮງັ ເຊ່ນັ ວາ່ : ຜູ້ຍງິ ມັກຈະເກີດກ້ອນເບາົໍ້ ໃນມດົ ລູກເນ່ອງ ຈາກການຕົກຄ້າງຂອງແປ້ງນວົ . - ຄວນຫກີຼ ລຽງອາຫານທ່ີໃຊ້ທາດກັນບູດ, ໃສ່ສຈີ າກທາດເຄມີ. - ຄວນບລິໂພກແຕ່ສງ່ິ ທໄ່ີ ດ້ຮັບການກວດກາຈາກອງົ ການອາການ ແລະ ຢາ. II. ທາດມູນ ແລະ ທາດປະສມົ ທາດຕ່າງໆທ່ີຢູ່ອ້ອມຕົວເຮົາມີຈານວນຫຼາຍກວາ່ ທ່ເີ ຮາົ ຮູ້ຈັກ ແລະ ຈດົ ຈາບ່ໄດ້ໝົດ, ທາດແຕ່ລະຊະນິດມີ ລັກສະນະສະເພາະຕົວທ່ີຕ່າງຈາກທາດອ່ນ, ແຕ່ກມີລັກສະນະບາງອັນທ່ີຄກັນເຊ່ັນ: ນາໍ້ ແລະ ເຫົຼໍ້າ (ເອຕາໂນລ) ມີລັກສະນະບາງອັນທ່ີຄກັນທັງສອງເປັນທາດເນ້ໍອດຽວມີພາວະເປັນທາດແຫຼວ, ໃສ ແລະ ບ່ມີສີ, ສິ່ງທ່ີຕ່າງກັນຄ ນໍາ້ ບມ່ ກີ ່ິນຈດຸ ຟດົ 100 0C ແຕເ່ ຫາົ້ໍຼ ມີກ່ິນຈຸດຟົດ 780C ກ່ອນນັກຮຽນ ຈະຮຽນກ່ຽວກັບທາດມູນ, ທາດປະສົມພວກເຮົາຈະເວໍົາ້ ເຖິງ ຄວາມຮູ້ພໍນ້ ຖານກ່ຽວກັບ ທາດກ່ອນ. ການຈາແນກປະເພດຂອງທາດເພ່ອໃຫ້ເຮົາສຶກສາງ່າຍ, ອາດຈະເຮັດໄດ້ຫຼາຍວິທີຕາມຫັຼກການທ່ີກາ ນດົ ຂໍຶນ້ ດັງ່ ນ້ີໍ: ກ. ການໃຊ້ພາວະຂອງທາດເປນັ ຫກຼັ ແບ່ງອອກເປັນ: ທາດແຂງ, ທາດແຫຼວ ແລະ ທາດອາຍ 60

ຂ. ການໃຊ້ລັກສະນະເນອ້ໍ ທາດເປນັ ຫັກຼ ແບ່ງອອກເປນັ ທາດເນອໍ້ ດຽວ ແລະ ເນ້ອໍ ປະສມົ ຄ. ການໃຊ້ອງົ ປະກອບທາງເຄມເີ ປນັ ຫັຼກແບ່ງອອກເປັນທາດມູນ, ທາດປະສມົ ແລະ ທາດລະລາຍ ນອກຈາກນ້ີໍອາດຈະແບ່ງໂດບລັກສະນະພາຍນອກອ່ນໆເປັນຫຼັກເຊັ່ນ: ການຊັກນາໄຟຟ້າ, ການລະລາຍ ນໍ້າ, ສ,ີ ກິນ່ , ລົດຊາດ(ລດົ ສມົ້ໍ , ລດົ ຫວານ…..) ເປັນຕໍ້ນົ ທາດ ທາດເນໍ້ອດຽວ ທາດເນ້ໍອປະສົມ ທາດລະລາຍ ທາດສດົ ທາດມູນ ທາດປະສມົ - ທາດເນ້ອໍ ດຽວໝາຍເຖງິ ທາດທເ່ີ ບິງ່ ເຫນັ ເປນັ ເນໍ້ອດຽວຕະຫຼອດອາດເປັນທາດສົດ ຫຼ ທາດບ່ສົດກໄດ້ ເຊ່ັນ : ເງິນ, ທອງ, ທາດລະລາຍ, ອາກາດ, ອາຊດິ ກຼໍຮດີ ຣິກ…. - ທາດເນ້ໍອປະສມົ ໝາຍເຖິງທາດທ່ີບ່ສດົ ເຊິ່ງບ່ໄດ້ຮ່ວມເປັນເນໍ້ອດຽວສາມາດເຫັນຄວາມແຕກຕ່າງໄດ້ງ່າຍ ແລະ ສາມາດແຍກໄດ້ງາ່ ຍເຊນ່ັ : ເຫຼັກ ກັບມາດ - ທາດສົດ ເປັນທາດເນໍ້ອດຽວທ່ີມີອົງປະກອບອັນດຽວກັນທັງໝົດມີຈຸດຟົດ ແລະ ຈຸດເປ່ອຍຄົງທ່ີໄດ້ແກ່ ທາດມນູ ແລະ ທາດປະສມົ - ທາດລະລາຍ ເປັນທາດປະສົມເນໍອ້ ດຽວ ເຊ່ິງເກດີ ຈາກທາດຕ້ໍັງແຕ່ 2 ຊະນິດຂນ້ໍຶ ໄປມາຮ່ວມກັນ. ທາດທ່ີ ມີປະລິມານຫຼາຍເອີ້ໍນວ່າ ທາດພາລະລາຍ, ທາດທ່ີມີປະລິມານໜ້ອຍກວ່າເອໍີ້ນວ່າ ທາດຖກລະລາຍຕົວ ຢາ່ ງທາດລະລາຍເກອກິນ. ແມ່ນແມ່ນທາດຖກລະລາຍ ສ່ວນນໍ້າແມ່ນທາດພາລະລາຍ ມີທັງທາດແຂງ, ທາດແຫວຼ ແລະ ທາດອາຍ. 2.1. ທາດມນູ ໃນທາມະຊາດທາດມູນເຄມີຈະມີຢູ່ທວ່ົ ໄປໃນເປອກໂລກ, ໃນມະຫາສະໝຸດ ແລະ ໃນບນັ ຍາກາດທ່ີຫຸ້ມ ຫ່ໂລກ. ໃນຊວີ ດິ ປະຈາວັນເຮົາກ່ຂອ້ ງກັບທາດມູນຕະຫຼອດເວລາ ເຊນ່ັ : ທາດອກົ ຊີແຊນ ເຊ່ິງເປນັ ທາດມູນທ່ສີ າຄັນ ໃນການຫາຍໃຈຂອງຄົນ ແລະ ສດັ , ນອກນນ້ໍັ ຍັງເປັນປະໂຫຍດຊ່ວຍໃນການເຜົາໄໝ້. ເງິນ, ຄາ, ທອງ ລ້ວນແຕ່ ແມ່ນວດັ ຖຸທ່ີມຄີ ່າໃຊ້ເປນັ ເຄ່ອງປະດບັ ເອ້ຢ້ອງຕາ່ ງໆ, ສງັ ກະສີ, ອາລຸຍມີຍົມ, ກົ່ວ, ຊນ່ ເຮດັ ເປັນເຄອ່ ງໃຊ້ສອຍໃນ ຊີວິດປະຈາວັນ ເຊ່ິງວັດຖຸເຫຼ່ົານັໍ້ນລ້ວນແຕ່ແມ່ນທາດມູນໝົດ. ໃນຊີວິດປະຈາວັນເຮົາເຄີຍເຫັນສັນຍາລັກຕ່າງໆ ຫຼາຍຊະນິດທ່ີໃຊ້ສ່ຄວາມໝາຍ ເພ່ອໃຫ້ເຂ້າໍົ ໃຈ ເຊ່ັນ: ເຄ່ອງໝາຍຈລະຈອນ, ໂນດເພັງແທນລະດັບສຽງຂອງດົນ ຕີ ດງ່ັ ນັນ້ໍ ນັກເຄມກີ ມີສັນຍາລກັ ທ່ີໃຊ້ແທນ ເພ່ອໃຫເ້ ຂ້າໍົ ໃຈກນັ ແບບສາກນົ . ນັກເຄມີຊາວອງັ ກດິ ຊ່ ຈອນສ໌ ດາ ລຕອນ (GDalton) ເປັນຄົນທາອິດທ່ສີ ະເໜໃີ ຫໃ້ ຊ້ສນັ ຍາລກັ ຂອງທາດມນູ ໂດຍໃຫ້ 61

. ຮີໂດຣແຊນ ມາດ S ເງນິ ອກົ ຊແີ ຊນ z ສງັ ກະສີ I ເຫກັຼ ກາກບອນ C ທອງ ຮູບທ1ີ ຕວົ ຢາ່ ງສັນຍາລັກຂອງທາດມູນຕາມແນວຄດິ ຂຶງດາລຕອນ ຕ່ມາກມີການຄ້ໍນົ ພບົ ທາດມນູ ຫຼາຍຂໍ້ນຶ ການໃຊ້ຮູບພາບບ່ສະດວກ, ໃນສະຕະວັດທີ 19 ນັກເຄມີຊາວ ສະວແີ ດັນ ເບຊີເລຍ (Berzelius) ຈ່ຶງໄດ້ສະເໜີໃຫ້ໃຊ້ຕວົ ອັກສອນເປນັ ສັນຍາລັກແທນຊ່ທາດ ແລະ ໃຊ້ກັນ ເຖງິ ປັດຈຸບນັ ນີໍ້ ການຂຽນສນັ ຍາລກັ ແທນຊ່ທາດມຫີ ກັຼ ການແນວໃດຈະສກຶ ສາດ່ັງຕາຕາລາງ 2 ຊ່ທາດ ສູດເຄມີ ມວນສານອາໂຕມ ຄາ່ ເຄມີ ຮີໂດຣແຊນ H 1 +1 ການຊອີ ອມ Ca 40 +2 ອົກຊີແຊນ O 16 -2 ກາກບອນ C 12 +4 ມາເຢຊີອອມ Mg 24 +2 ກາລີອອມ K 39 +1 ກຼໍ Cl 35,5 -1 ນາຕຼີອອມ Na 23 +1 ທອງ Cu 64 +1, +2 ສງັ ກະສີ Zn 65 +2 ເງນິ Ag 108 +1 ຄາ Au 197 ເຫກຼັ Fe 56 +1 ອາລມູ ີຍມົ Al 27 +2, +3 ມາດ S 32 +3 ອີອດົ I 127 +5, +6 ຟອູ F 19 -1 -1 ເຖິງແມ່ນວາ່ ທາດມູນແຕ່ລະທາດມນູ ຈະມີອາຕອມແຕກຕ່າງກັນກຕາມແຕ່ໂຄງສ້າງຂອງອາຕອມ ແຕ່ລະ ອາໂຕມຈະປະກອບດ້ວຍອະນຸພາກທ່ີເປັນພໍ້ນຖານສາຄັນ 3 ຢ່າງຄ ໂປຣຕຣົງ, ເນີຕຣົງ ແລະ ເອເລັກຕຣົງ ເຊິ່ງ − ເພນິ່ ນິຍົມໃຊ້ສັນຍາລັກ P (Z), N ແລະ e ແທນຕາມລາດັບ, ໂປຣຕຣົງ ມໄີ ຟຟ້າບັນຈຸບວກ, ເອເລັກຕຣົງມີ ໄຟຟາ້ ບນັ ຈຸລບົ ເນີຕຣົງຈາວໄຟຟ້າ, ໂປຣຕຣງົ ແລະ ເນີຕຣົງຢູ່ລວມກັນເປັນນິວເຄຼຍຂອງອາຕອມ, ສວ່ ນເອເລັກ ຕຣົງຈະປ່ິນອ້ອມແກນນິວເຄຼຍ, ອາຕອມຂອງທາດມູນ ເພ່ອສະແດງອົງປະກອບຂອງຊະນິດ ແລະ ຈານວນອະນຸ ພາກຕ່າງໆທ່ີມີພາຍໃນອາຕອມ 62

ສນັ ຍາລັກຂອງນິວເຄຼຍເປັນສດູ ທ່ົວໄປດັງ່ ນໍີ້: A X ເມ່ອ: Z X ແທນໃຫທ້ າດມນູ ເຊັ່ນ: Na, H, Fe, Al……. A ມວນສານອາໂຕມ Z ເລກອາໂຕມ ມວນສານອາໂຕມ= ຈານວນໂປຣຕຣົງ + ຈານວນເນີຕຣງົ A= Z+N ຕົວຢ່າງ 1: ຈ່ງົ ຊອກຫາຈານວນເອເລກັ ຕຣງົ , ໂປຣຕຣົງ ແລະ ເນີຕຣງົ ຂອງອາໂຕມຕໄ່ ປນ້ໍີ: ກ. 14 N 7  ວິທແີ ກ້: A=14 Z=e- Z= 7 A=Z+N  N= Z-A ແທນຄາ່  N= 14-7=19  14 N ມີ 7 ເອເລັກຕຣົງ, 7 ໂປຣຕຣງົ ແລະ 7 ເນີຕຣົງ 7 ຕວົ ຢ່າງ 2: ຈາກສນັ ຍາລກັ ອົງອງົ ຕໄ່ ປນໍີ້ ຈົງ່ ຊອກຫາຈານວນໂປຣຕຣົງ, ເອເລັກຕຣງົ ແລະ ເນຕີ ຣົງ ກ. S32 −2 ຂ. K39 +1 16 19 ວທິ ແີ ກ້: ຮູ້ວາ່ A= 32, Z= 16 ເຮາົ ມສີ ູດ: A = Z + N  N = A – Z ແທນຄາ່  N= 32 – 16 = 16 ທາດ S ມີ 16 ເອເລກັ ຕຣົງ ຖາ້ S ມີ 18 ເອເລກັ ຕຣົງ ຍອ້ ນວາ່ S ຮບັ 2 ເອເລກັ ຕຣງົ . ສະນໍ້ນັ S32 −2 18 ເອເລກັ ຕຣົງ, 16 ໂປຣຕຣົງ ແລະ 16 ເນີຕຣງົ . 16 ຂ. K39 +1 ຮູ້ວາ່ A = 39 , Z = 19 19 ຈາກສູດ A = Z + N  N=A–Z  N = 39 – 19=20 ເນີຕຣົງ K ມີ 19 ໂປຣຕຣົງ ດ່ັງນັນ້ໍ ຈຶ່ງເຫຼອ 18 ເອເລກັ ຕຣົງ ຍ້ອນ K ເສຍ 1 ເອເລກັ ຕຣົງ. ສະນ້ນໍັ K39 +1 ມີ 18 ເອເລັກຕຣົງ, 19 ໂປຣຕຣົງ ແລະ 20 ເນີຕຣງົ . 19 II. ທາດປະສມົ ທາດປະສົມໝາຍເຖິງທາດປະກອບດ້ວນສອງ ຫຼ ຫຼາຍທາດມູນຕ່າງກັນປະກອບເປັນໂມເລກຸນ ເຊັ່ນ: NaCl, H2SO4, H2O……. ຕາຕາລາງ3 ທາດປະສົມຕ່າງໆ ຊ່ທາດ ສູດເຄມີ 63

ອາຊດິ H3PO4 ອາຊິດຟົດສະຟຣກິ H2SO4 ອາຊດິ ຊູນຟູຣິກ HNO3 ອາຊດິ ນີຕິກ HCl ອາຊິດກຼຮໍ ີດຣິກ HBr ອາຊິດໂບມຼ ມິກ CH3COOH ອາຊິດອາເຊຕິກ ຫຼ ນາໍ້ ສົໍ້ມສາຍຊູ ເກອ CaSO4 ການຊີຊູນຟັດ Al2O3 ອາລມູ ີນັດ MgCO3 ມາເຢກາກໂບນດັ NaNO3 ນາຕີນຼ ຕີ າດ CaCO3 ການຊີກາກໂບນັດ ຫຼ ຫນີ ປນູ KNO3 ກາລີນຕີ າດ NaCl ນາຕຼີກໍຼລົວ C2H5OH ເອຕາໂນນ ຫຼ ເຫໍາ້ົຼ Cu2SO4 ທອງ I ຊູນຟດັ ZnCl2 ສັງກະສີກໍຼລົວ ບາເຊີ KOH Mg(OH)2 ກາລີຮີດດົກຊິດ NaOH ນາຕຼຮີ ດີ ດົກຊິດ Ca(OH)2 ການຊີຮີດດົກຊດິ ຫຼ ນໍ້າປູນ ອົກຊິດ MgO ອກົ ຊດິ ມາເຢ Fe2O3 ເຫກັຼ (III) ຊູນຟັດ ມາເຢຮດີ ດົກຊດິ CO ອົກຊິດກາກບອນ (II) CO2 ອກົ ຊິດກາກບອນ (IV) K2O ອົກຊດິ ກາລີອອມ CaO ອົກຊິດການຊີອອມ ກ. ການຄດິ ໄລມ່ ວນສານທາດປະສົມ ຕົວຢ່າງ1: ຈງ່ິົ ຄິດໄລມ່ ວນສານໂມເລກຸນຂອງທາດປະສົມລມຸ່ ນໍີ້: ກ. CaSO4 ຂ. H3PO3 ຄ. Mg(NO3)2 ຮູ້ວາ່ Ca=40, S=32, O=16, H=1, P=31, Mg=24, N= 14  ວິທແີ ກ:້ ກ. CaSO4 = 40+32+(16x4) = 40 + 32 +64= 136 CaSO4 = 136 64

ຂ. H3PO3 = (1x3)+31+ (16x3) = 3+ 31+ 48 =82 H3PO3 = 82 ຄ. Mg(NO3)2 = 24+ (14+(16x3))x2 = 24+ (14+48)x2 = 24 + 124 = 124 Mg(NO3)2 = 124 III. ສມົ ຜົນເຄມີ ສົມຜົນເຄມີຄ ກຸ່ມຂອງສູດເຄມີທ່ີຂຽນຂ້ໍຶນໂດຍມີການພົວພັນເຊິງ່ ກັນ ແລະ ກັນເພ່ອອະທິບາຍ ຫຼ ແທນການ ປຽ່ ນແປງທາງເຄມີ (ປະຕິກິລິຍາເຄມີ) ຂອງທາດໃນອັດຕາສ່ວນຕ່າສຸດຂອງຈານວນໂມນຂອງທາດເຫົຼ່ານັ້ໍນ, ໂດຍ ຂຽນທາດ ທ່ເີ ຂ້ໍົາທາປະຕິກິລິຍາເອໍ້ີນວາ່ ທາດຕງັ້ໍ ຕ້ົໍນໄວທ້ າງດ້ານຊ້າຍ ແລະ ທາດທ່ີທເ່ີ ກີດຂຶ້ໍນຂໍນຶ້ ໃໝເ່ ອໍີ້ນວ່າທາດຜະລິດຕະພັນ ໄວ້ທາງດ້ານຂວາ, ໃຊ້ເຄອ່ ງໝາຍບວກຂັນໍ້ ທາດແຕ່ລະຊະນິດ ແລະ ໃຊ້ເຄ່ອງໝາຍ ຫື ຫຼ = ໄວ້ລະຫວ່າງທາດຕໍ້ງັ ຕ້ນົໍ ແລະ ທາດຜະລິດຕະພັນ. ຕົວຢ່າງ: Zn + H2SO4 ⎯⎯→ ZnSO4 + H2 ຊ່ເຄາ້ໍົ ອາຊິດ ສດູ ຄາ່ ເຄມີ ຊູນຟດັ SO4 -2 ກາກໂບນດັ CO3 -2 ຟດົ ສະຟັດ PO4 -3 ນີຕັດ NO3 -1 ກຼໍລວົ Cl -1 ຮີດດົກຊິດ OH -1 3.1 ສມົ ຜົນທິີຄ່ ວນຈິື່ 1. ໂລຫະ + ອາຊດິ ⎯⎯→ ເກອ + ຮີໂດຣແຊນ ເຊ່ັນິ : Zn + HCl ⎯⎯→ ZnCl2 + H2 Ca + H2SO4 ⎯⎯→ CaSO4 + H2 - ໂລຫະບາງຊະນິດເທ່ົານັໍ້ນທ່ີເກີດປະຕິກິລິຍາກັບອາຊິດແລ້ວເກີດກາສຮີໂດຣແຊນເຊັ່ນ: Li , Fe, K, Na, Ca, Mg, Zn, Cr, Ni, Sn, Al, Pb…. - ໂລຫະບາງຊະນດິ ບ່ເກດີ ປະຕກິ ິລຍິ າກບັ ອາຊິດທກຸ ຊະນິດໄດ້ເຊັ່ນ: Hg, Ag, Cu, Au, Pt - ໂລຫະບາງຊະນິດເກີດປະຕິກິລິຍາກັບອາຊິດໄດ້ ແຕ່ບ່ເກີດກາສຮີໂດຣແຊນ ແຕ່ຈະເກີດກັບທາດອ່ນ ເຊັນ່ : Cu + 4HNO3(ເຂມ້ໍັ ຂຸ້ນ) ⎯⎯→ Cu(NO3)2 + 2H2O + 2 NO2 2Hg + 2H2SO4 (ເຂມ້ັໍ ຂຸ້ນຮ້ອນ) ⎯⎯→ Hg2SO4 + 2H2O + 2 SO2 2. ອາຊດິ + ທາດປະສົມກາກໂບນດັ ⎯⎯→ ເກອຊະນິດໃໝ່ + ນ າ້ໍ + ກາສກາກໂບ ນກິ 65

ເຊນ່ິັ : HCl + Na2CO3 ⎯⎯→ 2NaCl + H2O + CO2 ຫື ອາຊດິ + ຮໂີ ດຣກາກໂບນັດ ⎯⎯→ ເກອຊະນດິ ໃໝ່ + ນ ້ໍາ + ກາສກາກໂບນິກ ເຊັິ່ນ: HCl + NaHCO3 ⎯⎯→ NaCl + H2O + CO2 3. ອາຊດິ + ທາດປະສົມຊນຸ ຟວົ ⎯⎯→ ເກອຊະນິດໃໝ່ + ນ ້າໍ + ກາສຮີໂດຣຊູນຟວົ ເຊິ່ນັ : 2HCl FeS ⎯⎯→ FeCl2 + H2S 4. ໂລຫະ + ອົກຊແີ ຊນ ⎯⎯→ ອກົ ຊດິ ໂລຫະ ເຊນ່ິັ : 2Na + O2 ⎯⎯→ Na2O 5. ອົກຊດິ ໂລຫະ (ອກົ ຊິດບາເຊ)ີ + ນ ້ໍາ ⎯⎯→ 2NaOH ບາເຊີ ເຊນ່ິັ : Na2O + H2O ⎯⎯→ 6. ອະໂລຫະ + ອົກຊແີ ຊນ ⎯⎯→ ອກົ ຊດິ ອະໂລຫະ ເຊນ່ິັ : C + O2 ⎯⎯→ CO2 7. ອົກຊິດອະໂລຫະ (ອົກຊດິ ອາຊດິ ) + ນ ້າໍ ⎯⎯→ ອາ ຊດິ ເຊ່ັນ: CO2 + H2O ⎯⎯→ H2CO3 8. ນ ໍາ້ ປນູ ໃສ + ກາສກາໂບນກິ ⎯⎯→ ຫີນປນູ + ນໍ້າ ເຊນ່ັ : Ca(HO)2 + CO2 ⎯⎯→ CaCO3 + H2O 9. ການຊີກາກບົວ + ນໍາ້ ⎯⎯→ ການຊຮີ ີດດກົ ຊິດ + ກາສ ອາ ເຊຕແີ ລນ ເຊນ່ັິ : CaC2 + 2H2O ⎯⎯→ Ca(HO)2 + C2H2 10. ທາດປະສົມຮໂີ ດ + ນາ້ໍ ⎯⎯→ ທາດປະສົມຮີດດົກຊດິ + ກາສຮີໂດຣແຊນ 66

ເຊັິ່ນ: CaH2 + 2H2O ⎯⎯→ Ca(HO)2 + H2 11. ເກອອາໂມນີອອມ + ບາເຊີ ⎯⎯→ ເກອຊະນິດໃໝ່ + ນ້າໍ + ກາສອາໂມນີ ⎯⎯→ NaCl + ອອມ NaOH H2O + NH3 ເຊນິັ່ : NH3Cl + 12. ໂລຫະ ຈຸ IA ຫຼ IIA + ນ າໍ້ ⎯⎯→ ບາເຊີ + ກາສຮໂີ ດຣ ແຊນ - ຈຸ IA ມີ: Li, Na, K, Rb , Cs ແລະ Fr ເຊັ່ນ: 2 Na + H2O ⎯⎯→ 2 NaOH + H2 - ຈຸ IIA ມ:ີ Be, Mg, Ca, Sr, Ba ແລະ Ra ເຊນັ່ : 2 Na + 2H2O ⎯⎯→ Ca(OH)2 + H2 13. ອາຊດິ + ບາເຊີ ⎯⎯→ ເກອ + ນໍ້າ ⎯⎯→ NaCl + H2O ເຊ່ິັນ: HCl + NaOH 14. ອາຊດິ ອງົ ຄະທາດ + ເຫຼົໍ້າ ⎯H+⎯/t → ແອສແຕ + ນາໍ້ ເຊນ່ັິ : CH3COOH + CH3OH ⎯⎯→ CH3COO CH3 + H2O 15. ທາດປະສົມຮີໂດຣກາກບອນ ຫຼ ທາດປະສົມທປ່ີ ະກອບດ້ວຍ (C, H, O) + ອົກຊີແຊນ ເຜົາໄໝ້ຢ່າງສມົ ບູນ ⎯⎯→ ກາສກາກໂບນກິ + ນໍ້າ ເຊນິ່ັ : CH4 + 2O2 ⎯⎯→ CO2 + 2H2O 16. ທາດປະສົມກາກໂບນດັ →ເຜົາ ອົດຊິດ + ກາສກາກບອນດີອກົ ຊິດ ເຊນ່ັິ : CaCO3 ເ→ຜົາ CaO + CO2 17. ທາດປະສົມຮໂີ ດຣກາກໂບນັດ ເ→ຜົາ ທາດປະສມົ ກາກໂບນດັ + ນໍາ້ + ກາສກາກບອນດອີ ກົ ຊິດ ເຊັິນ່ : 2NaHCO3 ເ→ຜາົ Na2CO3 + H2O + CO2 18. ທາດປະສມົ ນີຕັດ ເ→ຜົາ ທາດປະສົມອກົ ຊດິ + ກາສ NO2 + ກາສ O2 →ເຜາົ 2ZnO + 4NO2 + O2 ເຊ່ັນ: 2Zn(NO3)2 19. ປະຕິກລິ ິຍາການປຸງແຕງ່ ອົກຊແີ ຊນໂດຍການເຜົາທາດປະສມົ ບາງຊະນິດ 67

ເຊັິ່ນ: 2 KMnO4 →ເຜົາ K2MnO4 + MnO2 + O2 2 KClO3 ເ→ຜົາ 2KCl + 3 O2 20. ປະຕິກລິ ິຍາການປງຸ ແຕງ່ ກໍຼ (Cl2) ເຊັນິ່ : 2HCl +2 KMnO4 ⎯⎯→ 4 KCl + MnCl2 + 8 H2O + 5Cl2 ຕົວຢ່າງ 1: ຈົ່ິງຂຽນ ແລະ ຊັງຊາສມົ ຜນົ ລມຸ່ ນ້ໍີ ກ. Mg + H2SO4 ⎯⎯→ …………………….+…………………. ຂ. HBr + Mg(OH)2 ⎯⎯→ …………………….+………………… ຄ. K + H2O ⎯⎯→ ………………………+…………………. ງ. CaO + H2O ⎯⎯→ ……………………..+…………………… ຈ. H3PO4 + FeCl2 ⎯⎯→ ……………...........+……………………. 68

ຄາຖາມຄ້ນໍົ ຄວ້າ 1. ທາດເຄມີຕ່າງໆທ່ີພວກນ້ອງໃຊ້ໃນຊີວິດປະຈາວັນມີທາດໃດແດ່?ຍົກຕົວຢ່າງມາເບ່ິງຈັກ 5 ຕົວຢ່າງ? 2. ທາດເຄມທີ ີ່ໃຫ້ປະໂຫຍດທາງກະສກິ າມແີ ນວໃດ? 3. ທາດເຄມໃີ ຫ້ໂທດທາງດ້ານບລິໂພກມີແນວໃດ? 4. ຈ່ົງຂຽນ ແລະ ຊງ່ັ ຊາສມົ ຜົນລມຸ່ ນໍ້ີ ກ. Na2CO3 + Ca(OH)2 → ……………..+……………….. ຂ. MgSO4 + HCl → ……………..+………………… ຄ. Cu + H2SO4 → ……………..+…………………. ງ. C2H2 + O2 → ……………..+……………………….. 5. ຈ່ົງຊອກຫາຈານວນໂປຣຕຣງົ , ເອເລກັ ຕຣງົ ແລະ ເນີຕຣງົ ຂອງທາດຕ່ໄປນ້ໍີ ກ. 30 S ຂ. 14 N ຄ. P30 3− ງ. 23 Na + 15 7 15 11 6. ຈງົ່ ຄິດໄລ່ມວນສານໂມເລກນຸ ຂອງທາດຕໄ່ ປນໍີ້ ກ. CuSO4 ຂ. Na2CO3 ຄ. H3PO4 (ຮວູ້ າ່ Cu=64, S=32, O = 16, Na=23, C=12, H=1, P=31) 69

ບດົ ທີ 9 ທາດອງົ ຄະທາດ ແລະ ທາດອະນງົ ຄະທາດ I. ທາດອົງຄະທາດ ແລະ ທາດອະນົງຄະທາດ ທາດຕ່າງໆທີ່ຢູ່ໃນໂລກນ້ໍີ ນັບທັງທາດທ່ີຢູ່ໃນທາມະຊາດ ແລະ ມະນຸດສ້າງຂ້ຶໍນໄດ້ແບ່ງອອກເປັນ 2 ກຸ່ມ ໃຫ່ຍຄ: ທາດອງົ ຄະທາດ ແລະ ທາດອະນົງຄະທາດ 1.1. ທາດອງົ ຄະທາດ ທາດອົງຄະທາດແມ່ນທາດທ່ີໄດ້ຈາກສິ່ງທ່ີມີຊີວິດ ທາດປະກອບຕ້ໍົນຕແມ່ນອາຕອມຂອງ C ແລະ H ນອກຈາກນໍັນ້ ຍັງມອີ າຕອມຂອງ O,N,P,S ປະກອບຢູ່ນາເຊ່ນັ : ນໍາ້ ຕານ, ແປງ້ , ເຫຼົ້ໍາ, ນໍ້າມັນແອດັ ຊັງ, ຢາສະຜົມ ແລະ ອນ່ ໆ. 1.2. ທາດອະນງົ ຄະທາດ ທາດອະນງົ ຄະທາດແມນ່ ທາດທ່ີໄດຈ້ າກສິ່ງທ່ີບ່ມຊີ ີວິດປະກອບດ້ວຍແຮ່ທາດຕ່າງໆເຊັ່ນ: ເຫກັຼ , ຄາ, ເງນິ , ກົວ ແລະ ອນ່ ໆ. ຕວົ ຢາ່ ງ: ຈ່ງົ ຈາແນກທາດຕ່ໄປນໍີ້: ເຫັຼກຕະປູ, ຢາສະຜມົ , ທອງນາກ, ສະບູ, ນ້ໍາສ້ໍົມສາຍຊູ, ເກອ, ຢາງຕີນລດົ , ຄາ , ຢາປົວພະຍາດ, ສງັ ກະສີ, ແຟບັ ທາດອງົ ຄະທາດ ທາດອະນງົ ຄະທາດ II. ຮີໂດຣກາກບົວ ທາດປະສົມຮີໂດຣກາກບົວ ໝາຍເຖິງທາດອົງຄະທາດ ທ່ີປະກອບດ້ວຍທາດ ກາກບອນ ແລະ ຮີໂດຣ ແຊນເທົ່ານນັໍ້ ເຊ່ັນ: CH4, C2H4, C3H4, C6H12, ເປນັ ຕໍ້ົນ ທາດປະສົມຮີໂດຣກາກບົວ ສາມາດແບ່ງອອກ ເປັນ 2 ປະເພດ ຄ: ຮໂີ ດຣກາກບົວ 70

ອາລຟີ າຕິກຮໂີ ດຣກາກບວົ ອະໂຣມາຕກິ ຮີໂດຣກາກບົວ ຮໂີ ດຣກາກບົວອ່ມີ ຕົວ ຮໂີ ດຣກາກບວົ ບ່ອ່ີມຕວົ ຮີໂດຣກາກບອນ ອານການ ອານແກນ ອານກີນ ຊີໂກຼ (ອານແກນ, ອານການ) 2.1 ທາດປະສມົ ຮໂີ ດຣກາກບວົ ອມ່ິີ ຕວົ ທາດປະສົມຮີໂດຣກາກບົວ ທັງໝົດຍຶດໜຽວກັນດ້ວຍພັນທະດ່ຽວໄດ້ແກ່ ອານການເມ່ອເຜົາໄໝ້ໃນສະ ພາບປົກກະຕບິ ່ມີຄວນັ 2.2 ທາດປະສມົ ຮໂີ ດຣກາກບວົ ບ່ິອມິ່ີ ຕົວ ໝາຍເຖິງທາດປະສົມໄຮໂດຣຄາບອນທ່ີມີພັນທະຄູ່ ຫຼ ພັນທະສາມ ລະຫວ່າງອາໂຕມກາກບອນຢ່າງໜ້ ອຍ 1 ແຫ່ງໄດ້ແກ່ ອານແກນ, ອານກນີ ແລະ ອະໂຣມາຕິກຮີໂດຣກາກບອນ ທາດເຫ່ຼົານ້ໍີຖາ້ ເຜາົ ໄໝ້ໃນພາວະປົກ ກະຕຈິ ະມີຄວັນເກດີ ຂໍນ້ຶ . ການເຜາົ ໄໝ້ຂອງທາດຮີໂດຣກາກບອນເກີດຂ້ນຶໍ ຢ່າງສົມບູນ ຈະສະແດງສມົ ຜົນສະແດງການເຜົາໄໝ້ທົ່ວ ໄປດັ່ງນ້ີໍ: Cx H y +  x + y O2 → xCO2 + y H 2O  2 2 - ອານການ ຫຼ ປາຣາຟີນຮີໂດຣກາກບົວ ປະເພດອ່ີມຕົວມີສູດທ່ົວໄປເປັນ Cn H2n+2 ເຊ່ັນ: CH4, C2H6…. - ອານແກນ ຫຼ ໂອເລຟີນ ເປັນຮີໂດຣກາກບົວບ່ອ່ີມຕົວມີພັນທະຄູ່ 1 ບ່ອນ ຫຼ ຫຼາຍກວ່າ 1 ບ່ອນຂຶ້ໍນ ເມອ່ ສູດທວ່ົ ໄປເປນັ Cn H2n ເຊ່ນັ : CH2 = CH2 ,CH2 = CH − CH3 - ອານກີນເປັນຮີໂດຣກາກບົວບ່ອີ່ມຕົວ ມີພນັ ທະສາມ 1 ບ່ອນ ຫຼ ຫຼາຍກວ່າ 1 ບ່ອນ ຂຶນ້ໍ ເມອ່ ສດູ ທ່ົວໄປ ເປນັ Cn H2n−2 ເຊນ່ັ : CH  CH,CH  C − CH3 - ອາໂຣມາຕິກ ຮໂີ ດຣກາກບອນເປນັ ຮີໂດຣກາກບອນ ບ່ອ່ມີ ຕວົ ມີໂຄງສາ້ ງຫກັຼ ເປນັ ວງົ ແຫວນແບງັ ແຊນ ວົງແຫວນແບັງແຊນປະກອບດ້ວຍ C 6 ອາຕອມຕ່ກັນເປັນວົງ ຍຶດໜຽວກນັ ດ້ວຍພັນທະດ່ຽວ ແລະ ພັນທະຄູ່ສະລບັ ກນັ ໄປ 71

ຕວົ ຢາ່ ງຂອງອາໂຣມາຕກິ ຮໂີ ດຣກາກບອນໄດ້ແກ່: 2.3 ການເອີ້ໍນຊິ່ືໃຫ້ໃຊ້ຊຫືິ່ ກັ ລງົ ທ້າຍຕ່າງກນັ ໂດຍທວ່ົ ໄປແລວ້ ການເອ້ນໍີ ຊ່ ທາດປະສົມ ຮີໂດຣກາກບົວອ່ີມຕົວ ແລະ ບ່ອີມ່ ຕວົ ເພນ່ິ ນິຍົມໃຊ້ເປັນ ຊ່ສາກົນ (IUPAC) ຕາມຫັຼກການດ່ງັ ລຸ່ມນ້ີໍ: 1. ໃຊ້ຊຫ່ ັຼກລົງທ້າຍຕາ່ ງກນັ - ໂມເລກຸນມີພນັ ທະດ່ຽວລງົ ທາ້ ຍດ້ວຍ x ານ - ໂມເລກຸນມີພນັ ທະຄູ່ລົງທາ້ ຍດ້ວຍ ແ x ນ - ໂມເລກຸນມພີ ນັ ທະສາມລົງທາ້ ຍດ້ວຍ xີນ - ຖາ້ ພນັ ທະຄູ່ 2 ພນັ ທະລົງທ້າຍດແີ ອນ - ຖາ້ ພນັ ທະສາມ 2 ພັນທະ ລງົ ທ້າຍ ດີອີນ 2. ເລອກຕອ່ ງໂສ້ຂອງອາຕອມກາກບອນທ່ີຍາວທ່ີສຸດ ໃນໂມເລກຸນເປັນຕ່ອງໂສ້ຫຼັກ ຊ່ຕົໍ້ນຕຈະອາໄສຕ່ອງ ໂສ້ຫຼັກສະເໝີ, ສາລັບອານແກນຕ້ອງມີພັນທະຄູ່ໃນຕ່ອງໂສ້ຫັຼກ ແລະ ພັນທະສາມ ຕ້ອງມີຢູ່ໃນຕ່ອງ ໂສ້ຫຼັກຂອງອານກນີ ເຊັ່ນ: ຈານວນອາຕອມກາກບອນໃນຕອ່ ງໂສຫ້ ັກຼ = 4 ຈານວນອາໂຕມກາກບອນໃນຕອ່ ງໂສ້ຫັກຼ = 4 3. ຊ່ຫກັຼ (ຕນໍົ້ ຕ່) ຈະອາໄສຈານວນອາໂຕມກາກບອນຂອງຕ່ອງໂສ້ຫກັຼ ໂດຍໃຊ້ຄາຕ່ໄປນໍ້ີ ຄານາໜາ້ ຈານວນ C ໃນຕ່ອງໂສ້ຫັຼກ ຄານາໜາ້ ຈານວນ C ໃນຕອ່ ງໂສ້ຫຼກັ ເມ-ຕ 1 ເຮກັ -ຊາ 6 ເອ-ຕ 2 ເຮັບ-ຕ 7 ໂປ-ຼ ປ 3 ອົກ-ຕ 8 ບູ-ຕ 4 ໂນ-ນາ 9 ແປງ-ຕ 5 ເດ-ກ 10 ຕົວຢ່າງ : CH3 − CH2 − CH2 − CH3 ບຕູ ານ, CH2 = CH − CH2 − CH2 − CH3 ແປງຕານ 72

4. ໝວດອານກລີ ເປນັ ສວ່ ນທ່ີິໄດ້ຈາກອານເສຍອາໂຕມ H ໄປ 1 ອາໂຕມ ຕວົ ຢາ່ ງ: CH3 − , CH3 − CH2 − CH3 − CH2 − CH2 − ການເອີໍ້ນຊ່ືິ ແມນ່ ຄືກັບອານການ ພຽງແຕ່ປ່ຽນຄາລງົ ທ້າຍຈາກ xານ ເປັນ xີລ ເຊັ່ິນ CH3 − ເມຕລີ , CH3 − CH2 − ເອຕີລ, CH3 − CH2 − CH2 − ໂປຣປີລ 5. ໃສ່ຕວົ ເລກບອກຕາແໜງ່ ຂອງອາຕອມ ຫື ໝວດອານກີລ ທິີ່ເກາະຫອ້ ຍຕອ່ ງໂສ້ຫກັ ຕວົ ຢ່າງ: 2-ເມຕີລ ແປງຕານ 2 – ບແູ ຕນ 4- ເມຕີລແປງຕີນ 2 6. ຖາ້ ມີຫຼາຍກວ່າ 1 ອາຕອມ ຫຼ ໝວດອານກີນຊະນິດດຽວກັນມາເກາະຫ້ອຍກັບຕ່ອງໂສ້ຫັຼກໃຫ້ໃຊ້ຄາວ່າ ດີ, ຕຼີ, ເຕຕຣາ………ເຊ່ນັ : 2,2,2 ຕີຼເມຕີລ - ບູຕານ ຖ້າມີຫຼາຍກວ່າ 1 ອາຕອມ ຫຼ ໝວດອານກີນທ່ີມາເກາະຫ້ອຍຕ່ອງໂສ້ຫຼັກບ່ຄກັນ ຕອ້ ງຮຽກຕາມລາດັບ ຕວົ ອັກສອນ (ໃນພາສາອັງກດິ ) (a, b,c ) ເຊນັ່ : ອາ່ ນວາ່ 5- ເອຕີລ 2 - ເມຕລີ ເຮັບຕານ ຖາ້ ມີພັນທະຄູ່ ແລະ ພັນທະສາມຢູ່ນາກັນ ຈະໝາຍຕວົ ເລກເລີ່ມຈາກ ພັນທະຄູ, ສາລບັ ພັນທະສາມຈະ ລງົ ທາ້ ຍດວ້ ຍອີນ ຕວົ ຢາ່ ງ: ອາ່ ນວາ່ 2 - ເຮກັ ແຊນ- 4 - ອີນ 7. ສາລັບທາດປະສົມຮີໂດຣກາກບອນທ່ເີ ປັນວົງແຫວນ ວິທີອ່ານຊ່ແມ່ນ ແບບດຽວກັບອານແກນແຕ່ຕ່ມຄາ ວ່າຊໂິ ກຼ ໃສ່ທາງໜາ້ ເຊ່ນັ : ຊໂິ ກຼອາລການ, ຊິໂກອຼ ານແກນ……. ຕວົ ຢາ່ ງ: 73

ສ່ວນທາດ ຮີໂດຣກາກບອນອະໂຣມາຕິກໃຫ້ນັບຈາກອາຕອມ ກາກບອນທາອິດທີ່ມີໝວດ (ຫຼ ກິ່ງ) ມາ ເກາະຫ້ອຍວຽນໄປທາງດ້ານທີ່ມີຈານວນ ອາຕອມກາກບອນໜ້ອຍທ່ີສຸດ ກອ່ ນຈະເຖິງອາຕອມທ່ີມີໝວດຖັດ ເກາະ ຫອ້ ຍຢຸູ່ ຖາ້ ບ່ຕອ້ ງການບອກຕາແໜ່ງເລກທ່ີຂອງໝວດຈຸ ທ່ີມາເກາະຫອ້ ຍກອາດຈະໃຊ້ຄາວ່າອອກໂຕ (rotho), ເມຕ (metha) , ແລະ ປາຣາ Para ນາໜາ້ ດ້ວຍຊ່ສາມນັ ຂອງທາດຫກັຼ ທ່ີຖວາ່ ມຢີ ູ່ແລ້ວໃນໝວດ 2.4 ຄຸນລັກສະນະຂອງທາດປະສົມຮໂີ ດຣກາກບອນ • ປະຕກິ ລິ ິຍາເຜົາໄໝ້ CH 4 + 2O2 → CO2 + 2H2O • ປະຕກິ ິລິຍາແທນບອ່ ນ C6H14 + Br2 ⎯⎯→C6H13Br + HBr C6H6 + Cl2 ⎯⎯→C6H5Cl + HCl ອານແກນ ແລະ ອານກນິ ບ່ເກີດປະຕກິ ິລຍິ າແທນບ່ອນແຕ່ເກດີ ປະຕກິ ລິ ິຍາສົມຮ່ວມ • ປະຕກິ ິລຍິ າສົມຮວ່ ມ C6H12 + H2 ⎯⎯Ni →C6H14 CH  CH + H2 ⎯⎯pt →CH2 = CH2 ⎯⎯H2 →CH3 − CH3 III. ທາດອົງຄະທາດກັບອາຫານ ສິ່ງທ່ີມີຊີວິດທງັ ພດ ແລະ ສັດຕ້ອງອາໄສປັດໄຈຕ່າງໆ ໃນການດາລົງຊີວດິ ອາຫານເປັນປັດໄຈໜ່ຶງທ່ຊີ ່ວຍ ໃຫ້ຮ່າງກາຍຈະເລີນເຕບີ ໂຕສົມບນູ ແຂງແຮງ ແລະ ມີພະລັງງານໃນການເຮດັ ກິດຈະກາຕ່າງໆ ເມ່ອເຮົາກິນອາຫານ ຈະໄດ້ທາດອາຫານທ່ີຮ່າງກາຍຈະນາໄປໃຊ້ປະໂຫຍດໄດ້ຕາມຄວາມເໝາະສົມທາດອາຫານເຫົ່ຼານີໍ້ຄຫຍັງ? ແລະ ມີ ຄວາມຈາເປັນຕ່ຮາ່ ງກາຍແນວໃດ? ສງ່ິ ທ່ມີ ີຊີວດິ ຕ້ອງໄດ້ໃຊ້ພະລັງງານ ເພອ່ ຄວາມຄົງຢູ່ຂອງຂະບວນການຕ່າງໆໃນຮ່າງກາຍ ແລະ ຊີວິດ. ໃນ ຂະນະທ່ີນອນຫຼັບກຍັງໃຊ້ພະລັງງານຈຸລັງ ແລະ ອະໄວຍະວະຕ່າງໆຂອງພະລັງງານທ່ີຮ່າງກາຍຕ້ອງໃຊ້ເຫົ່ຼານ້ີໍເປັນ ພະລັງງານທຢີ່ ູ່ໃນພນັ ທະເຄມີໃນອາຫານ ຫຼ ທາດປະສົມອງົ ຄະທາດເຊ່ິງສ່ງິ ທ່ີມີຊວີ ິດບລິໂພກ. ໃນແຕ່ລະວັນມະນດຸ ຕອ້ ງບລິໂພກອາຫານ ເພ່ອການດາລົງຊວີ ດິ ແລະ ຖ້າຈາແນກປະເພດຂອງທາດທ່ີພົບ ເປັນອົງປະກອບຢູ່ໃນອາຫານ ໂດຍໃຊ້ຫັຼກການໂພຊະນະການຈະແບ່ງອອກເປັນ 6 ປະເພດຄ: ໂປຣຕີນ, ຄາໂບ ໄຮເດຣຕ, ໄຂມັນ, ວິຕາມິນ, ເກອແຮ່ຈານ ແລະ ນ້ໍາ. ເອ້ໍີນທາດເຫຼ່ົານ້ີໍວ່າທາດອາຫານ. ທາດເຫ່ົຼານ້ໍີຈະຖກຍ່ອຍ 74

ສະຫຼາຍໃຫ້ຮ່າງກາຍນາໄປໃຊ້ປະໂຫຍດໃນທາງຕາ່ ງໆເຊ່ັນ: ຄາໂບໄຮເດຣຕ, ໄຂມັນ ແລະ ໂປຣຕີນ ຖກເຜົາຜານ ໃຫ້ພະລັງງານແກ່ຮ່າງກາຍເພ່ອໃຊ້ເປັນການເຮັດວຽກ ແລະ ເຮັດໃຫ້ຮ່າງກາຍອົບອຸ່ນ. ໂປຣຕີນ ນອກຈາກຈະໃຫ້ ພະລັງງານແລ້ວຍັງມີສ່ວນໃນການສ້າງເຊລເນອ້ໍ ເຫຍ້ໍອ ແລະ ໃຫ້ທາດ ອີກຫາຼ ຍຊະນິດ ເຊັ່ນ: ການຈະເລີນເຕບີ ໂຕ ຂອງຮາ່ ງກາຍຊາວຍໃນການເຮດັ ວຽກຂອງຂະບວນການຕ່າງໆໃນຮ່າງກາຍ. ລາດບັ ຄວາມຕ້ອງການ ອາຫານແຕ່ລະປະເພດ ທ່ີຄວນບລິໂພກ ໃນແຕ່ລະມໍ້ ສ່ວນວິຕາມິນ ເກອແຮ່ ແລະ ນໍ້າເປັນອົງປະກອບສາຄັນຊ່ວຍໃຫ້ປະຕິກິລິຍາຕ່າງໆພາຍໃນຮ່າງກາຍດາ ເນນີ ຢູ່ໄດ້. ໄຂມັນ ໂປຣຕນີ ແລະ ຄາໂບໄຮເດຣດ ເປັນອົງປະກອບພໍ້ນຖານຂອງອາຫານທ່ີຈາເປັນຕ່ຮ່າງກາຍເຊ່ິງ ນັກ ຮຽນຈະໄດ້ສຶກສາລະອຽດຕ່ໄປ IV. ຄາໂບໄຮເດຣຕ ຄາໂບໄຮເດຣຕ ເປັນທາດອາຫານອກີ ປະເພດໜຶ່ງທ່ຈີ າເປັນຕ່ຊີວິດ, ນໍ້າຕານ ແລະ ແປງ້ ເປັນທາດຄາໂບໄຮ ເດຣຕ ທ່ີໃຊ້ເປັນອາຫານປະຈາວັນ ຄວາມສາຄັນຂອງຄາໂບໄຮເດຣຕ ຕ່ສ່ິງທ່ີມີຊີວິດອາດຈາແນກໄດ້ເປັນ 2 ປະ ເພດຄ: ເປັນທາດເກັບສະສົມພະລັງງານໃນຮູບຂອງທາດແປ້ງ ແລະ ກີຼໂກແຊນ ແລະ ເຮັດໜ້າທ່ີເປັນອົງປະກອບຂອງເຊ ລຕ່າງໆ ເຊ່ັນ: ເຊລເນ້ໍອເຫຍ້ໍອເປັນສ່ວນປະກອບຂອງນ້ໍາໄຂຂໍ້ຕ່ໃນສັດ ແລະ ເປັນສ່ວນປະກອບຂອງຜີວໜັງ. ສະຫຼຸບແລ້ວຄາໂບໄຮເດຣຕມີຄວາມສາຄັນຕສ່ ິ່ງທ່ີມີຊວີ ິດຢາ່ ງຫຼວງຫຼາຍ ຄາຖາມຄົ້ໍນຄວ້າ 1. ທາດອົງຄະທາດແມນ່ ທາດແນວໃດ? 2. ທາດອະນົງຄະທາດແມ່ນທາດແນວໃດ? 3. ທາດອົງຄະທາດປະກອບມີຈັກປະເພດ?ຄປະເພດໃດແດ່? 4. ທາດອາຫານປະເພດໃດທ່ີໃຫ້ພະລງັ ງານແກ່ຮ່າງກາຍ? 5. ຮ່າງກາຍມະນຸດ ມີສ່ວນປະກອບຫຼາຍຢ່າງ ເຊ່ິງປະກອບດ້ວຍຫຼາຍຊະນິດຢາກຮູ້ວ່າປະກອບ ດ້ວຍທາດໃດແດ?່ 75

ບົດທີ 10 ການປ່ຽນແປງພາວະຂອງທາດ I. ທາດແຂງ ທາດແຫຼວທຸກໆຊະນິດ ເມ່ອເຢັນລົງເຖິງຂີດອຸນຫະພູມໃດໜ່ຶງ ຈະກາຍເປັນທາດແຂງອະນພຸ າກທ່ີເຄີຍ ເຄ່ອນທ່ີໄປມາໃກ້ໆໄດ້ພຽງເລັກນ້ອຍ ໃນເວລາທ່ີເປັນທາດແຫຼວຈະຢຸດຢູ່ກັບທ່ີບ່ສາມາດເຄ່ອນຍ້າຍໄດ້ອີກຕ່ໄປ ເມ່ອກາຍເປັນທາດແຂງອະນຸພາກຂອງທາດແຂງມີພະລັງງານເດີນເຄ່ອນໜ້ອຍ. ພະລງັ ງານເດີນເຄ່ອນນີໍ້ ເກີດຈາກ ອະນຸພາກທຢ່ີ ູ່ພາຍໃນທາດແຂງສັ່ນໄກວໄດ້ແຮງດຶງດດູ ລະຫວ່າງອະນຸພາກຂອງທາດແຂງມີຄ່າຫາຼ ຍກວາ່ ແຮງດຶງດູດ ລະຫວາ່ ງອະນຸພາກຂອງທາດແຫວຼ . ອະນຸພາກຂອງທາດແຂງໃກ້ຄຽງກັນຫຼາຍ, ຄວາມໜາແໜ້ນຂອງທາດແຂງຈຶ່ງມີຄ່າຫຼາຍກວ່າຄວາມໜາແ ໜນ້ ຂອງທາດແຫຼວ ແລະ ທາດອາຍ. ພາຍໃນບລິມາດ 1 cm3 ເທົ່າກນັ ທາດແຂງອາດຈະມີຈານວນໂມເລກຸນ ຫຼາຍກວ່າທາດອາຍເຖິງສິບພັນເທົ່າ ແລະ ເນ່ອງຈາກອະນຸພາກຂອງທາດແຂງອາດຈະມີຈານວນໂມເລກຸນຫຼາຍ ກວ່າທາດອາຍເຖງິ ສິບພັນເທ່ົາ ແລະ ເນ່ອງຈາກອະນຸພາກຂອງທາດແຂງຢູ່ປະຈາບອ່ ນ ບ່ໄດ້ເຄອ່ ນຍາ້ ຍໄປທາງອ່ນ ທາດແຂງຈງ່ຶ ມີຮູບຮ່າງຄົງຕົວ. ຮບູ ຮາ່ ງເປັນແບບໃດກເປັນແບບນໍັ້ນຕະຫຼອດໄປ ບລິມາດຂອງທາດແຂງກ່ຄົງຕົວ ເຊັ່ນກັນ ເມ່ອອຸນຫະພູມປ່ຽນແປງບລິມາດຂອງທາດແຂງກ່ປ່ຽນແປງເລັກນ້ອຍ. ຖ້າເຜົາໃຫ້ຮ້ອນທາດແຂງອາດ ຈະຂະຫຍາຍຕົວໄດ້ ແຕ່ກນບັ ວ່າໜອ້ ຍທສ່ີ ຸດ, ການຂະຫຍາຍຕົວນໍ້ີເນ່ອງມາຈາກອະນຸພາບສັນ່ ສະເທອນຫຼາຍຂ້ຶໍນ ເມອ່ ໄດ້ຄວາມຮອ້ ນ. ເຮາົ ບ່ສາມາດ ບບີ ທາດແຂງໃຫ້ຫດົ ຕົວລົງໄດ້ ເພາະວາ່ ອະນຸພາກພາຍໃນທາດແຂງໃກ້ຊິດກັນຫຼາຍຢູ່ແລ້ວ ຖາ້ ອອກແຮງບີບຫຼາຍຂຶໍ້ນ ມັນກຈະແຕກຫກັ ອອກເປັນຕອ່ ນນ້ອຍໆ,ທາດແຂງທ່ີເປນັ ໂລຫະສາມາດແຜອ່ ອກເປັນ ແຜ່ນ ບາງໆ ຫຼ ຢດອອກເປັນເສ້ໍນັ ຍາວໄດ້, ຄວາມສາມາດໃນການຊກັ ນາຄວາມຮອ້ ນ ແລະ ໃນການຊັກນາໄຟຟ້າ ຂອງທາດ ແຂງແຕລ່ ະຊະນິດແຕກຕາ່ ງກັນໄດ້ຫຼາຍ. ທາດແຂງບາງຊະນິດຊັກນາຄວາມຮ້ອນໄດດ້ ີຫາຼ ຍເຊນັ່ : ທອງ ແຕ່ທາດແຂງ ບາງຊະນິດບ່ຊັກນາຄວາມຮ້ອນເລີຍ ແລະ ບາງຊະນິດ ມີຄຸນລັກສະນະຊັກນາໄຟຟ້າໄດ້ດີທີ່ສຸດ ເຊນ່ັ : ເງິນ ແຕ່ບາງ ຊະນດິ ບຊ່ ັກນາໄຟຟ້າ. ໃນຊີວິດປະຈາວັນນັກຮຽນເຄີຍເຫັນວ່າການເຮັດໃຫ້ວັດຖຸແຂງໂດຍສະເພາະໂລຫະຫັກ ຫຼ ແຕກແມ່ນ ຍາກ ແຕ່ເມ່ອຫັກ ຫຼ ແຕກພັດບ່ສາມາດຕິດເຂ້ໍົາກັນໂດຍວິທີຈັບມາຕ່ໃສ່ກັນໄດ້ປະກົດການດັ່ງກ່າວສະແດງວ່າ ເພອ່ ຢາກໃຫ້ວັດຖຸແຂງຫັກ ຫຼ ແຕກ ຕ້ອງໃຊ້ຄວາມແຮງໃຫ່ຍເພ່ອເອົາຊະນະຄວາມແຮງດຶງດູດຂອງບັນດາອະນຸ ພາກຂອງມັນແລະ ເມ່ອຫກັ ແລວ້ ເອາົ ມາຕ່ໃສ່ກັນບ່ຕິດນນັໍ້ ຍອ້ ນວ່າເຮົາເຮັດໃຫ້ໄລຍະຫາ່ ງທີ່ອະນຸພາກຂອງມັນດຶງ ດດູ ກັນໄດ້. ຮບູ ທີ 1 ການຍເຄ່ອນທຂ່ີ ອງອະນຸພາກຂອງທາດແຂງ ການເຄອ່ ນທຂ່ີ ອງອະນຸພາກໃນທາດແຂງ ໃຫ້ນກັ ຮຽນສານຶກຄກັນກັບເວລານັກຮຽນກວດຄກັນ ແໜ້ນຕ່ ກນັ ເປັນວງົ ແລ້ວໃຫ້ແຕ່ລະຄນົ ເຄ່ອນທ່ີຕາມຄວາມຕ້ອງການຂອງຕົນເອງ 76

1.1 ເມັດມະນີ ທາດແຂງສ່ວນຫຼາຍມໂີ ຄງສາ້ ງທ່ປີ ະກອບດ້ວຍອະນພຸ າກ ຈັດລຽງກັນຢ່າງມລີ ະແບບແຜນທາດແຂງ ປະເພດນີໍ້ຮຽກວ່າທາດແຂງເມັດມະນີ. ເມັດມະນີຄທາດແຂງເນ້ໍອດຽວທີ່ມີຮູບຮ່າງເປັນຮູບເລຂາຄະນິດຜີວໜ້າ ລຽບ ແລະ ມີຂອບຕັດມູມລະຫວ່າງຜິວໜ້າເປັນມູມທ່ີແນ່ນອນ ເມ່ອເມັດມະນີມັນ ຫຼ ແຕກຕອອກແຕ່ລະຊ້ິໍນ ສວ່ ນຂອງເມັດມະນຈີ ະຫຼຸດອອກເປນັ ຊໍັ້ນໆ ຕາມແບບຜວິ ໜາ້ ຕັດຂອງເມັດມະນີ, ການຈດັ ລະບຽບຂອງອະນຸພາກ ພາຍໃນເມັດມະນີເປັນສິ່ງສາຄັນ ເຊ່ິງຈະເປັນແບບດຽວກັນສະເໝີສາລບັ ທາດຊະນິດດຽວກັນ, ຮູບຮາ່ ງຂອງເມັດ ມະນີມີການພົວພັນກັບວິທີການຈັດລຽງອະນຸພາກພາຍໃນເມັດມະນີ ແຕ່ຮູບຮ່າງພາຍນອກທີ່ເປັນໄປຕາມແບບ ເລຂາຄະນິດບ່ສາຄັນເທ່ົາໃດເພາະລ່ຽມມູມຂອງສ່ວນນອກອາດຖກທາລາຍແຕ່ຊ້ໍິນສ່ວນທ່ີຍັງເຫຼອ ກຄົງເປັນເມັດ ມະນີຄຸນລັກສະນະຂອງເມັດມະນີຂ້ຶໍນຢູ່ກັບໂຄງສ້າງພາຍໃນເຊິ່ງມີແບບສະ ເພາະ, ທາດແຂງທ່ີເປັນເມັດມະນີ ມີ ຈຸດເປ່ອຍທີ່ມີຄນຸ ຄາ່ ແນ່ນອນ ເມອ່ ເຮັດໃຫ້ ຮ້ອນຂຶໍນ້ ເຖງິ ຂີດອນຸ ຫະ ພູມນນໍ້ັ ມນັ ກຈະປ່ຽນເປນັ ທາດແຫວຼ ທັນທີ. ເມັດມະນຂີ ອງທາດແຂງມີຢູ່ຫາຼ ຍຮບູ ແບບດ້ວຍກັນເຊ່ນັ : ເມັດມະນີຂອງນາຕຼອີ ອມກຼໍລົວເປັນຮບູ ກັບຂາ້ ງ , ແຕລ່ ະຂາ້ ງ, ແຕ່ລະຂາ້ ງເທາົ່ ກັບມູມຕັດກນັ ລະຫວ່າງແຕ່ລະຂ້າງເທາ່ົ 90 ອງົ ສາ b a c ຮບູ ທີ 2 ເມດັ ມະນີຂອງທາດແຂງ ທາດແຂງບາງຊະນິດບ່ເປັນເມັດມະນີ ອະນຸພາກຂອງມັນຢູ່ແບບເຈອປນົ ກັນຢ່າງບ່ມີລະບຽບຄກັບທເີ່ ປັນ ຢູ່ພາຍໃນທາດແຫຼວ, ທາດແຂງ ປະເພດນີ້ໍເອ້ໍີນວ່າ ທາດແຂງອະສັນຖານ ເຊ່ັນ: ແກ້ວ, ຂໍີ້ເຜ້ໍິງ, ພຼາສຕິກ ແລະ ອ່ນໆ ທາດແຂງອະສັນຖານກເປ່ອຍຢູ່ໃນອຸນຫະພມູ ໃດໜຶ່ງໂດຍສະເພາະ ເມອ່ ໄດຮ້ ັບຄວາມຮ້ອນຈະຄ່ອຍໆອອ່ ນ ຕວົ ລງົ ແລ້ວຈຶ່ງແຫຼວໄຫຼໄປມາໄດ້. ແຕຖ່ ້າເຮັດໃຫເ້ ຢັນລົງຈະຂຸ້ນຂຶ້ໍນເປັນລາດັບໃນທສີ່ ຸດກແຂງ, ເວລາແຂງກເປັນ ດັ່ງທາດແຂງທງັ ຫຼາຍແຕບ່ ່ເປັນເມດັ ມະນີ. ທາດແຂງບາງຊະນິດເປັນຝຸ່ນ ຫຼ ເປັນກ້ອນເບິ່ງລັກສະນະພາຍນອກຄວນຈະເປັນທາດແຂງອະສັນຖານ ແຕ່ເມ່ອກວດເບ່ິງດ້ວຍກ້ອງຈຸລະທັດຈະເຫັນວ່າ ປະກອບດ້ວຍເມັດມະນີຕ່ອນນ້ອຍໆມີລ່ຽມ, ມີມູມ ເຊ່ິງບາງທີ ອາດ ຈະເປັນເມັດມະນທີ ີ່ບ່ສົມບູນແບບບາງສວ່ ນແຕກຫັກໄປ ແຕ່ກຍັງບອກໄດ້ວ່າ ເປນັ ເມດັ ມະ ນີທາດແຂງແບບ ນໍ້ີ ເປນັ ກ່ມຸ ຂອງເມັດມະນທີ ີມ່ ີຂະໜາດນອ້ ຍຫຼາຍມາລວມກນັ . II. ທາດແຫວ ພາຍໃນທາດແຫວຼ ໂມເລກນຸ ຂອງມັນຢູ່ຕິດກນັ ຫຼາຍ ແຕ່ກບ່ໄດຢ້ ູ່ແບບມລີ ະບຽບເປັນບ່ອນຄ ກັນກບັ ໂມເລ ກຸນຂອງທາດແຂງ ໂມເລກຸນຂອງທາດແຫຼວຍັງສາມາດເຄ່ອນທີ່ໄປມາໄດ້ ແຕ່ໄປໄກບ່ໄດ້ມັນພຽງແຕ່ປ່ຽນບ່ອນ ໄປມາລະຫວ່າງໂມເລກຸນນໍ້ີກັບໂມເລກຸນອ່ນ ດັ່ງນໍັ້ນ ທາດແຫຼວ ຈງຶ່ ມີຄຸນລກັ ສະນະໄຫຼໄດ້. ການກະທົບນັບ ທງັ ການປະທະກນັ ລະຫວ່າງໂມເລກຸນທາດແຫວຼ ຈງ່ຶ ສາມາດຂະຫຍາຍຕົວ ແລະ ຫົດຕົວໄດ້ບາງເລັກນອ້ ຍ. ໃນ 77

ເມອ່ ອນຸ ຫະພູມປ່ຽນແປງ, ທາດແຫວຼ ມີຄວາມໜາແໜ້ນຫຼາຍເມອ່ ທຽບກັບທາດອາຍ ແລະ ຖ້າໃຊ້ຄວາມດນັ ສູງ ບບີ ຮັດທາດ ແຫຼວຈະບ່ຫຼຸດລົງຄກັບບລິມາດຂອງທາດອາຍຖບບີບຮັດ. ດ່ັງນັ້ໍນ, ອາດຈະເວົາໍ້ ໄດ້ວ່າເຮົາບ່ສາມາດ ບີບຮັດທາດແຫຼວ ໃຫ້ຫົດຕົວລົງໄດ້, ທາດແຫຼວມີຄວາມໜາແໜ້ນຫຼາຍ ແລະ ຖກບີບຮັດໃຫ້ນ້ອຍລົງບ່ໄດ້ນໍັ້ນ ສະແດງວ່າໂມເລກຸນຂອງ ທາດແຫວຼ ຢ່ແູ ປະກນັ . ທາດແຫຼວບ່ມີຮູບຮ່າງແນນ່ ອນ ມັນປ່ຽນແປງຮບູ ຮາ່ ງໄປຕາມພາຊະນະ ແລະ ໃນກລະນີທີ່ບັນຈຸທາດ ແຫຼວ ບ່ເຕມັ ພາຊະນະທາດແຫຼວຈະມຮີ ູບຮາ່ ງຄ ສ່ວນທາງລມຸ່ ຂອງພາຊະນະ, ທາດແຫວຼ ບ່ຈາເປັນຈະມີບລິມາດ ຄງົ ທ່ີ ບ່ວ່າ ຈະຢູ່ໃນພາຊະນະຂະໜາດໃດກຕາມບລິມາດແມ່ນຍັງຄເກົ່າ ແລະ ຍ້ອນວ່າບລິມາດຄົງທີ່ຈ່ຶງເຮັດໃຫ້ທາດ ແຫຼວມີໜ້າພຽງ. ໂມເລກຸນຂອງທາດແຫຼວ ແມ່ນໄປໄດເ້ ໝອນກັບໂມເລກຸນຂອງທາດອາຍ, ແຕຄ່ ວາມໄວຂອງການ ແຜ່ ແມ່ນຊ້າກວ່າທາດອາຍຫຼາຍ ເນອ່ ງຈາກວ່າແຮງດຶງດູດຈາກໂມເລກຸນໃກຄ້ ຽງປະກອບກັບບລເິ ວນທຈ່ີ ະເຄ່ອນ ທ່ີໄປໄດ້ ໄປໄດ້ມີຢູ່ຈາກັດ ມັນຕ້ອງປະທະກັບໂມເລກຸນອ່ນຕະຫຼອດທາງຈ່ຶງໃຊ້ເວລາຫຼາຍ, ຖ້າຢອດນ້ໍາເມິກລົງ ໃນນໍ້າຈະສັງ ເກດເຫັນ ການແຜ່ກະຈາຍຂອງຢອດນໍ້າເມິກໄດ້ຈະແຈ້ງຈາກສີຂອງນ້ໍາເມິກເອງ, ເຮົາເຫັນວ່າຢອດ ນາ້ໍ ເມິກບ່ເກາະກັນ ເປັນຢອດຄເກົ່າມັນຈະຄ່ອຍໆ ແຜ່ອອກໄປ ແລະ ໃນທ່ີສຸດສີ ຂອງນ້ໍາເມິກບ່ເກາະກັນເປັນ ຢອດຄເກ່າົ ມັນຈະຄ່ອຍໆ ແຜ່ອອກໄປ ແລະ ໃນທີ່ສດຸ ສີ ຂອງນາໍ້ ເມິກກກະຈາຍທວ່ົ , ຖ້າເອົາທາດແຫວຼ 2 ຊະນິດ ປນົ ກັນໄດ້ບາງສ່ວນມາໃສ່ໃນ ພາຊະນະດຽວກັນແລ້ວປະໄວ້ບ່ຕ້ອງຄົນ ໃນທີ່ສຸດຈະກົດວ່າທາດແຫຼວທ່ີແຍກກັນ ເປນັ 2 ຊັໍນ້ ນ້ໍັນກອ່ີມຕົວດວ້ ຍທາດ ຈາກອີກຊັນ້ໍ ໜຶ່ງສະແດງວ່າທາດແຫຼວແຕ່ລະຊ້ໍັນແຜ່ເຂ້ົໍາໄປໃນອີກຊໍນັ້ ໜຶ່ງຫຼາຍ ທສ່ີ ດຸ ເທ່ົາທີຈ່ ະເຮັດໄດ້. ເມ່ອເອາົ ທາດແຫຼວ 2 ຊະນດິ ປົນກັນບລມິ າດລວມຂອງທາດປົນເທົ່າກັບຜນົ ບວກຂອງບລມິ າດຂອງ ທາດ ແຫຼວ ທັງ 2 ຊະນິດ ກ່ອນການປົນແຕ່ທາດແຫຼວ 2 ຊະນິດນີໍ້ບ່ຕ້ອງມີປະຕິກິລິຍາຫຍັງຕ່ກັນ, ຖ້າຫາກວ່າ ພວກມັນມີປະຕກິ ິລິຍາ ຕ່ກັນບລິມາດລວມຈະບເ່ ທົ່າກັບຜົນບວກຂອງ 2 ບລິມາດທາດແຫຼວນໍັ້ນ. ທາດແຫຼວ 2 ຊະ ນດິ ທມ່ີ າປນົ ກັນອາດເປນັ ເນ້ອໍ ດຽວກັນ ເຊນ່ັ : ເມທລິ ແອລກຮ ກບັ ເອທລິ ແອລກຮ ເຊ່ິງເຮາົ ໄດ້ທາດປົນເປັນ ເນໍ້ອ ດຽວ ຫຼ ອາດປົນກັນບ່ໄດ້ ເຊນ່ັ : ນ້ໍາກັບນໍ້າມັນຈະແຍກກນັ ອອກເປັນ 2 ຊັນ້ໍ ໃນກລະນີນທີໍ້ າດແຫວຼ ທີ່ມີ ຄວາມໜາ ແໜ້ນໜ້ອຍກວາ່ ຈະຢູ່ຊັໍ້ນເທງິ . ຮູບທີ 3 ສະແດງອະນຸພາກຂອງທາດແຫຼວ 78

ຄວາມໜາແໜ້ນ ແລະການເຄ່ອນທ່ີຂອງອະນຸພາກໃນທາດແຫຼວໃຫ້ນັກຮຽນສານຶກຄກັນກັບ ເວລາ ນັກຮຽນຢນຈັບມກັນເປັນວົງ ແລ້ວໃຫ້ນັກຮຽນແຕ່ລະຄົນ ເຄ່ອນທີ່ໄປມາຕາມໃຈຊອບ. ກ່ຽວກັບແຮງດຶງດູດ ລະຫວ່າງໂມເລກຸນຂອງທາດແຫຼວ ແມ່ນມີບົດບາດສາຄັນຕ່ກັບຄຸນລັກສະນະທາງດ້ານຟີຊິກຫຼາຍຢ່າງຂອງທາດ ແຫຼວ ແມນ່ ຂນຶ້ໍ ກບັ ຄວາມແຮງ ຄວາມອ່ອນຂອງແຮງດຶງດູດນີໍ້. ໂມເລກຸນຂອງທາດແຫຼວນອກ ຈາກມພີ ະລັງງານ ເດີນເຄ່ອນ ແລ້ວຍັງມີພະລັງງານທ່າຕັໍ້ງອີກ ແລະ ເນ່ອງຈາກມີແຮງດຶງດູດລະຫວ່າງໂມເລກຸນ ໃກ້ຄຽງຫຼາຍ ພະລັງງານທ່າຕໍ້ັງຂອງ ໂມເລກຸນທາດແຫຼວຈຶ່ງມີຄ່າຕ່າກວ່າ ໂມເລກຸນທາດອາຍ ພະລັງງານທ່າຕັ້ໍງຈະມີຄ່າສູງຂໍ້ຶນ ເມ່ອໂມເລກນຸ ແຍກຫ່າງ ອອກຈາກກນັ . 2.1 ການລະເຫຍີ ເປນັ ອາຍ ແລະ ຄວາມດັນອາຍ • ການລະເຫີຍອາຍ ການລະເຫີຍເປັນອາຍຂອງທາດແຫຼວແມ່ນເປັນປະກົດການທາງທາມະຊາດຢ່າງໜ່ຶງຂອງທາດແຫຼວ, ທາດແຫວຼ ທີ່ມີຢໃູ່ ນພາຊະນະເປດີ ຈະລະເຫີຍອາຍໄປເອງຈນົ ໝົດ. ໂມເລກຸນຂອງທາດແຫຼວ ເຄອ່ ນທີ່ຢຕູ່ ະຫອຼ ດເວລາ, ມັນຈະປະທະກັບໂມເລກຸນ ນັ້ໍນຢູ່ເລອໍ້ ຍໆໄປ N ໃນການປະທະກັນພະລັງງານເດີນເຄ່ອນ ແລະ ຄວາມໄວປ່ຽນແປງຈາກເດີມ, ພາຍຫຼັງປະທະກັນພະລັງງານ ເດນີ ເຄ່ອນ ແລະ ຄວາມໄວປ່ຽນແປງຈາກເດີມ, ພາຍຫຼັງປະທະກນັ ໂມເລກນຸ ໜ່ຶງອາດມພີ ະລັງງານເດນີ ເຄ່ອນສູງ ຂໍ້ຶນ ແລະ ອີກ ໂມເລກຸນໜຶ່ງອາດມີພະລັງງານເດີນເຄ່ອນໜ້ອຍລົງ, ໂມເລກຸນທ່ີມີພະລັງງານເດີນເຄ່ອນສູງຂໍ້ຶນ ນັໍ້ນໄປປະທະກັບອີກ ໂມເລກຸນໜຶ່ງກອາດຈະມີພະລັງງານເດີນ ເຄ່ອນເພ່ີມຂຶ້ໍນຫຼາຍຂຶ້ໍນອີກ. ດ່ັງນ້ັໍນ ໃນທີ່ສຸດກ ຈະມີໂມເລກຸນເຊ່ິງມີພະລັງ ງານເດີນເຄ່ອນ ສູງກວ່າໂມເລກຸນອ່ນ ແລະ ໃນເວລາດຽວກັນກມີໂມເລກຸນທີ່ມີ ພະລັງງານເດີນເຄ່ອນນ້ອຍກວ່າໂມ ເລກຸນອ່ນຮ່ວມຢູ່ນາກັນ. ດ່ັງນ້ັໍນ, ພາຍໃນທາດແຫຼວຈຶ່ງມີໂມເລກຸນທ່ີມີ ພະລັງງານ ເດີນເຄ່ອນໜ້ອຍຫຼາຍແຕກຕ່າງກັນ ແລະ ມີຄວາມໄວກຕ່າງກັນ, ອາດແຈກຢາຍຕາມຄວາມໄວຂອງ ໂມເລກຸນ ຕາມກດົ ເກນແຈກຢາຍຂອງແມກຊະເວລ- ໂບລຊະມັນໄດ້ ໃນທານອງດຽວກັນກັບທາດອາຍ ແລະ ມີ ຂີດ ຄ່າຄວາມໄວໜ່ຶງຊຶ່ງໂມເລກຸນທີ່ມີຄວາມໄວເທ່ົາກັນ ຫຼ ສູງກວ່ານັ້ໍນສາມາດເອົາຊະນະແຮງດຶງດູດລະຫວ່າງໂມ ເລກຸນຫຼຸດອອກທາດແຫວຼ ໄປສູອ້ າກາດ ຫຼ ບ່ອນຫວ່າງເປ່າົ ເບ້ອໍ ງເທິງທາດແຫວຼ ເຖງິ ຢາ່ ງໃດກຕາມຖ້າຫາກໂມເລກນຸ ທີມ່ ີຄວາມໄວ ແລະ ພະລງັ ງານຫາຼ ຍພຽງພຢູ່ໃນທາດແຫຼວກຈະ ຫຼຸດ ອອກຈາກທາດແຫຼວບ່ໄດຍ້ ້ອນວ່າ ມີແຮງດຶງດູດຈາກໂມເລກຸນອ້ອມຂ້າງ ແລະ ໂມເລກຸນນັ້ໍນບ່ມີພະລັງງານ ເດີນເຄອ່ ນ ສູງຕະຫຼອດໄປ, ຊ່ົວໄລຍະໜ່ຶງພະລງັ ງານເດີນເຄ່ອນອາດຈະຫຼຸດລົງ ຍ້ອນມັນສົ່ງພະລັງງານ ໃຫ້ແກ່ໂມ ເລກນຸ ອ່ນໄປ ໃນການປະທະກັນ. ແຕ່ຖ້າຫາກວ່າໂມເລກຸນມພີ ະລັງງານເດີນເຄ່ອນສູງຫາຼ ຍ ຢູ່ທ່ີໜ້າທາດແຫຼວ ກ ຈະມີໂອກາດຫຼຸດ ອອກ ໄປສບູ່ ່ອນຫວ່າງເປາ່ົ ເບໍ້ອງເທິງຂອງທາດແຫຼວໄດ້. ເນ່ອງຈາກວ່າໂມເລກນຸ ທ່ຢີ ໃູ່ ນໜ້າພຽງ ໄດ້ຮບັ ແຮງດຶງດູດຈາກໂມເລກຸນທາງຂ້າງ ແລະ ທາງລມຸ່ ເທ່ົານັ້ໍນ, ເມ່ອມີພະລັງງານສູງແລວ້ ການເອົາຊະນະແຮງ ດຶງດູດດັ່ງກ່າວກຈະບ່ຍາກ , ໂມເລກຸນຂອງທາດແຫຼວທ່ີມີພະລັງງານສູງສຸດ ຫຼຸດອອກໄປສູ່ພາວະອາຍໄດ້ເລໍ້ອຍໆ ເຮັດໃຫ້ທາດແຫວຼ ກາຍເປນັ ອາຍ ເອ້ໍີນວ່າເກດີ ການລະເຫຍີ ອາຍ. • ຄວາມດນັ ອາຍ ໂມເລກຸນທ່ີຫຼຸດອອກຈາກທາດແຫຼວ ພາໃຫ້ເກີດອາຍຂອງທາດແຫຼວໃນອາກາດ ຫຼ ບ່ອນຫວ່າງ ເປົ່າ ເທິງທາດແຫຼວ, ໂມເລກຸນເຫົ່ຼານ້ໍີກຄກັບໂມເລກຸນທາດອາຍທາມະດາເຊິ່ງເຄ່ອນທ່ີໄປມາດ້ວຍຄວາມໄວສູງ, ອາດຈະໄປ ໄກເລີຍທາດແຫຼວໄປຫຼາຍ ຫຼ ອາດຈະຍັງຢູ່ບລິເວນນັ້ໍນ. ບາງໂມເລກຸນເຄ່ອນທ່ີເຂ້ໍົາມາໃກ້ໜ້າຂອງ ທາດແຫຼວໄປຫຼາຍ ຫຼ ອາດຈະຍັງຢູ່ບລິເວນນ້ໍັນ. ບາງໂມເລກຸນເຄ່ອນທ່ີເຂົ້ໍາມາໃກ້ໜ້າຂອງທາດແຫຼວຖກດຶງດູດ 79

ໂດຍໂມເລກຸນຢູ່ເທິງໜ້າທາດແຫຼວແລ້ວຕົກເຂົໍ້າໄປໃນທາດແຫຼວອີກ ການປ່ຽນແປງຈາກອາຍມາເປັນແຫຼວ ເອໍີ້ນ ວາ່ ການຄວບແໜ້ນ, ເຊ່ິງເປັນຂະບວນການກົງກັນຂ້າມກບັ ການລະເຫີຍອາຍ. ສາລັບພາຊະນະທ່ີເປີດໄວ້ໂອກາດທ່ີ ໂມເລກຸນຂອງທາດແຫຼວທີ່ຫຼຸດອອກໄປນໍັ້ນໄດ້ເປັນທາດອາຍແລ້ວປິວອອກສູ່ອາກາດ, ການລະເຫີຍເກີດຂຶໍ້ນ ເລອ້ໍ ຍໆຈນົ ທາດແຫວຼ ໝົດ. ແຕ່ຖ້າວ່າພາຊະນະທ່ີບັນຈຸທາດແຫຼວນັ້ໍນຫາກປິດຝາໄວ້, ບ່ອນຫວ່າງເປ່ົາເທິງທາດແຫຼວຈະມີບລິ ເວນຈາກັດໂມເລກຸນຂອງອາຍນໍັ້ນໄປໄກບ່ໄດ້, ຕ້ອງວົງວຽນຢູ່ເທິງທາດແຫຼວ, ຢູ່ອຸນຫະພູມຄົງທ່ີຄວາມໄວຂອງ ການລະເຫີຍເປັນອາຍຂອງທາດແຫຼວນໍ້ັນ ຄົງທ່ີເມ່ອໂມເລກຸນໜີຈາກທາດແຫຼວຂຶ້ໍນໄປແອອັດຢູ່ໃນບລິເວນຫວ່າງ ຂ້າງເທິງຫຼາຍຂໍ້ຶນ, ໂອກາດທ່ີຈະກັບຄນສູ່ທາດແຫຼວຍ່ິງຫຼາຍຂໍ້ຶນ, ຄວາມໄວຂອງການຄວບແໜ້ນເປັນທາດແຫຼວ ຫຼາຍຂຶໍ້ນ ຈົນໃນທ່ີສຸດຄວາມໄວຂອງຂະບວນການທັງສອງເທ່ົາກັນ, ຄວາມໄວທ່ີໂມເລກຸນຫຼຸດອອກຈາກພາວະ ແຫຼວໄປສູ່ພາວະອາຍເທ່ົາກັບຄວາມໄວທ່ີໂມເລກຸນຫຼຸດອອກຈາກພາວະອາຍລົງສູ່ພາວະແຫຼວເອໍີ້ນວາ່ : ເຖິງພາວະ ດນຸ ດ່ຽງ. ອາຍທ່ີຢູ່ເທິງທາດແຫຼວຍ່ອມມີຄວາມດັນຮຽກວ່າຄວາມດັນອາຍ. ຄວາມດັນອາຍເພີ່ມຂໍ້ຶນເມ່ອ ຈານວນໂມເລກຸນຂອງອາຍເພີມ່ ຂນໍ້ຶ ເມ່ອເຖິງພາວະດນຸ ດ່ຽງແລວ້ ຄວາມດັນອາຍເທິງທາດແຫວຼ ໃນຂະນະນັ້ໍນ ກ ຈະເປັນ ຄວາມດັນສູງສຸດທ່ີອາຍມີຢູ່ໄດ້ເທິງທາດແຫຼວ ຢູ່ອຸນຫະພູມນ້ໍັນໆ. ຄວາມດັນອາຍນ້ໍາເອີໍ້ນວ່າຄວາມດັນ ອາຍດຸນດ່ຽງ ຫຼ ອາດຮຽກສ້ນັໍ ໆວາ່ ຄວາມດັນອາຍ. III. ທາດອາຍ ມະນດຸ ເຮົາຮູ້ຈັກ ແລະ ຄຸ້ນເຄີຍກັບທາດອາຍມາຕໍ້ັງແຕ່ສະໄໝດຶກດາບັນ, ແຕ່ມໃນຸດຫາກສາມາດປຸງແຕ່ງ ທາດອາຍຈາກປະຕກິ ິລິຍາເຄມີໄດ້ ເມອ່ ປະມານສັດຕະວດັ ທີ 16 ນີໍ້ເອງ. ສ່ິງທ່ີປກົ ຄມຸ ໂລກ ແລະ ສິງ່ ທີ່ຢຮູ່ ອບໆ ຕົວເຮົາ ຫຼ ຮຽກວ່າອາກາດນໍ້ັນເອງຄວາມຈິງເປັນທາດຫຼາຍຊະນິດປົນກັນ ສ່ວນໃຫ່ຍເປັນນີໂຕຣແຊນ (N2) ກັບ ອົກຊີແຊນ (O2) ແລະ ຍັງມີທາດອາຍອ່ນໆອີກແຕ່ເປັນສ່ວນນ້ອຍເຊ່ັນ: ອາກົງ (Ar) , ຄາບອນໄດຊ໌ອອກໄຊດ໌ (CO2) ເປັນຕົໍນ້ . ຮ່າງກາຍມະນດຸ ແລະ ສັດ ເຊ່ິງນບັ ວ່າເປັນໂຮງງານເຄມີທາມະຊາດກຕອ້ ງອາໄສອກົ ຊີແຊນໃນ ອາກາດ ເພ່ອ ຊ່ວຍໃນການອົກຊີໄດຊ໌ ອາຫານ, ການສັງເຄາະແປ້ງຂອງພດສີຂຽວ ກຕ້ອງອາໄສອາຍຄາບອນໄດ ອອກໄຊດ໌(CO2, ), ທາດອາຍບາງຊະນດິ ເຊັ່ນ: ໂປຣປານ (C3H8), ບູຕານ (C4H10)F ແປງຕານ (C5H12) ໃຊ້ເປນັ ເຊ້ໍອໄຟໃນການຫງຸ ຕົໍ້ມ. ທາດອາຍບາງຊະນິດ ໃຊ້ເປັນທາດເລ່ີມຕົ້ນໍ ໃນການສັງເຄາະທາດອ່ນໆ ຈະເຫັນ ວ່າທາດອາຍມີປະເຫຍດຫຼາຍ ແຕ່ຢ່າງໃດກຕາມທາດອາຍກມີໂທດຢ່າງຫຼວງຫຼາຍ ດັ່ງທ່ີພວກເຮົາກັນດີແລ້ວວ່າ ປດັ ຈບຸ ັນທວ່ົ ໂລກກາລງັ ປະເຊນີ ໜາ້ ກບັ ບນັ ຫາສະພາບແວດລອ້ ມເປນັ ພິດ. ທາດອາຍກເປນັ ສ່ວນໜງ່ຶ ຂອງບັນຫານໍ້ີ ທາດໃນແຕ່ລະພາວະບ່ວາ່ ຈະເປນັ ທາດອາຍ, ແຫວຼ , ແຂງ ກລ້ວນແຕ່ປະກອບດວ້ ຍອະນຸພາກ ( ໂມເລກຸນ, ອາໂຕມ, ອີອົງ) ທ່ເີ ຄ່ອນທ່ີໄດ້, ສະພາບຄວາມເປັນຢູ່ຂອງອະນຸພາກເຫົຼ່ານໍ້ັນພາໃຫເ້ ກີດຄຸນລັກສະ ນະຕາ່ ງໆຂອງ ທາດທ່ີເຮົາເຫັນຢູ່. ໂມເລກຸນຂອງທາດອາຍທົ່ວໄປແລ້ວແມ່ນຢູ່ຫ່າງກັນຫຼາຍ, ເຖິງຢ່າງໃດກຕາມພວກມັນຍັງມີ ແຮງດຶງດູດເຊ່ິງກັນ ແລະ ກັນ ພຽງແຕ່ວ່າແຮງດຶງດູດນ້ໍີອ່ອນຫຼາຍຢູ່ໃນພາວະອຸນຫະພູມສູງ ແລະ ຄວາມດັນຕ່າ, ແຕຖ່ ້າອຸນຫະພູມຕ່າລົງເທົ່າໃດໂມເລກຸນຈະຫຍັບເຂົໍ້າກັນໄດ້ຂໍຶ້ນ ຈົນໃນທ່ີສຸດທາດອາຍກາຍເປັນແຫຼວໄດ້. ການທ່ີ ທາດອາຍກາຍເປັນແຫວຼ ໄດ້ຈະເປນັ ຂ້ໍພິສດູ ຢ່າງໜ່ງຶ ວ່າມແີ ຮງດຶງດູດລະຫວາ່ ງໂມເລກຸນແທ.້ 80

ໂມເລກຸນຂອງທາດອາຍຈະແຜ່ກະຈາຍໄປທ່ົວຂອບເຂດພາຊະນະບັນຈຸ ຈຶ່ງເຮັດໃຫ້ທາດອາຍມີຮູບຮ່າງຄ: ພາຊະນະນັ້ໍນ ແລະ ມີບລິມາດເທ່ົາກັບພາຊະນະສະເໝີ. ຖ້າຖ່າຍທາດອາຍອອກຈາກພາຊະນະນ້ອຍໄປໃສ່ ພາຊະນະໃຫ່ຍທາດອາຍກຈະມີບລິມາດເທົ່າກບັ ພາຊະນະໃຫຍ່ . ການເຄ່ອນທ່ີ ແລະ ການດຶງດູດລະຫວ່າງອະນຸພາກຂອງທາດອາຍໃຫ້ນັກຮຽນສານຶກຄກັບຈານວນ ນັກຮຽນຢູ່ໃນຫ້ອງໜຶ່ງ ຖາ້ ຫາກວ່າໃຫເ້ ຂົ້ໍາໃນຫ້ອງແຄບກຊບັ ຊ້ອນກັນຢ່າງຖໆ່ີ ການເຄ່ອນທ່ຂີ ອງແຕ່ລະຄນົ ກຈະ ໄປຕາ ຫຼ ຊູນກັບຜູ້ອນ່ ແຕ່ຖ້າວ່າຫ້ອງກວ້າງນັກຮຽນຫອ້ ງນັ້ໍນກຈະກະຈາຍກນັ ຢູ່ຫ່າງ ແຕ່ລະຄົນສາມາດເຄ່ອນທ່ີ ໄປມາໄດຕ້ າມໃຈໂດຍປາສະຈາກການກີດຂວາງຂອງຜອູ້ ່ນ. ຮບູ ທີ 4 ອະນຸພາກຂອງທາດອາຍ ຄາຖາມຄນົ້ໍ ຄວ້າ 1. ທາດແຂງແມ່ນທາດແນວໃດ? ຍອ້ ນສາເຫດໃດທາດແຂງຈ່ງຶ ປ່ຽນຮູບຮ່າງ? 2. ຍ້ອນຫັຍງທາດແຫຼວຈຶ່ງປຽ່ ນຮບູ ຮ່າງຕາມພາຊະນະບັນຈຸໄດ້? 3. ທາດແຫຼວມີຄນຸ ລັກສະນະຄແນວໃດ? 4. ທາດແຫຼວມຄີ ຸນລກັ ສະນະແນວໃດ? 5. ທາດອາຍມຄີ ນຸ ລັກສະນະແນວໃດ? 81

ພາກທີ III ພາກຟີຊິກສາດ ບດົ ທີ 11 ການເຄືິ່ອນທີກ່ິ ົນລະສາດ ການເຄ່ອນຍາ້ ຍຂອງວດັ ຖຸ, ຈາກຈຸດໜ່ຶງໄປຫາອກີ ຈດຸ ໜ່ຶງຢ່າງຕ່ເນ່ອງກນັ ເອໍ້ີນວ່າ: ການ ເຄ່ອນທີ່. ແຕ່ສາລັບ ການເຄ່ອນທີ່ດ່ັງກ່າວພວກເຮົາບ່ໄດ້ຄ້ົໍນຄ້ວາເຖິງມວນສານ, ຄວາມແຮງທີ່ກ່ຽວ ຂ້ອງກັບວັດຖຸ, ເຖິງແມ່ນວ່າ ເປັນຄວາມແຮງທີ່ເຮັດໃຫ້ວັດຖຸນ້ັໍນເຄ່ອນທ່ີກ່ຕາມ. ເພ່ອສະດວກໃນການວັດແທກໄລ່ຍະຫ່າງຂອງວັດຖຸຈາກຈຸດ ໜງ່ຶ , ໄປຫາອກີ ຈຸດໜ່ງຶ ນໍັນ້ ເຮາົ ຖວ່າວດັ ຖນຸ ໍັ້ນນ້ອຍທ່ີສດຸ , ມຂີ ະ ໜາດນອ້ ຍບພ່ ນັບເຊ່ີງນຍິ ົມເອ້ນໍີ ວາ່ : ເມດັ ວັດຖຸ. ປະກົດການທີ່ຕ້ັໍງຂອງລົດຄັນໜ່ຶງປ່ຽນໄປເມ່ອປຽບທຽບກັບເຮອນ, ເສົາໄຟຟ້າ, ຕົໍ້ນໄມ້… ເຮົາເວ້ໍົາໄດ້ວ່າລົດ ຄັນນໍ້ັນກາລັງເຄ່ອນທີ່. ເຮອລາໜ່ຶງພວມເຄ່ອນທີ່ເມ່ອທຽບກັບຝ່ັງນໍ້າ. ການປ່ຽນແປງທີ່ຕໍັ້ງຂອງວັດຖຸໜຶ່ງເມ່ອ ປຽບທຽບກັບໃສ່ທຕ່ີ ້ັງໍ ຂອງວດັ ຖອຸ ່ນທເ່ີ ຮາົ ຖວາ່ ບ່ເຄ່ອນທີເ່ ອີໍ້ນວາ່ : ການເຄອ່ ນທ່ີກົນລະສາດ. 1. ການເຄືອ່ິ ນທ່ສີິ ະໝ່ິາສະເໝີ 2.1 ການເຄິ່ອື ນທິີ່ສະໝ່າິ ສະເໝແີ ມ່ນການເຄ່ືິອນທແີິ່ ນວໃດ? ເພີ່ນເອີ້ໍນ ການເຄ່ອນທ່ີຂອງວັດຖຸໄປໄດ້ໄລຍະທາງເທ່ົາກັນ ໃນທຸກໄລຍະເວລາເທົ່າກັນວາ່ : ການເຄ່ອນທີ່ສະໝ່າ ສະເໝີ. ຕົວຢ່າງ: ການເຄ່ອນທີ່ຂອງເຂັມໂມງ ທຸກເທ່ອທີ່ເຂັມວິນາທີປ່ີນ ອ້ອມຫຼັກເຂັມໄດ້ໜ່ຶງຮອບເຂັມນາທີ ເຄ່ອນທໄ່ີ ດໜ້ ່ງຶ ນາທີ. 12 1 11 10 2 93 84 75 6 ຮູບທີ 1 ໂມງແຂນຝາ 2.2 ຄວາມໄວຂອງການເຄິອ່ື ນທສີ່ິ ະໝ່ິາສະເໝີ ເພ່ີນເອໍ້ນີ ໄລຍະທາງທີວ່ ັດຖຸເຄ່ອນທີ່ໄປໄດໃ້ ນໜ່ຶງຫົວໜ່ວຍເວລາວ່າ: ຄວາມໄວຂອງການ ເຄ່ອນທ່ີສະໝ່າ ສະເໝີ. ຖ້າແທນຄວາມໄວຂອງການເຄ່ອນທ່ີສະໝ່າສະເໝີດ້ວຍອກັ ສອນ V ຈະໄດ້ V=S t ������ ໄລຍະທາງຂອງວັດຖເຸ ຄ່ອນທ່ຄີ ິດເປັນແມດັ (m) ������ ເວລາຂອງວັດຖຸເຄ່ອນທຄ່ີ ິດເປັນວນິ າທີ (s) ������ ຄວາມໄວຂອງວດັ ຖຸຄິດເປັນ m/s ຕົວຢ່າງ: ນັກກິລາຜູ້ໜ່ຶງແລ່ນໄດ້ໄລຍະທາງ 200 ແມັດ ໃນໄລຍະເວລາ 10 ວິນາທີ ຖາມວ່ານັກ ກິລາຜູ້ ນໍັນ້ ໃຊຄ້ ວາມໄວເທ່າົ ໃດໃນການແລນ່ ? 82

ວທິ ແີ ກ້: ສ່ິງທ່ີຮູ້ ������ = 200������ ������ = 10 ������ ������ =? ອງີ ຕາມສູດ: V=S ແທນຄ່າໃສ່ t 200 ຈະໄດ້: ������ = 10 = 20 ������ = 20 ������/������ 2. ການເຄອ່ືິ ນທີປິ່ ່ຽນແປງ, ໜາ້ ຄ້ອຍ ແລະ ການເຄ່ິອື ນທໂ່ິີ ຄ້ງ 2.1 ການເຄິອ່ື ນທີ່ິປ່ຽນແປງ ການເຄອ່ ນທຂ່ີ ອງວັດຖຸໄປໄດ້ໄລຍະທາງບເ່ ທ່ົາກນັ ໃນທຸກໆໄລຍະເວລາເທາົ່ ກນັ ເພ່ນີ ເອ້ໍີນ ວາ່ : ການເຄອ່ ນທີ່ ປ່ຽນແປງ. ຕົວຢ່າງ: ຂີ່ລົດຈັກໄປຕາມທາງພຽງຄວາມໄວຈະຄົງທີ ແຕ່ເມ່ອຮອດ ທາງໂຄ້ງ, ທາງຂໍ້ນຄ້ອຍ ແລະ ບ່ອນມຄີ ົນຫຼາຍ ກ່ຕອ້ ງໄດປ້ ບັ ຄວາມໄວໃຫ້ເໝາະສມົ . ສົມມດຸ ມີເມັດວັດຖຸໜ່ຶງເຄ່ອນທ່ຕີ າມແກນ ������������ ເຊງ່ິ ມຄີ ວາມໄວປ່ຽນແປງ, ອັດຕາເລັ່ງຄົງຄ່າ ການເຄ່ອນທ່ີດ່ັງກ່າວ ເອນ້ໍີ ວ່າ: ການເຄ່ອນທປ່ີ ຽ່ ນແປງສະໝ່າສະເໝີ ເຮາົ ມີ : ������ = ������0 + ������������ … … … … . (1) ������ = ������0(������) + 1 ������(������)2 … … … … . (2) 2 + ຖາ້ ເມດັ ວດັ ຖຸເລ່ີມເຄອ່ ນທແີ່ ຕ່ ������0 = 0 ເຮາົ ໄດ້: ������ = ������������ … … … … . (3) ຈາກ: ������ = 1 ������(������)2 … … … … . (4) 2 ������������ ������ = ������������ ຄູນ ������������ ເຂາ້ົໍ ສອງເບໍ້ອງຈະໄດ້ ������. ������������ = ������������. ������ + ຖາ້ ������0 = 0 , ������0 = 0 ������ ������ ������ ∫ ������������ = ∫ ������ ������������ ������0 ������0 1 ������(������ − ������0) = 2 (������ − ������0)2 ເຮົາໄດ້: 2������������ = ������2 − ������02 => ������ = ������ 2 − ������02 … … … … . (5) 2������ + ຖ້າເມັດວັດຖເຸ ລ່ີມເຄອ່ ນທີແ່ ຕ່ ������0 = 0 ເຮົາໄດ້: ������2 = 2������������ ������ 2 => ������ = 2������ … … … … . (6) 83

2.2 ໜ້າຄ້ອຍ ການໃຊ້ໜາ້ ຄ້ອຍເຂໍ້ົາຊ່ວຍໃນການເຄອ່ ນຍ້າຍວັດຖຸແມ່ນສ້າງຄວາມສະດວກ ແລະ ປະຢັດ ແຮງດ້ວຍ. ຖ້າໜ້ າຄ້ອຍຫາກມີຄວາມງຽ່ ງໜອ້ ຍເທາ່ົ ໃດແມນ່ ຈະສາມາດປະຫຍັດແຮງໄດ້ຫຼາຍ. ຮູບ 2 ດງວດັ ຖຕຸ າມລວງຕັໍ້ງ ຮບູ 3 ດງວດັ ຖຂຸ ໍ້ນໜ້າຄອ້ ຍສງູ ຮບູ 4 ດງວດັ ຖຸຂນໍ້ ໜາ້ ຄອ້ ຍຕ່າ ຄາຖາມ: ນັກສຶກສາຄດິ ວາ່ ໃນກລະນໃີ ດ ( ຮູບຂາ້ ງເທິງ ) ໃຊແ້ ຮງຫຼາຍກວ່າ? ແລະ ໃນກລະນໃີ ດໃຊ້ແຮງໜ້ອຍ ກວ່ າ? ຍ້ອນຫັຍງ? ຕອບ:………………………………………………………………………………………… ……………………………………………………………………………………………… ……………………………………………………………………………………………… 2.3 ການເຄືິອ່ ນທິໂີ່ ຄງ້ ຖາ້ ເຮົາແກ່ວງກ້ອນຫີນ, ໝາກບານ, ສຂາວໄປທາງໜາ້ ຈະເຫັນວ່າ ເສ້ັໍນທາງຕກົ ຈະຄກບັ ຮູບຂ້າງເທິງເສໍ້ນັ ທາງ ການເຄ່ອນທຈ່ີ ະເປນັ ເສ້ນໍັ ກົ່ງ ຫຼ ເສນ້ໍັ ໂຄງ້ ນ້ໍັນເພນ່ີ ເອ້ໍີນວາ່ :ການເຄອ່ ນທ່ີໂຄງ້ . ຮູບ 5 ຊດຸ ທົດລອງກ່ຽວກັບການເຄອ່ ນທີໂ່ ຄ້ງ ➢ ການເຄິອ່ື ນທິີ່ຂອງວດັ ຖຖຸ ກື ແກວ່ ງອອກຕາມລວງນອນ ເມອ່ ວດັ ຖຸຖກແກ່ວງ ຫຼ ໂຍນອອກຕາມລວງນອນຢູລ່ ະດັບສູງໃດໜ່ຶງ ມັນຈະເຄອ່ ນທໂີ່ ຄ້ງເຊິງ່ ການເຄ່ອນທ່ີ ຈະປະກອບດ້ວຍ 2 ພາກສ່ວນຄ: - ການເຄອ່ ນທີ່ຕາມລວງນອນ OX: ຖາ້ ຖວ່າແຮງຕ້ານຂອງອາກາດບ່ພນັບ, ເຮົາຈະໄດ້ການ ເຄ່ອນທ່ີຕາມລວງນອນເປນັ ການເຄອ່ ນທສີ່ ະເໝີ ������ = ������������ … … , ������������ = ������0 = ������������������������������ ແລະ ������������ = 0 - ການເຄ່ອນທຕ່ີ າມລວງຕ້ັໍງ OY: ວັດຖຸຕົກຕາມລາພັງດວ້ ຍອດັ ຕາເລງ່ັ ������������ = −������ ແລະ ������oy = 0 84

ຕາມແກນນອນເຮາົ ມ:ີ ������ = ������0������ ������0 = ������������������������������ ຕາມແກນນຕ້ງັໍ ເຮາົ ມີ: ������������ = −������ ������������ = −������������ ������ = − 1 ������������2 + ������0 2 ➢ ການເຄ່ິອື ນທີິຂ່ ອງວດັ ຖຖຸ ກື ຍິງອອກເປນັ ມູມໃດໜິ່ງຶ Y ሬ���ሬ���ሬሬ0⃗ ������0������������������������ x ������0������������������������ ເຮົາສ້າງລະບົບເສໍ້ັນເຄ້ົໍາ oxy ເພ່ອການົດທ່ີຕໍ້ັງຂອງວັດຖຸໃນແຕ່ລະຈຸດເວລາ. ເຮົາແຍກຄວາມໄວ ���⃗���0 ອອກເປນັ ສອງພາກສວ່ ນຄ: ຄວາມໄວທາອິດຕາມແກນນອນ. ������0������ = ������0������������������������ ແລະ ຄວາມໄວທາອດິ ຕາມແກນຕງ້ໍັ ������0������ = ������0������������������������ ເຮົາມ:ີ ������������ = 0 ແລະ ������������ = −������ => ������������ = ������0������������������������ = ������������������������������ ແລະ ������y = −������������ + ������0������������������������ => ������ = (������0������������������������)������ ແລະ ������ = − 1 ������������2 + (������0������������������������)������ 2 ������ − 1 ������������2 ຈາກ ������ = (������0������������������������)������ … => ������ = ������0������������������������ ເອາົ ແທນເຂາົໍ້ ສົມຜນົ y = + (������0������������������������)������ ຈະໄດ້: 2 1 ������2 ������ ������ = (− 2 ������ ������02������������������2������) + ������0������������������������ ������0������������������������ => ������ = (− ������ ������2 + (������������������������)������ 2������02������������������2������) 85

ຈາກ ������z = −gt + v0sinα ເຮາົ ສາມາດຖອນໄດ້ຈດຸ ເວລາທວ່ີ ັດຖຸຢ່ຈູ ຸດສງູ ສດຸ ຄ: ������z = 0 => −������������ + ������0������������������������ = 0 => ������ = ������0������������������������ ������ ເອົາຄ່າຂອງ t ແທນໃສສ່ ມົ ຜົນ y = −1 ������������2 + (������0������������������������)������ ຈະໄດ້: 2 ������ = ������02������������������2������ ແມນ່ ລະດັບສູງສຸດທວ່ີ ັດຖໄຸ ປໄດ້. 2������ ເມອ່ ວດັ ຖຕຸ ົກລງົ ຮອດພນ້ໍ ສະແດງວ່າ: ������ = 0, ຈາກ ������ = (− 2������02������������������������2������) ������2 + (������������������������)������ => 0 = (− ������ ������2 + (������������������������)������ 2������02������������������2������) ເມ່ອແກສ້ ມົ ຜນົ ຂັໍ້ນສອງນໍ້ີ ເຮາົ ຈະໄດສ້ ອງໃຈຜົນຄ: ������1 = 0 ແມ່ນທຕີ່ ໍ້ັງທາອດິ ຕອນວດັ ຖບຸ ່ທັນໄປ ແລະ ������2 = v02sin2α ແມນ່ ທຕ່ີ ໍ້ງັ ສຸດທາ້ ຍ ຫຼ ແມນ່ ໄລຍະທາງທີ່ວັດຖໄຸ ປໄດ້ໄກສດຸ g ຈາກສມົ ຜນົ y = −1 ������������2 + (������0������������������������)������ ເມອ່ ຖຸຕກົ ຮອດດນິ ແມນ່ ������ = 0 2 => − 1 ������������2 + (������0������������������������)������ = 0 ເມອ່ ແກສ້ ົມຜົນຈະໄດ້ ������1 = 0 ແມນ່ ຈດຸ ເວລາເລ່ີມຕ້ນໍົ 2 ແລະ ������2 = 2������0������������������������ ແມນ່ ເວລາທວີ່ ດັ ຖຸໄປໄດ້ໃນອາກາດ ������ ຄວາມໄວຂອງວດັ ຖຸ ແມນ່ ຜນົ ບວກເວັກເຕີຄວາມໄວຕາມແກນຕ້ັງໍ ແລະ ຕາມແກນນອນຄ: vሬ⃗ = ���ሬሬሬ���ሬ���⃗��� + ሬ���ሬ���ሬሬ���⃗��� ເຊິ່ງມີຂະໜາດແມ່ນ ������ = √������������2 + ������������2 ໃນນ້ນັໍ vx = ������0������ = ������0������������������������ (ບປ່ ຽ່ ນແປງ); ������y = −������������ + ������0������������������������ ຖາ້ ������y > 0 ວັດຖຸພວມເຄ່ອນທີຂ່ ໍຶ້ນເທິງ ຖາ້ ������y < 0 ວດັ ຖຸພວມເຄອ່ ນທີລ່ ົງລຸ່ມ ຖາ້ ������y = 0 ວດັ ຖພຸ ວມຢູຈ່ ດຸ ສງູ ສດຸ ທິດທາງຂອງຄວາມໄວ ແມນ່ ບອກມມູ ປະກອບລະຫ່ວາງຄວາມໄວກັບລວງນອນ ເຊິ່ງການກົ ດ້ວຍ ������������ tan θ = ������������ 86

ຄາຖາມທາ້ ຍບົດ 1. ຈົ່ງປຽ່ ນຄວາມໄວຂອງວັດຖຸລຸ່ມນ້ໍີ: 1) 5 km/h = ⋯ … … m/s 2) 25 m/s = ⋯ … … km/h 3) 2 m/nm = ⋯ … … m/s 4) 15 m/h = ⋯ … … km/h 2. ຄນົ ຜູ້ໜ່ງຶ ຂີ່ລດົ ຖີບໃນໄລຍະທາງ 100 ແມັດ ໃຊ້ເວລາ 10 ວິນາທີ, ຫງຼັ ຈາກນ້ັໍນເປັນ ທາງພຽງ 50 ແມັດ ແລະ ໃຊເ້ ວລາ 25 ວິນາທີ. ຈົງ່ ຄິດໄລຄວາມໄວສະເລ່ຍຂອງຄົນຂ່ີ ລດົ ຖບີ ມເີ ທ່ົາໃດ? 3. ເຮອຈັກລາໜຶ່ງແລ່ນຕາມລ່ອງແມ່ນໍ້າໄຫຼໄດ້ 1km, ແລ້ວແລ່ນກບັ ຄນສູ່ທຕ່ີ ້ໍັງເກ່ົາ ເຊ່ິງມຄີ ວາມໄວຂອງນ້ໍາ ໄຫຼ 2km/h, ຕ່ມເຮອຈັກລາດັ່ງກ່າວແລ່ນເທິງໜ້ານໍ້າໜອງທີ່ບ່ເໜັງຕິງໄປໄດ້ 1km ແລ້ວກັບຄນສູ່ທ່ີຕໍ້ັງ ເກົ່າອີກ, ຢູ່ເທງິ ໜ້ານໍ້າກຄ່ ນ້ໍາໜອງຄວາມໄວຂອງເຮອທຽບໃສ່ໜ້ານາໍ້ ແມນ່ 8km/h ໃນກລະນີດ່ັງກ່າວຈະ ໃຊ້ເວລາເທົາ່ ກນັ ຫຼ ບ?່ 4. ການເຄອ່ ນທີ່ຂອງວັດຖໜຸ ງຶ່ ເຊ່ິງມີການພົວພນັ ລະຫ່ວາງ S ກບັ t ດງ່ັ ຮບູ ແຕມ້ ຈ່ງົ ຊອກຫາ: ກ. ຄວາມໄວທປ່ີ ຽ່ ນແປງໃນ 8 ວິນາທີທາອດິ ຂ. ໄລຍະທາງທເ່ີ ຄອ່ ນທໄ່ີ ປໄດໃ້ ນເວລາ 5 ວິນາທທີ າອດິ ຄ. ໄລຍະທາງທເ່ີ ຄອ່ ນທີ່ໄປໄດ້ໃນເວລາ 8 ວນິ າທີທາອດິ ງ. ຄວາມໄວໃນ 8 ວິນາທີທາອິດ ຈ. ຄວາມໄວທີປ່ ່ຽນແປງ ໃນວິນາທີທ່ີ 11 ສ. ຄວາມໄວໃນເວລາ 11 ວນິ າທີ S(m) 30 26 20 0 3 5 7 8 11 t(s) 5. ວັດຖຸໜຶ່ງເລີ່ມເຄ່ອນທ່ີດ້ວຍຄວາມໄວ 200 cm/s, ໂດຍເຄ່ອນທີ່ກງົ ກນັ ຂ້າມກບັ ການຕົກຕາມລາພັງ ເຊິ່ງ ມີອັດຕາເລງັ 10 cm/s2 ຈ່ງົ ຊອກຫາ: ກ. ດົນປານໃດວັດຖຈຸ ຶງ່ ກບັ ມາບອ່ ນເກ່າົ ໄດ້? ຂ. ໃນເວລາກັບມາບອ່ ນເກາົ່ ວດັ ຖດຸ ັ່ງກ່າວມຄີ ວາມໄວເທົ່າໃດ? ຄ. ຖາ້ ວາ່ ເວລາຜາ່ ນໄປ 1 ນາທີ ນັບຈາກເລມີ່ ເຄ່ອນທວີ່ ດັ ຖມຸ ີໄລຍະທາງຫຼາຍປານໃດ? 6. ໃນເສ້ໍັນຊ່ໜຶ່ງມີລົດສອງຄັນແລ່ນປິ້ໍນທິດກັນ, ອອກພ້ອມກັນສອງຈຸ A ແລະ B ຫ່າງກັນ 50km ຄັນທ່ີ ອອກຈາກຈຸ A ມຄີ ວາມໄວ 15km/h, ລົດຄນັ ອອກຈາກຈດຸ B ມີຄວາມໄວ 10km/h ຖາມວ່າ: ກ. ລດົ ສອງຄັນພົບກນັ ໃນເວລາໃດ? ແລະ ຢູ່ km ທີເ່ ທົ່າໃດ? ຂ. ຖາ້ ລົດອອກຈາກຈຸດ B ແລນ່ ຊ້າກວ່າ A ສອງຊວ່ົ ໂມງ ລົດທັງສອງຄັນພົບກນັ ໃນເວລາໃດ? 87

ແລະ ຢ່ໃູ ສ? 7. ຍົນລາໜຶ່ງບິນຕາມປົກກະຕິແມ່ນມີຄວາມໄວ 500������������/ℎ ຖ້າວ່າມນັ ບິນຕ້ານລົມ ເຊ່ງິ ຄວາມໄວຂອງລົມ ແມ່ນ 20������������/ℎ ໃນໄລຍະເວລາ 2h ຍົນລານັໍ້ນຈະໄປໄດເ້ ທາ່ົ ໃດ? 8. ມີເຮອລາໜຶ່ງແລ່ນຂ້າມແມ່ນ້ໍາສາຍໜ່ຶງ ແຕ່ເມອງ A ຫາ ເມອງ B ເຊ່ິງຫ່າງກັນ 13 km. ເຮອລານໍ້ັນມີ ຄວາມໄວ 8������/������ ໂດຍທຽບໃສ່ນໍ້າ. ໃນເວລາດຽວກັນມີເຮອອີກລາໜຶ່ງແລ່ນລ່ອງຕາມສາຍນ້ໍາໄຫຼແຕ່ ເມອງ B ຫາ A ມີຄວາມໄວ 18������������/ℎ ທຽບໃສ່ນ້ໍາ. ຄວາມໄວຂອງນໍ້າໄຫຼແມ່ນ 2������/������. ຈ່ົງຊອກຫາ ຈດຸ ພົບກນັ ຂອງເຮອ ທງັ ສອງທຽບໃສ່ຈດຸ A. 88

ບດົ ທີ 12 ຄວາມແຮງ, ແຮງງານ ແລະ ພະລງັ ງານ 1. ມະໂນພາບກຽ່ ວກັບຄວາມແຮງ ໃນຊີວິດປະຈາວັນເຮົາມັກໃຊ້ຊັບ ແຮງ ເພ່ອເວ້ໍົາເຖິງການກະທົບຂອງວັດຖຸໜຶ່ງໃສ່ວັດຖຸອ່ນເຊັ່ນ:ແຮງຂອງ ຄວາມແກ່ໄຖ, ແຮງຂອງລມົ ຕີງ່າໄມ້, ແຮງດັນຂອງອາຍນາ້ໍ ໃສລ່ ູກສູບ ແລະ ອນ່ ໆ. ອງິ ຕາມ ຖ້າເຮົາໃຊ້ມເນັໍ້ນໄມ້ບັນທັດລົງດ້ວຍຄວາມແຮງບັນທັດຈະກ່ົງລົງ ປາກົດການນໍ້ັນເພ່ີນເວ້ໍົາວ່ານິໍ້ວມກະທົບ ຄວາມແຮງໃສ່ໄມ້ບັນທັດ. ຖ້າເຮາົ ດງຶ ວດັ ຖຸເຄ່ອນທ່ີ ການເຄ່ອນທ່ີຂອງວັດຖຸຈະໄປຕາມທິດຂອງຂອງທີ່ເຮົາໃຊ້ດຶງ, ລວງຂອງຄວາມແຮງໄປຕາມລວງນອນ ( ລວງຂວາງ ) ສະແດງວາ່ ວັດຖຸນ້ັໍນມກີ ານເຄ່ອນທີ່ເມ່ອເຮົາໃຊ້ຄວາມແຮງ ກະທົບໃສ່. ສະຫຼຸບ: ຄວາມແຮງແມນ່ ອາການທ່ີເຮັດໃຫ້ວັດຖູປຽ່ ນແປງຮູບຮ່າງ, ປຽ່ນແປງຂະໜາດ, ເຮດັ ໃຫ້ວົດຖຸປິ່ນ, ປ່ຽນທິດທາງຂອງການເຄ່ອນທ່ີ ແລະ ປ່ຽນແປງຄວາມໄວ. ຄວາມແຮງແມ່ນອາການໜຶ່ງຂອງເວັກເຕີ ແລະ ແມ່ນ ການສັງລວມຄວາມແຮງ. ຄວາມແຮງຈະມີທິດທາງ, ລວງດຽວກັນ ແລະ ກົງກັນຂ້າມກັນເວລາກະທົບໃສ່ວັດຖຸ. ຖ້າວ່າວັດຖຸໜຶງ່ ບ່ມກີ ານປ່ຽນແປງທດິ ທາງຂອງການເຄອ່ ນທີ່. ຄວາມແຮງສນັ ຍາລັກດວ້ ຍ ������ ມີຫວົ ໜ່ວຍເປນັ ນວິ ເຕີນ ( ������ ) 10������������ = 1������ 2. ຄວາມແຮງປະເພດຕາ່ ງໆ ໃນວິຊາກົນລະສາດເຮາົ ຄນົໍ້ ຄ້ວາກຽ່ ວກັບຄວາມແຮງ 3 ຊະນດິ ຄ: - ຄວາມແຮງດງຶ ດດູ ຂອງໜວ່ ຍໂລກ - ຄວາມແຮງຫດົ ຢດ - ຄວາມແຮງຮກຸ ຖູ ກ. ຄວາມແຮງດຶງດດູ ຂອງໜວ່ ຍໂລກ ຄົນເຮົາຢູ່ໜ້າໂລກສາມາດຢນ, ເຄ່ອນໄຫວໄປມາຍ້ອນມີຄວາມແຮງດງດູດຂອງໜ່ວຍໂລກ ແລະ ວັດຖຸອ່ນກ່ຄ ກັນ. ດ່ັງນ້ໍັນ, ຄວາມແຮງດຶງດູດຂອງໜ່ວຍໂລກມີຄວາມສາຄັນທີ່ສຸດ ແລະ ວັດຖຸທຸກອັນລ້ວນແຕ່ ຖກກະທົບດ້ວຍ ຄວາມແຮງນ້ີໍ. ຄວາມແຮງດຶງດູດ ດຶງວັດຖຸຕ່າງໆໄປຫາຈຸດໃຈກາງຂອງໜ່ວຍໂລກ ແລະ ພາໃຫ້ເກີດມີອັດຕາ ເລັ່ງຂອງການ ຕກົ ຕາມລາພງັ . ຂ. ຄວາມແຮງຫົດຢດ ຢາງບ້ວງຖ້າເຮົາບ່ໃຊ້ແຮງດຶງມັນໆຈະຢູ່ໃນສະພາບປົກກະຕິແຕ່ຖ້າເຮົາໃຊ້ແຮງດຶງຢາງຈະຢດ ອອກ. ດ່ັງນ້ໍັນ, ໃນ ເມ່ອວັດຖຸປ່ຽນຮູບຊົງມັນເກີດມີແຮງຫົດຢດ, ວັດຖຸປ່ຽນຮູບຊົງຫຼາຍເທ່ົາໃດຄວາມ ແຮງຫົດຢດຍິ່ງຈະໃຫ່ຍກ່ວາ ນ້ນໍັ , ການປຽ່ ນແປງຮບູ ຊງົ ສິໍນ້ ສຸດລົງຄວາມແຮງຫດົ ຢດກ່ຫາຍໄປ. ຄ. ຄວາມແຮງຮຸກຖູ - ໝາກບານໜວ່ ຍໜ່ງຶ ກິໍງ້ ຢູ່ເທິງພນໍ້ ເຮອນ ເມອ່ ກງ້ໍິ ໄປໄດໄ້ ລຍະໜຶ່ງມັນຈະຢດຸ , ໝາຍວາ່ ບ່ສາ ມາດກ້ງໍິ ຕ່ໄປໄດ້. - ລດົ ຄນັ ໜ່ງຶ ຖກຊກຸ ແລນ່ ໄປໄດໄ້ ລຍະໜງຶ່ ແລ້ວຢຸດ. - ກ້ອນຫິນຕົກລງົ ໃນນາ້ໍ ຊາ້ ກວ່ າຕກົ ລງົ ໃນອາກາດ. ສາເຫດທ່ີພາໃຫ້ປານຢຸດ, ລົດຢຸດ, ແລະ ກ້ອນຫິນຕົກລົງໃນນ້ໍາຊ້າກ່ວາຕົກລົງໃນອາກາດແມ່ນ ຍ້ອນຄວາມແຮງ ຮຸກຖູ. ຄວາມແຮງຮຸກຖູມີ 3 ປະເພດຄ: 89

• ຄວາມແຮງຮຸກຖູພະລາດ - ການຮກຸ ຖູຂອງພໍ້ນເກບີ ກັບພນໍ້ ເຮອນເມອ່ ເຮົາພະລາດ. - ການຮກຸ ຖູຂອງກະດອນກບັ ປາກແກ້ວເມ່ອເຮາົ ດຶງກະກອນອອກ. ຄວາມແຮງຮຸກຖທູ ີ່ເກີດຂ້ໍນຶ ໃນເມ່ອວດັ ຖໜຸ ງ່ຶ ພະລາດຢູ່ເທງິ ວັດຖຸອ່ນ ເອນ້ີໍ ວ່າ: ຄວາມແຮງຮກຸ ຖູ ພະລາດ • ຄວາມແຮງຮຸກຖກູ ້ງິໍ - ການຮຸກຖຂູ ອງຂອງຕີນລົດກບັ ຄວາມແຮງຮຸກຖທູ ີ່ເກດີ ຂຶນ້ໍ ໃນເມອ່ ວັດຖກຸ ໍງິ້ ເທງິ ໜ້າວັດຖອຸ ່ນ ເອ້ນີໍ ວາ່ : ຄວາມແຮງຮກຸ ຖູກໍ້ງິ • ຄວາມແຮງຮຸກຖູສະຖດິ ຄວາມແຮງຮຸກຖທູ ຕ່ີ າ້ ນບໃ່ ຫວ້ ດັ ຖເຸ ຄອ່ ນທີ່ອອກຈາກພາວະພກັ ເອນີໍ້ ວາ່ : ຄວາມແຮງຮກຸ ຖສູ ະຖິດ 3. ການສັງລວມຄວາມແຮງ ເມອ່ ມີຫຼາຍຄວາມແຮງກະທົບໃສ່ວັດຖດຸ ຽວກນັ , ວັດຖຸອາດຈະບ່ເຄອ່ ນທີ່ ຫຼ ເຄອ່ ນທີ່ຕາມທິດ ທາງ ແລະ ລວງໃດໜງ່ຶ ຊຶ່ງແມ່ນທິດທາງ ແລະ ລວງຂອງຄວາມແຮງສງັ ລວມ. ດັງ່ ນ້ັໍນ, ການສັງລວມຫຼາຍຄວາມແຮງທ່ກີ ະທົບໃສ່ວັດຖຸດຽວກນັ ແມ່ນການຊອກຫາຂະໜາດ, ລວງ ແລະ ທດິ ທາງຂອງຄວາມແຮງໜງ່ຶ ທເີ່ ປັນຕົວແທນໃຫທ້ ງັ ໝົດຂອງຄວາມແຮງ ຕ່າງໆທກ່ີ ະທົບໃສ່ ວດັ ຖຸນນັ້ໍ . ໃຫ້ ���⃗���1 = ������1���������⃗��� + ������1���������⃗��� ແລະ ���⃗���2 = ������2���������⃗��� + ������2���������⃗��� ກະທົບໃສ່ວັດຖຸດຽວກັນ. ເຮົາຈະໄດ້ຄວາມແຮງສັງລວມ: ���⃗��� = ሬ���ሬ���ሬ1⃗ + ���ሬሬ���ሬ2⃗ = (������1������ + ������2������)���⃗��� + (������1������ + ������2������)���⃗��� ���⃗��� ������2 sin ������2 ���ሬሬሬ���ሬ2⃗ ������1 sin ������1 ���ሬሬ���ሬ1⃗ ������2 cos ������2 ������1 cos ������1 ຮູ້ວ່າ: ������1������ = ������1 cos ������1 ແລະ ������2������ = ������2cos ������2 ������1������ = ������1 sin ������1 ແລະ ������2������ = ������2 sin ������2 ເຮົາໄດ້: ���⃗��� = ���ሬሬ���ሬ1⃗ + ���ሬሬ���ሬ2⃗ = (������1 cos ������1 + ������2cos ������2)���⃗��� + (������1 sin ������1 + ������2 sin ������2)���⃗��� ແລະ ຂະ ໜາດຂອງ ���⃗��� ຈະແມ່ນ: F = √(������1 cos ������1 + ������2cos ������2)2 + (������1 sin ������1 + ������2 sin ������2)2 ������2 = (������1 cos ������1 + ������2cos ������2)2 + (������1 sin ������1 + ������2 sin ������2)2 ������2 = ������12 cos2 ������1 + ������22 cos2 ������2 + 2������1������2 cos ������1 cos ������2 + ������12 sin2 ������1 + ������22 sin2 ������2 + 2������1������2 sin ������1 sin ������2 ������2 = ������12 + ������22 + 2������1������2 cos(������2 − ������1) 90

������2 = ������12 + ������22 + 2������1������2 cos ������ ເຊ່ງິ ວາ່ : ������2 − ������1 = ������ 3.1 ຄວາມແຮງຢູໃ່ ນທິດ ແລະ ລວງດຽວກັນ ກລະນີ ������ = ������ ( ������������ແລະ������������ ມີທິດດຽວກນັ ) ເຮົາມີ ������������������ ������ = ������ ສະນັນໍ້ : ������2 = ������12 + ������22 + 2������1������2 => ������ = √������12 + ������22 + 2������1������2 => ������ = ������1 + ������2 => ������ = √(������1 + ������2)2 ���ሬሬ���ሬ1⃗ ���ሬሬሬ���ሬ2⃗ ຕົວຢ່າງ: F1=10N F2=15N ຄວາມແຮງສງັ ລວມແມນ່ ������ = ������1 + ������2 ሬ���ሬሬ���ሬ2⃗ ຖາ້ ������1 = 10������ ແລະ ������2 = 15������ ເຮາົ ໄດ້ຄວາມແຮງສງັ ລວມແມນ່ : F2=15N ຈາກສດູ : ������ = ������1 + ������2 ເຮາົ ໄດ້: ������ = 10 + 15 = 25 - ສະແດງວາ່ ຄວາມແຮງສັງລວມມີຂະໜາດ ������ = 25 ������ - ມີທດິ ໄປຕາມທດິ ຂອງຄວາມແຮງສງັ ລວມ 3.2 ຄວາມແຮງມລີ ວງດຽວແຕ່ຕ່າງທດິ ກລະນີ ������ = ������ ( ������������ແລະ������������ ມທີ ິດດຽວກັນ ) ເຮົາມີ ������������������ ������ = −������ ສະນ້ນັໍ : ������2 = ������12 + ������22 − 2������1������2 => ������ = √������12 + ������22 − 2������1������2 => ������ = √(������1 − ������2)2 => ������ = |������1 − ������2| ���ሬሬ���ሬ1⃗ ���⃗��� ຕວົ ຢາ່ ງ: F1=10N 91

ຄວາມແຮງສງັ ລວມແມ່ນ ������ = ������ 2 − ������1 ຖາ້ ������ 1 = 10������ ແລະ ������2 = 15������ ເຮົາໄດ້ຄວາມແຮງສັງລວມແມນ່ : ຈາກສູດ: ������ = ������2 − ������1 ເຮາົ ໄດ້: ������ = 15 − 10 = 5 ������ - ສະແດງວາ່ ຄວາມແຮງສັງລວມມຂີ ະໜາດ ������ = 5 ������ - ມທີ ິດດຽວກັບທດິ ຂອງຄວາມແຮງ ������2 3.3 ຄວາມແຮງກະທບົ ໃສວ່ ັດຖປຸ ະກອບນາກັນເປນັ ມູມ ������ ������ ກລະນີ ������ = ������ ( ������������ແລະ������������ ມທີ ດິ ດຽວກນັ ) ເຮາົ ມີ ������������������ ������ = ������ ສະນ້ັໍນ: ������ ������ = ������21 + ������22 => ������ = √������12 + ������22 ຕົວຢ່າງ: ໃຫ້ສອງຄວາມແຮງກະທົບໃສ່ວັດຖຸດຽວກັນເຊີ່ງ ������1 = 10������ ແລະ ������2 = 15������ . ຈ່ົງຊອກຫາ ຂະໜາດ ແລະ ທິດທາງຂອງຄວາມແຮງຕາມມູມ θ = 60° ( ������������������60° = 1 ) 2 ວິທີແກ້: ສິ່ງທ່ຮີ ູ້ ������1 = 10������ ������ 2 = 15������ θ = 60° ຈາກສູດ: ������ = √������12 + ������22 + 2������1������2������������������������ ເຮົາໄດ້: ������ = √102 + 152 + 2 × 10 × 15������������������60 ������ = √100 + 225 + 300 1 2 ������ = √325 + 150 ������ = √475 ������ = 21,8������ ສະແດງວາ່ ຄວາມແຮງສັງລວມມຂີ ະໜາດ 21,8������ 92

4. ແຮງງານ ໃນເວລາຄນົ ເຮົາຊູກລໍ້, ຊູກລົດ, ຕີເຂ້ົໍາ, ຂູດດນິ , ຫາບນ້ໍາ ແລະ ອ່ນໆ ແມນ່ ພວດເຮົາໄດ້ຜະ ລິດແຮງງານອັນ ໜງຶ່ ອອກມາ. 4.1 ຄຸນລັກສະນະຂອງແຮງງານ - ຖາ້ ມັດວດັ ຖຸໄວຄ້ ົງທີ່ ຫຼ ຢຸດນໍງ້ິ ນ້ໍາໜກັ ທກ່ີ ະທົບໃສບ່ ໄ່ ດ້ຜະລິດແຮງງານ. ແຕຖ່ ້າວດັ ຖຸຕກົ , ນໍາ້ ໜັກໄດ້ຜະລິດ ແຮງງງານ. ດ່ງັ ນ້ໍນັ , ຖາ້ ວດັ ຖບຸ ມ່ ີການເຄ່ອນທກ່ີ ບ່ສາມາດມີແຮງງານໄດ້. - ອີກດ້ານໜຶ່ງຖ້າວັດຖຸໜ່ຶງເຄ່ອນທ່ີດ້ວຍຄວາມອຶໍ້ງຕຶໍ້ງ ແລະ ບ່ພົບຄວາມແຮງຕ້ານໃດໆວັດຖຸນ້ໍັນກບ່ໄດ້ຜະລິດ ແຮງງານ. ສະນັນໍ້ , ຖ້າບມ່ ຄີ ວາມແຮງໃດໆກະທົບໃສ່ວັດຖມຸ ນັ ກຈະບ່ມແີ ຮງງານ. ໃນກລະນີວັດຖຸເຄ່ອນທຕ່ີ າ່ ງກນັ ແຮງງານຂອງຄວາມແຮງກຈະຕ່າງກນັ . ໝາຍວ່າຄວາມແຮງໃຫຍເ່ ທ່ົາໃດ ແລະ ຈຸດ ກະທົບຂອງຄວາມແຮງເຄ່ອນຍ້າຍໄປໄດ້ໄລຍະຍາວເທ່ົາໃດແຮງງານຈະໃຫຍ່ເທົ່ານັໍ້ນ. ດ່ັງນັໍ້ນ, ແຮງງານແມ່ນ ອາການວັດແທກດວ້ ຍຜນົ ຄນູ ຂອງຄວາມແຮງກບັ ໄລຍະທາງທີ່ໄປໄດ້ຕາມທິດທາງຂອງຄວາມແຮງ. ແຮງງານສນັ ຍາລັກດ້ວຍ ������ ມຫີ ົວໜວ່ ຍເປນັ ຢູນ (������) ຄວາມແຮງສັນຍາລັກດ້ວຍ ������ ມຫີ ວົ ໜວ່ ຍເປນັ ນວິ ເຕນີ (������) ໄລຍະທາງສນັ ຍາລັກດ້ວຍ ������ ມີຫົວໜ່ວຍເປນັ ແມັດ (������) ເຮົາໄດ້: ������ = ������ × ������ 4.2 ກລະນທີ ດິ ທາງຂອງຄວາມແຮງກະທົບບິ່ຢູ່ລວງດຽວກັບທດິ ທາງການເຄິື່ອນທິ່ີ F1 F ������ F2 ລວງຂອງການເຄອ່ ນທີ່ ຮບູ 4 ທດິ ທາງຂອງຄວາມແຮງກະSທບົ ບຢ່ ູ່ລວງດຽວກັບທິດທາງການເຄອ່ ນທີ່ - ������ ປະກອບກບັ ������ ເປນັ ມມູ θ - ຄວາມແຮງ ������1 ຕ້ງໍັ ສາກກບັ ������ - ຄວາມແຮງ������2ຂະໜານກບັ ������ ເຮົາໄດແ້ ຮງງານ ������ = ������������������������������ ຕົວຢ່າງ 1: ວັດຖຸໜ່ຶງມີຄວາມແຮງກະທົບ 2000 ������, ເຄ່ອນທ່ີໄປໄດ້ 20 ������ ຈ່ງົ ຊອກຫາແຮງງານທີ່ໃຊ້ນນ້ັໍ ຈະມີ ເທົາ່ ໃດ? ວິທແີ ກ້: ສິງ່ ທ່ີຮູ້ ������ = 200������ ������ = 20������ ������ =? ອີງຕາມສດູ ເຮາົ ມ:ີ ������ = ������ × ������ ແທນຄ່າ ຈະໄດ:້ ������ = 20 × 200 ������ = 4000������ ຕອບ: ແຮງງານທີໃ່ ຊແ້ ມນ່ 4000������ 93

ຕົວຢ່າງ 2: ຖ້າເຮົາຕ້ອງການຍູ້ລໍ້ຂົນເປາົ ເຂາ້ໍົ ໃຫ້ເຄອ່ ນທີ່ດ້ວຍໄລຍະທາງ 20 ������, ໂດຍໃຊຄ້ ວາມແຮງ 500√2������ ໃນທດິ ທາງດັງ່ ຮູບ 5 ຈ່ົງຊອກຫາແຮງງານໃນການຍ້ລູ ໍ້ດງ່ັ ກາ່ ວ? F 45° S ວິທີແກ້: ສິງ່ ທີ່ຮ:ູ້ ������ = 500√2 ������ ������ = 20������ ������ = 45° ������ =? ອີງຕາມສູດເຮາົ ມ:ີ ������ = ������ × ������������������������������ ແທນຄາ່ ຈະໄດ:້ ������ = 500√2 × 20������������������45° ������ = 500√2 × 20 √2 2 ������ = 500 × 20 √22 2 ������ = 500 × 20 ������ = 10000������ ຕອບ: ແຮງງານໃນການຍູ້ລດໍ້ ັ່ງກາ່ ວແມ່ນ 10000������ 5. ພະລັງງານ ໃນຊີວິດປະຈາວັນເຮົາໄດ້ຂຸດດິນ, ຕັດໄມ້, ຖາງຫຍ້າ, ດຶງນ້ໍາສ້າງ, ຜ່າຟນ, ຫາບນ້ໍາ ແລະ ອ່ນໆ ລ້ວນແຕ່ ແມ່ນການໃຊພ້ ະລັງງານ. ພະລັງງານມີການພົວພັນກັບແຮງງານເຊງ່ີ ສາມາດເຮັດໃຫ້ເຄ່ອນທ່ີໄດ້. ສະແດງວ່າຖ້າເຮົາ ອອກແຮງດ້ວຍການກະທົບ ຫຼ ເຄ່ອນຍ້າຍວັດຖຸ, ພະລັງງານທ່ີເຮົາໃຊ້ໄປໃນການເຄ່ອນຍ້າຍວັດຖຸໝານເຖິງການ ເຮັດໃຫ້ເກດີ ແຮງງານຂຶໍນ້ . 5.1 ພະລັງງານທາ່ ຕ້ັງໍ ໃຫ້ ������������ ແມ່ນພະລງັ ງານທາ່ ຕງັໍ້ ມຫີ ົວໜວ່ ຍເປັນຢນູ (������) ������ ແມ່ນມວນສານຂອງວດັ ຖຸ ມຫີ ົວໜ່ວຍເປັນກິໂລກຣາມ (������������) ������ ແມນ່ ອດັ ຕາເລງ່ັ ຄວາມແຮງດງຶ ດູດຂອງໜ່ວຍໂລກມຄີ າ່ ປະມານ 10������/������2 ℎ ແມ່ນໄລຍະຫາ່ ງ (ລະດບັ ສງູ ) ຂອງວັດຖຫຸ າໜາ້ ໂລກ ມີຫົວໜ່ວຍເປນັ ແມັດ (������) ສດູ ຂອງການຄິດໄລພະລງັ ງານທາ່ ຕ້ງັໍ ແມນ່ ������������ = ������������ℎ ຕົວຢ່າງ: ໝາກໄມໜ່ວຍໜ່ຶງມີມວນສານ 200 ������ ຫົ່ຼນຈາກງ່າໄມ້ທີ່ຢູ່ສູງຈາກໜ້າດິນ 5 ������ ກະທົບໃສ່ພໍ້ນດິນ. ຈງ່ົ ຊອກຫາພະລັງງານທ່າຕງໍ້ັ ເມອ່ ໝາກໄມບ້ ່ທນັ ຫ່ົນຼ ແລະ ເມ່ອຕກົ ຮອກໜ້າດນິ (������ = 10������/������2 ). 94

ວິທີແກ້: ສິ່ງທຮີ່ ູ້ ������ = 200������ = 0,2������������ ℎ = 5������ ������ = 10������/������2 ������������ =? ກລະນໝີ າກໄມ້ບິ່ທັນຫ່ົິນ ອງີ ຕາມສດູ ພະລັງງານທາ່ ຕງັໍ້ ເຮົາມ:ີ ������p = ������������ℎ ແທນຄາ່ ຈະໄດ້: ������p = 0,2 × 10 × 5 ������p = 10������ ກລະນໝີ າກໄມ້ບ່ທນັ ຫ່ນົຼ ຈະມພີ ະລັງງານທ່າຕໍງ້ັ ແມນ່ 10������ ກລະນີໝາກໄມຕ້ ົກຮອກໜ້າດນິ : ອງີ ຕາມສູດພະລງັ ງານທາ່ ຕງ້ັໍ ເຮາົ ມີ: ������p = ������������ℎ ເມອ່ ເວລາໝາກໄມ້ຕົກຮອດດນິ ສະແດງວາ່ ບມ່ ລີ ວງສງູ ເຮົາໄດ້ ℎ = 0 ແທນຄາ່ ຈະໄດ:້ ������p = 0,2 × 10 × 0 ������p = 0 ກລະນີໝາກໄມຫ້ ນົ່ຼ ຮອດດນິ ຈະມີພະລັງງານທ່າຕງັ້ໍ ແມນ່ 0 5.2 ພະລັງງານເດີນເຄ່ິືອນ ໃຫ້ ������������ ແມນ່ ພະລັງງານເດນີ ເຄອ່ ນ ມຫີ ົວໜ່ວຍເປນັ ຢູນ (������) ������ ແມນ່ ມວນສານຂອງວດັ ຖຸ ມຫີ ົວໜວ່ ຍເປນັ ກິໂລກຣາມ (������������) ������ ແມ່ນຄວາມໄວ ມຫີ ວົ ໜ່ວຍເປນັ ແມັດຕ່ວິນາທີ (������/������) ສູດຂອງການຄດິ ໄລພະລັງງານເດນີ ເຄ່ອນແມ່ນ ������������ = 1 ������������ 2 2 ຕົວຢ່າງ: ລູກປນລູກໜ່ຶງມີມວນສານ 10 ������, ຖກຍິງອອກຈາກເລົາປນດ້ວຍຄວາມໄວ 860 ������/������. ຈ່ົງຊອກຫາ ພະລງັ ງານເດນີ ເຄອ່ ນຂອງລູກປນ? ວິທແີ ກ້: ສງ່ິ ທີຮ່ ູ້: ຮູ້ ������ = 10������ = 0,01������������ ������ = 860������/������ ������������ =? ອີງຕາມສູດພະລງັ ງານເດີນເຄອ່ ນເຮາົ ມີ: ������������ = 1 ������������2 1 2 2 ແທນຄາ່ ຈະໄດ:້ ������c = (860)2 × 0,01 ������p = 369800 × 0,01 ������p = 3698������ ລູກປນມພີ ະລັງງານເດີນເຄ່ອນແມນ່ 3698������ 95

6. ຄວາມດນັ ຄວາມດນັ ແມນ່ ຄ່າຄວາມແຮງທີກ່ ະທົບໃສໜ່ ງຶ່ ຫວົ ໜ່ວຍພ້ນໍ ທີ່ ສນັ ຍາລັກດວ້ ຍ P ມສີ ດູ ຕິດໄລ່ດັງ່ ນ້ໍີ: ������ ������ = ������ ������ ແມນ່ ຄວາມແຮງທ່ີກະທົບໃສວ່ ດັ ຖຸ (������) ������ ເນໍອ້ ທທີ່ ີຖ່ ຶກດັນ(������2) 96

ບົດເຝກິ ຫດັ ທາ້ ຍບດົ F2=20N 1. ຈ່ງົ ຊອກຫາຂະໜາດ ແລະ ທດິ ທາງຂອງຄວາມແຮງສັງລວມຂອງສອງຄວາມແຮງລຸ່ມນ້ີໍ: ກ. F1=15N F1=15N F2=10N ຂ. F2=20N ຄ. F1=15N F1=20N F2=25N ງ. 2. ຈົ່ງຕອບຄາຖາມຕໄ່ ປນໍ້ີ: ກ. ໃຊເ້ ຊອກເສ້ໍັນໜງ່ຶ ແຂວນຖງົ ປຶໍ້ມຖງົ ໜ່ຶງໄວກ້ ັບງາ່ ໄມ້ - ໃນເວລານ້ໍີມີແຮງໃດແດກ່ ະທບົ ໃສ່ຖົງປໍຶມ້ ? - ແຮງສງັ ລວມທີ່ກະທົບໃສ່ຖົງປ້ໍມຶ ນັ້ນໍ ເປນັ ແນວໃດ? ຂ. ໃນເວລາວາງປ້ມຶໍ ໄວເ້ ທິງໂຕະ ມີແຮງໃດແດ່ກະທບົ ໃສ່ປ້ໍມຶ ? ແຮງສັງລວມເປັນແນວໃດ? 3. ນາງຄາໃຊ້ເຊອກແກ່ທ່ອນໄມ້ ປະກົດວ່າໃນເວລານໍັ້ນເຊອກໄດ້ປະກອບກັບທິດນອນເປັນມູມ 45°, ຖ້າ ແຮງດງຶ ໄດ້ 20 ������ ແລະ ແກທ່ ່ອນໄມໄ້ ປໄດ້ 20 ������ ຖາມວາ່ ນາງຂະໃຊແ້ ຮງງານເທາົ່ ໃດ? 4. ວັດຖຸໜຶ່ງມີນໍ້າໜັກ 64 ນິວເຕິນວາງຢູ່ຈຸດສູງສຸດຂອງພ້ໍນງ່ຽງຍາວ 300 ແມັດ ແລະ ປະກອບກັບໜ້າພຽງ ເປັນມູມ 30°, ໃນເວລາທີ່ວັດຖຸເຄ່ອນທີ່ລົງປະກົດວ່າມີແຮງຮຸກຖູ 8 ນິວເຕິນ ແລະ ມີຄວາມໄວ 47 ແມັດຕ່ ວິນາທີເມອ່ ເຄອ່ ນທ່ີລງົ ສູ່ຈຸດຕ່າສຸດຂອງພໍ້ນງຽ່ ງ. ຈງົ່ ຊອກຫາ: ກ. ພະລັງງານທ່າຕໍ້ງັ ໃນເວລາຢ່ຈູ ຸດສູງສຸດ ຂ. ພະລງັ ງານເດີນເຄ່ອນຢູ່ຈດຸ ສູງສຸດ ແລະ ຕາ່ ສຸດ ຄ. ແຮງງານທ່ີເກດີ ຈາກການຮູກຖູ 5. ຈົ່ງຊໍີ້ບອກແຮງງານມີຜົນ, ແຮງງານສິ້ໍນເປອງ, ແຮງງານທງັ ໝົດເມ່ອນາໃຊ້ຄັນງັດ, ໝາກລຄ້ໍ ົງທີ່ ແລະ ໝາກ ລ້ເໍ ຄ່ອນທ່?ີ ບດົ ທີ 13 ຄວາມຮ້ອນ, ພະລງັ ງານຄວາມຮ້ອນ 1. ຄວາມຮອ້ ນ 97

ເມ່ອເຮົາຢນຢູ່ບ່ອນແດດດົນໆ ເຮົາຈະຮສູ້ ຶກວາ່ ຕົວເຮາົ ຮອ້ ນ, ນ້ັໍນສະແດງວ່າຕາເວັນໄດ້ສົ່ງ ຄວາມຮ້ອນໃຫ້ໂຕຂອງ ເຮົາ ແລະ ເຮົາໄດ້ຮັບຄວາມຮ້ອນຈາກດວງອາທິດ. ເຕົາໄຟ, ຕະກຽງ, ຕາເວັນເປັນວັດຖຸສົ່ງຄວາມຮ້ອນອອກ, ວດັ ຖຸສງ່ົ ຄວາມຮ້ອນອອກເພນີ່ ເອີໍ້ນວາ່ : ບຄ່ ວາມຮ້ອນ. ຖ້າເຮົາສັງເກດຂະເຫັນວ່ານ້ໍາທີ່ຍັງບ່ທັນຕ້ໍົມ ອຸນຫະພູມຂອງນ້ໍາຈະຢູ່ຄ່າໃດໜຶ່ງ ແຕ່ເມ່ອເຮົາຕ້ົໍມນ້ໍາຄ່າຂອງອູນຫະ ພູມຈະຄ່ອຍໆເພ່ມີ ຂ້ຶໍນ ຈາກຄ່າທາອິດ ແລະ ເມ່ອຕມໍ້ົ ດົນເທົ່າໃດຄ່າຂອງອຸນຫະພູມກ່ຍ່ິງເພີ່ມຂ້ໍຶນສູງເທ່ົານ້ໍັນ ແລະ ເມ່ອເຮົາມອດໄຟອຸນຫະພູມກ່ຄ່ອຍຫຼຸດລົງ ຕາມລາດັບນໍັ້ນສະແດງວ່າຖ້າເຮົາຕົໍ້ມນໍ້າ ນໍ້າຈະຮ້ອນຂໍຶ້ນຍ້ອນໄດ້ຮັບ ຄວາມຮ້ອນຈາກເຕົາໄຟ ແລະ ເມ່ອເຮົາມອດໄຟນ້ໍາກ່ຈະຄ່ອຍເຢັນລົງ ນໍັ້ນສະແດງວ່ານ້ໍາບ່ພຽງແຕ່ບ່ໄດ້ຮັບຄວາມ ຮ້ອນເທົ່ານໍ້ັນຍັງປ່ອຍຄວາມຮ້ອນອອກອີກຕ່ມ. ດັ່ງນ້ັໍນ, ເພ່ີນຈ່ິງເວ້ໍົາວ່າ ຄວາມຮ້ອນແມ່ນຕົ້ໍນເຫດຂອງການ ປຽ່ ນແປງອຸນຫະພູມ. 2. ອນຸ ຫະພມູ ແລະ ການອ່ານຄ່າອນຸ ຫະພູມ 2.1 ອນຸ ຫະພູມ ເມ່ອເຮົາເອົາມເບໍອ້ ງໜ່ຶງຈູມລົງໃນອາງນໍ້າເຢນັ ແລະ ເອົາມອີກເບໍ້ອງໜ່ຶງຈູມລົງໃນອາງນ້ໍາອຸ່ນ, ເຮົາຈະຮູ້ສກຶ ວ່າ ເບອໍ້ ງໜຶ່ງເຢນັ ແລະ ເບໍອ້ ງໜງຶ່ ອຸນ່ , ນໍ້ັນສະແດງວ່າແຕລ່ ະອາ່ ງມອີ ຸນຫະພູມຕາ່ ງກນັ ເຮາົ ເຄຍີ ໃຊ້ສັບເຢັນ, ອຸ່ນ, ຮອ້ ນ ເພ່ອສະແດງລະດັບຄວາມຮອ້ ນຕາ່ ງກັນຂອງວັດຖຸ. ອູນຫະພູມໝາຍເຖິງລະດັບຂອງຄວາມຮອ້ ນ. 2.2 ການອາ່ ນຄາ່ ອຸນຫະພູມ ການພົວພັນລະຫ່ວາງແກນວິນ (������) ແລະ ອົງສາເຊລເຊັສ (°C): ຕວົ ເລກທ່ີບອກອຸນຫະພູມໃນຫວົ ໜ່ ວຍ ������ ກັບ °������ ຕາ່ ງກນັ 273 ສະເໝເີ ພາະແກນວນິ (������) ເລມີ່ 273 ແລະ ອງົ ສາເຊລເຊສັ (°������) ເລີມ່ 0°������ ຖ້າອຸນຫະພູມໃນຫົວໜ່ວຍແກນວິນແມ່ນ ������ ແລະ ຫົວໜ່ວຍອົງສາເຊລເຊັສເປັນ ������ ການພົວພັນລະຫ່ວາງ ������ ກບັ ������ ຂຽນເປນັ ສົມຜົນດ່ັງນ:ີ້ໍ ������ − ������ = 273 (1) => ������ = 273 − ������ => ������ = ������ + 273 ຕວົ ຢາ່ ງ: 1. ຖ້າອນຸ ຫະພູມຂອງນໍ້າແມນ່ 20 ອງົ ສາເຊລເຊັສຈະກົງກັບເທົ່າໃດແກນວິນ? 2. ຖ້າອນຸ ຫະພູມຂອງຫອ້ ງແມ່ນ 300 ແກນວນິ ຈະກົງກບັ ເທົາ່ ໃດອົງສາເຊລເຊສັ ? ວິທີແກ້: 1. ������ = 20°������ ������ =? ������ ຈາກສດູ ������ − ������ = 273 => ������ = 273 − ������ ແທນຄ່າໃສ່ຈະໄດ້: ������ = 273 − 20 ������ = 253������ 2. ������ = 300������ ������ =? °������ ຈາກສູດ ������ − ������ = 273 => ������ = ������ + 273 ແທນຄາ່ ໃສ່ຈະໄດ້: ������ = 300 + 273 ������ = 573������ 98

3. ການພວົ ພັນລະຫ່ວາງ ������, ������, ������ ແລະ ������ ������ ������ − 32 ������ ������ − 273 ������ − ������. ������ (2) 100 = 180 = 80 = 100 = ������. ������ − ������. ������ ຫຼ ������ ������ − 32 ������ ������ − 273 (3) 5= 9 =4= 5 C ອົງສາເຊລເຊສັ F ອງົ ສາຟາແລນຫາຍ R ອງົ ສາເຣໂອມວົ K ອົງສາແກນວິນ X ຄຄາ່ ທີອ່ ່ານໄດ້ B.P ( Freezing point ) ຄຈດຸ ຝດົ F.P ( Boiling point ) ຄຈດຸ ກາ້ ມ ຕົວຢ່າງ: 1. ຈົງ່ ປ່ຽນອຫຸ ະພມູ ຕ່ໄປນເີໍ້ ປນັ ອົງສາເຊລເຊສັ ແລະ ແກນວນິ 68°������, 5°������, 176°������ ວິທີແກ້: ປ່ຽນເປັນອງົ ສາເຊລເຊັສ ອງີ ຕາມສມົ ຜນົ 5 ������°������ = 9 (������°������ − 32) ➢ ������°������ = 5 (68 − 32) = 20°������ 9 ➢ ������°������ = 5 (5 − 32) = −15°������ 9 ➢ ������°������ = 5 (176 − 32) = 80°������ 9 ປຽ່ ນເປນັ ແກນວິນ ອງີ ຕາມສມົ ຜນົ ������ = ������ + 273 ➢ ������ = 20 + 273 = 293������ ➢ ������ = (−15) + 273 = 258������ ➢ ������ = 80 + 273 = 353������ ຕວົ ຢາ່ ງ:2. ຈ່ງົ ປຽ່ ນແຕລ່ ະອຸນຫະພມູ ລູມ່ ນເ້ໍີ ປນັ ອົງສາຟາເຣນໄຮ ແລະ ອງົ ສາເຣໂອມົວ 30°������, 5°������, −20°������. ວິທແີ ກ້: ປ່ຽນເປນັ ອົງສາຟາເຣນໄຮ ອງີ ຕາມສມົ ຜນົ ➢ ������°������ = 9 (30) + 32 = 86°������ 9 ������°������ = 5 ������°������ + 32 5 ➢ ������°������ = 9 (5) + 32 = 42°������ 5 ➢ ������°������ = 9 (−20) + 32 = −4°������ 5 ປຽ່ ນເປັນອົງສາເຣໂອມົວ ອງີ ຕາມສມົ ຜົນ 99

4 ������°������ = 9 (������°������ − 32) ➢ ������°������ = 4 (86 − 32) = 24°������ 9 ➢ ������°������ = 4 (42 − 32) = 4,44°������ 9 ➢ ������°������ = 4 ((−4) − 32) = −24°������ 9 ຕົວຢ່າງ:3. ມີອຸນຫະພູມເທົ່າໃດ? ຄ່າອຸນຫະພູມເປັນເຊລເຊັສ ແລະ ຟາເຣນໄຮຈ່ຶງອ່ານຄ່າອຸນຫະພູມໄດ້ເທ່ົາ ກັນ? ວທິ ີແກ້: ຈາກສມົ ຜົນ 9 ������°������ = 5 ������°������ + 32 ໃຫ້ ������°������ = ������°������ = ������ ດັ່ງນັໍ້ນ, ������ = 9 ������ + 32 ຫຼ 9 ������ = ������ − 32 5 5 ຈະໄດ້ :5(������ − 32) = 9������ 5������ − 160 = 9������ −160 = 4������ 160 => ������ = − 4 ������ = −40 4. ພະລັງງານຄວາມຮອ້ ນ ໃນຊີວິດປະຈາວັນນັກຮຽນເຄີຍເຫັນມາແລ້ວເຊ່ັນ: ເມ່ອເອົາໝໍ້ນໍ້າໄປວາງໃສ່ເຕົາໄຟທີ່ພວມ ລຸກນ້ໍາຮ້ອນຂ້ໍຶນ ແລ້ວຟົດ, ເອົາຊໍິ້ນ ຫຼ ປາປິໍ້ງເທິງຖ່ານໄຟແດງ ຊ້ໍິນ ຫຼ ປາກຈະສຸກ, ຕາກເຄ່ອງໃສ່ບ່ອນແດດກ້າເຄ່ອງແຫ້ງໄວ,… ການປ່ຽນແປງຂອງວັດຖຸຕ່າງໆຄແນວນໍ້ັນ ຍ້ອນວັດຖຸໄດ້ຮັບຄວາມຮ້ອນຈາກແປວໄຟ, ຖ່ານແດງ, ແສງແດດ,… ເນອ່ ງຈາກວ່າຄວາມຮ້ອນສາມາດເຮດັ ໃຫ້ວັດຖຸປຽ່ ນແປງໄດຄ້ ແນວນນໍັ້ ເພນ່ີ ຈງ່ິ ເວົໍ້າວ່າ: ຄວາມຮ້ອນກແມ່ນຮູບໜຶ່ງ ຂອງພະລັງງານ ເຊ່ິງເອໍນິ້ ວາ່ : ພະລັງງານຄວາມຮ້ອນ. ວັດຖຸທແີ່ ຜ່ຄວາມຮ້ອນອອກເອີໍ້ນວ່າ: ບ່ຄວາມຮ້ອນ ຫຼ ເອ້ໍີນ ວ່າ: ບ່ພະລັງງານຄວາມຮ້ອນ, ບ່ຄວາມຮ້ອນມີຫຼາຍເຊັ່ນ: ດວງຕາເວັນ, ປະຕິກິລິຍາເຄມີ, ຄວາມຮ້ອນຈາກ ພະລງັ ງານໄຟຟ້າ, ຄວາມຮ້ອນຈາກພະລງັ ງານກນົ ຈກັ . 4.1 ປະລມິ ານຄວາມຮອ້ ນ ການປ່ຽນແປງອຸນຫະພູມຂອງລະບົບວັດຖຸໜຶ່ງ ເກີດຈາກລະບົບວັດຖຸນັໍ້ນໄດ້ຮັບພະລັງງານ ຄວາມຮ້ອນ ຫຼ ແຜພ່ ະລັງງານຄວາມຮອ້ ນອອກ ເພ່ອໃຫອ້ ນຸ ຫະພມູ ປ່ຽນແປງ ເອນໍີ້ ວ່າ: ປະລມິ ານ ຄວາມຮ້ອນ. ∆������ (4) ������ = ������∆������ => ∆������ = ������������∆������ (5) ������ ກາລັງຮ້ອນຂາເພາະ (������/������������. ������) ∆������ ປະລິມານຄວາມຮອ້ ນ (������) ������ ມວນສານຂອງວັດຖຸ (������������) ∆������ ການປ່ຽນແປງອນຸ ຫະພູມ (������) 100