ວິ-ທະ-ຍາ-ສາດ-ທຳ-ມະ-ຊາດ

ສາທາລະນະລດັ ປະຊາທປິ ະໄຕ ປະຊາຊນົ ລາວ ສັນຕິພາບ ເອກະລາດ ເອກະພາບ ປະຊາທິປະໄຕ ວດັ ຖະນະຖາວອນ ກະຊວງສຶກສາທິການ ແລະ ກລິ າ ກົມສ້າງຄູ ວິທະຍາໄລຄູຫຼວງນາໍ້ ທາ ຮຽບຮຽງໂດຍ: ປຕ ຈັນພອນ ທະນຸງສງິ ປຕ ອາລນີ າ ແກ້ວພິລາວັນ ປຕ ສຄີ າ ສີວິໄລ ສົກສກຶ ສາ 2018 – 2019 1

ຄານາ ປໍມ້ ດາລາສາດເຫ້ມໍັ ນ້ໄີໍ ດ້ຮຽບຮຽງບັນດາບົດທິດສະດີກຽ່ວກັບວິຊາຊີວະສາດ, ເຄມີສາດ ແລະ ຟຊີ ິກສາດ ຜູ້ຮຽບຮຽງມີຈຸດປະສົງເພ່ອຊ່ວຍເປັນເອກະສານປະກອບການສອນຂອງຄູ ແລະ ຊ່ວຍເຫຼອນັກສຶກສາໂດຍ ສະເພາະແມ່ນນັກຮຽນສາຍປະຖົມລະບົບ 12+2 ປີ 1 ທີ່ຍັງບ່ທັນມີເອກະສານປະກອບການຮຽນວິຊາ ວທິ ະຍາສາດທາມະຊາດ. ວຊິ າວິທະຍາສາດທາມະຊາດເຫ້ໍັຼມນີໍ້ປະກອບມີ ຈຸລັງ ແລະ ການແບ່ງຕົວຂອງຈຸລັງ, ການຈັດແບ່ງສິ່ງທ່ີມີ ຊີວິດ, ການສ້າງອາຫານຂອງພດ, ການແລກປ່ຽນທາດຂອງສັດ, ການພົວພັນເຊ່ິງກັນ ແລະ ກັນລະຫວ່າງສິ່ທ່ີມີ ຊີວິດກັບສ່ິງແວດລ້ອມ, ລະບົບນິເວດ, ພໍ້ນຖານການສບເຊ້ໍອ, ທາດໃນຊີວິດປະຈາວັນ, ທາດມູນ ແລະ ທາດ ປະສົມ, ທາດອົງຄະທາດ ແລະ ທາດອະນົງຄະທາດ, ການປ່ຽນແປງພາວະຂອງທາດ, ການເຄ່ອນທີ່ກົນລະສາດ, ຄວາມແຮງ, ແຮງງານ ແລະ ພະລັງງານ, ຄວາມຮ້ອນ, ພະລັງງານຄວາມຮ້ອນ, ສຽງ ແລະ ແສງສະຫ່ວາງ ແລະ ໄຟຟາ້ ແລະ ການນາໃຊໄ້ ຟຟາ້ ໃນຊວີ ິດປະຈາວັນ. ຜູ້ຮຽບຮຽງປ້ໍມເຫໍັຼ້ມນ້ໍີໄດ້ຈັດພີມຂ້ຶໍນດ້ວຍຄວາມຮີບຮ້ອນ ແລະ ຟ້າວຟ່ັງເພ່ອໃຫ້ສາເລັດຕາມຄວາມ ຮຽກຮ້ອງຕ້ອງການຂອງຫ້ອງການວິທະຍາສາດທາມະຊາດ, ວິທະຍາໄລຄູຫຼວງນໍ້າທາເພ່ອໃຫ້ນັກຮຽນສາຍຄູ ປະຖົມໄດ້ຊົມໃຊ້ຖ່ວງທັນ ແລະ ມີເອກະສານປະກອບການຮຽນ ກອ່ນຄູຈະລົງມສອນ ຈາກບັນຫາດັ່ງກ່າວ ແນ່ນອນວາ່ ມຂີ ້ໍຂາດຕົກບກົ ຜ່ອງໂດຍສະເພາະແມນ່ ການຫຼັກໄວຍາກອນ. ສະນ້ໍັນຜູ້ຮຽບຮຽງຈ່ຶງຂຄວາມຮ່ວມມນີ າ ຜູ້ທ່ີໄດ້ຊົມໃຊ້ ຫຼ ໄດ້ອ່ານປໍ້ມເຫ້ັໍຼມນ້ໍີ ຖ້າເຫັນເນໍ້ອໃນບ່ເໝາະສົມ ຫຼ ຜິດພາດປະການໃດຊ່ວຍຕານິສ່ົງຂ່າວໃຫ້ ຜູ້ຮຽບຮຽງເພ່ອຈະໄດ້ປັບປງຸ ໃຫ້ດີຂ້ໍນໃນການດັດແກ້ ແລະ ຈດັ ພມິ ຄ້ງໍັ ຕໄ່ ປ. 2

ສາລະບານ ພາກທີ I ຊວີ ະສາດ.................................................................................................... 1 ບດົ ທີ 1 ຈຸລງັ ແລະ ການແບ່ງຕົວຂອງຈຸລງັ .................................................................... 1 1. ການຊອກຫາຈລຸ ງັ ດ້ວຍວິທກີ ານທດົ ລອງ .......................................................... 1 2. ຈຸລງັ (Cell) .................................................................................................. 7 ບດົ ທີ 2 ການຈັດແບງ່ ສງ່ິ ທມີິ່ ີຊີວດິ .............................................................................. 17 1. ຫັກການທົິ່ວໄປທນ່ີິ າໃຊ້ໃນການຈດັ ແບງ່ ສ່ິງທີ່ິມຊີ ີວິດ .......................................... 17 2. ລາດັບຂອງການຈັດແບງ່ ສ່ງິ ທິມ່ີ ຊີ ີວິດ................................................................. 17 3. ການຈັດແບງ່ ສ່ິງທ່ມີິ ຊີ ວີ ດິ ໃນປດັ ຈບຸ ນັ ............................................................... 18 4. ລກັ ສະນະສະເພາະຂອງສິ່ງທີມ່ິ ຊີ ີວດິ ................................................................ 19 5. ການຈັດແບ່ງພດື (Plant Kingdom).................................................................. 20 6. ການຈັດແບ່ງສດັ (Animal Kingdom)................................................................ 21 7. ການອະນລຸ ັກປາ່ ໄມ່ ແລະສດັ ປ່າ...................................................................... 21 ບົດທີ 3 ການສາ້ ງອາຫານຂອງພືດ ............................................................................ 23 1. ການລາລຽງນາໍ້ ແລະ ທາດອາຫານໃນພດື ...................................................... 24 2. ການຄາຍນໍ້າຂອງພດື ................................................................................... 25 3. ການສງັ ເຄາະແສງຂອງພດື ............................................................................ 26 ບົດທີ 4 ການແລກປ່ຽນທາດຂອງສດັ ......................................................................... 27 1. ການຍ່ອຍອາຫານຂອງສດັ (Animal Digestion) ................................................ 27 2. ການຫາຍໃຈຂອງສດັ ................................................................................... 29 3. ການໝນູ ວຽນຂອງທາດໃນຮາ່ ງກ່າຍ .............................................................. 30 4. ການປອ່ ຍຖ່າຍ ............................................................................................ 31 ບົດທີ 5 ການພົວພັນເຊ່ິງກັນ ແລະ ກັນລະຫວາ່ ງສິ່ທມີິ່ ີຊີວດິ ກັບສິງ່ ແວດລອ້ ມ .................. 34 1. ສງິ່ ແວດລ້ອມແມນ່ ຫຍງັ ? ............................................................................. 34 2. ບດົ ບາດຂອງສິ່ງທ່ມິີ ຊີ ີວດິ ໃນສະພາບແວດລອ້ ມ ................................................ 34 3. ບນັ ຫາສິງ່ ແວດລ້ອມໃນລາວ ......................................................................... 36 ບດົ ທີ 6 ລະບບົ ນິເວດ............................................................................................... 39 1. ລະບົບນເິ ວດ............................................................................................... 39 2. ລະບົບນເິ ວດເທິງບກົ .................................................................................... 40 ບົດທີ 7 ພ້ໍືນຖານການສືບເຊືໍອ້ 46............................................................................... 46 1. ຢນີ ແລະ ສີໂສມ ຫື ໂຄຣ46ໂມໂຊມ................................................................. 46 2. ກດົ ເກນພນໍ້ື ຖານທາງກາມະພນັ .................................................................... 49 3. ພະຫຸແອລລລີ ຫມື ລັ ທໂີ ພແອລລລີ (Multiple Alleles)....................................... 54 ພາກທີ II ພາກເຄມີສາດ .......................................................................................... 60 3

ບດົ ທີ 8 ທາດໃນຊີວິດປະຈາວນັ , ທາດມນູ ແລະ ທາດປະສມົ ........................................ 60 1. ທາດເຄມໃີ ນຊີວດິ ປະຈາວນັ ............................................................................ 60 2. ທາດປະສົມ ................................................................................................. 61 3. ສມົ ຜນົ ເຄມີ.................................................................................................. 71 ບົດທີ 9 ທາດອງົ ຄະທາດ ແລະ ທາດອະນງົ ຄະທາດ ................................................... 72 1. ທາດອງົ ຄະທາດ ແລະ ທາດອະນົງຄະທາດ.................................................... 72 2. ຮີໂດຣກາກບວົ .............................................................................................. 72 3. ທາດອງົ ຄະທາດກັບອາຫານ .......................................................................... 77 4. ຄາໂບໄຮເດຣຕ.............................................................................................. 78 ບດົ ທີ 10 ການປຽ່ ນແປງພາວະຂອງທາດ .................................................................. 80 1. ທາດແຂງ.................................................................................................... 80 2. ທາດແຫວ .................................................................................................. 82 3. ທາດອາຍ.................................................................................................... 85 ພາກທີ III ພາກຟີຊກິ ສາດ........................................................................................ 87 ບົດທ່ິີ 11 ການເຄ່ອືິ ນທ່ກີິ ນົ ລະສາດ ............................................................................ 87 1. ການເຄິ່ອື ນທກ່ິີ ົນລະສາດ ............................................................................... 87 2. ການເຄ່ິືອນທສ່ີິ ະໝ່ິາສະເໝີ .......................................................................... 87 3. ການເຄືິ່ອນທ່ປິີ ່ຽນແປງ, ໜາ້ ຄ້ອຍ ແລະ ການເຄ່ອືິ ນທໂ່ີິ ຄງ້ .................................. 88 ບົດທີ 12 ຄວາມແຮງ, ແຮງງານ ແລະ ພະລັງງານ ....................................................... 95 1. ມະໂນພາບກ່ຽວກບັ ຄວາມແຮງ ....................................................................... 95 2. ຄວາມແຮງປະເພດຕາ່ ງໆ............................................................................... 95 3. ການສງັ ລວມຄວາມແຮງ................................................................................ 96 4. ແຮງງານ..................................................................................................... 99 5. ພະລງັ ງານ ................................................................................................ 101 6. ຄວາມດັນ.................................................................................................. 102 ບດົ ທີ 13 ຄວາມຮອ້ ນ, ພະລັງງານຄວາມຮອ້ ນ........................................................... 104 1. ຄວາມຮອ້ ນ ............................................................................................... 104 2. ອນຸ ຫະພມູ ແລະ ການອ່ານຄາ່ ອຸນຫະພມູ ..................................................... 106 3. ພະລງັ ງານຄວາມຮອ້ ນ ................................................................................ 109 4. ການປຽ່ ນຮູບຂອງພະລງັ ງານ ........................................................................ 111 ບົດທີ 14 ສຽງ ແລະ ແສງສະຫວ່ າງ......................................................................... 111 1. ການກາເນດີ ສຽງ ........................................................................................ 111 4

2. ຄວາມຍາວຄນ້ໍື ແລະ ຄວາມ ຖິ່ີ…………………………………..…………………..…...112 3. ການສງົິ່ ສຽງ ແລະ ຮັບສຽງ........................................................................... 112 4. ຄວາມຮພູ້ ້ນໍຶ ຖານກ່ຽວກັບແສງສະຫ່ວາງ ........................................................ 113 ບົດທີ 15 ໄຟຟ້າ ແລະ ການນາໃຊໄ້ ຟຟາ້ ໃນຊີວິດປະຈາວນັ ......................................... 121 1. ໄຟຟ້າສະຖິດ ແລະ ໄຟຟ້າກະແສ................................................................. 121 2. ກະແສໄຟຟ້າ............................................................................................. 123 3. ເຄິ່ືອງກາເນດີ ໄຟຟາ້ .................................................................................... 124 4. ວງົ ຈອນໄຟຟ້າ ແລະ ການນາໃຊ້ໄຟຟ້າ……………………………….………... 124 5

ພາກທີ I ຊວີ ະສາດ ບດົ ທີ 1 ຈຸລງັ ແລະ ການແບງ່ ຕົວຂອງຈຸລງັ 1. ການຊອກຫາຈຸລງັ ດວ້ ຍວທິ ກີ ານທດົ ລອງ ຈຸລັງ ແມ່ນຫົວໜ່ວຍພໍ້ນຖານຂອງສ່ິງທ່ີມຊີ ີວດິ ທ່ີມີຂະນາດນ້ອຍທ່ີສຸດບ່ສາມາດເບງ່ິ ເຫັນດ້ວຍຕາເປ່ົາໄດ້ ຕ້ອງໃຊກ້ ອ້ ງຈຸລະທດັ ສອ່ ງຈງ່ຶ ສາມາດເຫັນໄດ້. ❖ ປະເພດ ແລະ ໂຄງສ້າງຂອງກອ້ ງຈຸລະທັດ ( Structure of Microscope ) ກອງຈລຸ ະທັດມີຢູ່ 2 ປະເພດ: ກ້ອງຈຸທັດແບບໃຊ້ແສງ ແລະ ກອ້ ງອີເລັກໂຕຣນກິ 1.1. ກອງຈຸລະທດັ ແບບໃຊ້ແສງ ກ. ກອງຈຸລະທດັ ທາມະດາ (Light microscope) ເປັນກ້ອງຈຸລະທັດແບບໃຊ້ແສງຈາກພາຍນອກກ້ອງເປັນຕໍ້ົນແມ່ນແສງສະຫວ່າງ, ແສງໄຟຟ້າຈາກຫຼອດ ໄຟ. ປັດຈຸບັນ, ກ້ອງຈຸລະທັດແບບໃຊ້ແສງທາມະດາໄດ້ຮັບການພັດທະນາໃຫ້ມີປະສິດທິພາບດີຂໍ້ຶນກວ່າເກ່ົາໂດຍ ຈະໃຊ້ໄຟຟ້າໃຫ້ຕົວເຄ່ອງ ຫຼ ໃຊ້ແບັດເຕີຣີ. ກ້ອງແບບນີໍ້ປະກອບມີເລນສອງຊຸດຄ: ເລນໃກ້ວັດຖຸ ແລະ ເລນໃກ້ ຕາ ເຊິ່ງມີກາລັງຂະຫຍາຍຫຼາຍກວ່າ 2000 ເທ່ົາ ຫຼ ເທ່ອ. ສະນໍ້ນັ , ກ້ອງແບບນ້ີໍຈງຶ່ ໃຊ້ເພອ່ ສ່ອງວດັ ຖຸທີ່ມີຂະໜາດ ໜອ້ ຍຫາຼ ຍ ເພອ່ ໃຫເ້ ຫນັ ລາຍລະອຽດຂອງວັດຖຸ ແລະ ສກຶ ສາບນັ ດາອົງປະກອບເຫ່ົຼານັນ້ໍ . ໂຄງສ້າງ ແລະ ສວ່ ນປະກອບທ່ສີິ າຄນັ ຂອງກອ້ ງຈລຸ ະທັດແບບທາມະດາ 1)ເລນໃກ້ຕາ (Ocular lens or Eyepiece) ເປັນພາກສ່ວນທີ່ເຮັດໜ້າທີ່ຂະຫຍາຍພາບທີ່ເກີດຈາກເລນ ວັດ ຖຸ (Objective)ເຊິ່ງເລນໃກ້ຕາມີກາລັງຂະຫຍາຍຫຼາຍລະດັບຄ: 5 ເທົ່າ (5x), 10 ເທ່ົາ (10x), 15 ເທ່ົາ (15x). 2)ລາກ້ອງ (Body tube) ຢູ່ຕຈ່ າກເລນໃກຕ້ າ ເຮັດໜ້າທສ່ີ ົງ່ ພາບຈາກເລນວັດຖຸມາຫາເລນໃກ້ຕາ. 3)ລ້ໍໝູນເລນ (Revolver or Nosepiece) ໃຊສ້ າລບັ ໝນູ ເພອ່ ປບັ ກາລັງຂະຫຍາຍຂອງເລນ. 4)ເລນວັດຖຸ (Objective) ເປັນເລນທີຂ່ ະຫຍາຍພາບໃນຂນ້ັໍ ທາອິດ ເຊງ່ິ ຈະມເີ ປັນຊດຸ ແຕ່ລະອັນມີ ກາລງັ ຂະຫຍາຍທ່ີຕ່າງກັນເຊນ່ັ : 6

Ocular (ເລນໃກ້ຕາ) Objectives (ເລນຕາ) magmification at eye point (ລວມພາບທີ່ ເຫນັ ) 10 X 4 X (low power) 40 X 10 X 10 X (low power) 100 X 10 X 40 X (high power or high dry) 400 X 10 X 100 X (oil immersion) 1000 5) ແຂນກອ້ ງ (Arm) ຮັບນນ້າໍ ໜັກ ເມ່ອເວລາຖ ຫຼ ເຄ່ອນຍ້າຍກອ້ ງ. 6) ແທນ່ ວາງວດັ ຖຸ (Stage) ໃຊ້ວາງສະໄລດ໌ ແລະ ວດັ ຖຸທ່ຕີ ອ້ ງການສ່ອງ. 7) ເຫຼັກໜບີ ສະໄລດ໌ (Stage Clips) ສາລບັ ໜບີ ສະໄລດ໌ ແລະ ວັດຖໃຸ ຫ້ຕິດກັບຖານກອ້ ງ. 8) ແວ່ນປບັ ແສງ (Diaphragm) ເປັນມາ່ ນເປດີ -ປດິ ຮຮູ ບັ ແສງສາມາດປບັ ຂະໜາດຂອງຮູຮບັ ແສງ. 9) ປຸ່ມປັບພາບຫຍາບ (Coarse Adjustment Knob) ໃຊ້ເລ່ອນຕາແໜງຂອງແທ່ນວາງວັດຖຸຂຶ້ໍນລົງ ເມ່ອຢູ່ໃນໄລຍະໂຟກາສກຈະສາດມາດເຫັນພາບໄດ້. 10) ປມຸ່ ປັບພາບລະອຽດ (Fine Adjustment Knob) ຢູຖ່ ັດຈາກປຸ່ມປັບພາບຫຍາບອອກມາດ້ານນອກ ໃນຕາແໜງດຽວກັນ ເມ່ອປັບດ້ວຍປຸ່ມປັບພາບຫຍາບແລ້ວຈຶ່ງໝູນປຸ່ມປັບພາບລະອຽດເພ່ອໃຫ້ໄດ້ພາບ ຄມົ ຊັດ (ຈະແຈ້ງ) ຫຼາຍຂນ້ຶໍ . 11) ຖານກ້ອງ (Base) ເຮັດໜ້າທຮີ່ ັບນ້າໍ ໜກັ ຂອງກອ້ ງ. 12) ແຫຼ່ງກາເນີດແສງ (Light Source) ເປນັ ແຫ່ງຼ ໃຫແ້ ສງຂອງກ້ອງ ເພອ່ ສອ່ ງຜ່ານວັດຖຸ. • ເລນລວມແສງ (Condenser) ຢູ່ກ້ອງແຖນວາງວັດຖຸ ເປັນເລນລວມແສງເພ່ອລວມແສງຜ່ານໄປຍັງ ວັດຖທຸ ີ່ຢເູ່ ທງິ ສະໄລດ໌ ສາມາດເລ່ອນຂຶນ້ໍ ລົງໄດໂ້ ດຍມີປຸ່ມປປບັ . ❖ ວິທກີ ານນາໃຊ້: ກອ້ ງຈລຸ ະທດັ ແບບໃຊໄ້ ຟຟາ້ ມີວິທີການໃຊ້ດງ່ັ ນ້ໍີ: - ວາງຖານກ້ອງໃນພ້ໍນພຽງ ເພ່ອເຮັດໃຫກ້ ້ອງຕັ້ງໍ ຊ່. - ໝນູ ເລນໃກ້ວດັ ຖຸ ໂດຍເອາກາລງັ ຂະຫຍາຍຕ່າສຸດມາຍູ່ຊ່ກັບລາກ້ອງ. - ປັບແວນ່ ປບັ ແສງ (Diaphragm) ກ້ອງແທນ່ ວາງວດັ ຖໃຸ ຫ້ແສງສະທ້ອນເຂໍ້າົ ກອ້ ງເຕັມສ່ວນ. - ເອົາສະໄລດ໌ ມາວາງລົງເທິງແຖນແລ້ວໜີບໂດຍໃຫ້ວັດຖຸຢູ່ຊ່ກັບຈຸດສະທ້ອນແສງ (Focus) ຖ້າບ່ຊ່ ແມ່ນໃຫ້ປັບປຸ່ມແທ່ນວາງວັດຖຸ ຫຼ ຍ້າຍສະໄລດ໌ ແລະ ໝູນເລນວັດຖຸດ້ວຍກາລັງຂະຫຍາຍ 10X ກ່ອນ. - ເບິງ່ ຜ່ານເລນໃກ້ຕາລົງຫາສະໄລດ໌ພ້ອມທັງໝູນປຸ່ມປບັ ພາບຫຍາບ ລາກ້ອງຈະເຄອ່ ນທ່ີຂຶ້ນໍ ແລະ ລົງເຂໍົ້າ ຫາເລນໃກ້ວັດຖປຸ ບັ ເລອ້ໍ ຍໆ ຈນົ ກວາ່ ຈະເຫນັ ວດັ ຖຸ ເມ່ອເຫນັ ກປ່ ັບປ່ມຸ ພາບລະອຽດ. - ຖ້າຕ້ອງການຂະຫຍາຍພາບໃຫ້ໃຫຍ່ຂຶໍ້ນໃຫ້ໝູ ນເລນໃກ້ວັດຖຸທ່ີມີກາລັງຂະຫຍາຍສູງຂ້ຶໍນຕາມ ລາດບັ ເຊັນ່ : 10x, 40x, 100x … ເຂົາໍ້ ມາແນວລາກ້ອງ ແລະ ບຕ່ ອ້ ງຍ້າຍສະໄລດອ໌ ກີ ແລ້ວ ໝູນປມຸ່ ປບັ ພາບລະອຽດເພ່ອໃຫ້ໄດ້ພາບທຊີ່ ັດເຈນຫາຼ ຍຂນ້ໍຶ . - ຫງັຼ ຈາກນ້ັໍນທ່ານສາມາດອະທິບາຍ, ຊ້ີໍແຈ້ງ, ແຕ້ມ (Sketch) ຮບູ ທ່ີທ່ານເຫນັ ໄດ້. - ພາຍຫັຼງສາເລັດ ໃຫ້ໍປັບກາລັງຂະຫຍາຍຈາກເລນວັດຖຸ, ເລນໃກ້ຕາ, ພາບຫຍາບ, ພາບລະອຽດ, ຄ່າ ຕ່າງໆ ຄນຄເກ່ົາ, ເອາົ ສະໄລດ໌ອອກ, ປດິ ໄຟ, ອະນາໄມ້ ເກັບມຽ້ ນກ້ອງ ຂ. ກອ້ ງຈຸລັງທດັ ແບບໃຊແ້ ສງແບບສະເຕໂຣສຄົບ (Stereoscopiques microscope) ເປັນກ້ອງຈຸລະທັດທ່ີມີເລນປະກອບພາໃຫ້ເກີດພາບ 3 ມິຕິ. ກ້ອງຊະນິດນໍີ້ໃຊຂ້ສຶກສາວັດຖຸທ່ີມີຂະໜ າດໃຫຍບ່ ່ສາມາດແຍກລາຍລະອຽດດ້ວຍຕາເປາົ່ . 7

❖ ວິທີການນາໃຊ້: ຕ້ໍັງໄລຍະຫາ່ ງລະຫວາ່ ງເລນໃກ້ຕາກບັ ຕາຂອງຜູ້ໃຊ້ທງັ ສອງຂ້າງໃຫ້ພເໝາະເພ່ອໃຫ້ ຈພາບທ່ີເບ່ິງເຫັນຢູ່ໃນວົງດຽວກັນ. ປັບໂຟກາສ໌ຂ້າງດຽວກ່ອນແລ້ວຈ່ຶງປັບຂ້າງໜຶ່ງທ່ີກະບອກເລນໃກ້ຕາ. ຖ້າ ຕ້ອງການສກຶ ສາຈຸດໃດຈດຸ ໜຶງ່ ໃຫ້ປັບໂຟກາສຈາກເລນໃກ້ວັດຖຸທ່ີມກີ າລງັ ຂະຫຍາຍສງູ ກ່ອນ. 1.2. ກ້ອງຈຸລະທັດແບບເອເລກັ ຕຣົງ (Electronic microscope) ກ້ອງຈຸລະທດັ ແບບນໍ້ີເພ່ິນພັບເອເລັກຕຣົງທ່ີເຄ່ອນທີ່ເຊ່ິງສະແດງຄຸນສົມບັດເປັນຄນ້ໍ ຄາຍແສງຈຶ່ງສາມາດ ໃຊ້ລາກ້ອງເອເລັກຕຣົງທ່ີມີຄວາມຖີ່ສູງມາໃຊ້ແທນ. ກ້ອງຈຸລະທັດຊະນິດນໍ້ີພັດທະນາຂໍ້ຶນມາເພ່ອສຶກສາໂຄງສ້າງ ລະດບັ ໂມເລກຸນ ເຊິ່ງມກີ າລງັ ຂະຫຍາຍແຕ່ 500 000 ເທອ່ ຂໍ້ຶນໄປ. • ຈຸລງັ (Cell) ຈຸລງັ ແມ່ນຫວົ ໜ່ວຍພນ້ໍ ຖານທນີ່ ້ອຍສຸດຂອງສງ່ິ ທ່ີມີຊີວດິ . ທກຸ ໆສິ່ງທມ່ີ ີຊີວດິ ລ້ວນແຕ່ປະກອບສ້າງມາຈາກ ຈລຸ ງັ ເຊງ່ິ ມີໜາ້ ທີ່ຕ່າງໆພາຍໃນຮາ່ ງກາຍເຮດັ ໃຫ້ຮາ່ ງກາຍສາມາດເຮັດວຽກໄດຢ້ ່າງເປັນລະບົບ. 1.1. ໂຄງສ້າງຂອງຈລຸ ງັ 1) ຂອບຈຸລັງ (Cell Wall) ແລະ ສານເຄືອບຈຸລັງ (Cell Coat) ພົບໃນຈຸລັງຂອງພດ ແລະຈຸລັງຂອງ ເອກະຈລຸ ງັ ຫຼ Prokaryotic Cell. 2) ເຈ້ຍຫຸມ້ ຈຸລງັ (Cell Membrane) Cell Membrane ເປັນໂຄງສ້າງທີ່ປະກອບດ້ວຍສານພໍ້ນຖານ 2 ຊະນິດຄ: ທາດໂປຣຕິນ (30-40%) ແລະໄຂມນັ (50-70%) Cell Membrane ມີໜ້າທີ່ສາຄັນໃນຫຼາຍໆດ້ານແກ່ຈຸລັງເຊັ່ນ: ການົດຂອບເຂດ ແລະຫ່ຫຸ້ມພາກ ສ່ວນ ຕ່າງໆພາຍໃນຈຸລັງ, ອະນຸຍາດສານຜາ່ ນເຂ້ົໍາ-ອອກຈລຸ ງັ , ແລກປ່ຽນທາດສານລະຫວ່າງຈລຸ ັງກັບສະ ພາບແວດລ້ອມ ອ້ອມຂາ້ ງ ແລະຊວ່ ຍຊັກນາໄຟຟາ້ ລະຫວ່າງພາຍໃນ ແລະນອກຈລຸ ັງ. 8

3) ທາດຈລຸ ັງ (Cytoplasm ຫື cytosol) ທາດຈຸລັງເປັນອງົ ປະກອບທ່ສີ າຄັນຂອງຈລຸ ັງ, ມີລັກສະນະເປັນທາດແຫວຼ ໜຽວເຊ່ິງຢູ່ລະ ຫວາ່ ງກາງເຈ້ຍ ຫຸ້ມ ແລະແກ່ນຈຸລັງ. ພາຍໃນທາດຈຸລັງຈະປະກອບດ້ວຍບັນດາອານຸອົງປະກອບ (Organells) ແລະອະນຸພາກ ຕ່າງໆທ່ເີ ຮດັ ໜ້າທ່ີຫຼາຍຢາ່ ງປະສານກັນຢາ່ ງຫວຼ ງຫາຼ ຍເຊ່ັນ:  ຕາໜ່າງທາດໃນປະຖົມມະເຊອໍ້ (Endoplasmic Reticulum; ER) ມີ 2 ຊະນິດຄ: - ຕາໜ່ າງທ າດ ໃນ ປ ະຖົ ມ ມ ະເຊໍ້ ອຊ ະນິ ດ ຊ າ (Rough Endoplasmic Reticulum;RER) ເປັນຕາໜ່າງທາດໃນທ່ີມີລັກສະນະເປັນຖົງຍາວຫຼາຍຊັໍ້ນພັບຊ້ອນກັນ ແລະ ມີໄຣໂບໂຊມຕິດເກາະຢູ່ຕາມຜິວໜ້າ ເຊິງ່ ເຮດັ ໜາ້ ທ່ີໃນການສງັ ເຄາະທາດໂປຕຣິນເພ່ອສ່ງົ ອອກໄປນອກຈຸລັງ. - ຕາໜ່ າງທາດໃນປະຖົມມ ະເຊ້ໍອຊະນິດກ້ຽງ(Smooth Endoplasmic Reticulum;SER) ເປນັ ຕາ ໜ່າງທາດໃນທ່ີມີລັກສະນະເປັນຖົງຍາວຫຼາຍຊັໍ້ນພັບຊ້ອນກັນ ແຕ່ບ່ມີໄຣໂບໂຊມຕິດເກາະຢູ່ຕາມຜິວໜ້າ ເຊ່ງິ ເຮັດ ໜາ້ ທີໃ່ ນການສັງເຄາະທາດໄຂມັນທເີ່ ປັນສະເຕຣອຍ. ກອລຈີບດີ ຫຼກອລຈີຄອມເພລກ (Golgi Body or Golgi Complex) ເປັນແພສໍິ້ນສວ່ ນບາງໆຮຽງ ກັນຢູ່ເປັນຊໍ້ັນ ປະມານ 5-15ຊ້ໍັນຄ້າຍຄຈານຮຽງຊ້ອນກັນ ໃນຂອບຂອງຖົງທີ່ຄ້າຍຄຈານນີ້ໍຈະມີຖົງນ້ອຍໆແຕກ ກ່ິງອອກເປັນຫຼາຍສາຂາ. ກອລຈີບດີ ມີໜ້າທ່ີຫຼາຍປະການເຊ່ັນ: ເປັນບ່ອນຮັບໂປຣຕິນທ່ີສ້າງຈາກ RER ແລ້ວ ສ້າງ ຄາຣ໌ໂບໄຮເດຣດ ໃຫ້ກາຍເປັນ Glycoprotein ກ່ອນສົງອອກຈາກຈຸລັງ, ສ້າງທາດເມອກ (Mucilage), ເປນັ ແຫງ່ຼ ເກັບສະສົມສານອາຫານທ່ຈີ ຸລງັ ສ້າງຂໍ້ຶນ ແລະກ່ຽວຂອ້ ງກັບການແບ່ງຈລຸ ງັ . ໄລໂຊໂຊມ (Lysosome) ໄລໂຊໂຊມມີລັກສະນະເປັນກ້ອນມົນ ເປັນອະນຸອົງປະກອບທ່ີພົບ ສະເພາະໃນຈຸລັງສັດ ເຊ່ິງກາເນີດຈາກກອລຈີບດີ ມີຂະໜາດເສໍ້ັນຜ່າສູນກາງປະມານ 0.5-1.5μ������ ພາຍໃນຈະ ບັນຈຸແມ່ແປ້ງ Hydrolytic Enzyme ຫຼາຍກວ່າ 12 ຊະນິດ. ມີໜ້າທີ່ໃນການຍ່ອຍສານອາຫານພວກຄາຣ໌ໂບ ໄຮເດຣດ, ໂປຣຕິນ, ໄຂມັນ ແລະອາຊິດນຸຍເກລອິກ. ນອກນັ້ໍນ, ຍັງຍ່ອຍຈຸລັງຕົວແກ່ຕົວ ແລະສິ່ງແປກປອມທີ່ ເຂົໍ້າສູ່ຈຸລງັ . ເມັດເປົ່າ (Vacuole) ເປັນອານຸພາກທ່ີມີລັກສະນະເປັນເມັດໃຫຍ່, ມີເຈ້ຍຫຸ່ມຊັ້ໍນດຽວ, ຢູ່ພາຍໃນມີ ທາດແຫຼວ, ມີຂະໜາດ, ຮບູ ຮ່າງ ແລະໜ້າທແ່ີ ຕກຕ່າງກນັ ໄປຕາມແຕລ່ ະຊະນດິ ຂອງຈລຸ ັງເຊ່ນັ : - Contractile Vacuole ເຮັດໜ້າທ່ີໃນການຖ່າຍເທນ້ໍາ ແລະທາດເສດເຫຼອອອກຈາກຈຸລັງພົບໃນ ສດັ ເອກະຈຸລັງຈາພວກໂປຣໂຕໂຊນາ້ໍ ຈດ. - Food Vacuole ເປັນເມັດເປ່ົາສະສົມອາຫານພາຍໃນຈຸລັງພົບທັງໃນສັດເອກະ ແລະ ພະຫຸຈຸລັງ ເຊນ່ັ : ໂປຣໂຕຊົວ, ໄຮດຣາ, ສດັ ຟອງນໍາ້ ... - Sap Vacuole ເປັນເມັດເປ່າົ ໃນຈຸລງັ ພດທ່ຊີ ວ່ ຍປັບຄວາມສມົ ດຸນພາຍໃນຈຸລັງ. ໄມໂຕຄອນເດຣຍ (Mitochondria) ເປັນອະນຸອົງປະກອບທ່ີມີຮູບຮ່າງລັກສະນະເປັນທ່ອນສ້ວຍ ຫຼ ຮູບໜ່ວຍກົມ, ປະກອບດ້ວຍເຈ້ຍຫຸ້ມ 2 ຊ້ັໍນຄ: ຊ້ໍັນໃນ ແລະຊໍັ້ນນອກ. ມີຊ່ອງຫວ່າງລະຫວ່າງຊັ້ໍນໃນ ແລະຊ້ໍັນ ນອກມີທາດແຫຼວບັນຈຸຢູ່. ເຈ້ຍຫຸ້ມຊັ້ໍນໃນເຮັດໜ້າທ່ີໃນການສ້າງພະລັງງານໃຫ້ແກ່ຈຸລັງ. ພາຍໃນໄມໂທຣຄອນ ເດຣຍມີສານກາມະພັນຮູບວົງ (Circular DNA) ແລະມໄີ ຣໂບໂຊມຢູ່ນາອີກ. 9

ເມັດສີ (Plastid) ເປັນອານຸອົງປະກອບທ່ີພົບສະເພາະໃນພດ ແລະເທົາ (ຍົກເວໍ້ັນເທົາສີຂຽວປົນຟ້າ). ໂດຍທົ່ວໄປແລວ້ ເພນ່ິ ແບ່ງເມັດສີອອກເປນັ 3 ປະເພດຫຼກັ ຄ: - Leucoplast ເປນັ ເມັດສີທບີ່ ມ່ ສີ ີ ຫມຼ ີສີຂາວ ພບົ ຕາມຈລຸ ັງຜວິ ໜາ້ ຂອງໃບ ແລະຈລຸ ງັ ສະສົມອາຫານ. - Chromoplast ເປັນເມັດສຊີ ະນິດທ່ີມສີ ີ ຫຼວງົ ວັດຖຸ (Pegment) ຫຼາຍຊະນິດເຊ່ນັ : ສີສົ້ມໍ , ສແີ ດງ, ສມີ ວ່ ງ, ສີເຫອຼ ງ, ສີນໍາ້ ຕານ ພົບໃນກບີ ດອກ, ໃບພດທ່ມີ ີສີເຫຼົາ່ ນໍ້ີ ແລະໃນໝາກໄມ້ສຸກທ່ີມີສສີ ັນຕາ່ ງໆ. - ເມັດສີຂຽວ (Chloroplast) ປະກອບດ້ວຍເຈ້ຍຫຸ້ມ 2 ຊໍ້ັນ. ພາຍໃນມີ ເມັດສີຂຽວສະ ຫວ່າງ (Chlorophyll) ຈານວນຫຼວງຫຼາຍທີ່ເຮັດໜ້າທ່ີໃນການສັງເຄາະແສງ. ນອກຈາກນໍີ້, ຍັງມີພວກKarothynoid, Phycobilin ເຫາົ່ຼ ນໍ້ີເປັນຕໍົ້ນ ພົບໃນອະໄວຍະວະຂອງພດທກຸ ຊະນິດທີ່ມີສີຂຽວ. ໄຣໂບໂຊມ (Ribosome) ເປັນອະນຸອົງປະກອບທ່ີມີຂະໜາກນ້ອຍທີ່ສຸດມີເສັ້ໍນຜ່າສູນກາງປະມານ 25nm ມີລກັ ສະນະເປັນເມດັ ກົມປະກອບດ້ວຍ 2 ໜວ່ ຍຍ່ອຍ (Subunit) ທ່ີຂນ້ໍຶ ກັບ (Large Subunit). ໄຣໂບໂຊມ ມີທັງໜ່ວຍທີ່ຢູ່ອດິ ສະຫຼະ ແລະຮຽງຕກ່ ັນຢູ່. ໄຣໂບໂຊມທີ່ບ່ຂ້ຶໍນກັບຕາໜ່າງທາດໃນມີໜ້າທີ່ໃນການ ຊວ່ ຍຂະບວນການສັງເຄາະໂປຣຕນິ ຮວ່ ມກບັ ສານກາມະພນັ . ເຊນທຣີໂອນ (Centriole) ພົບໃນຈລຸ ັງສັດ ແລະຈຸລັງໂປຣຕິສບາງຊະນິດ. ມີລັກສະນະເປນັ ຮູບທ່ກົມ 2 ອັນວາງໃນລວງຕໍ້ັງສາກກັນ ແຕ່ລະອັນປະກອບດ້ວຍ Microtubule ຮຽງກັນເປນັ ວົງກມົ 9 ກຸ່ມ ແຕ່ລະກຸ່ມມີ 3 Microtubules ຢູ່ລຽນກັນອ້ອມໃຈກາງ. Microtubule ເປັນສານປະກອບພວກໂປຣຕິນທ່ີຫົດຢດໄດ້ດີ ແລະມີບົດບາດກ່ຽວກັບການເຄ່ອນທ່ີຂອງທຸກອົງປະກອບພາຍໃນຈຸລັງເຮັດໃຫ້ສານຕ່າງໆໝູນວຽນພາຍໃນຈຸລັງ ຢ່າງທວ່ົ ເທິງ. ລີໂຊໂຊມ ມໜີ າ້ ສາຄັນ 2 ປະການຫກັຼ ຄ: - ກ່ຽວຂ້ອງກັບການສ້າງເສໍັ້ນໄມໂທທິ (Mitotic Spindle) ທ່ີຊ່ວຍຂັບດັນໂຄຣໂມໂຊມ ໃຫ້ມີການ ເຄ່ອນທ່ໃີ ນຂະບວນການແບ່ງຈຸລງັ (ໃນຈຸລັງສັດ) ສ່ວນພດຈະມີ Polar Cap ປຽ່ ນແທນ. - ເປນັ Basal Body ທ່ສີ າ້ ງ ແລະຄວບຄມຸ ການເຄອ່ ນທ່ີຂອງຂົນລອຍ ແລະຫາງລອຍ. ໄມໂຄຣທູບູລ (Microtubule ຫຼ Cycoskeleton) ເປັນຫຼອດໂປຣຕິນ (Protein) ທ່ີປະກອບມາ ຈາກໂມເລກຸນໂປຣຕິນ Tubulin. Microtubule ມີໜ້າທີ່ໃນການຄວບຄຸມການໄຫຼວຽນຂອງທາດຈຸລັງ (Cytosol), ກຽ່ ວຂ້ອງກບັ ການເຮັດວຽກຂອງຂນົ ລອຍ ແລະຫາງລອຍ, ລາລຽງຖງົ ບັນຈຸສານອອກຈາກຈລຸ ງັ . ໄມໂຄຣຟິລາເມນ (Microfilament) ມີລັກສະນະເປັນຫຼອດນ້ອຍຄ້າຍຄ Microtubule ແຕ່ຂ້ອນຂ້າງ ນ້ອຍກວ່າ ເຊິ່ງປະກອບມາຈາກສາຍໄຍໂປຣຕິນ Actin ມີໜ້າທ່ີຊ່ວຍໃນການເຄ່ອນໄຫວຂອງຈຸລັງ, ຊ່ວຍແຍກ ທາດຈຸລັງອອກເປັນສອງສ່ວນໃນເວລາແບ່ງຈຸລັງ, ຊ່ວຍໃຫ້ຈຸລັງກ້າມຊໍ້ີນຫົດຢດຕົວ, Actin Microfilament ຊ່ວຍໃນການເຄອ່ ນທ່ີຂອງ mRNA ຈາກແກນ່ ໄປຍງັ Ribosome ໃນທາດຈຸລງັ . 4) ແກ່ນຈຸລງັ (Nucleus) ເປັນສູນກາງການຄວບຄຸມຂະບວນການຕ່າງໆພາຍໃນຈຸລງັ ແລະພາຍໃນແກ່ນຈະ ບນັ ຈຸບັນດາສານກາມະພັນທ່ີເຮດັ ໜາ້ ທີ່ສາຄນັ ທ່ີສຸດຂອງຈລຸ ງັ . ແກ່ນຈະປະກອບດວ້ ຍອົງປະກອບ ດງ່ັ ນີ້ໍ: ເຈຍ້ ຫຸ້ມແກ່ນ (Nuclear membrane) ເຈ້ຍຫມຸ້ ແກນ່ ຈະມີຊັ້ນໍ ທ່ີກົນໍ້ 2 ຊ້ໍັນ ແລະໃນແຕ່ລະຊັ້ໍນຈະມີ ຮູນ້ອຍໆ (Nuclear Spore) ກະຈ່າຍຢູ່ທ່ົວໄປ ເຊິ່ງພວກມັນເປັນຊ່ອງທາງທ່ີເປີດໃຫ້ທາດສານພາຍໃນແກ່ນ ແລະທາດຈຸລງັ ສາມາດເຊອ່ ມຕ່ ແລະແລກປ່ຽນກັນໄດ້ສະດວກ. ໂຄຣມາຕນິ (Chromatin) ມີລັກສະນະເປັນເສນັ້ໍ ໄຍຫຼາຍໆເສໍ້ັນພັນກຽ້ ວກັນເປັນສາຍຢູ່ພາຍໃນແຕ່ລະ ສາຍຈະບັນຈຸສານກາມະພັນ DNA ທເ່ີ ຮດັ ໜາ້ ທ່ີຄວບຄມຸ ລັກສະນະທາງກາມະພນັ . ທາດແກ່ນ (Nuclear Sap) ເປັນທາດແຫວຼ ພາຍໃນແກນ່ ເຮດັ ໜ້າທ່ີສະສົມນ້ໍາ ແລະສານອາຫານ. ແກ່ນກາງ (Nucleolus) ເປັນແກ່ນກາງທ່ີສະສົມ ແລະສ້າງສານປະກອບເປນັ ໄຣໂບໂຊມສົ່ງ ອອກມາ ຍງັ ທາດຈຸລງັ ໂດຍຜ່ານຮນູ ອ້ ຍທີຢ່ ໃູ່ ນເຈ້ຍຫມຸ້ ແກນ່ . 10

ຄວາມແຕກຕ່າງກັນຂອງຈຸລງັ ພືດ-ສດັ ຈລຸ ງັ ພດື ຈລຸ ງັ ສດັ ມຮີ ູບຮ່າງເປັນລຽ່ ມ ມຮີ ບູ ຮາ່ ງມົນ ມຂີ ອບຈລຸ ງັ ບມ່ ຂີ ອບ ແຕມ່ ີສານເຄອບຈຸລງັ ມີຄໂໍຼ ຣພຼາສພາຍໃນຈຸລັງ ບມ່ ີຄຼໂໍ ຣພຼາສ ບ່ມເີ ຊນັ ທຣີໂອນ ມເີ ຊນັ ທໂີຼ ອນໃຊໃ້ ນການແບງ່ ຈລຸ ັງ ແວຄວິ ໂອນມີຂະໜາດໃຫຍເ່ ບິງ່ ເຫັນໄດຊ້ ັດເຈນ ແວຄິວໂອນມີຂະໜາດນອ້ ຍເບງ່ິ ເຫນັ ໄດ້ຍາກ ບ່ມໄີ ລໂຊໂຊມ ມີໄລໂຊໂຊມ • ໜ້າທິີ່ ແລະ ປະເພດຂອງຈຸລັງ ສ່ິງທີ່ມີຊີວິດມີທັງຈຸລັງດຽວ ແລະ ຫຼາຍຈຸລັງ ແຕ່ລະຊະນິດມີໜ້າທ່ີສະເພາະທ່ີແຕກຕ່າງກັນໄປຕາມໂຄງ ສາ້ ງ ແລະ ຊະນິດຂອງສິ່ງທ່ີມີຊີວິດເຊັ່ນ: ຈຸລງັ ປະສາດ ມີໜ້າທ່ີຮັບຄວາມຮູ້ສຶກ ແລະ ນາສງ່ົ ກະແສປະສາດ, ຈຸລັງ ເມັດເລອດຂາວມີໜ້າທີ່ກນສິ່ງແປກປອມ ແລະສ້າງພູມຕ້ານທານ, ຈຸລັງປ່ອງອາກາດ ເຮັດໜ້າທ່ີໃນການຄາຍ ນໍາ້ ຂອງພດ, ຈຸລັງຂົນດູດຂອງລາໄສອ້ ່ອນ ເຮັດໜ້າທີດ່ ູດນາ ແລະ ສານອາຫານ, ຈຸລັງເມັດເລອດແດງ ຂົນສົງອອກ ຊີເຈນ-ສານອາຫານໄປສູ່ຈຸລັງ ແລະ ສ່ົງທາດອາຍອອກ, ຈຸລັງຕັບຂັບສານພິດ ແລະສະສົມທາດນໍ້າຕານ, ຈຸລັງ ພາເຣນຄີມາເຮັດໜ້າທໃີ່ ນການສງັ ເຄາະແສງ, ຈຸລັງແພໜງັ ປົກ ຫ່ຫຸ້ມ ແລະ ປອ້ ງກັນສ່ວນຕາ່ ງໆຂອງພດ. ຈຸລັງ ມີຢູ່ 2 ປະເພດໃຫຍ່ຄ: ຈຸລັງກ່ອນແກ່ນ (Prokaryotic cell) ໄດ້ແກ່ອານາຈັກໂມນີຣາ ແລະ ຈຸ ລັງຢູຄາໂອດ (Eukaryotic cell) ໄດ້ແກ່ ສິ່ງທ່ີມີຊີວິດຫຼາຍຈຸລັງເຊ່ັນ: ເທົາ, ອານາຈັກເຫັດ, ພດ ແລະ ສັດ. ການແບ່ງຈຸລງັ (Cell Division) ການແບ່ງຈຸລັງເປັນຂະບວນການເພ່ີມທະວີຂອງບັນດາຈລຸ ັງທ່ີມີຢູ່ແລ້ວໃຫ້ໄດ້ຫຼາຍຂ້ໍຶນ ຫຼປ່ຽນແທນບັນຈຸລັງທີ່ ໝົດອາຍຸ ແລະຕາຍໄປແລ້ວ ເຊິ່ງຂະບວນດັ່ງກ່າວເກີດຂໍ້ຶນກັບທຸກໆຮ່າງກາຍທ່ີມີຊີວິດ ແລະມັນກມີລັກສະນະທ່ີ ສບັ ຊ້ອນຫາຼ ຍພສົມຄວນ. ສິ່ງທີ່ມີຊີວິດລ້ວນແຕ່ປະກອບສ້າງຂຶໍ້ນມາດ້ວຍຈຸລັງ. ແຕ່ລະຈຸລັງລ້ວນແຕ່ມີຊີວິດ ແລະມີຄວາມສາມາດໃນ ການເພີມ່ ຈານວນຂໍ້ຶນເລໍ້ອຍໆ ດ້ວຍການແບ່ງນເ້ີໍ ອງຈງ່ຶ ເຮດັ ໃຫ້ພດສດັ ມີການຈະເລີນເຕີບໂຕແຕ່ນ້ອຍຫາໃຫຍ່. ຂ້ໍັນ ຕອນທາອດິ ກຈະເລມີ່ ພຽງຈລຸ ງັ ດຽວກອ່ ນແລ້ວຈງ່ຶ ເພມີ່ ຂ້ໍນຶ ຈົນເປັນຮ່າງກາຍ. ວົງຈອນຈຸລງັ (Cell Cycle) ເປັນຊວ່ ງເວລາທ່ີຈລຸ ງັ ເກດີ ການແບ່ງຕວົ ມີ 2 ໄລຍະຄ: ▪ Interphase ເປັນໄລຍະທກ່ີ ຽມເງອ່ ນໄຂກ່ອນຈະເກີດການແບງ່ ມີຫຼາຍຂໍນ້ັ ຕອນດ້ວຍກັນເຊນ່ັ : 11

- ໄລຍະ G1 ຫຼ 1st Gap Phase ເປັນໄລຍະກ່ອນການສ້າງ DNA,ຈຸລັງມີການຈະເລີນເຕີບໂຕເຕັມ ສ່ວນ ແລະ ມີການສານສານທີ່ຈາເປັນໃນການສາ້ ງ DNA ຕໄ່ ປ. - ໄລຍະ S ຫຼ Synthesis Phase ເປັນໄລຍະທ່ີມີການສັງເຄາະ DNA, ໄລຍະນີໍ້ DNA ຈະເພ່ີມຂໍຶ້ນ 1 ເທ່ົາຕົວ (ຍ້ອນ DNA ເປັນສ່ວນປະກອບຂອງຂອງໂຄຣໂມໂຊມ ຫຼ ແມ່ນໂຄຣໂມໂຊມນໍ້ັນເອງ) ດັງ່ ນນໍ້ັ , ຈ່ຶງເປັນໄລຍະທີ່ມກີ ານຈາລອງໂຄຣໂມໂຊມເພີ່ມຂນ້ໍຶ 1 ເທ່າົ ຕວົ ເຊັ່ນກນັ . ໄລຍະ G2 ຫຼ 2nd Gap Phase ເປນັ ໄລຍະຫັຼງການສ້າງ DNA, ມີການສ້າງສານອນ່ ທີຈ່ າມາຕມ່ , ໄລຍະນຈີໍ້ ລຸ ັງ ຈະມອີ ົງປະກອບຕ່າງໆເພີມ່ ເປັນເທົ່າຕົວ ແລະມີຄວາມພ້ອມທີ່ຈະແບ່ງແກ່ນ (karyokinesis) ແລະທາດຈຸລັງ (Cytokinesis) ຕໄ່ ປ. ▪ M-phase (mitotic phase) ເປັນໄລຍະທ່ີມີການແບ່ງແກ່ນ ແລະທາດຈລຸ ັງ. ຮູບ: ວັດຖະຈກັ ຂອງຈຸລັງ ➢ ການແບງ່ ຈຸລງັ ແບ່ງອອກເປນັ 2 ແບບຄື: ❖ ການແບ່ງແບບຮກັ ສາສີໂສມ (Mitosis) ໃນຮ່າງກາຍຂອງພດ ແລະສັດຂັ້ໍນສູງຍາມໃດກມີຈຸລັງຢູ່ສອງປະເພດຄ: ຈຸລັງຮ່າງກາຍ ແລະຈຸລັງເພດ ຫຼຈຸລັງ ສບພັນ. ການແບ່ງຈຸລັງແບບທາງອ້ອມເປັນຂະບວນການແບ່ງຈາກ 1 ຈຸລັງເດີມໃຫ້ກາຍເປັນ 2 ຈຸລັງໃໝ່ທ່ີມີຮູບ ຮ່າງ, ລັກສະນະ, ຂະໜາດ ແລະອົງປະກອບຄຈລຸ ັງເດີມທຸກປະການ. ການແບ່ງຈຸລັງຈະມີການແບ່ງທັງທາດ ແລະ ແກ່ນຈຸລັງໄປພ້ອມໆກັນ. ການແບ່ງແບບນ້ໍີຈະມີການເພ່ີມຈານວນແບບທະວີຄູນຂຶ້ໍນ. ການແບ່ງສີໂສມຈາກ 2n ກາຍເປັນ 4n ເຊິ່ງເອໍີ້ນວ່າ: ການແບ່ງທ່ີຍັງຮກັ ສາສີໂສມ ຫຼໂຄຣໂມໂຊມໄວ້. ການແບ່ງນີໍ້ມີ 2 ໄລຍະຄ: 1.1.ໄລຍະກຽມພອ້ ມ (Interphase) ໄລຍະກະກຽມ (Interphase) - ເປັນໄລຍະທ່ີຍາວທ່ີສຸດເພາະມີການແລກປ່ຽນທາດ ແລະພະລັງງານສູງເພ່ອລຖ້າການແບ່ງ DNA ມກີ ານຈາລອງຕົວ ແລະປະກອບເປັນໂຄຣມາຕິດທເີ່ ໝອນເດມີ ທຸກປະການ. - ເຊນທຣໂີ ອລ ແບງ່ ເປັນສອງອນັ ແລະເປັນໄລຍະທ່ີໂຄຣໂມໂຊມຍາວທີ່ສຸດ. • ກອ່ ນຈາລອງ DNA ຫຼ G1 (first gap phase) - ຈລຸ ັງຜະລດິ ວດັ ຖຸດບິ ເຊັ່ນ: ໂພຣຕີນ ແລະເອັນໄຊມ໌ເພອ່ ກຽມໃຊເ້ ຂົາໍ້ ໃນການຈາລອງ DNA - ມີການເກີດຂະບວນການເມຕາໂບລດິ ສູງທສ່ີ ດຸ ຈ່ຶງເອໍ້ນີ ວາ່ : Metabolism state • ສັງເຄາະ S , Synthesis phase) ຫຼ ຊວ່ ງຈາລອງ DNA ຫຼ ໂຄຣໂມໂຊມ - ມກີ ານສ້າງ DNA ໃໝ່ຂໍ້ຶນທີ່ມລີ ກັ ສະນະຄເກົ່າ, ໂຄຣໂມໂຊມແຕລ່ ະສາຍເພມ່ີ ຂ້ນຶໍ 2 ເທ່າົ - ໂຄຣໂມໂຊມແຕ່ລະສາຍຈະຈບັ ຄູ່ກັນ ຫຼ ຕດິ ກັນຢູ່ຈຸດ centromere - ຂະໜາດຂອງແກນ່ ຈຸລັງກຈ່ ະເພມ້ີໍ ຂນ້ໍ (ໃຫຍກ່ ວ່າເກາ່ົ ) • ກະກຽມເຂໍ້າົ ສູ່ໄລຍະໃໝ່ ຫຼ G2 (second gap phase) 12

ພັກການເຄ່ອນໄຫວເພ່ອກຽມເຂໍາົ້ ສໄູ່ ລຍະຕ່ໄປຂອງຂະບວນການແບງ່ ຈລຸ ັງ ໄລຍະກະກຽມ 1.2. ໄລຍະແຍກຈລຸ ງັ ອອກຈາກກັນ (Mitotic phase) 1) ໄລຍະຕ້ໍົນ (Prophase) - ເຈຍ້ ຫມຸ້ ແກ່ນຈຸລັງສູນຫາຍໄປ, ໂຄຣໂມໂຊມຄກນັ ເຂົາ້ໍ ຫາກັນ ແລະກຽ້ ວພັນກນັ . - ສາຍໂຄຣໂມໂຊມຈະຫດົ ຕົວສັນ້ໍ ເຂາ້ໍົ ແລະໜາຂ້ຶໍນ. - ໂຄຣໂມໂຊມຄກັນຈັບຄເູ່ ຂົໍ້າກັນຈ່ຶງມີ 4 ໂຄຣມາຕີດ. ໃນຈຸລັງສັດ ເຊນທຣີໂອນຈະແຍກຢູ່ 2 ຂໍ້ົວຂອງ ຈຸລັງກົງກັນຂ້າມກັນ ແລະ ອ້ອມຮອບ ເຊນທຣີໂອນຈະມີ spindle fiber ຍນອອກມາຢ່າງຫຼວຫຼາາຍ ເຊ່ງິ ເອີ້ນໍ ວາ່ : aster ເສນັ້ໍ ໄຍເຫ່ົຼານໍີ້ເຮດັ ໜາ້ ທ່ີເຄອ່ ນຍາ້ ຍ ໂຄຣມາຕນິ . 2) ໄລຍະກາງ (metaphase) - Mitotic ຫຼ spindle fiber ຈະຫົດຕົວດຶງໂຄຣໂມໂຊມຄກັນແຕ່ລະຄູ່ມາຮຽງກັນຢູ່ຈຸດກາງຂອງຈຸລັງ ແລະໂຄຣໂມໂຊມຫດົ ສັນ້ໍ ທສ່ີ ດຸ . ເໝາະຕ່ການແຍກ ແລະການເຄອ່ ນທີ່ຂອງໂຄຣໂມໂຊມ. - ໄລຍະນໍຈີ້ ະເຫັນໂຄຣໂມໂຊມຊດັ ເຈນທ່ີສຸດ ເຊ່ງິ ສະດວກໃນການຈດັ ລຽງເປັນຄ,ູ່ ການນັບຈານວນ,ການ ສກຶ ສາຮບູ ຮ່າງ ແລະຄວາມຜິດປົກກະຕຂິ ອງໂຄຣໂມໂຊມ. - ຕອນທາ້ ຍຂອງໄລຍະນ້ໍີໂຄຣໂມໂຊມ ຈະເລີ່ມຄາຍອອກຈາກກັນ. 3) ໄລຍະຫງັ (Anaphase) - Mitotic fiber ຈະຫົດຕວົ ສໍັນ້ ຍ່ງິ ຂຶໍນ້ ແລະດຶໂຄຣມາຕິດຂອງທຸກໂຄຣໂມໂຊມແຍກຈາກກັນ. - ເຊນໂທຣແມທ່ີຄາຍຕວົ ອອກຈະໄປຈັບກບັ ຄໂູ່ ຄຣມາຕິດ ແລະແຍກກັນໄປຢຄູ່ ນົ ລະສົ້ໍນຂອງຈຸລັງ. - ໂຄຣມາຕິດ ແຕລ່ ະເສໍັ້ນຈະເຮັດໜ້າທ່ີເປັນໂຄຣໂມໂຊມໃໝ່ (Daughter Chromosome) ດັ່ງນ້ໍັນ, ໄລຍະນີໍ້ພາຍໃນຈຸລງັ ຈຶ່ງມີໂຄຣໂມໂຊມແຍກເປນັ ສອງເທົ່າກັນ. 4) ໄລຍະທາ້ ຍ (Telophase) 13

- Daughter Chromosome ຫຼ ໂຄຣໂມໂຊມລກູ ຈະແຍກອອກຫ່າງກັນຫາຼ ຍຂ້ໍນຶ (ຈາກການຫດົ ຕົວ ຂອງ spindle fiber) ຈນົ ໄປຢຄູ່ ົນລະຂ້ໍວົ ຂອງຈລຸ ັງໃນໃຈກາງຈຸລງັ ໃໝ່. - ສອງຈຸລງັ ທ່ີເກດີ ໃໝ່ ມີເຈ້ຍຫຸມ້ ແລະມີຈານວນໂຄຣໂມໂຊມເທາົ່ ກັນ (ເທົ່າກັບຈຸລັງກ່ອນແບງ່ ) ແລ້ວ ກເປັນຈຸລັງໃໝທ່ ສີ່ ົມບນູ ແລະສນ້ິໍ ສຸດການແບ່ງ. ຮບູ ຂໍ້ັນຕອນການແບ່ງຈຸລງັ ແບບໄມໂທຊິສ ແຜນ່ ວາດຂະບວນການແບ່ງຈລຸ ັງແບບ ໄມໂທຊິສ ຄໍັງ້ ທີ 1 2n 2n 2n ❖ ການແບງ່ ຈຸລງັ ແບບຜ່ອນສໂີ ສມ(Meiosis) ການແບ່ງແບບຜ່ອນສີໂສມເປັນການແບ່ງແກ່ນຈຸລັງເພ່ອສ້າງເຊລສບພັນ, ເປນັ ການແບ່ງທີ່ມີການຫຼຸດຈານວນ ໂຄຣໂມໂຊມລົງຈາກ 2n n ເຊ່ິງເປັນກົນໄກໜຶ່ງທ່ີຊ່ວຍໃຫ້ຈານວນໂຄຣໂມໂຊມຄົງທ່ີເທ່ົາກັນໃນລູກຫຼານທຸກ ຮຸນ່ , ການແບ່ງຈຸລັງແບບນ້ໍີຈະເກີດຂໍຶນ້ ໃນໄວຈະເລນີ ພັນຂອງສງິ່ ທີ່ມີຊີວິດ ແລະມັນກ່ຈະເກີດຂໍ້ຶນໃນອະໄວຍະວະ ສບພນັ ເທາົ່ ນໍັ້ນ. ຈະມີການແບງ່ 2 ຄງໍັ້ ຕິດຕກ່ ັນຄ: 2 .1 . ໄມ ໂອ ຊິ ສ I (Meiosis I) ຫື Reductional Division ໄລ ຍ ະນໍ້ີ ໂຄ ຣ ໂມ ໂຊ ມ ທີ່ ເປັ ນ ຄູ່ ກັ ນ (homologous Chromosomes) ຈະມາຈັບຄູ່ກັນ ແລະແຍກຈາກກັນໄປຢູ່ຄົນລະຂົ້ໍວແລ້ວໄດ້ 2 ຈຸລັງ ທີມ່ ໂີ ຄຣໂມໂຊມເປັນ ແຮບພລອຍດ໌ (Haploid) ຫຼ (n) 1) ໄລຍະກະກຽມ I (Interphase I) ເປັນໄລຍະທ່ີຍາວທ່ີສຸດເພາະຈະມີການແລກປ່ຽນທາດ ແລະ ພະລັງງານສງູ ເພ່ອລຖ້າການແບ່ງ (ຄແບບທາງອອ້ ມ). 2) ໄລຍະຕ້ນໍົ I (Prophase I) ມີ 5 ໄລຍະຍອ່ ຍເຊ່ັນ: ▪ ເລບໂທທີນ (Leptotene) ເປັນໄລຍະທ່ີໂຄຣໂມໂຊມມີລັກສະນະເສັ້ໍນຍາວໆສານພັນກັນໃນນິວ ເຄລຍເອນ້ໍີ ວ່າ: Chromonema. ▪ ໄຊໄກທນີ (Zygotene): - homologous Chromosomes ຈະມາຈັບຄູ່ເຂ້ົໍາໂດຍແນບຊິດກັນຕາມລວງຍາວຂອງໂຄຣໂມ ໂຊມ. ການຈັບຄ່ກູ ັນນ້ໍີເອ້ໍນີ ວ່າ: ໄຊແນບຊສິ (Synapsis). - ໂຄຣໂມໂຊມທ່ແີ ນບຊດິ ກັນນີເໍ້ ອ້ໍນີ ວາ່ : ໄບແວເລນ (Bivalents) ▪ ແພຄີທີນ (Pachytene) 14

- ໂຄຣໂມໂຊມເປັນເສ້ໍັນໜາຂຶໍນ້ ແລະBivalents ມີ 4 ໂຄຣມາຕິດເຊ່ິງເອໍ້ນີ ສະພາບນວ້ໍີ ່າ: Tetrad. - ໂຄຣມາຕິດທີ່ເປັນທ່ອນດຽວກັນເປັນ Sister chromatid ສ່ວນໂຄຣມາຕິດທ່ີປະກອບໃນໂຄຣ ໂມໂຊມຕ່າງທ່ອນກັນເປນັ Non sister chromatid. ▪ ດໂີ ພລທີນ (Diplotene) - ໂຄຣໂມໂຊມຄກັນແຕ່ລະອັນຈະມີ 2 ໂຄຣມມາຕີດແຍກອອກຈາກກັນແກນຍາວໂດຍສະເພາະທີ່ ເຊນໂທຣແມ ແຕກ່ ຍງັ ມສີ ວ່ ນທຕີ່ ດິ ກັນຢູ່ (chiasma) - ເກີດມີການແລກປ່ຽນສ້ິໍນສ່ວນຂອງໂຄຣມາຕິດລະຫວ່າງໂຄຣໂມໂຊມທີ່ເປັນຄູ່ຄກັນ ຫຼ ການສັບ ໄຂວກ່ ນັ ເອໍນ້ີ ວາ່ : ຄຣອສຊງິ ໂອເວີ (Crossingover). - ການເກີດ Crossingover ຈະມີການສະຫຼັບສໍິ້ນສ່ວນຂອງໂຄຣມາຕິດຂ້ໍຶນ ຜົນເຮັດໃຫ້ DNA ຫຼgene ຢູ່ໃນໂຄຣໂມໂຊມມີການຮຽງຕົວກນັ ໃໝ່ເຊ່ິງເປັນຂະບວນການທ່ີພາໃຫ້ເກີດການຜັນແປ ທາງລັກສະນະຕ່າງໆຂອງສ່ິງທ່ມີ ີຊີວິດ. ຮູບການສັບໄຂວ່ ຂອງໂຄຣໂມໂຊມ (ພິເສດ) ຖາ້ ເປັນການແລກປ່ຽນສິໍ້ນສ່ວນຂອງໂຄຣມາຕິດລະຫວ່າງໂຄຣໂມໂຊມທ່ີບ່ເປັນຄູ່ຄກນັ ຈະເອ້ີໍນ ວ່າ: Translocation ເຊ່ິງເປັນຜົນໃຫ້ເກີດການຈັດກຸ່ມໃໝ່ຂອງຢີນ (gene recombination) ຄການຊັບ ໄຂວ່ . ▪ ໄດອະຄີເນສຊສິ (Diakenisis) - ໂຄຣໂມໂຊມຈະຍ່ິງຫດົ ຕົວຫາຼ ຍຂນຶໍ້ - ໂຄຣໂມໂຊມທ່ີແນບຊິດກັນ (Bivalents) ຈະແຍກຕົວອອກຈາກກັນ ແລະ ເຈ້ຍຫຸ້ມແກ່ນເລີ່ມ ສະຫຼາຍ ເຮດັ ໃຫ້ Bivalents ກະຈາ່ ຍໄປທົ່ວກາງຈຸລັງ. ຮບູ ຂໍ້ນັ ຕອນ 5 ໄລຍະຍ່ອຍຂອງ prophase 1 3) ໄລຍະກາງ I (metaphase I): - ເຈຍ້ ຫມຸ້ ແກ່ນເລມ່ີ ສະຫາຼ ຍ ແລະ ມີ mitotic spindle ກຕ່ ົວຂໍນ້ຶ ຄກບັ ການແບ່ງແບບ ໄມໂທຊສິ . - ໂຄຣໂມໂຊມຄກັນແຕລ່ ະຄູ່ມາຮຽງກັນຢູ່ຈຸດກາງຂອງຈລຸ ັງ ແລະຫດົ ຕວົ ສ້ໍນັ ທ່ສີ ດຸ . - ເຊນໂທຣແມຂອງແຕລະຄູ່ທແ່ີ ນບຊດິ ກັນຈະແຍກອອກຈາກກັນໄປຕາມທິດກົງກັນຂາ້ ມກນັ . 4) ໄລຍະຫງັ I (Anaphase I): - ໂຄຣໂມໂຊມແຕ່ລະຄູ່ຈະແຍກກນັ ໄປຢູ່ຄນົ ລະສົໍ້ນຂອງຈຸລງັ ເປັນການແຍກຄູໂ່ ຄຣໂມໂຊມຄກັນ. - ແຕລ່ ະໂຄຣໂມໂຊມທີແ່ ຍກອອກຈະຍງັ ມີ 2 ໂຄຣມາຕດິ ແລະຍງັ ຕດິ ກັນທ່ີເຊນໂຕຣແມ. 15

- ໄລຍະນີ້ໍຈານວນໂຄຣໂມ ໂຊມ ພາຍໃນຈຸລັງຍັງເປັນ 2n ຄເກ່ົາເພາະໂຄຣໂມ ໂຊມ ທີ່ ຄກັ ນ (homologous Chromosomes) ຍງັ ຢູ່ໃນຈລຸ ງັ ດຽວກນັ ຄເກົາ່ . 5) ໄລຍະທ້າຍ I (Telophase I): - ໂຄຣໂມໂຊມທັງ 2 ກຸ່ມແຍກກນັ ຈົນເຖງິ ຂ້ວົໍ ຈລຸ ັງ ເຮັດໃຫ້ຈ ານວນໂຄຣໂມໂຊມເຄິ່ງໜ່ຶງ n. ແລະ ແຕລ່ ະເສນໍັ້ ມີ 2 ໂຄຣມາຕີດ. 2.2. ໄມໂອຊສິ II (Meiosis II) ຫື Equational division ເປັນຂໍ້ັນຕອນທ່ີໂຄຣມາຕິດຂອງແຕ່ລະໂຄຣໂມໂຊມເປັນ ແຮບພລອຍດ໌ທີ່ແຍກອອກຈາກກັນໄປຢູ່ຄົນລະ ສົໍ້ນຈຸລັງເຊິ່ງມີຂະບວນການຕ່າງໆຄກັບການແບ່ງແບບໄມໂຕຊິສ ຕ່າງແຕ່ຂໍ້ັນນໍີ້ຈະບ່ມີການຈາລອງສີໂສມຂໍ້ຶນມາໃ ໝ່ ເມ່ອສາເລັດຂ້ໍັນນໍີ້ຈະເກດີ 4 ຈຸລັງ ແລະ ແຕ່ລະສີໂສມກຍັງເປັນແຮບພລອຍ໌ (ເມ່ອຈຸລັງເພດຜູ້ ແລະ ແມ່ເກີດ ປະຕິສນົ ທກິ ນັ ຈ່ງຶ ກາຍເປັນ ດີພລອຍ. ມີ 4 ໄລຍະຄ: 1) ໄລຍະຕ້ົນໍ II (Prophase II): ບມ່ ີແນບຊດິ , ໄຄແອສມາ ແລະ ການສບັ ໄຂວ່ ແຕຢ່ ່າງໃດ. 2) ໄລຍະກາງ II (metaphase II): ໂຄຣໂມໂຊມຄກັນແຕ່ລະຄູ່ມາຮຽງກັນຢູ່ຈຸດກາງຂອງຈຸລັງ. ເຊນ ໂທຣແມເລ່ີມແບ່ງຕົວເພອ່ ຊວ່ ຍໃຫໂ້ ຄຣມມາຕດິ ແຍກອອກຈາກກັນ. 3) ໄລຍະຫງັ II (Anaphase II): ໂຄຣໂມໂຊມແຕລ່ ະຄູ່ຈະແຍກກນັ ໄປຢູ່ຄນົ ລະສົ້ໍນຂອງຈຸລງັ . 4) ໄລຍະທ້າຍ II (Telophase II): ສອງຈຸລັງທ່ີເກີດໃໝ່ ມີເຈ້ຍຫຸ້ມ, ມີຈານວນໂຄຣໂມໂຊມເຄ່ງິ ໜຶ່ ງ n ແລະແຕລ່ ະເສັນໍ້ ມີ 2 ໂຄຣມາຕີດ. ຜນົ ໄດ້ຮັບຈາກ 1 ຈລຸ ັງທີມ່ ີ 2n ໂຄຣໂມໂຊມເບໍອ້ ງຕົໍ້ນໄດ້ກາຍເປັນ 4 ຈລຸ ງັ ໃໝທ່ ມ່ີ ີ n ໂຄຣໂມໂຊມ. ຮບູ ຂັໍນ້ ຕອນ 2 ໄລຍະຂອງ Meiosis II 16

ແຜນ່ ວາດຂະບວນການແບງ່ ຈຸລັງແບບ ມີໂອຊສິ ຄ້ງັໍ ທີ 1 2n 2n 2n ຄ້ງໍັ ທີ 2 nn nn ທຽບລະຫວ່າງການແບງ່ ຈລຸ ງັ ແບບທາງກົງ ແລະ ທາງອອ້ ມ ການແບ່ງຈລຸ ງັ ໂດຍທາງອ້ອມ (Mitosis) ການແບງ່ ຈຸລງັ ໂດຍທາງກງົ (Meiosis) - ແມ່ນການແບງ່ ເພ່ອສ້າງເປັນຈລຸ ັງຮາ່ ງກາຍ. - ແມ່ນການແບ່ງຈລຸ ງັ ເພ່ອສາ້ ງເປັນຈຸລງັ ສບພັນ. - ຜົນຈາກການແບ່ງຈຸລັງເລີ່ມຕ້ົໍນ 1 ຈຸລັງໄດ້ 2 ຈຸ - ຜົນຈາກການແບ່ງຈຸລັງເລ່ີມຕົ້ໍນ 1 ຈຸລັງໄດ້ 4 ຈຸລັງ ລັງລກູ . ລກູ . - ມກີ ານແບງ່ ທາດຈຸລັງພຽງ 1 ຄັງໍ້ . - ມີການແບ່ງຈຸທາດລັງ 2 ຄ້ໍງັ . - ຈຸລັງລູກມີຈານວນໂຄຣໂມໂຊມເທ່ົາກັບໂຄຣໂມ - ຈຸລັງລູກມີຈານວນໂຄຣໂມໂຊມເທົ່າກບັ ເຄິ່ງໜງຶ່ ຂອງ ໂຊມຂອງຈຸລງັ ແມ່ (2n). ໂຄຣໂມໂຊມຂອງຈລຸ ັງແມ່ (n). - ໂຄຣມາຕິດແຍກອອກຈາກກັນໃນໄລຍະຫງຼັ ຫຼແອ - ໂຄຣມາຕິດແຍກອອກຈາກກັນໃນໄລຍະຫັຼງ ຫຼແອ ນາເຟສ. ນາເຟສ 2. - ບ່ມີການຈັບຄູ່ຂອງໂຄຣໂມໂຊມຄກັນ - ມກີ ານຈບັ ຄູ່ຂອງໂຄຣໂມໂຊມຄກນັ - ບ່ເກດີ ມີຄຣອສຊິງໂອເວີ. - ເກີດມຄີ ຣອສຊງິ ໂອເວີ. - ຈລຸ ັງລູກສາມາດແບ່ງແບບໄມໂທຊິສຕໄ່ ປ. - ຈຸລັງລູກ ສາມ າດແບ່ງແບບໄມ ໂອຊິສຕ່ໄປ ແຕ່ ສາມາດແບງ່ ແບບໄມໂທຊສິ ໄດ.້ ❖ ການສາ້ ງຈລຸ ັງສບື ພນັ (Gametogenesis) 17

ຈຸລັງທ່ີຖກສ້າງມາຈາກຂະບວນການແບ່ງຈຸລັງແບບໄມໂອຊິສຍັງບ່ທັນເປັນຈຸລັງສບພັນທີ່ສົມບູນເທ່ອໂດຍ ສະເພາະໃນຈຸລງັ ພດຈະຕ້ອງມີການແບ່ງແບບໄມໂອຊສິ ເກີດຂໍຶ້ນອີກກ່ອນທ່ີຈະປຽ່ ນແປງໄປເປັນຈຸລັງສບພນັ ຫຼສະ ປ ແຕ່ສາລັບສັດ ຈຸລັງທ່ີຖກສ້າງມາຈາກຂະບວນການແບ່ງຈຸລັງແບບໄມໂອຊິສຈະປ່ຽນແປງໄປເປັນຈຸລັງສບພັນ ໂດຍກົງ. 1. ການສາ້ ງຈຸລງັ ສືບພນັ ໃນສັດ (Animal Gametogenesis) 1) ການສາ້ ງອະສຸຈິ (Spermatogenesis) ການສ້າງຈຸລັງສບພັນຂອງສັດລ້ຽງລູກດ້ວຍນໍ້ານົມຈະເລີ່ມຕັ້ໍນດ້ວຍຈຸລັງທ່ີມີ 2n ຫຼ ຈຸລັງດີພລອຍ (Diploid primordial cell) ຫຼຈຸລັງສະເປີມາໂທໂກນຽມ (Spermatogonium) ທີ່ຢູ່ໃນທ່ສ້າງອະສຸຈິຂອງ ແກ່ນອັນທະ (Seminiferous tubules) ຈະແບ່ງຈລຸ ັງແບບທາງອ້ອມ (Mitosis) ຫຼາຍໆຄງັ້ໍ ໄດ້ກ່ມຸ ຈຸລງັ ຂອງ Spermatogonium ຈຸລັງເຫຼົ່ານີ້ໍມີການຈະເລີນເຕີບໂຕ ແລະປ່ຽນແປງໄປເປັນກຸ່ມຈຸລັງສະປມາໂທໄຊຂໍ້ັນໜຶ່ງ (Primary Spermatocyte) ເຊ່ິງມີຈານວນໂຄຣໂມໂຊມເປັນດີພລອຍ 2n ຄເກ່ົາ ຕ່ຈາກນ້ໍັນແຕ່ລະຈຸລັງຂອງ ກມຸ່ ຈຸລງັ ສະປມາໂທໄຊຂນ້ັໍ ໜງ່ຶ ມກີ ານແບ່ງຈຸລັງແບບທາງກງົ (Meiosis) ເມອ່ ສ້ໍນິ ສດຸ ໄມໂອຊິສ 1 ຈະໄດ້ຈຸລງັ ສະ ປມາໂທໄຊຂ້ັນໍ ສອງ (Secondary Spermatocyte) 2 ຈຸລງັ ເຊ່ິງມີຈານວນໂຄຣໂມໂຊມເປັນແຮບ ພລອຍ n (Haploid) ເມ່ອສິ້ໍນສຸດໄມໂອຊິສ 2 ຈະໄດ້ 4 ຈຸລັງ ເຊ່ິງແຕ່ລະຈຸລັງເອີ້ໍນວ່າ: ສະເປີມມາຕີດ ( Spermatid) ແລະມີຈານວນໂຄຣໂມ ໂຊມເປັນແຮບພລອຍ (n) ສະເປີມ ມາຕີດມ າປ່ຽນແປງໄປເປັນສະປມາໂທຊົວ (Spermatozoa) ແລະກາຍເປັນອະສຸຈິ (Sperm) ຕໄ່ ປ. ຮູບຂ້ັໍນຕອນການສາ້ ງອະສຸຈິ 2) ການສ້າງຈລຸ ັງໄຂ່ (Oogenesis) ການສ້າງຈຸລັງໄຂ່ຂອງສັດລ້ຽງລູກດ້ວຍນໍ້ານົມຈະເລ່ີມຕົໍ້ນດ້ວຍຈຸລັງດີພລອຍ (Diploid primordial) ຫຼຈລຸ ັງໂອໂອໂກນຽມ (Oogonium) ທ່ີຢູ່ໃນຮັງໄຂ່ ແລະມີການຈະເລີນເຕບີ ໂຕປຽ່ ນແປງໄປເປນັ ໂອໂອໄຊຂັໍ້ນໜ່ຶ ງ (Primary Oocyte) ເຊ່ິງຈະແບ່ງຈຸລງັ ແບບໄມໂອຊິສ ເມອ່ ສໍິ້ນສດຸ ໄມໂອຊສິ 1 ຈະໄດ້ 2 ຈຸລງັ ທ່ມີ ີຂະໜາດບ່ ເທົ່າກັນເນ່ອງຈາກການແບ່ງທາດຈຸລັງບ່ເທ່ົາກັນ ແຕ່ລະຈຸລັງມີຈານວນໂຄຣໂມໂຊມເປັນແຮບພລອຍ (n). ຈຸລັງ ລກູ ທີ່ມີຂະໜາດໃຫຍ່ກວ່າໝູ່ເອີໍ້ນວ່າ: ໂອໂອໄຊຂນັ້ໍ ສອງ (Secondary Oocyte) ແລະຈຸລັງທີ່ມີຂະໜາດນ້ອຍ 18

ເອ້ີໍນວ່າ: ໂພລາບດີຂ້ໍັນໜຶ່ງ (Primary polar body). ໂອໂອໄຊຂໍ້ັນສອງ ຈະແບ່ງຈລຸ ັງຕ່ໄປໃນຂໍ້ັນໄມໂອຊິສ 2 ໄດ້ 2 ຈຸລັງທີ່ມຂີ ະໜາດບ່ເທ່ົາກນັ ອກີ ເອີ້ໍນວ່າ: ໂອໂອຕດິ (Ootid) ແລະຈລຸ ັງທ່ີມຂີ ະໜາດນ້ອຍກວ່າເອນໍ້ີ ວ່າ: ໂພ ລາບດີຂ້ໍັນສອງ (Secondary polar body) ໂພລາບດີຂັ້ໍນສອງຈະແບ່ງຕົວຕ່ໄປໃນຂໍ້ັນໄມໂອຊິສ 2 ໄດ້ 2 ຈຸ ລັງ, 2 ຈຸລັງນ້ີໍຈະສະຫຼາຍຕົວໄປ ສ່ວນໂອໂອຕິດ (Ootid) ຈະປ່ຽນແປງກາຍເປັນໂອວາ (Ovum) ແລະ ໄຂ່(Egg) ໃນທີ່ສຸດ. ຮູບຂ້ນັໍ ຕອນການສ້າງໄຂ່ ຮູບຂ້ໍັນຕອນການສາ້ ງອະສຸຈິ ແລະໄຂ່ 2. ການສ້າງຈຸລງັ ສືບພນັ ໃນພືດ (Plant Gametogenesis) 1) ການສາ້ ງລະອອງເກສອນ (Microsporogenesis) ຈະເກີດຂ້ໍນຶ ໃນຖງົ ລະອອງ (anther) ຢູ່ພາຍໃນຖງົ ລະອອງຈະມີຈຸລັງກຸມໜຶ່ງ ແຕ່ລະຈຸລັງໃນກຸ່ມ ເ ອ້ໍີ ນ ວ່ າ : ຈຸ ລັ ງ ໄ ມ ໂ ຄ ຣ ສ ະ ປ ມ າ ເ ຕີ ( Microspore Mather Cell) ຫຼ ໄ ມ ໂ ຄ ຣ ສ ະ ປ ໂ ຣ ໄ ຊ (Microsporocyte) ທ່ີມີຈານວນຫຼວງຫຼາຍ. ໄມໂຄຣສະປໂຣໄຊ ມີຈານວນໂຄຣໂມໂຊມເປັນດີພລອຍ (2n) ເມ່ ອເຖີ ງເວລາ ຈຸລັງນໍ້ີ ຈະແບ່ງທ າງກົ ງ ຫຼ ໄມ ໂອ ຊິສ (Meiosis) ໄດ້ 4 ຈຸ ລັງ ເອີໍ້ ນວ່າ: ໄມ ໂຄ ຣສະປ 19

(Microspore). ຈຸລງັ ໄມໂຄຣສະປ (Microspore) 3 ຈຸລັງຈະສະຫຼາຍຕົວໄປ. ຈາກນ້ັໍນ, ຈຸລັງ ໄມໂຄຣສະປ ທ່ີຍັງເຫຼອ 1 ຈຸລັງ ຈະມີການແບ່ງຕົວແບບທາງອ້ອມ (Mitosis) ໄດ້ 2 ແກ່ນ; ແກ່ນໜ່ຶງຄ: ເຈເນີດຣທີບ ນິວ ເຄລຍ (Generative Nucleus) ແລະອີກແກ່ນໜຶ່ງຄ: ທູບ ນິວເຄລຍ (Tube nucleus) ຫຼ Vegetative Nucleus. ຫັຼງຈາກນໍັ້ນ, ເຈເນີດຣທີບ ນິວເຄລຍ ຈະແບ່ງຕົວແບບທາງອ້ອມອີກ ແຕບ່ ່ແບ່ງທາດຈຸລັງ ແລ້ວໄດ້ 2 ສະເປີມນິວເຄລຍ (Sperm Nucleus) ຈຸລງັ ພວກນໍ້ີມີການປ່ຽນແປງຮູບຮ່າງເຊ່ງິ ມີລັກສະນະທ່ີແຕກຕາ່ ງກັນໄປ ຕາມແຕ່ລະຊະນິດຂອງພດ ແຕ່ຈລຸ ັງທັງສອງແກ່ນນ້ີໍເພິ່ນເອ້ໍີນວ່າ: ລະອອງເກສອນຜູ້ (Pollen Grain). ເມ່ອກັບ ຖົງລະອອງ ຫຼກັບສອນຜູ້ ແກ່ຕົວແລ້ວເປອກຫຸ້ມລະຫວ່າງຖົງຈະຂາດຕາມລວງຍາວ ແລະລະອອງທ່ີເປັນເມັດ ນອ້ ຍໆເຫາົຼ່ ນໍ້ີຈະປິວອອກມາ. ຮູບຂ້ໍັນຕອນການສ້າງເມັດລະອອງ 2) ການສາ້ ງໄຂ່ ຫຈຼ ລຸ ງັ ສບພັນເພດແມ່ ການສ້າງຈຸລັງສບພັນເພດແມ່ຂອງພດມີດອກເກີດຂ້ໍຶນທ່ີຮວຍໄຂ່ ຫຼຮ່ັງໄຂ່ (Ovary) ເຊ່ິງຢູ່ພາຍໃນມີເມັດ ໄຂ່ ຫຼໃບໄຂ່ (Ovule) ໃນເມັດໄຂ່ຈະມີຫຼາຍຈຸລັງ ແຕ່ຈະມີຈຸລງັ ໜ່ຶງທ່ີໃຫຍ່ກວ່າໝູ່ເຊິ່ງເອ້ນີໍ ວ່າ: ຈຸລັງເມກາສະປ ມາເຕີ (Megaspore Mother Cell) ຫຼເມກາສະປໂຣໄຊ (Megasporocyte). ຈຸລັງນໍ້ີຈະມີການແບ່ງຕົວ ແບບທາງກົງ (Meiosis) ແລ້ວໄດ້ 4 ຈຸລັງ, ແຕ່ລະຈຸລັງມີສີໂສມເທົ່າກັບ n ຫັຼງຈາກນ້ໍັນ 3 ຈຸລັງການົດທິດຈະ ຫາຍໄປຍັງເຫອຼ ພຽງຈຸລງັ ດຽວເອ້ໍນີ ວາ່ : ເມກາສະປ (Megaspore). ຕ່ມາ 1 Megaspore ຈະແບ່ງຕົວທາງອ້ອມ 3 ຄ້ັໍງ ໂດຍບ່ມີການແບ່ງທາດຈຸລັງ ຈະໄດ້ຢູ່ 8 ແກ່ນ ແຕ່ ລະແກ່ນເປັນແຮບພລອຍທັງໝົດ ເຊ່ິງມີຖົງໜ່ລູກ (Embryo sac) ຫ່ຫຸ້ມໄວ້, ບລິເວນປາຍຂອງຖົງໜ່ລູກມີຮູ ເປດີ ໄມໂຄຣໄຟ (Micropyle). ຈານວນ 8 ແກ່ນຈລຸ ງັ ທີຢ່ ໃູ່ ນຖົງໜລ່ ກູ ແຍກເປນັ 3 ກຸ່ມຄ: - ກຸ່ມທີ 1 ມີຈ ານວນ 3 ແກ່ນ ຢູ່ບລິເວນຮູເປີດຂອງຖົງໜ່ລູກ ຫຼ ເບ້ໍອງປາກໄຂ່ ຫຼໄມໂຄຣໄຟ (Micropyle) ໃນ 3 ແກ່ນນໍີ:້ 2 ແກນ່ ເອໍີ້ນວ່າ: ຈຸລງັ ຂ້າງຄຽງ ຫຼໄຊເນີກີດ (synergid) ແລະ 1 ແກ່ນທ່ີມີ ຂະໜາດໃຫຍ່ກວ່າໝູຄ ໄຂ່ (egg). ໄຊເນກີ ີດ ເຮັດໜ້າທີ່ໃຫ້ເມດັ ລະອອງປະຕິສນົ ທກິ ັບໄຂ.່ - ກຸມ່ ທີ 2 ມີຈ ານວນ 3 ແກ່ນເຊນັ ດຽວກນັ ເຊງ່ິ ຮຽງຕົວຢູ່ບລິເວນເບ້ໍອງກົງກັນຂ້າມກັບປາກໄຂ່ ຫຼໄມ ໂຄຣໄຟ ເອ້ໍີນວ່າ: ແອນຕໂີ ພດ (Antipodals) ເຮັດໜາ້ ທີ່ກ ານດົ ທິດ. - ແລະກຸ່ມທີ 3 ເຊ່ິງມີຈ ານວນ 2 ແກ່ນ (ຈາກ 1 ແກ່ນຂອງຈຸລັງແຕ່ລະເບໍ້ອງຈະເຄ່ອນເຂົ້ໍາຫາ ໃຈກາງຂອງສອງສ້ົໍນລວມກັນເປັນ 2 ແກ່ນເອ້ນໍີ ວ່າ: ໂພລານວິ ເຄລຍ (Polar Nucleus). ໂພລານວິ ເຄລຍ ເຮັດ ໜາ້ ທ່ີໃນການປະຕສິ ນົ ທິຄຮວ່ ມກັບໄຂ.່ 20

ບດົ ທີ 2 ການຈດັ ແບງ່ ສງິ່ ທິ່ີມຊີ ີວດິ ເນ່ອງຈາກສ່ງິ ທ່ີມີຊີວິດທ່ີອາໄສຢູ່ໃນໂລກເຮາົ ມີຈານວນຫຼວງຫຼາຍ (ມີຫຼາຍກວ່າ 1.5 ລ້ານຊະນດິ ) ແລະມີ ຄວາມແຕກຕ່າງກັນທາງດ້ານຮູບຮ່າງພາຍນອກ ແລະ ໂຄງສ້າງພາຍໃນ. ດັ່ງນ້ັໍນ, ເພ່ອເປັນການອາອວຍຄວາມ ສະດວກໃນການສຶກສາ ແລະ ການເອ້ໍີນຊ່ໃຫ້ເປັນເອກະພາບກັນໃນຂອບເຂດທົ່ວໂລກ ນັກຊີວະວິທະຍາຈຶ່ງໄດ້ ຈາແນກ ແລະຈັດສິ່ງທ່ີມີຊີວດິ ເຫົຼ່ານນໍັ້ ອອກເປັນຊະນິດ, ສະກນຸ , ຕະກຸນ, ເຜ່ົາ, ເຫ່າົຼ , ສາຂາ, ອານາຈກັ ແລະຕັ້ໍງຊ່ ໃຫ້ແຕ່ລະຢ່າງເປັນລະບົບຈະແຈ້ງ. ທັງນີ້ໍກເພາະວ່າບັນດາສິ່ງທີ່ມີຊີວິດທັງຫຼາຍແມ່ນມີຄຸນປະໂຫຍດໃນຫຼາຍດ້ານ ໃຫແ້ ກມ່ ະນຸດເຮົາເຊ່ນັ : ດາ້ ນການສຶກສາ, ດ້ານສິງ່ ແວດລ້ອມ, ດ້ານການກະເສດ, ອາຫານ, ການແພດ... 1. ຫັກການທວົິ່ ໄປທີ່ນິ າໃຊ້ໃນການຈດັ ແບງ່ ສງ່ິ ທມ່ິີ ີຊີວິດ ລັກສະນະທໃີ່ ຊ້ໃນການຈາແນກສ່ງິ ທ່ມີ ຊີ ວີ ິດອອກເປັນໝວດໝູ່ມີ ດ່ງັ ນ້ີໍ: 1) ລັກສະນະໂຄງສ້າງພາຍນອກ ແລະ ພາຍໃນ: ໂດຍພິຈາລະນາໂຄງສ້າງຂອງສິ່ງທີມີຊີວິດທ່ີມີຄວາມສາພັນ ໃກ້ຊິດກັນໃຫຢ້ ່ໃູ ນຈາພວກດຽວກັນຄ: - ໂອໂມໂລກາສ ອແກນ (Homologous Organ) ໝາຍເຖິງອະໄວຍະວະທ່ີເຕີບໃຫຍ່ມາແຕ່ຕໍ້ົນກາເນີດ ດຽວກັນ ແຕເ່ ຮດັ ໜາ້ ທີແ່ ຕກຕາ່ ງກັນເຊນ່ັ : ປີກຂອງເຈຍກັບຂາໜາ້ ຂອງສດັ ສີ່ຕນີ . - ອານາໂລກາສ ອແກນ (Analogous Organ) ໝາຍເຖິງອະໄວຍະວະທ່ີເຕີບໃຫຍ່ມາແຕ່ຕໍົ້ນກາເນີດຕ່າງ ກນັ ແຕ່ເຮັດໜາ້ ທຄ່ີ ກນັ ເຊນ່ັ : ປີກຂອງນົກກບັ ປກີ ແມງໄມ້. - ໂຄງສ້າງພາຍນອກ (ອະໄວຍະວະໃດໜຶ່ງ) ຂອງສັດບາງຊະນິດມີລັກສະນະຄ້າຍຄກັນເຊ່ັນ: ຄີປາກັບຄີ ປາວານ. ຖາ້ ພິຈາລະນາລະອຽດພບົ ວາ່ ກະດກູ ຄີປາວານຄ້າຍຄກະດກູ ແຂນຂອງຄນົ ຫຼາຍກວ່າກະດກູ ຄີຂອງປາ. 2) ການເຕບີ ໃຫຍ່ໃນລະດບັ ໜ່ລູກ: ເປນັ ລກັ ສະນະໜງ່ຶ ທີໃ່ ຊ້ເປນັ ເກນໃນການຈດັ ຈາແນກໝວດໝູຂ່ ອງສິ່ງທີມີ ຊີວິດໂດຍພິຈາລະນາຈາກສງ່ິ ທ່ີມີຊວີ ິດທ່ີມີຄວາມສາພັນໃກ້ຄຽງກັນຈະມີຮູບແບບການເຕີບໃຫຍ່ຂອງໜ່ລູກຄ້າຍຄ ກັນເຊ່ັນ: ສັດມກີ ະດູກສັນຫັງຼ ຈາພວກປາ, ກບົ , ນກົ ແລະ ຄນົ ຕອນເປນັ ໜລ່ ກູ ຈະມີຟັນຟມຄກນັ . 3) ຫກຼັ ຖານທາງວິວດັ ທະນາການ: ການສຶກສາຊາກດຶກດາບັນຂອງສ່ິງມີຊີວິດຊ່ວຍໃຫ້ຮູ້ບັນພະບູລຸດຂອງສ່ິງມີ ຊີວິດໃທທນປັດຈຸບັນໄດ້. 4) ຫຼັກການດ້ານອົງປະກອບສ້າງຊີວະເຄມີ ແລະ ການຖ່າຍທອດທາງກາມະພັນ: ປັດຈຸບັນນັກວິທະຍາສາດ ອງີ ໃສ່ອະໄວຍະວະ ແລະ ສານເຄມພີ າຍໃນຈຸລັງເພອ່ ຈາແນກສິ່ງທີມ່ ີຊວີ ດິ ເຊັ່ນ: ຄລໂລພາສ, ອາຊດິ ນຍູ ເກຜຮອິກ, ໂປຣຕິນ, ອົງປະກອບອ່ນໆຂອງຈຸລັງ ແລະ ການຖ່າຍທອດລັກສະນະທາງກາມະພັນ. ນອກນ້ໍັນ, ຍັງພິຈາລະນາ ເຖິງພຶດຕິກາ, ການພວົ ພນັ ກບັ ສ່ງິ ແວດລ້ອມ ແລະ ການແຈກຢາຍປະຊາກອນ. 2. ລາດັບຂອງການຈດັ ແບ່ງສິ່ງທມ່ິີ ີຊີວິດ ນັກວທິ ະຍາສາດໄດ້ຈດັ ລາດັບ 7 ຂັນ້ໍ ຄ: ອານາຈກັ (Kingdom) ສາຂາ (Phylum) ຫຼ ດວີ ເິ ຊິນ (Division) ສາລບັ ພດ ເຫຼ່າົ (Class) ເຜົ່າ (Order) ຕະກຸນ (Family) ສະກຸນ (Genus) ຫຼ ເຊກເຊນິ (Section) ສາລັບພດ ຊະນດິ (Species) ນອກຈາກນໍ້ີ, ນັກວິທະຍາສາດຍັງໄດ້ຈັດລາດັບຂັໍ້ນຂອງສ່ິງທ່ີມີຊີວິດໃນແຕ່ລະຂ້ໍັນລົງໄປອີກໃຊ້ຄາສັບ: ສາຮອງ (Sub) ແລະ ເໜອກວ່າ (Super) ເຂາົໍ້ ມາຕ່ມໃສ່ທາງໜ້າຂອງແຕ່ລະຂັໍ້ນ. ຕວົ ຢາ່ ງ: ການຈດັ ຈາແນກໝວດໝຂູ່ ອງຕໍນ້ົ ໝາກມໍີ້ 21

ອານາຈກັ (Kingdom): Plantae ພດ ດວີ ິເຊນິ (Division): Anthophyta ພດດອກ ເຫົຼ່າ (Class): Angiospermae ພດແກ່ນຫຸມ້ ເຜົ່າ (Order): Rosales ກຫຸ ຼາບ ຕະກນຸ (Family): Moraceae ມອນ ເຊກເຊິນ (Section):Artocarpus ໝາກມ້ີໍ ຊະນິດ (Species): Artocarpus heterophyllus Lamk ໝາກມີ້ໍ 3. ການຈດັ ແບ່ງສິ່ງທີມ່ິ ີຊີວິດໃນປດັ ຈບຸ ນັ ສ່ງິ ທ່ມີ ຊີ ີວດິ ອອກເປັນ 5 ອານາຈກັ ໃຫຍ່ ດ່ັງນໍີ້: 1) ອານາຈັກໂມນິຣາ (Monera) ເປັນພວກຈຸລັງຮ່າງກາຍດຽວ (Prokaryote) ຕົວແທນທ່ີສາຄັນໄດ້ແກ່: ຈລຸ ະພກຶ (Bacteria) ຊະນິດຕາ່ ງໆ ແລະ ເທ່າົ ສຂີ ຽວແກ້ມຟາ້ (Cyanophyta). 2) ອານາຈັກໂປຣຕິສຕາ (Protista) ມີທັງເອກະຈຸລັງ ແລະ ພະຫຸຈຸລັງ ຕົວແທນໄດ້ແກ່: ເທົາ (Algae) ຊະນິດຕາ່ ງໆ, ລາເມອກ (Myxomycota) ແລະ ປະຖມົ ມະສັດ (Protozoa). 3) ອານາຈັກເຫັດ (Fungi) ມີທັງເອກະຈຸລງັ ແລະ ພະຫຸຈຸລັງ ບ່ສາມາດສ້າງອາຫານເອງໄດ້ ຕົວແທນໄດ້ແກ່: ຢີສ (Yeast), ຣາ, ໂໝກ, ເຫັດເທົາ (Lichen) ຊະນດິ ຕ່າງໆ, ເຫດັ ຊະນິດຕາ່ ງໆ. 4) ອານາຈັກພດ (Plantae) ໄດ້ແກ່ພດຊະນິດຕ່າງໆເຊ່ັນ: ພດບ່ມີທ່ລາລຽງ, ພດມີທ່ລາລຽງແຕ່ບ່ມີດອກ, ພດໃບລຽ້ ງດ່ຽວ ແລະໃບລຽ້ ງຄູ່, ພດແກນ່ ແປອຍ ແລະ ພດແກ່ນຫຸມ້ ເປັນຕ້ໍົນ. 5) ອານາຈັກສດັ (Animalia)ໄດແ້ ກ່ສັດມີກະດກູ ສນັ ຫຼັງ, ບ່ມີກະດູກສນັ ຫັຼງຊະນດິ ຕາ່ ງໆ 22

4. ລກັ ສະນະສະເພາະຂອງສ່ິງທມ່ິີ ຊີ ວີ ດິ ສິງ່ ທ່ມີ ຊີ ີວດິ ຈະມີອງົ ປະກອບ, ໂຄງສາ້ ງແນວໃດກ່ຕາມຕ້ອງປະກອບດວ້ ຍຄຸນລກັ ສະນະ 7 ຢ່າງຄ: - ສ່ິງທ່ີມີຊີວິດປະກອບສ້າງມາຈາກຈຸລັງ (Compose of Cell): ເຖິງແມ່ນວ່າສ່ິງທີ່ມີຊີວິດຈະມີຮູບຮ່າງ ໜ້າລັກສະນະທ່ີແຕກຕ່າງກັນ ແລະ ມີຂະໜາດບ່ເທົ່າກັນກຕາມ ແຕ່ສິ່ງທ່ີມີຊີວິດເຫຼົ່ານີ້ໍລ້ວນແຕ່ປະກອບສ້າງມາ ຈາກຫົວໜ່ວຍໂຄງສ້າງພ້ໍນຖານທີ່ມີຂະໜາດໜ້ອຍສດຸ ທ່ີເອ້ໍີນວ່າ: ຈຸລັງ. ຍົກເວ້ໍັນ, ພວກໄວຣສັ , ໄວຣອຍ ທ່ີເປັນ ພຽງອະນຸພາກ. - ສິ່ງທີ່ມີຊີວິດມີການແລກປ່ຽນທາດ ແລະ ພະລັງງານ (Metabolism): ການແລກປ່ຽນທາດ ແລະ ພະລງັ ງານເປັນຂະບວນການທາງຊວີ ະເຄມີທ່ເີ ກີດຂໍນຶ້ ພາຍໃນຈຸລງັ ຂອງສ່ິງທ່ມີ ຊີ ີວິດ ເຊ່ິງຈາເປັນຕ່ການສ້າງແພຈລຸ ັງ , ອະໄວຍະວະ, ສອ້ ມແຊມຈຸລງັ ທີຫ່ າຍໄປ ແລະ ຂະຫຍາຍພນັ . ຂະບວນການແລກປ່ຽນທາດ ແລະ ພະລັງງານທ່ີ ເກີດຂໍ້ຶນໄດ້ແກກ່ ານຫາຍໃຈ. - ສງິ່ ທີ່ມີຊວີ ິດມີການເຕບີ ໃຫຍ່ ແລະ ພດັ ທະນາການ (Growth and Development): ສິ່ງທີ່ມຊີ ີວິດມີ ການເພີ່ມຂະໜາດ ແລະ ຈານວນຂອງຈຸລັງ ແລະ ສ່ິງທ່ີມີຊີວິດເຫຼ່ົານ້ັໍນຈະມີພັດທະ ນາການຕາມໄວອາຍຸຂອງມັນ ຈນົ ຮອດເກນສູງສດຸ ຂອງອາຍຸມັນຈ່ຶງຈະຢດຸ ແລ້ວເຊ່ອມຫາຍ. - ສ່ງິ ທີມ່ ີຊວີ ິດມີການເຄ່ອນເໜງັ ຫຼ ເຄ່ອນທ່ີ (Movement): ສ່ິງທມ່ີ ີຊີວດິ ລວ້ ນແຕ່ສາມາດເຄ່ອນເໜັງ ຫຼ ເຄ່ອນທ່ີໄດ້ເຊ່ັນ: ສັດຂັໍ້ນສູງມີການຄານ, ແລ່ນ, ບິນ... ສ່ວນສັດເອກະຈຸລັງບາງຊະນິດມີການເຄ່ອນທ່ີດ້ວຍການ ຫດົ ຢດຂອງກາ້ ມຊີນ້ໍ , ຂນົ ລອຍ, ຫາງລອຍ... - ສງ່ິ ທ່ີມີຊີວິດມີການຕອບສະໜອງຕສ່ ິ່ງກະຕຸ້ນ (Refection): ສ່ິງທີ່ມຊີ ີວິດມີການຕອບສະໜອງຕ່ສິ່ງກະ ຕ້ນຸ ຕ່າງໆເຊນັ່ : ແສງ, ຄວາມຮ້ອນ, ຄວາມເຢັນ... - ສິ່ງທີ່ມີຊີວິດມີການແຜ່ພັນ (Reproduction): ການແຜ່ພັນ ຫຼ ສບພັນຂອງສິ່ງທ່ີມີຊີວິດຈະມີຢູ່ 2 ແບບຄ: ແບບອາໄສເພດ ແລະ ບອ່ າໄສເພດ. ແບບບ່ອາໄສເພດສ່ວນຫຼາຍພົບນາຮ່າງກາຍເອກະຈຸລັງ, ການແຜ່ພັນ ແບບອາໄສເພດຈະມນີ າຮາ່ ງກາຍພະຫຈຸ ຸລງັ ເປນັ ສ່ວນໃຫຍ່. - ສ່ິງທີ່ມີຊີວິດມີການປັບຕົວ (Adaptation): ສິ່ງແວດລ້ອມເປັນປັດໄຈໜຶ່ງທີ່ຕັດສິນຕ່ການຄົງຕົວ ແລະ ຂະຫຍາຍຕົວຂອງສິງ່ ທີ່ມຊີ ີວິດ. ເມອ່ ສິ່ງ ແວດລ້ອມປ່ຽນແປງ ຖ້າສ່ິງມີຊີວິດຕ້ອງການຢູ່ແມນ່ ຈະຕ້ອງປັບຕົວ. ສິ່ງ ທີ່ມີຊີວິດທ່ີມີການປັບຕົວວຢ່າງ ເໝາະສົມ ແລະ ທັນກັບສະພາບແວດລ້ອມທີ່ເປັນຢູ່ໄດ້ແມ່ນສ່ິງມີຊີວິດນັໍ້ນຈະ ຍງັ ຄງົ ຢູ່ ແລະ ອອກລູກແຜຫ່ າຼ ນຕ່ໄປ. ກົງກັນຂາ້ ມ, ຖ້າສງິ່ ທີ່ມຊີ ີວິດຊີວດິ ຫາກປັບຕົວບ່ທັນ ຫຼ ບເ່ ໝາະສົມ ມັນກ ຈະຕາຍ ແລະ ຖກສນູ ພັນໄປໃນທສ່ີ ດຸ (ທດິ ສະດີການຄດັ ເລອກໂດຍທາມະຊາດຂອງ ທາ່ ນ ດກັ ວິນ) 5. ການຈັດແບງ່ ພດື (Plant Kingdom) ພດເປັນສ່ິງທ່ມີ ີຊີວິດທີ່ມີຄວາມສາຄັນຢ່າງມະຫາສານ ເພາະເຮັດໜ້າທີ່ເປັນຜູ້ສ້າງອາຫານໃຫ້ແກ່ລະບົບນິເວດ ໃນໂລກ. ນອກນໍນ້ັ , ພດຍັງໃຫຄ້ ນຸ ປະໂຫຍດຫາຼ ຍຢ່າງແກ່ມະນຸດເຮາົ , ບວ່ າ່ ທາງກົງ ແລະທາງອ້ອມ. ພດໃນໂລກມີຫຼາຍຊະນດິ ເຊິງ່ ມີຮບູ ຮ່າງ, ຂະໜາດ, ລັກສະນະ ແລະການແຈກຢາຍທແ່ີ ຕກຕາ່ ງກນັ ປັດຈຸບນັ ພດ ທງັ ໝດົ ທີ່ຖກຄ້ນົໍ ພບົ ມປີ ະມານ 250 000 − 300 000 ຊະນດິ ມກີ ານແບງ່ ຕາມຫາຼ ຍສາຂາດ່ງັ ນໍ:້ີ 1) ສາຂາພດບ່ມທີ ລ່ າລ້ຽງ (Division Bryophyta): ຕວົ ແທນທ່ສີ າຄັນໄດ້ແກ່: ໄຄ (moss), ລີເວີນເວດ (liverwort) ແລະຮອນເວີດ (hornwort). ເປັນພດທ່ີຍັງບ່ທັນມີທ່ລາລ້ຽງ, ມີຂະໜາດນ້ອຍ, ອາໄສຢູ່ໃນນ້ໍາ ແລະບ່ອນຊຸ່ມຊ່ນ, ບທ່ ັນມີຮາກ, ລາຕົໍນ້ ແລະໃບທແ່ີ ທຈ້ ງິ . 2) ສາຂາພດມີທ່ລາລ້ຽງແຕ່ບ່ມີດອກ (Division Pterophyta): ຕົວແທນທີ່ສາຄັນໄດ້ແກ່ຜັກກູດ ຊະນດິ ຕາ່ ໆ (fern). ລັກສະນະເດັ່ນແມ່ນພດພວກນໍີ້ສ້າງສະປໂດຍຍັງບ່ທັນມີແກນ່ ແລະໝາກ. ປັດຈຸບັນຜັກກູດ ມີປະມານ 170 ສະກນຸ , 12 000 ຊະນິດ. 3) ສາຂາພດທ່ລາລ້ຽງຂັໍ້ນຕາ ( Division Psilophyta): ພດກຸ່ມນີໍ້ສ່ວນຫຼາຍສູນພັນໄປແລ້ວຍັງພຽງ ຫວາຍທະນອ້ ນ (psilotum). ຫວາຍທະນອ້ ຍຈະມີທ່ລາລຽ້ ງຢູ່ໃນລາຕົ້ໍນເທົາ່ ນນັ້ໍ . 23

4) ສາຂາລີໂຄໄຟຕາ (Division Lycophyta): ຫຍ້າຖອດປ້ອງ, ຫຍ້າຕີນກັບແກ້... ເປັນພດທ່ີມີຮາກ, ລາ ແລະໃບທແ່ີ ທຈ້ ງິ ມຢີ ູປະມານ 200 ຊະນດິ . 5) ສາຂາຕົ້ໍນແປກ (Division Coniferophyta): ຕໍ້ົນແປກສອງໃບ, ແປກສາມໃບ... ສ່ວນຫຼາຍເປັນພດ ຢ ນ ຕົໍ້ ນ ມີ ຂ ະ ໜ າດ ໃ ຫ ຍ່ ທີ່ ສຸ ດ ແ ລ ະສູ ງທີ່ ສຸ ດ . ພ ດ ສ າຂ ານໍີ້ ບ າງຄັ້ໍ ງກ ຈັ ດ ຢູ່ ໃນ ກຸ່ ມ ພ ດ ແ ກ່ ນ ເປ ອ ຍ (gymnosperm) 6) ສາຂາແປະກ້ວຍ (Division Ginkgophta): ຕໍ້ົນແປະກ້ວຍ ແຈກຢາຍຕາມເຂດອາກາດໜ າວ, ເປນັ ຕນໍົ້ ໃຫຍຄ່ ້າຍຄພດມີດອກ ແລະຈັດໃນພດແກນ່ ເປອຍ. 7) ພດດອກ (Division Anthophyta): ເປັນພດແກ່ນຫຸ້ມ (angiosperm) ມີອົງປະກອບຄົບຖ້ວນມີ ຈານວນຫຼາຍທ່ີສຸດ ມີ 300 ຕະກຸນ, 12,500 ສະກຸນ ແລະ 275 000 ຊະນິດ. ມີ 2 ກຸ່ມຄ: ພດໃບລ້ຽງດ່ຽວ ແລະພດໃບລ້ຽງຄູ່. ຄວາມແຕກຕາ່ ງກນັ ລະຫວ່າງພດື ໃບລ້ຽງດຽວ ແລະພືດໃບລຽ້ ງຄູ່ ລ ລັກສະນະ ພືດໃບລຽ້ ງດ່ຽວ ພືດໃບລຽ້ ງຄູ່ ໃບລ້ຽງ ມີ 1 ໃບລ້ຽງ ມີ 2 ໃບລ້ຽງ ເສໍນ້ັ ກາງໃບ ຈັດລຽງແບບຂະໜານກນັ ຈດັ ລຽງແບບຕາໜາງປະສານກັນ ລາຕ້ນົໍ ເປນັ ຂໍ,້ ປ້ອງຊັດເຈນ ສ່ວນຫາຼ ຍບ່ເປນັ ຂໍ້ ຫຼ ເຫັນບ່ຊັດເຈນ ທລ່ າລ້ຽງວາງບ່ເປນັ ລະບຽບ ທ່ລາລຽ້ ງວາງເປັນລະບຽບ ຮາກ ມີລະບົບຮາກຝອຍ ມີພຽງຮາກຝອຍ ລະບົບຮາກແກ້ວ (ມີຮາກແກ້ວ ແລະ ແລະບມີຮາກແກ້ວ ຮາກຝອຍ 6. ການຈດັ ແບ່ງສັດ (Animal Kingdom) ອານາຈັກສັດເປັນອານາຈັກຂອງສິ່ງທ່ີມີຊີວິດເຊິ່ງນັບແຕ່ພວກຈຸລັງດຽວ ແລະ ຫຼາຍຈຸລັງ ເປັນສິ່ງທ່ີມີຊວີ ິດລ້ຽງ ຊີບແບບອາໄສ ເຊິ່ງມີການເຄ່ອນໄຫວຢ່າງຊັດເຈນໂດຍອາໄສກ້າມຊໍີ້ນ ແລະ ລະບົບຕ່າງໆພາຍໃນຮ່າງກາຍທ່ີເຮັດ ວຽກຢ່າງເປັນລະບົບ. ການສບພັນສ່ວນຫຼາຍແມ່ນອາໄສເພດ, ອານາຈັກສັດໄດ້ແບ່ງອອກເປັນຫຼາຍສາຂາ, ຫຼາຍ ເຫນົ່ຼ ເຜົາ່ , ຫາຼ ຍໆຊະນດິ ຕາມຄວາມແຕກຕ່າງກນັ . ສ່ງິ ທ່ີມຊີ ວີ ິດໃນອານາຈກັ ສັດໄດ້ແບງ່ ອອກເປັນ 9 ສາຂາໃຫຍ່ເຊ່ັນ: 1) ສາຂາສັດຟອງນ້ໍາ (Porifera) ເຊັ່ນ: ຟອງນໍ້າແກວ້ , ຟອງນໍາ້ ຫນີ ປູນ. ເປນັ ສດັ ທ່ີອາໄສຢູ່ທະເລ. 2) ສາຂາສັດໄສ້ຖົງ ( Coelenterata or Nidaria) ເຊັ່ນ: ປາກະລັງ, ແມງຍຸ້ມຫວະ, ໄຮດຣາ, ດອກໄມ້ ທະເລ, ໂປລີບ... ເປນັ ຕນົ . 3) ສາຂາຂ້ໍີກະເດອນແປ (Plathelminthes) ເຊນັ່ : ແມ່ທອ້ ງແປ, ພະຍາດໃບໄມ້ (fluke)… 4) ສາຂາຂີໍ້ກະເດອນກມົ (Nemathoda) ເຊັ່ນ: ແມ່ທ້ອງກມົ , ແມ່ທອ້ ງໄສ້ມາ້ ... 5) ສາຂາຂກ້ໍີ ະເດອນປ້ອງ (Anelida) ເຊນ່ັ : ຂກີ້ໍ ະເດອນດນິ , ປງີ , ທາກ, ... 6) ສາຂາສດັ ອ່ອນແຫວຼ (Molusca) ເຊນັ່ : ຫອຍຊະນິດຕາ່ ງໆ, ປາມກຶ , ແມງລນໍ້ີ ໝາ... 7) ສາຂາສັດຕີນຂ້ໍ (Arthopoda) ເຊ່ນັ : ປ,ູ ກຸງ້ , ແມງໄມ້ນາໆຊະນດິ , ຂ້ໍີເຂັບ, ບ້ໍົງກ.້ໍ .. 8) ສາຂາສດັ ໜັງໜາມ (Echiderpota) ເຊັ່ນ: ດາວທະເລ, ເໝນ້ັໍ ທະເລ... 9) ສາຂາສດັ ສາຍສັນຫຼງັ (Chordata) ເຊ່ັນ: ປາ, ກບົ , ແຂ້, ນົກ, ຄວາຍ, ງວົ , ຄົນ... 24

7. ການອະນຸລກັ ປ່າໄມ່ ແລະສັດປາ່ ຊີວະນາໆພນັ ແມ່ນຫຍງັ ? ຊີວະນາໆພັນໝາຍເຖີງຄວາມຫຼາກຫຼາຍຂອງສິ່ງທີ່ມີຊີວິດຢູ່ເທິງໜ້າໂລກ (ພດ, ສັດ ແລະຈຸລິນຊີ) ແລະການ ພົວພັນເຊ່ິງກັນ ແລະກັນລະຫວ່າງສ່ິງທ່ີມີຊີວິດໃນແບບຕ່າງໆເຊ່ັນ: ຄວາມຫຼາກຫຼາຍດ້ານນິເວດວິທະຍາ, ຄວາມ ຫາຼ ກຫຼາຍດ້ານຊະນດິ ພນັ ແລະຄວາມຫຼາກຫຼາຍດາ້ ນກາມະພນັ . 7.1. ການອະນລຸ ກັ ຊບັ ພະຍາກອນປ່າໄມ່ ເປນັ ຫຍງັ ຈງຶ່ ຈາເປັນຕ້ອງອະນຸລັກປາ່ ໄມ້? ປ່າໄມ້ແມ່ນຊັບພະຍາກອນທາມະຊາດທ່ີມີຄຸນຄ່າສູງ, ມີຄວາມສາຄັນ ແລະຈາເປັນຕ່ການດາລົງຊີວິດຂອງສັດ ແລະມະນຸດບວ່ ່າທາງກົງ ແລະທາງອອ້ ມ. ປະໂຫຍດຈາກປ່າໄມນ້ ອກຈາກຈະເປັນສິນຄ້າ, ການກ່ສ້າງ ແລ້ວຍັງເປັນ ສ່ິງປ້ອງກັນບນັ ເທາົ ໄພນາ້ໍ ຖ້ວມ, ຄວບຄມຸ ອາກາດອນຸ ຫະພູມ, ເປນັ ທ່ີອາໄສຂອງສດັ , ໃຫອ້ ກົ ແຊນ... ບາງວທິ ີການເພອ່ ການອະນລຸ ກັ ປ່າໄມ້ໃນສະເພາະໜາ້ ແລະຍາວນານ 1) ແບ່ງດິນ, ແບ່ງປ່າໃຫ້ປະຊາຊົນຄຸ້ມຄອງນາໃຊ້ຢ່າງຖກຕ້ອງ, ການົດເຂດການບຸກເບີກທາການຜະລິດໃຫ້ ຈະແຈງ້ ໄປຄຽງຄູ່ກັບການສາ້ ງອາຊີບທໝີ່ ໍນ້ັ ຄົງໃຫ້ປະຊາຊົນ, ເຮດັ ເຮັດເຂາົ ເຈົໍ້າມີວຽກເຮດັ ງານທາ. 2) ການົດເຂດປາ່ ສະຫງວນ, ວາງມາດຕະການ ຫຼກດົ ໝາຍການຄ້ມຸ ຄອງທີ່ເຂມ້ໍັ ງວດ. 3) ສ້າງຈດິ ສານກຶ ແກປ່ ະຊາຊນົ ໃນການຮັກສາປ່າໄມ,້ ນາໃຊ້ຢາ່ ງຖກວທິ ີ ແລະມກີ ານປກູ ທດົ ແທນຄນ. 4) ສາ້ ງອຸທະຍານແຫ່ງຊາດ, ສວນພຶກສາສາດ, ສນູ ລວບລວມ ແລະອະນຸລັກພນັ ໄມ້, ແຫຼ່ງທ່ອງທ່ຽວທາມະ ຊາດ, ປາ່ ສະຫງວນແຫ່ງຊາດ. 7.2. ການອະນຸລັກຊບັ ພະຍາກອນສັດປ່າ ສັດປ່າເປັນຊັບພະຍາກອນທາມະຊາດທ່ີມີຜົນປະໂຫຍດຢ່າງຫຼວງຫຼາຍເຊັ່ນ: ເປັນຢາປົວພະຍາດ, ອາຫານ, ເພີດເພີນຈິດໃຈ... ພວກມັນເປັນຊັບພະຍາກອນທ່ີເກີດຂ້ໍຶນ, ສາມາດທົດແທນ ແລະຮັກສາໃຫ້ຄົງຢູ່ໄດ້ ແຕ່ເມ່ອ ມັນສູນພັນແລ້ວບອ່ າດຈະຫາມາຄນໃໝໄ່ ດ້. ດງ່ັ ນນັໍ້ , ເຮົາຕ້ອງສະຫງວນພນັ ໄວບ້ ໃ່ ຫຖ້ ກທາລາຍຈົນສູນພັນ. ສດັ ປາ່ ຄ້ມຸ ຄອງ ແລະສະຫງວນຂອງ ສປປ ລາວ. ▪ ສັດປາ່ ຄມຸ້ ຄອງ ສດັ ປ່າຄຸ້ມຄອງປະເພດ 1: ແມນ່ ສັດທີ່ມປີ ະໂຫຍດ ເຊິ່ງຕາມປົກກະຕບິ ່ໃຊ້ເປັນອາຫານ, ລາ່ ເພ່ອການກິລາ ... ອັນຄວນສະຫງວນໄວ້ປະດັບທ າມະຊາດ ຫຼບ່ໃຫຈ້ ານວນຫຼຸດລົງເຊນ່ັ : ເຈຍ ເປັນຕ້ໍົນ. ສັດປ່າຄຸ້ມຄອງປະເພດ 2: ແມ່ນສັດທມີ່ ີປະໂຫຍດ ເຊ່ງິ ຕາມປົກກະຕິໃຊເ້ ປັນອາຫານ, ລ່າເພ່ອການກິລາ , ແຕ່ຕອ້ ງມີຂອບເຂດ, ຕາມລະດູການ ແລະຄວນໄດ້ຮບັ ການອະນຍຸ າດຈາກເຈາ້ົໍ ໜ້າທ່ເີ ຊ່ັນ: ໝູປາ່ , ໄກປ່ ່າ, ນົກ, ໄກ້ , ງູຊະນດິ ຕ່າງໆ... ▪ ສດັ ປ່າສະຫງວນ ໝາຍເຖງິ ສດັ ່າທ່ມີ ີຈານວນເຫຼອໜອ້ , ຫາຍາກ ແລະໃກຈ້ ະສນູ ພນັ ເຊ່ງິ ຫ້າມລາ່ , ຂາ້ ແລະ ຫ້າມມີໄວ້ໃນຄອບຄອງເຊນັ່ : ເສອໂຄ່ງ, ເສອດາວ, ຊາ້ ງປ່າ, ງົວປ່າ, ເມີຍ, ກະທງີ , ຄວາຍປາ່ , ທະນີແກມ້ ຂາວ, ຂາ ແດງ, ແຮດ, ນົກຍງູ ... ເຫາົຼ່ ນເີ້ໍ ປັນຕໍນົ້ . 2.2. ຫຼກັ ການຈດັ ການ ແລະອະນລຸ ັກຊັບພະຍາກອນສັດປາ່ 1) ອອກກົດໝາຍຄຸ້ມຄອງທີ່ເຂັມງວດ, ປຸກລະດົມປະຊາຊົນໃຫ້ມສີ ່ວນຮ່ວມໃນການຮັກສາ, ສົ່ງເສີມສະໜັ ບສະໜູນການຈດັ ຕງັໍ້ , ສະມາຄມົ ,ບຸກຄນົ ຕາ່ ງໆ ກ່ຽວກັບການອະນລຸ ກັ ສັດປາ່ . 2) ອະນຸລກັ ແຫຼ່ງທີ່ຢູ່ອາໄສ (ປ່າສະຫງວນ, ວັງສະຫງວນ), ປ່ອຍສັດນ້ໍາ, ສັດປ່າລງົ ເຂດດງັ່ ກາ່ ວຕ່ມ. 3) ຄ້ົນໍ ຄວ້າດາ້ ນວຊິ າການເພ່ອເພ່ມີ ຈານວນສັດນາ້ໍ -ປາ່ ຂໍ້ຶນຕມ່ . 25

ບົດທີ 3 ການສາ້ ງອາຫານຂອງພືດ ການລາລຽງໃນພດແມ່ນຂະບວນການຂົນສ່ົງນໍ້າ, ຮໂມນ, ເກອແຮ່ຈານ ແລະ ສານອາຫານຕ່າງໆຈາກ ສ່ວນໜຶ່ງໄປຍັງອີກສ່ວນໜຶ່ງຂອງຮ່າງກາຍພດເຊັ່ນ: ການຂົນສົ່ງນ້ໍາ ແລະ ແຮ່ທາດຈະເລີ່ມຈາກດິນສູ່ຮາກ,ຜ່ານ ລາຕົໍ້ນ ແລະ ໄປຖງິ ພາກສວ່ ນໃບແລ້ວເກີດການຄາຍນ້ໍາ. ການຂົນສ່ົງທາດອາຫານທໄ່ີ ດ້ຈາກການສັງເຄາະແສງຈາກ ໃບໂດຍກຸາມຈຸລັງ ຫຼ ທ່ອາຫານ (Phloem) ສູ່ລາຕົນ ແລະສ່ວນຕ່າງໆ. ສະນ້ໍັນບັນດາອະໄວຍະວະຂອງພດຈ່ຶງ ເຮດັ ໜາ້ ທີ່ການລາລຽງພ້ອມໆກນັ ແລະມບີ ດົ ບາດສາຄນັ ຕກ່ ານຈະເລີນເຕີບໂຕຂອງຮ່າງກາຍພດ. ໜາ້ ທຂິີ່ ອງໃບ ໃບເປນັ ອະໄວຍະວະທ່ີສາຄັນຂອງພດເຊິ່ງມີໜາ້ ທີ່ຫັກຼ ດງັ່ ນ້ີໍ: - ເຮັດໜ້າທ່ໃີ ນການສັງເຄາະແສງ. - ເຮັດໜ້າທີໃ່ ນການຫາຍໃຈ. - ເຮັດໜ້າທ່ໃີ ນການຄາຍນ້າໍ ນອກຈາກໜາ້ ທຂີ່ າ້ ງເທິງແລວ້ ໃບພດຍັງປຽ່ ນຮູບເພອ່ ເຮດັ ໜາ້ ທສ່ີ ະເພາະຢ່າງອ່ນເປັນຕົ້ໍນແມນ່ : - ໃບເກາະ: ໃບທ່ີປຽ່ ນເປັນມເກາະເພອ່ ຢດ ແລະ ຊູ້ລາຕນົ ໃຫ້ສາມາດໄຕ່ສູງຂ້ໍຶນສງູ ໄດ້ເຊນ່ັ : ມເກາະຂອງເຄອ ໝາກອຶ, ເຄອໝາກແຕງ, ເຄອໝາກສະໄລ, ເຄອຜັກຕານນິ ... - ໃບສະສົມອາຫານ: ເປັນໃບທ່ເີ ຮດັ ໜາ້ ໃນການສະສມົ ອາຫານເຊນ່ັ : ຫວ້ານຫາງແຂ້ - ໃບແຜ່ພັນ: ເຮັດໜາ້ ທີ່ໃນການແຜ່ພນັ ເຊນ່ັ : ໃບສົມ້ໍ ເສາົ , ກຫຸ າຼ ບຫນີ ... - ໃບຈບັ ອາຫານ: ເປນັ ໃບທເ່ີ ຮັດໜ້າທ່ີຈແັ ມງໄມຂ້ ະໜາດນອ້ ຍຂອງຈາພວກພດທີກ່ ິນສັດເປັນອາຫານ ເຊັ່ນ: ໃບຕ້ໍນົ ໝ້ໍເຂົາໍ້ ໝ້ໍແກງລີງ, ຕໍົ້ນຢາດນໍ້າຄາ້ ງ, - ໃບນາງກວັກ, ໃບດອກເຈຍ້ . ຜກັ ຕານນິ ໝາກສະໄລ (ໃບເກາະ) ຫວາ້ ນຫາງແຂ້ (ໃບສະສມົ ອາຫານ) ຕໍົນ້ ສົ້ມໍ ເສໍ້າົ (ໃບແຜ່ພັນ) ເທົາເຂ້ົາໍ ໜ້ຽວ ຢາດນາໍ້ ຄາ້ ງ ໝ້ເໍ ຂາົໍ້ ໝແໍ້ ກງລງີ (ໃບຈບັ ແມງ) ກະບອງເພດັ ຂາ່ ນາງກວັກ 26

1. ການລາລຽງນາໍ້ ແລະ ທາດອາຫານໃນພດື 1.1 ການລາລຽງນໍາ້ ນັກຮຽນຈະເຄີຍພົບເຫັນພດໃນກຸ່ມດຽວກັນທ່ີມີຂະໜາດ ແລະ ຄວາມສູງແຕກຕ່າງກັນ ແຕ່ກສາມາດ ລາລຽງນໍ້າ ແລະ ສານອາຫານເພອ່ ໄປໃຊ້ປະໂຫຍດໄດ້. ໂດຍປົກກະຕິແລວ້ ສານລະລາຍພາຍໃນຈຸລັງຂອງຮາກຈະ ມຄີ ວາມເຂມ້ັໍ ຂຸ້ນສູງກວ່າພາຍນອກ ດງັ່ ນ້ໍນັ , ນໍ້າໃນດນິ ກຈະແຜຜ່ າ່ ນເຈຍ້ ຫມຸ້ ຈລຸ ງັ ເຂົ້ໍາສູ່ຈຸລັງຂອງຮາກ. ການລາລຽງ ນໍ້າລະຫວ່າງຈລຸ ງັ ໃນຮາກອາດເກີດຂຶໍນ້ ແບບ ອໂພພລາສ (Alpoplast) ເປນັ ການລາລຽງນ້າໍ ຕາມເຈ້ຍຫມຸ້ ຫຼ ຊ່ອງ ຫວ່າງລະຫວາ່ ງຈລຸ ັງ ແລະ ແບບຊິມພລາສ (Symplast) ເປັນການລາລຽງນ້ໍາຈາກຈຸລັງໜ່ຶງໄປຍງັ ອີກຈຸລງັ ໜ່ຶງຈົນ ເຂ້ໍົາເຖິງທ່ສ່ົງນໍ້າ (xylem) ເມ່ອນ້ໍາເຂໍ້ົາໄປຮອດໄຊເລມແລ້ວກຈະອາໄສແຮງດູດຈາກການຄາຍນໍ້າເພ່ອລາລຽງນໍ້າ ຂຶໍນ້ ສູ່ພາກສ່ວນເທິງ ການລາລຽງນ້າໍ ໃນໄຊເລມຈະເກີດຂຶໍ້ນໄດ້ດີກຕ່ເມ່ອນໍ້າໃນໄຊເລມມີຕ່ເນອ່ ງກັນບ່ຂາດສາຍ ດັ່ງ ນໍ້ັນ, ຈຶ່ງຈາເປັນຕ້ອງມີແຮງຢດໜຽວລະຫວ່າງໂມເລກຸນນໍ້ານາກັນເອໍ້ີນວ່າ: Cohesion ແລະ ແຮງຢກໜຽວ ລະຫວ່າງໂມເລກຸນຂອງນາໍ້ ກບັ ເຈຍ້ ຫມຸ້ ຈລຸ ງັ ຂອງທ່ໄຊເລມ ເອີນ້ໍ ວ່າ: Adhession. ຫາກແຮງດຶງດູດການຄາຍນ້ໍາແຮງກວ່າ Cohesion ຈະພາໃຫ້ເກີດສາຍນ້ໍາບ່ຕ່ເນ່ອງເກີດຟອງອາກາດຂຶ້ໍນ ເຊິ່ງຈະຂັດຂວາງການຄາຍນໍ້າ ແນວໃດກຕາມໃນກລະນີທ່ີພດບ່ມີການຄາຍນ້ໍາ ນ້ໍາຍັງຄົງເຄ່ອນເຂ້ົໍາສູ່ທ່ນ້ໍາ ແລະ ການລາລຽງກຈະເກີດຂຶໍ້ນໂດຍອາໄສແຮງດັນຂອງຮາກ (Root pressure) ເຊິ່ງຈະດັນນໍ້າຂຶໍ້ນໄປບີບອັດຟອງ ອາກາດທ່ີເກດີ ຂ້ໍນເນອ່ ງຈາກແຮງດງຶ ຈາກການຄາຍນໍ້າທ່ຫີ າຍໄປ (ຢດຸ ). ໃນພາວະ ຫຼ ສະພາບທ່ີພດຢຸດການຄາຍນໍ້າ ຫາກນ້ໍາໃນດິນພຽງພ ຈະເຮັດໃຫ້ພດບາງຊະນິດເກີດ Guttation ເປັນປາກົດການທ່ີນໍ້າມີລັກສະນະເປັນຢອດໄຫຼອອກທາງປາຍສຸດຂອງທ່ໄຊເລມໃນບລິເວນຂອບໃບ ຫຼ ປາຍໃນ ດັ່ງນໍັ້ນ, ຈ່ຶງມັກພົບເຫນັ ຢອດນາໍ້ ດ່ັງກ່າວເລ້ໍອຍໆເຊ່ນັ : ໃບຫຍາ້ , ໃບບອນ... 1.2 ການລາລຽງເກືອແຮ່ຈານ ໃນຮ່າງກາຍຂອງພດປະກອບດ້ວຍທາດ C, H ແລະ O ໃນປະລິມານ 96% ແລະ ເກອແຮ່ອີກ ອ່ນອີກ 4%. ເກອແຮ່ເປັນອງົ ປະກອບໃນສານອາຫານຂອງພດເຊິ່ງມີຄວາມຈາເປັນຕ່ການຈະເລີນເຕີບໂຕຂອງພດເຊິ່ງແບ່ງ ອອກເປັນ 2 ຈາພວກຄ: ແຮ່ທາດຫກັຼ ຫຼ ຕອ້ ງການໃນປະລິມານຫາຼ ຍມີ: N, P, K, Ca, Mg ແລະ S ແລະ ແຮ່ ທາດທ່ີຕ້ອງການໃນປະລມິ ານໜ້ອຍມີ: B, Fe, Cu, Zn, Mn, Mo, Cl.. ໃນພດນອກຈາກຈະລາລຽງນ້ໍາຜ່ານຊໍ້ັນຄເທັກຂອງຮາກເຂໍ້ົາສູ່ທ່ສ່ົງໜ້ໍາແລ້ວຍັງລາລຽງແຮ່ທາດຕ່າງໆທີ່ພດ ນາໄປໃຊ້ໃນຂະບວນການດາລົງຊີວິດ. ການລາລຽງເກອແຮ່ຈະຊັບຊ້ອນຫຼາຍກວ່າການລາລຽງນ້ໍາເພາະເຈ້ຍຫຸ້ມຈຸ ລງັ ຈະບ່ອະນຍຸ າດໃຫທ້ າດຜ່ານເຂໍ້ົາ-ອອກຈລຸ ັງຢ່າງເສລີ. ການລາລຽງກເກອແຮ່ໃນພດມີຢູ່ 2 ແບບ ຫຼ ວທິ ີຄ: 1) ການລາລຽງແບບບ່ໃຊ້ພະລງັ ງານ (Passive transport) ໂດຍສານອາຫານ ຫຼ ແຮ່ທາດຈະ 2) ຖກລາລຽງຈາກບ່ອນທ່ີມີຄວາມເຂ້ັໍມຂຸ້ນສູງໄປຫາບ່ອນທ່ີມີຄວາມເຂັໍ້ມຂຸ້ນຕ່າເຊ່ັນ: ການແພ່ກະຈ່າຍ (Diffusion) ແລະ ການຊມຕອງ (Osmosis) ເປັນຕ້ນໍົ . 3) ການລາລຽງແບບໃຊພ້ ະລັງງານ (Active transport) ເປນັ ຂະບວນການລາລຽງ ຫຼ ຂົນສງົ່ ທາດຜ່ານ ເຈ້ຍຫມຸ້ ຈຸລງັ ຈາກບລິເວນທ່ມີ ີຄວາມເຂໍ້ັມຂຸ້ນຕ່າໄປຫາບອ່ ນທ່ີມີຄວາມເຂໍັ້ມຂ້ນຸ ສູງໂດຍອາໄສພະລັງງານ. 1.3 ການລາລຽງສານອາຫານ ສານອາຫານຂອງພດທີ່ນາໃຊ້ໃນການດາລົງຊີວິດໄດ້ມາຈາກຂະບວນການສັງເຄາະແສງເຊິ່ງເກີດຂຶ້ໍນຢູ່ ພາກສ່ວນໃບແລ້ວລາລຽງໄປຍັງສວ່ ນຕາ່ ງໆເຊນ່ັ : ລາຕ້ໍົນ ແລະ ຮາກ ມັກສະສມົ ໃນຮູບທາດນ້ໍາຕານ ສະນັ້ໍນ, ຮາກ ໃນດນິ ທີ່ບ່ສັງເຄາະແສງແຕ່ສະສົມທາດແປ້ງ (Starch) ໄວ້ເຊ່ນັ : ຫົວມັ່ນເພົາ, ມ່ັນຕນ້ໍົ ຕໍົ້ນ, ເຜອກ... ສະແດງວ່າ ຕ້ອງມກີ ານລາລຽງນໍາ້ ມາໄວທ້ ່ຮີ າກ. ປີ 1686 Marcell Malpighi ໄດ້ທົດລອງລອກເປອກໄມອ້ ອກໂດຍໃຫ້ຮອຍລອກມີຫວ່າງປະມານ 2 ຊມ. ເມ່ອປ່ອຍໃຫ້ໄມ້ຈະເລີນໃນໄລຍະໜ່ຶງພົບວ່າຮອຍລອກເບໍ້ອງເທິງພ່ອງອອກ ສະແດງວ່າຕ້ອງມີການສະສົມ ສານອາຫານຢບູ່ ອ່ ນດ່ັງກາ່ ວ. 27

ໃນປີ 1930ທ່ານ E. Munch ນັກວິທະຍາສາດ ຊາວເຢຍລະມັນ ອະທິບາຍຂະບວນການລາລຽງ ອາຫານວ່າ: ສ່ວນໜ່ຶງຂອງນ້ໍາຕານທ່ີພດສ້າງຂຶ້ໍນຈາກຂະບວນການສັງເຄາະແສງຂອງພດຈະຖກລາລຽງອອກມາໃນ ໄຊໂທພລາສຊຶມແລວ້ ປ່ຽນເປນັ ນໍາ້ ຕານຊູໂຄລສ ຈາກນໍ້ັນ, ຊູໂຄລສຈະເຄ່ອນຈະເຄອ່ ນຍາ້ ຍອອກຈາກຈຸລງັ ໄປຍັງທ່ ສງ່ົ ອາຫານ ຫຼ ໂຟເອມ (Phloem) ແລ້ວເກດີ ແຮງດັງໃຫທ້ າດນາໍ້ ຕານໄປຕາມທໂ່ ຟເອມ ເພອ່ ໄປສພູ່ າກສ່ວນອ່ນໆ ຫຼ ຂະບວນການເກີດກດິ ຈະກາຕາ່ ງໆພາຍໃນຮ່າງກາຍພດ ຫຼ ອາດຈະເກັບສະສມົ ໄວ້ໃນຮບູ ຂອງທາດອາຫານ 2. ການຄາຍນາ້ໍ ຂອງພດື 2.1 ຄວາມໝາຍ ແລະຄວາມສາຄນັ ຂອງການຄາຍນາ້ໍ ນາ້ໍ ເປນັ ວດັ ຖດຸ ິບທ່ີພດນາໃຊເ້ ຂົ້າໍ ໃນຂະບວນການສັງເຄາະແສງ ເປັນຕວົ ເຂົໍາ້ ຮ່ວມປະຕິກລິ ິຍາຕ່າງໆ ພາຍໃນຮ່າງກາຍ, ປະກອບສ່ວນເຮັດໃຫ້ອະໄວຍະວະຂອງພດມີຄວາມເບັງບານບ່ຮຽວແຫ້ງ. ສະນໍ້ັນ, ຈ່ຶງ ນັບວ່າ ນ້ໍາເປນັ ທາດອະນງົ ຄະທາດທມ່ີ ີຄວາມຈາເປນັ ຕ່ຮາ່ ງກາຍຂອງພດ ແລະ ບນັ ດາສ່ິງທມີ່ ຊີ ວີ ິດອ່ນໆ. ການຄາຍນ້ໍາ ເປັນຂະບວນການປ່ອຍນໍ້າ ຫຼສູນເສຍນ້ໍາຂອງພດ ຫັຼງຈາກທີ່ພດດູດຊມ ແລະລາລຽງນ້ໍາໄປສູ່ ພາກສ່ວນຕ່າງໆ. ໃນຂະບວນການສັງເຄາະແສງພດຈະໃຊ້ນໍາ້ ໃນປະລິມານ 1-2% ສ່ວນທີ່ເຫອຼ 98-99% ແມ່ນ ຈະຄາຍອອກສູ່ພາຍນອກ. ໃນການຄາຍນໍ້ານໍີ້ 90% ແມ່ນຈະຖກປ່ອຍອອກມາທາງຈຸລັງປ່ອງອາກາດທ່ີຢູ່ ພາກສ່ວນເນ້ໍອໃບ ແລະເຫຼອນໍັ້ນ ແມ່ນຈະຄາຍອອກຜ່ານຮອຍແຕກ, ກິ່ງກ້ານ, ຮາກ, ດອກ ຫຼໝາກຂອງພດບາງ ຊະນິດ. ປົກກະຕິຮາ່ ງກາຍພດຈະດູດນ້ໍາຢູ່ຕະຫຼອດເວລາ. ດ່ັງນັໍ້ນ, ນາໍ້ ຈະເຂາໍ້ົ ສູຮ່ າກຂອງພດເປນັ ຈານວນຫວຼ ງຫຼາຍ ຈຶ່ງເປັນສາເຫດເຮັດໃຫ້ເກີດແຮງດັນທາດແຫຼວໂດຍຜ່ານທ່ລາລຽງນໍ້າ (Xylem) ຂໍນ້ຶ ສູ່ ລາຕົໍ້ນ ແລະໃບແລະຄາຍ ອອກໃນຈລຸ ງັ ປ່ອງອາກາດໃນລກັ ສະນະເປັນຢອດນ້ໍານ້ອຍໆ. ການຄາຍນໍາ້ ຂອງພດຈະເກີດຂຶ້ໍນທັງກັບພດທ່ຢີ ູ່ພໍ້ນນ້ໍາ ແລະ ເທງິ ບກົ ເຊງິ່ ການຄາຍນາ້ໍ ນ້ີໍມຄີ ວາມສ າຄນັ ຕ່ພດໃນ ຫຼາຍຢ່າງເຊ່ນັ : - ຄວບຄຸມການເຄອ່ ນທີ່ຂອງນາ້ໍ ໃນພດ. ບ່ເຮດັ ໃຫນ້ າ້ໍ ໝດົ ໄປ. - ຄວບຄຸມການລາລຽງແຮ່ທາດ ແລະສານອາຫານ. - ຊວ່ ຍຄວບຄຸມອນຸ ຫະພມູ . - ຊ່ວຍໃຫ້ຈລຸ ງັ ມີຄວາມຊຸມ່ ຢູຕ່ ະຫຼອດ. 2.2 ປະເພດຂອງການຄາຍນ້າໍ ໂດຍທົ່ ວໄປແລ້ວນໍ້າທີ່ ຖ ກ ພດດູດເອົາໄປຈະຄາຍອອກ ມ າໃນພາວະອາຍນ້ໍາ ແລະ ພາວະຢາດນໍ້າ (Guttation) ແຕອ່ ງີ ໃສ່ລັກສະນະຂອງການແຜເ່ ປັນສວ່ ນໃຫຍ່ກນ່ ຄາຍນ ້າໍ ຈະມີ 3 ຮູບແບບຄ: ❖ ການຄາຍນາ້ໍ ທກ່ີ າຈດັ ນາ້ໍ ອອກມາຈາກໃບ ເຊງ່ິ ມີຢ່ຕູ າມເນອ້ໍ ໃບເປນັ ການຄາຍນ້າໍ ປະລມິ ານຫາຼ ຍ. ❖ ການຄາຍນ້າໍ ທກ່ີ າຈັດນາໍ້ ອອກມາທາງເນ້ອໍ ໃບຜາ່ ນທາດກຕິ ນິ ເປັນການຄາຍນໍາ້ ໃນປະລມິ ານໜອ້ ຍ. ❖ ການຄາຍນໍາ້ ອອກທາງຮອຍແຕກແຫງ້ . 2.3 ປັດໄຈທີິ່ມຜີ ົນຕ່ິການຄາຍນໍາ້ ຂອງພືດ ກ. ແສງສະຫວ່າງ: ພດຈະນາເອົານາ້ໍ ໄປໃຊໃ້ ນການສັງເຄາະແສງ. ຂ. ອຸນຫະພມູ : ມີຜົນເຮັດໃຫນ້ ໍາ້ ລະເຫີຍອາຍໄດ້ງ່າຍ ແລະໄວຂນຶໍ້ . ຄ. ຄວາມຊ່ມຸ : ມຄີ ວາມກ່ຽວຂ້ອງກັບການເປດີ -ປິດ ຂອງຈລຸ ງັ ປ່ອງອາກາດ. ງ. ລມົ : ເປັນຕົວພັດເອົາອາຍນໍ້າທີ່ຖກຄາຍອອກມາເຊິ່ງເປນັ ຜນົ ເຮັດໃຫ້ພດຄາຍນ້າໍ ເລ້ໍອຍໆ. ແຕ່ຖ້າມລີ ົມແຮງ ເກີນໄປພດຈະປດິ ປອ່ ງອາກາດເພອ່ ຫຼຸດອດັ ຕາການສູນເສຍນໍາ້ . ຈ. ປະລິມານຂອງນ້ໍາໃນດນິ : ຖ້ານໍ້າໃນດນິ ພຽງພການລາລຽງນໍາ້ ກຈະຫຼາຍ ແຕ່ຖ້ານາໍ້ ໃນດິນໜ້ອຍການຄາຍນ້ໍາ ກຈະຫຼຸດລົງ ເພາະເມ່ອດິນແຫ້ງກບ່ມີນໍ້າທີ່ຈະລາລຽງໄປຫາໃບ. ດັ່ງນໍັ້ນ, ໃບຈຶ່ງຄາຍນໍ້າຕາມຄວາມສາມາດດູດ ນໍ້າຂອງຮາກ. ສ. ຄວາມກດົ ດນັ ອາກາດ: ຄວາມກົດດນັ ສງູ ພດຈະຄາຍນ້ໍາໜອ້ ຍ ຖ້າຄວາມກດົ ດນັ ຕ່າຈະຄາຍນາ້ໍ ຫາຼ ຍ. 28

ຊ. ລກັ ສະນະ ແລະໂຄງສ້າງຂອງໃບ: ຄວາມໜາແໜນ້ ຂອງຈລຸ ງັ ປ່ອງອາກາດ, ຮູບຮ່າງຂອງໃບ. 3. ການສັງເຄາະແສງຂອງພືດ ການສັງເຄາະແສງເປັນຂະບວນການຂັ້ໍນຕ້ົໍນທີ່ພດສີຂຽວນາພະລັງງານຈາກແສງຕາເວັນມາສັງເຄາະເປັນ ພະລັງງານເຄມີໃນຮູບແບບຂອງສານອາຫານ ຈາກວັດຖຸດິບຄ ຄາຣ໌ບອນດີອອກໄຊດ໌ (CO2) ແລະ ນ້ໍາ (H2O) ມ າສ້ າງເປັ ນ ທ າດ ຄ າຣ໌ ໂບ ໄຮ ເດ ຣ ຕ໌ (Carbohydrate) ໂດ ຍ ມີ ເມັ ດ ສີ ຂ ຽ ວ ສ ະຫ ວ່ າງ ຫຼ ຄ ລ ໂຣ ຟີ ລ (Chlorophyll) ແລະ ແມ່ແປ້ງ (Enzyme) ເຂົໍ້າຮ່ວມ. ຜົນຜະລິດທີ່ໄດ້ຈາກການສັງເຄາະແສງນອກຈາກຈະ ເປນັ ທາດຄາຣໂ໌ ບໄຮເດຣຕແ໌ ລວ້ ຍັງຜະລິດ ອອກຊເີ ຈນ (O2) ຂຶໍ້ນມາອກີ . ສາ ນອ າຫ ານ ທີ່ ໄ ດ້ ຈ າກ ຂ ະ ບ ວນ ກ າ ນ ສັ ງ ເຄ າະ ແ ສ ງຂ ອ ງພ ດ ນ ອ ກ ຈ າ ກ ຈ ະ ເປັ ນ ອ າຫ ານ ໃ ຫ້ ຜູ້ ຜ ະ ລິ ດ ເອ ງ (Autotroph) ແລ້ວຍັງຕອບສະໜອງອາຫານໃຫ້ແກ່ບັນດາສ່ິງທີ່ມີຊີວິດອ່ນທ່ີບ່ສາມາດສ້າງອາຫານດ້ວຍເອງໄດ້ (Heterotroph) ເຊ່ນັ : ສັດທຸກຊະນິດ ນັບທັງມະນດຸ ເຮົານາ. ນອກຈາກໃຊເ້ ປັນອາຫານມະນຸດເຮົາຍັງໃຊ້ປະໂຫ ຍາຈາກພດໃນດາ້ ນອ່ນໆອີກຢ່າງຫວຼ ງຫຼາຍ. ຜົນຜະລິດຂ້າງຄຽງຂອງການສັງເຄາະແສງຄ O2 ເຊ່ິງເປັນທາດທີ່ຈາເປັນຕ່ສິ່ງທີ່ມີຊີວິດເກອບທຸກຊະນິດເຂໍ້ົາ ໃນຂະບວນການຫາຍໃຈ ແລະການເຜົາໄໝ້ສານອາຫານເພ່ອໃຫ້ໄດ້ພະລັງງານໃນການດາລົງຊີວິດ ແລະ ການເຄ່ອນໄຫວກິດຈະກາຕ່າງໆ. ຈາກການຄ້ໍົນຄວ້າພົບວ່າຖ້າບ່ມີການສັງເຄາະແສງຂອງພດແລ້ວອອກຊີເຈນ (O2) ທ່ມີ ຢີ ູ່ໃນບັນຍາກາດໃນປະລມິ ານ 21% ນ້ີໍຈະຖກສິ່ງທີມ່ ຊີ ີວດິ ນາໃຊໝ້ ົດພາຍໃນເວລາພຽງ 2000 ປີ. ດັ່ງນັ້ໍນ, ຂະບວນການສັງເຄາະແສງນອກຈາກຈະສ້າງອາຫານແລ້ວຍັງຮັກສາຄວາມສົມດູນຂອງອາກາດ, ໃຫ້ O2 ມີປະລິມານຄົງທ່ີ ແລະ ຮັກສາລະດັບ CO2 ໃນບັນຍາກາດບ່ໃຫ້ສູງຂໍຶ້ນຈົນເປັນອັນຕະລາຍຕ່ສັດ ແລະ ມະນຸດ. ແສງ 6CO2 + 12H2O C6H12O6 + 6O2 + 6H2O ຄລໂຣຟີລ 29

ບດົ ທີ 4 ການແລກປຽ່ ນທາດຂອງສດັ 1. ການຍ່ອຍອາຫານຂອງສດັ (Animal Digestion) ສງິ່ ທມີ່ ີຊວີ ິດຕອ້ ງການພະລັງງານໃນການດາລງົ ຊີວດິ ຈ່ຶງຕ້ອງມຂີ ະບວນການນາທາດອົກຊແີ ຊນໄປເຜົາ ໄໝ້ ທາດອາຫານໃຫໄ້ ດພ້ ະລັງງານ. ພະລັງງານທີ່ໄດຖ້ ກມາໃຊ້ໃນກິດຈະກາຕາ່ ງໆເຊ່ັນ: ການເຄ່ອນໄຫວ, ການສບພັນ, ການຍອ່ ຍອາຫານ, ການຈະເລີນເຕີບໂຕ ແລະ ລວມເຖງິ ການສັງເຄາະທາດຈລຸ ັງໃໝ່. ອາຫານຊະນິດຕ່າງໆທ່ີສັດກິນເຂົໍ້າໄປບ່ສາມາດເຂ້ົໍາໄປເຖິງຈຸລັງໄດ້ທັງໝົດໂລດ ຍ້ອນວ່າອາຫານຈານວນ ໜ່ຶງມີໂມເລກູນໃຫຍ່ (ໂປຣຕິນ, ນໍ້າຕານ, ລີປິດ). ສະນັ້ໍນ, ກ່ອນທີ່ອາຫານໂມເລກູນໃຫຍ່ຈະເຂໍ້ົາຮອດຈຸລັງ ຈາເປັນຕ້ອງໄປປ່ຽນແປງໂມເລກນູ ໃຫ້ມີຂະໜາດນ້ອຍລົງເປັນອາມີໂນອາຊິດ, ກລີເຊໂຣລ ແລະ ນໍ້າຕານໂມເລກຸນ ດຽວ. ຂະບວວນນການຜັນປ່ຽນທາດເຫ່ຼົານໍ້ີຈະຕ້ອງອາໄສກົນໄກທາງຟີຊິກ ແລະ ເຄມີເຂ້ໍົາມາຊ່ວຍ. ກົນໄກທາງ ດ້ານຟີຊິກເຊ່ັນ: ການຍາ, ການບົດ, ການຂົນສົ່ງ, ການດູດຊຶມ... ແລະ ກົນໄກທາງເຄມີເຊ່ັນ: ແມແປ້ງຍ່ອຍ ອາຫານ (Digestive Enzyme). ແຕ່ກມີສານອາຫານບາງຊະນິດທີ່ບ່ຈາເປັນຕ້ອງຍ່ອຍເປັນຕົນແມ່ນ: ນໍ້າ, ແຮ່ ທາດ, ວິຕາມິນ ເຊງິ່ ພຽງແຕລ່ ະລາຍແລວ້ ກສາມາດຜາ່ ນເຂ້ົໍາສ່ເູ ລອດເພອ່ ໄປຫາທກຸ ພາກສ່ວນຂອງຮ່າງກາຍເລີຍ. ການຍ່ອຍອາຫານຂອງສັດຊະນິດຕ່າງໆຈະແຕກຕ່ງກັນ ຂໍ້ຶນກັບໂຄງສ້າງຂອງທາງເດີນອາຫານ (ອະໄວຍະວະ ຍອ່ ຍອາຫານ) ແລະ ຂະບວນການຍອ່ ຍອາຫານ ເຊິ່ງມນັ ມກີ ານພວົ ພັນກັນກັບລກັ ສະນະຕ່າງໆຂອງອາຫານທສ່ີ ິ່ງທີ່ ມຊີ ວີ ິດກນິ ເຂໍ້ົາໄປ. 1.1. ທາງເດີນອາຫານແບບບສິ່ ມົ ບູນ (Incomplete digestive tract) ທາງເດນີ ອາຫານທີ່ບ່ສົມຢເູ່ ກດີ ຂຶນໍ້ ຢນູ່ າສັດຂ້ໍັນຕາ່ ທີ່ມີອະໄວຍະວະຍ່ຍອາຫານທີ່ງ່າຍດາຍເຊັ່ນ: ກ. ໂປຣໂຕຊົວ ຫື ປະຖົມມະສັດ (Protozoa) ຕົວແທນໄດ້ແກ່: ອາມີບາ (Ameba) ເປັນຮ່າງກາຍຈຸລັງ ດຽວທີ່ມີທາດຈລຸ ັງ (Protoplast) ໄຫຼໄດ້ ສາມາດເຮັດໃຫ້ຮູບຮ່າງປ່ຽນແປງຕະຫອຼ ດເວລາ ແລະ ມີລັກສະນະທ່ີ ຄ້າຍຄແຂນທຽມ (Pseudopodia). ຖ້າມີອາຫານມາໃກ້ແຂນທຽມ ແຂນທຽມຈະໄຫຼໄປອ້ອມຮອບເອົາ ອາຫານແລ້ວກໂອບກນອາຫານ (Phagocytosis or endocytosis) ເມ່ອອາຫານເຂ້ົໍາເຖິງທາດຈຸລັງຈະເກີດ ເປັນເມັດເປ່ົາອາຫານ (Vacuole) ທີ່ເປັນໂຄງສ້າງຊົ່ວຄາວ ຈາກນໍ້ັນຈະມີການຍ່ອຍອາຫານພາຍໃນເມັດເປ່ົາ ອາຫານທ່ີຖກຍ່ອຍຈະເຄ່ອນອອກຈາກເມັດເປ່ົາເຂໍ້ົາສູ່ທາດຈຸລັງ. ສ່ວນກາກອາຫານຈະຍັງຄົງຢູ່ໃນເມັດເປົ່າ ແລະ ຖກຖ່າຍເທອອກນອກຈຸລງັ ໂດຍການບີບຕົວຂອງຈລຸ ັງເອໍນ້ີ ວາ່ ການຄາຍກາກອາຫານ (Exocytosis). ຂ. ປາຣາມີຊຽມ (Paramecium) ມີໂຄງສ້າງຖາວອນເຮັດໜ້າທີກ່ ່ຽວກັບການກິນ ແລະ ການຍ່ອຍອາຫານ. ມີຊອ່ ງປາກ (Oral groove) ທ່ີມລີ ັກສະນະເປນັ ຊ່ອງມຂີ ນົ (Cilia) ກະແສນ ໍາ້ ໂບກພກັ ຂນົ ລອຍໄປມາ ແລະ ພດັ ອາຫານເຂ້ໍົາຊອ່ ງປາກ ຕ່ຈາກຊ່ອງປາກມໄີ ຊໂຕຟາຣິງ (Cytopharynx or gullet) ເປັນທ່ ນາອາຫານເຂໍ້ົາສູ່ທາດຈຸລັງ ແລະ ເກີດເປັນເມັດເປ່ົາອາຫານ ບາງເທ່ອເອີໍ້ນວ່າ ຟາໂກໂຊມ (Phagochome) ສ່ວນນີໍ້ຈະເຊ່ອມຕ່ກັບລໂີ ຊໂຊມ (Lysosome) ໃນລີໂຊໂຊມມນີ ້ໍາຍ່ອຍ (Hydrolytic enzyme) ອາຫານທ່ີ ຖກຍ່ອຍຈະເຄ່ອນເຂ້ົໍາສູ່ທາດຈຸລັງ ເຫຼອກາກອາຫານຢູ່ໃນເມັດເປ່ົາຈະເຄ່ອນທ່ີໄປຍັງສ່ວນທ້າຍ ຫຼ ຊ່ອງທະວານ (Anal pore) ແ/ລະ ມີການບີບຕົວຂອງເມັດເປົ່າໃຫ້ກາກອາຫານອອກໂດຍຂະບວນການຄາຍກາກອາຫານ (Exocytosis). 30

ຄ. ສັດຟອງນໍ້າ (Porifera) ຕົວແທນໄດ້ແກ່: ສັດຟອງນ້ໍາແກ້ວ, ສັດຟອງນໍາ້ ຫີນປນູ ແລະ ສັດຟອງນາໍ້ ຈດ. ເປັນສັດພະຫຸຈລຸ ງັ ປະກອບ ດ້ວຍກຸ່ມຈຸລັງທີ່ຢຮູ່ ວ່ ມກນັ , ບ່ມຊີ ນັໍ້ ແພຈຸລງັ ທີ່ແທ້ຈິງ ແຕ່ມກີ ານລຽງຂອງຈລຸ ັງເກີດເກດີ ເປນັ ໂຄງສ້າງທ່ມີ ີຊ່ອງລ່ວງ ພາຍໃນມີທາງໃຫ້ນ້ໍາເຂົາ້ໍ ແລະ ອອກໄດ້. ມີຈຸລັງຈານວນໜ່ຶງລຽງຕົວເປັນແຖວຢູ່ຜິວດ້ານໃນຂອງຊອ່ ງເປັນຈຸລັງທ່ີ ມລີ ກັ ສະນະພິເສດ ມີຫາງລອຍຖ້າຈັບອາຫານທີ່ມາກັບນ້າໍ ແລະ ຍອ່ ຍອາຫານພາຍໃນຈຸລັງ (Coenocytes). ງ. ສັດໄສ້ຖົງ (Cnidaria or Coelenterata ) ພວກ Coelenterates ເຊ່ັນ: ປາກະລງັ , ໄຮດຣາ, ດອກ ໄມ້ທະເລ, ຫອຍເໝ້ັໍນ, ແມວຍຸ້ມຫວະ. ສັດທ່ີມີຮ່າງກາຍເປັນຖົງມຊີ ່ອງກາງລາຕວົ (Center Cavity) ເຮັດໜ້າ ທ່ີເປັນທາງເດນີ ອາຫານ ແລະ ເປັນທັງປາກ ຮູທະວານໄປພ້ອມໆກັນ ເພາະມີທາງເປີດທາງດຽວ. ບລິເວນໜວດມີ ເຂັມພິດຝັງຢູ່ພາຍໃນຢ່າງຫຼວງຫຼາຍ ເມ່ອເຫຍ່ອເຂ້ໍົາມາໃກ້ໜວດຈະປ່ອຍສານພິດໃສ່ ເຮັດໃຫ້ເຫຍ່ອຢຸດເຄ່ອນ ໄຫວ ຈາກນ້ັນໍ , ໜວດຈະໂອບເຫຍ່ອ ແລະ ດັນເຂ້ໍົາປາກ ເຂົໍ້າສູ່ທາງເດີນອາຫານ ແພຈຸລັງຊໍ້ັນໃນຈະປ່ອຍນາໍ້ ຍ່ອຍ ອອກມາຍ່ອຍອາຫານເປັນການຍອ່ ຍນອກຈຸລັງ (ການຍ່ອຍບ່ສົມບູນ) ຈາກນັໍ້ນຈຸລັງຊ້ໍັນໃນຈະດດູ ເອົາສານອາຫານ ແລະ ດູດຊຶມໄປລຽງຈຸລງັ ຕ່າງໆ. ອາຫານທບ່ີ ຖ່ ກຍ່ອຍຈະຖກຂັລຖ່າຍອອກມາທາງຊ່ອງປາກ. ຈ. ການຍ່ອຍອາຫານຂອງພວກບມ່ ໂີ ຜ້ງຮ່າງກາຍ (ຂໍີ້ກະເດອນແປ) ຕົວແທນທ່ີສາຄັນໄດ້ແກ່: ພານາເຣຍ, ແມ່ທ້ອງແປ, ໃບໄມ້ໃນຕັບ... ການຍ່ອຍອາຫານຈະເປັນແບບບ່ ສມົ ບູນ ດ້ານທ້ອງຈະມີຊ່ອງເປີດຂອງທາງເດີນອາຫານ, ມີປາກຢູ່ດ້ານທ້ອງເຄ່ິງກາງຂອງລາຕົວເປີດເຂ້ໍົາສູ່ຄຫອຍທີ່ ຢນອອກນອກຮ່າງກາຍເພ່ອນາເຫ່ອເຂໍົ້າສູ່ລາໄສ້. ອາຫານຈະຍ່ອຍນອກຈຸລັງ ແລະ ຖກໂອບກນໂດຍຈຸລັງລາໄສ້ ກາກອາຫານຈະຖກຂບັ ຖາ່ ຍອອກທາງປາກ. ແມ່ທ້ອງແປ ຈະເປັນກາຝາກຢູ່ໃນທາງເດີນອາຫານຂອງເຈ້ົໍາກາຝາກ ແລະ ມີປາກດູດທາດອາຫານຈາກກະແສ ເລອດຂອງເຈໍາ້ົ ກາຝາກໄດ້ ມັນຈຶ່ງບຈ່ າເປັນຕ້ອງມີທາງເດນີ ອາຫານ. ສ. ທາງເດີນອາຫານຂອງສັດທ່ມີ ທີ ່ລາໄສ້ (ແມງໄມ້, ຂກ້ໍີ ະເດອນກົມ-ປ້ອງ, ສັດອ່ອນແຫຼວ) ການຍ່ອຍອາຫານເກີດຂ້ນຶໍ ຢູ່ໃນທ່ລະລາຍອາຫານໂດຍມຕີ ່ອມນາໍ້ ຍອ່ ຍທ່ີປອ່ ຍແມ່ແປງ້ (ເອນໄຊດ໌) ຊ່ວຍ ໃນການຍ່ອຍ (ຕ່ອມນໍ້າລາຍ, ຕ່ອມລາໄສ້...) ເຊ່ິງພວກມັນກິນອາຫານຜ່ານທາງຊ່ອງປາກ ແລະ ຂັບຖ່າຍອອກ ທາງຮທູ ະວານ. 1.2. ທາງເດີນອາຫານແບບສມົ ບນູ (Complete digestive tract) ເປນັ ທາງເດີນອາຫານທ່ີມີຊ່ອງເປີດ 2 ຊອ່ ງ (two opening) ຄ: ປາກເປັນທາງເຂົ້ໍາຂອງອາຫານ ແລະ ທະວານເປນັ ທາງອອກຂອງອາຫານເຊ່ນັ : ການຍ່ອຍອາຫານຂອງປາ, ສັດເຄິ່ງບົກເຄິງ່ ນໍ້າ, ສັດເລອຄານ , ສັດປີກ ແລະ ສັດລຽ້ ງລູກດວ້ ຍນາໍ້ ນມົ . ທາງເດນີ ອາຫານຂອງຄົນ 31

2. ການຫາຍໃຈຂອງສັດ ການຫາຍໃຈໝາຍເຖິງຂະບວນການເຜົາໄໝ້ສານອາຫານຂອງສິງ່ ທມີ່ ຊີ ີວດິ ເພອ່ ນາເອົາພະລັງງານທີໃ່ ຊໃ້ ນການ ດາລົງຊີວິດ. ການຫາຍໃຈໄດ້ຜ່ານຂະບວນການປະຕິກິລິຍາທາງເຄມີທີ່ເກີດຂຶໍ້ນໃນລະດັບຈຸລັງ ຫຼ ເມຕາບລິຊ (Metabolism) ເພ່ອສ້າງພະລງັ ງານ ແລະ ປ່ອຍທາດເສດເຫອຼ ອອກໃນຮູບແບບຕ່າງໆ. ການຫາຍໃຈເກີດຂ້ນໍຶ ທັງລະດບັ ຮ່າງກາຍ ແລະ ລະດບັ ຈຸລັງ. ຂະບວນການສະຫຼາຍ (Oxidation) ສານອາຫານ ເປັນການຜັນປຽ່ ນທາດນາ້ໍ ຕານດ້ວຍການກະທົບຂອງແມ່ ແປ້ງໂດຍຜ່ານຂະບວນການເກີດປະຕິກິລິຍາເຄມີທ່ີສັບສົນ ໃນທ່ີສຸດກລູໂກສ ຈະຖກແຍກອອກເປັນ CO2, H2O ແລະປດົ ປອ່ ຍພະລງັ ງານອອກມາໃນຮບູ ແບບ ATP ດັງ່ ສມົ ຜນົ ລຸ່ມນໍີ້: C6H12O6 + 6O2 6CO2 + 6H2O + Energy ໝາຍເຫດ: ການເຜາົ ໄໝ້ 1 ຄ້ງັໍ ຈະໄດ້ພະລັງງານທງັ ໝດົ 36 ATP 2.1. ປະເພດຂອງການຫາຍໃຈ ການຫາຍໃຈຂອງສດັ ແບງ່ ອອກເປັນ 2 ປະເພດຄ: - ການຫາຍໃຈແບບບ່ໃຊອ້ ອກຊີເຈນ (Anaerobic respiration) - ການຫາຍໃຈແບບໃຊອ້ ອກຊເີ ຈນ (Aerobic respiration) 1) ການຫາຍໃຈແບບບໃ່ ຊ້ອອກຊເີ ຈນ (Anaerobic respiration) ເປນັ ລະບົບການຫາຍໃຈຂອງສິ່ງທມ່ີ ີຊວີ ິດຂະໜາກນ້ອຍບາງຊະນິດເຊັ່ນ: ແບັກທິເຣຍບາງຊະນິດ. ການ ຫາຍໃຈແບບບ່ໃຊ້ອອກຊີເຈນຈະກ່ໃຫ້ເກີດພະລັງງານທີ່ໜ້ອຍກວ່າ. ຂະບວນການທີ່ເກີດການຫາຍໃຈແບບນ້ີໍ ໄດ້ແກຂ່ ະບວນການໝັກ ແລະ ໃນຮ່າງກາຍຂອງຄົນເຮາົ . ເກີດຫາຍໃຈແບບບ່ໃຊ້ O2 ທ່ີເກີດໃນຮ່າງກາຍຂອງຄົນຈະເກີດໃນກລະນີທ່ີຈາເປັນ (ບາງຄໍັ້ງຄາວ) ທ່ີ ກ້າມລາຍເຊ່ັນ: ໃນເວລາອອກແຮງງານທີ່ຕ້ອງໃສ່ພະລັງງານສູງ ຮ່າງກາຍຈະສູນເສຍພະລັງງານຫຼາຍ ສະນໍ້ັນ, ມັນ ຈ່ຶງດຶງເອົາພະລັງງານທ່ີສະສົມຢູ່ໃນກ້າມຊ້ີໍນໃນຮູບແບບຂອງໄກລໂກເຈນ (Glycogen) ໂດຍການກະທົບຂອງ ແມ່ແປ້ງໃຫ້ກາຍເປັນນ້ໍາຕານກລູໂກສ (Glucose) ແລະ ຂ້ັໍນຕ່ໄປຈະຖກເຜົາໄໝ້ ແລະ ແຍກລະລາຍໃຫ້ ກາຍເປນັ ອາຊິດແລກຕກິ ດວ້ ຍວທິ ກີ ານໝັກ. C6H12O6 ເຊອໍ້ ແປ້ງ 2C5H5OH + 2CO2 + Energy 2) ການຫາຍໃຈແບບໃຊອ້ ອກຊີເຈນ (Aerobic respiration) ເປັນການຫາຍໃຈຂອງສິ່ງທີ່ມີຊີວິດທີ່ໃຊ້ອອກຊີເຈນ ເຂ້ົໍາໃນການເຜົາໄໝ້ສານອາຫານເພ່ອໃຫ້ໄດ້ພະລັງງານ ເຊັ່ນ: ສັດບມ່ ີກະດກູ ສນັ ຫັງຼ , ສັດມກີ ະດູກສນັ ຫຼງັ ຊະນດິ ຕາ່ ງໆ. C6H12O6 + 6O2 6CO2 + 6H2O + Energy 2.2. ອະໄວຍະວະການຫາຍໃຈຂອງສັດບາງຈາພວກ 1) ການຫາຍໃຈຜ່ານເຈຍ້ ຫມຸ້ ຈລຸ ັງ ເປັນການຫາຍໃຈຂອງສັດຈາພວກເອກະຈຸລັງເຊນັ່ : ອາມບີ າ, ປາລາມີຊຽມ 2) ການຫາຍໃຈຜ່ານຜວິ ໜງັ ເປັນການຫາຍໃຈໂດຍທີ່ອອກຊີເຈນຊຶມເຂໍ້ົາສູ່ຮ່າງກາຍຜ່ານທາງຜິວໜັງ ແລະ ປ່ອຍກາສ໌ຄາຣ໌ບອນດີ ອອກໄຊອອກຜາ່ ນທາງຜິວໜງັ ເຊນັ່ : ໄຮດຣາ, ຂໍກີ້ ະເດອນຕາ່ ງໆ. 3) ການຫາຍໃຈໂດຍຜ່ານຟັນຟມ ແລະ ຫຼອດລົມ ສັດຢູ່ໃນນ້ໍາສ່ວຫຼາຍຈະຫາຍໃຈດ້ວຍຟັນຟມເຊັ່ນ: ປາ, ກຸ້ງ, ຫອຍ, ປູ... ຟັນຟມເປັນອະໄວຍະວະທ່ີມີ ໂຄງສ້າງພິເສດເພ່ອສະດວກໃນການແລກປ່ຽນທາດອາຍຄຮັບເອົາ O2 ແລະ ປ່ອຍ CO2 ອອກຈາກເສ້ັໍນເລອດ. ສັດຫາຍໃຈດ້ວຍຟັນຟມຈະຮບັ ເອົາ O2 ທີ່ຢູ່ໃນນາ້ໍ . ແມງໄມ້ຊະນດິ ຕ່າງໆຫາຍໃຈດວ້ ຍທຫ່ ຼອດລມົ ທ່ມີ ີຢທູ່ ົ່ວຮາ່ ງກາຍ. 32

4) ສັດຂັໍ້ນສງູ ທີ່ຫາຍໃຈດວ້ ຍປອດ ການຫາຍໃຈໂດຍປອດຈະອາໄສອາກາດພາຍນອກເຂັາໍ້ ໄປສ່ຮູ ່າງກາຍຜ່ານດງັ , ຫຼອດລມົ , ຫອຼ ດປອດ ໄປ ສຖູ່ ົງລົມ. ໃນຖົງລມົ ມີເສ້ໍັນເລອດຝອຍຈານວນຫຼວງຫຼາຍ ເມ່ອ O2 ຈາກປອດເຂໍ້ົາສູ່ເສ້ັໍນເລອດຈະໄປຮ່ວມກັບເຮ ໂມໂກລບິນ ແລ້ວກາຍເປນັ ອອກຊເີ ຮໂມໂກລບນິ ເຮັດໃຫ້ເລອດມີສີແດງສົດເລອດດງ່ັ ກ່າວອອກຈາກປອອດເຂ້ໍົາ ສຫູ່ ວົ ໃຈແລວ້ ສງ່ົ ໄປຍັງພາກສວ່ ນຕາ່ ງໆຂອງຮ່າງກາຍ. ການໝູນວຽນທາດໃນຮ່າງກາຍຂອງສັດໝາຍເຖິງການນາສົ່ງທາດແຫຼວ, ຮໂມນ, ທາດອາຍ ແລະ ສານ ອາຫານໄປຍັງຈຸລັງສ່ວນຕ່າງໆຂອງຮາ່ ງກາຍ ພອ້ ມນໍ້ກີ ນາເອາົ ສ່ິງເສດເຫຼອຈາກການນາໃຊ້ສ່ງົ ອອກນອກຈຸລັງນາອີກ. ການໝນູ ວຽນທາດໃນຮ່າງກາຍຂອງສັດຈະຂໍຶ້ນຢູກ່ ັບຊະນິດ ແລະ ໂຄງສາ້ ງຂອງຮ່າງກາຍໃນລະດັບທີ່ງາ່ ຍດາຍ ແລະ ສບັ ສນົ . ລະບົບການໝູນວຽນທາດໃນຮ່າງກາຍຂອງສັດແບ່ງອອກເປັນ 2 ລະບົບຄ: ລະບົບໝູນວຽນເປີດ ແລະ ລະບົບໝູນວຽນປດິ . 3.1. ລະບບົ ໝູນວຽນເປີດ (Opening circulation) ການໝູນວຽນແບບເປີດໝາຍເຖງິ ການໝູນວຽນເລອດສວ່ ນໃຫຍ່ເກີດຂໍ້ຶນຢູ່ພາຍຊ່ອງຂອງຮ່າງກາຍ ມີ ກລະນີສ່ວນໜ້ອຍຈະຢູ່ໃນເສັໍ້ນເລອດ. ໝາຍຄວາມວ່າ ໂຄງສ້າງຮ່າງກາຍຂອງພວກມັນບ່ສົມບູນ, ບ່ມີເສັ້ນໍ ເລອດ ແລະ ບາງຊະນິດກບມ່ ີຫົວໃຈ ຈະເປນັ ການໝູນວຽນແບບການຊມຶ ຜ່ານແພຈຸລງັ ເຂົາໍ້ -ອອກຈາກຮາ່ ງກາຍເຊ່ັນ: ສັດ ຟອງນໍ້າ, ສັດໄສຖ້ ົງ ເປັນຕນົ . ສດັ ບມ່ ກີ ະກະສນັ ຫຼັງຈາພວກ: ສັດຕນີ ຂ້ໍ, ຂ້ໍກີ ະເດອນແປ, ຂໍ້ີກະເດອນກມົ ຈະມີກົນໄກການໝູນວຽນໂດຍທ່ີ ເລອດອອກຈາກຫົວໃຈໄປຕາມເສັໍ້ນເລອດ ຫຼ ຊຶມຜ່ານສູ່ຊ່ອງຮ່າງກາຍ ແລະ ເກີດມກີ ານແລກປ່ຽນທາດຕ່າງໆຫຼັງ ຈາກນໍ້ັນເລອດຈະໄຫເຼ ຂົາ້ໍ ສູ່ຫວົ ໃຈອກີ . 3.2. ລະບບົ ໝູນວຽນປິດ (Closed circulation) ເປັນລະບບົ ການໝູນວຽນແບບມເີ ສ້ໍັນເລອດເຊ່ອມຕດິ ກນັ ທົວຮ່າງກາຍ.ສະນັນໍ້ ສ່ີງທີ່ມີຊີວິດຈາພວກນ້ີໍຈງຕອ້ ງ ມອີ ະໄວຍະວະພິເສດໃນການໝູນວຽນເລອດ ການໝູນວຽນແບບປດິ ເປນັ ລະບົບຢູ່ໃນສດັ ຂໍັ້ນສູງມຄີ ວາມສາຄັນດັງນໍ້ີ: − ເລອດສາມາດໄປເຖິງອະໄວຍະວະ ແລະ ແພຕາ່ ງໄດ້ໂດຍກງົ . − ບລິມາດຂອງເລອດຄົງທ່.ີ − ສາມາດຄວບຄມຸ ຄວາມໄວຂອງເລອດໄດ້. − ສາມາດຄວບຄມຸ ບລິມາດຂອງເລອດທ່ີໄປສູ່ອະໄວຍະວະຕ່າງໄດ້ໂດຍວິທ່ີການຂະຫຍາຍຕົວ ຫຼ ຫດົ ຕວົ ຂອງເສນັໍ້ ເລອດ. 3. ການປ່ອຍຖ່າຍ ຂະບວນການ Metabolism ມີທັງສ້າງ ແລະ ສະຫຼາຍທາດເຄມີກໃຫ້ເກກີດພະລັງງານ ແລະ ທາດ ປະສົມບາງຢາ່ ງ.ຈາເປນັ ຕ້ອງຂັບຖ່າຍອອກນອກຮ່າງກາຍຄ: CO2 ແລະສິ່ງເສດເຫຼອຈາກທາດປະສົມພວກນີໂຕຣ ແຊນ ເຊ່ນັ ອາໂມນຽມອເູ ຣ,ຢເູ ຣຍ,ອາຊດິ ອູຣກິ ,ເກອຕ່ງໆລວມທັງນໍ້າ ແລະ ຄວາມຮ້ອນ. ການກາຈັດສິ່ງເສດເຫຼອເກີດຈາກຂະບວນການເມຕາໂບລຊິ ອອກຈາກຮ່າງກາຍເອໍ້ີນ ວ່າການຂັບຖ່າຍ,ສັດ ມີວິທກີ ານຂບັ ຖ່າຍສິ່ງເສດເຫຼອຊະນດິ ຕ່າງໆອອກຈາກຮາ່ ງກາຍແຕກຕ່າງກັນໄປສງ່ິ ເສດເຫຼອຢໃູ່ ນຮູບ CO2 ຖາ້ ຂັບ ຖາ່ ຍຕາມລົມຫາຍໃຈ,ສິງ່ ເສດເຫອຼ ພາວະແຂງໃນແມງໄມສ້ ັດເລອຄານຖາ່ ຍອອກພອ້ ມກັບອາຈົມ. • ອະໄວຍະວະປອ່ ຍຖ່າຍຂອງເສດໃນສັດບມ່ິ ກີ ະດູກສນັ ຫງັ ສັດຈຸລງັ ດຽວ ຫຼ ຫຼາຍຈລຸ ັງທມ່ີ ີໂຄງສ້າງຮ່າງກາຍງ່າຍດາຍຄໄຮຣາ,ຟອງນາສາມາດປ່ອຍຖ່າຍຂອງເສດຜາ່ ນ ເຈຍຫຸ້ມຈຸລັງຂອບລາຕົວຖ້າສັດມີໂຄງສ້າງຮ່າງກາຍສັບສົນແມ່ນມີອະໄວຍະວະສາລັບເກັບໂຮມຂອງເສດແລ້ວສົ່ງ ອອກນອກຮາ່ ງກາຍ. 33

ກ. ເມດັ ເປາົິ່ ກະຕນຸ້ ມີໃນໂປຼໂຕຊົວ ເຮັດໜ້າທ່ີລອບລວມຂອງແຫຼວໃນຕົວພ້ອມດ້ວຍຂອງເສດເກີດຈາກ ນີໂຕຣແຊນບ່ອນ ເກັບເປັນຖົງນ້ອຍເມ່ອເຕັມແລ້ວກບີບອອກ.ຈາກນ້ໍັນຈ່ິງຮວບຮວມໃໝ່ອີກ,ບ່ພົບຄອນແທຼກໄທລ໌ແວຄີວໂອລ໌ໃນ ໂປຼໂຕຊວົ ທະເລເພາະຄວາມເຂໍ້ັມຂຸນ້ ໃນຈຸລັງຕາ່ ກ່ວາພາຍນອກດງ່ັ ນ້ັໍນຄວາມເຂັໍ້ມຂຸ້ນຈງຶ່ ບເ່ ກບັ ປະລມິ ານປກົ ກະຕ.ິ ຂ. ຈຸລງັ ເຟມ (Flame cell) ເປັນກຸ່ຈຸລັງຂັບຖ່າຍຂອງຂ້ີໍກະເດອນດິນເຊ່ິງປ່ອຍຖ່າຍນໍ້າອອກທາງກຸ່ມຈຸລັງນໍ້ີສ່ວນຂອງເສດຈາກໄນໂຕຼ ເຈນກກຖ່ ກສ່ົງອອກຜ່ານຜິວໜງັ . ເນ່ອງຈາກຂີ້ໍກະເດອນແປບ່ມຊີ ່ອງວາ່ ງໃນລາຕົວ ແລະ ລະບົບໝູນວຽນເລອດ,ດງ່ັ ນັ້ໍນລະບົບປ່ອຍຖາ່ ຍຈຶ່ງ ປະກອບດ້ວຍທ່ຍາວ 1 ຫຼ 2 ທ່ ແລະ ແຕກແໜງເປັນທ່ນ້ອຍກະຈາຍໄປຕາມແພຈຸລັງຕ່າງໆຂອງຮ່າງກາຍຢູ່ປາຍ ຂອງທນ່ ້ອຍມີຈລຸ ັງເຟຼມເບໍ້ອງໃນຂອງຈລຸ ັງເຟຼມມີຂົນຂະໜາດຍາວໂບກພັດໄປມານ້ໍາ ແລະ ຂອງແຫຼວຈະເຂໍົ້າເຟຼມ ແລະ ຂນົ ບວກພດັ ໃຫອ້ ອກທາງທ່ນອ້ ຍໆເຫາຼົ່ ນັໍນ້ ສູຮ່ ເູ ປີດເຊິ່ງຢູ່ຂາ້ ງລາຕວົ . ຄ. ເນຟຮີເດຍ(Nephridai) ພົບໃນຂກ້ໍີ ະເດອນດິນເຊິ່ງເລີ່ມມີເສ້ໍັນເລອດ,ມີລາຕົວເປັນປ້ອງໆ,ຕາມແຕລ່ ະປ້ອງມີອະໄວຍະວະປ່ອຍຖາ່ ຍ 1 ຄູ່ ແຕ່ລະຄູ່ເຮັດວຽກຢ່າງອດິ ສະຫຼະ ເອ້ີນໍ ອະໄວຍະວະນວີ້ໍ ່າ Nephri-diopore ອີກສນົ້ໍ ນ່ງຶ ມີຂົນ,ສວ່ ນຂົດຂອງ ທ່ມີເສ້ໍັນເລອດຝອຍກ້ຽວຢູ່ ເພອທ່ີຈະດູດເອົານໍ້າ ແລະ ທາດແຫຼວທ່ີມີປະໂຫຍດເຂ້ໍົາເສ້ໍັນເລອດເພ່ອນາໄປໃຊ້ອີກ ແລະ ປ່ອຍທາດປະສມົ ນໂີ ຕຼແຊນອອກຂ້າງນອກຜາ່ ນເນຟຣີດີໂອປ. ງ. ທ່ມິ ັລພກິ ຽມ (Malphighian tubules) ເປັນອະໄວຍະວະປ່ອຍຖ່າຍຂອງພວກແມ້ງໄມ້ມີລັກສະນະນ້ອງໆ ແຊກຢູ່ຕາມລາຕົວ,ມີໜ້າທີດູດຊຶມ ຂອງເສດຈາກນໂີ ຕຼແຊນ,ນ້ໍາຕານ,ອາຊິດອາມີໂນ,ເກອຕາ່ ງເຂົໍ້າສູ່ທ່ມັລພິກຽມເພອ່ ຜ່ານໄປຫາທາງເດນີ ອາຫານ,ໃນ ຂະນະທ່ີຜ່ານທ່ດ່ັງກ່ວາ ນ້ໍາ,ອາຫານຕ່າງໆສາມາດດູດກັບຄນ ແລະ ນາໄປໃຊອີກ.ໂດຍກຸ່ມຈຸລັງເຮັກເຕັລແພດ (Rectal pad) ຢບູ່ ລິເວນລາໄສ້ໃຫ່ຍ.ສວ່ ນໜ່ງຶ ເສດເຫຼອພວກອາຊດິ ຢູລກິ ຖກປອ່ ຍຖ່າຍອອກພອ້ ມກັບອາຈົມ. • ອະໄວຍະວະປ່ອຍຖາ່ ຍຂອງເສດຂອງສັດມີກະດກູ ສນັ ຫັງຼ ມລີ ັກສະນະຄ້າຍຄກັບ ເນຟຣີເດຍ ຄພົວພັນກັບລະບົບໜູນວຽນເລອດແຕກຕາ່ ງຂີ້ໍກະເດອນຄ ອະໄວຍະ ວະຂອງສັດມີກະດູດສັນຫັໍ້ຼງມາລວມຕວົ ຢູ່ບອນດຽວກັນເອໍີ້ນວ່າໝາກໄຂຫັຼງ.ປົກກະຕິສັດມີໄຂ່ຫຼັງ 2 ໜ່ວຍຕິດຢູ່ ເບ້ໍອງຫຼັງຂອງຜງ້ໍົ ທອ້ ງ.ໄຂ່ຫັຼງກບົ ,ປາມລີ ັກສະນະຍາວ,ຂອງຄົນຄ້າຍຄກັບເມັດຖົ່ວ. ກ. ການຕອງ ແມ່ນຢູ່ຕາໜາງເສ້ັໍນເລອດຝອຍພາຍໃນບວົ ກັບຊຸນ(bowman’sapsule),ສ່ວນຂອບເສ້ໍັນເລອດຝອຍທ່ີ ເປັນໂຄລເມີຮູລັສຈະຍອມໃຫ້ທາດທີ່ມີໂມເລກຸນນ້ອຍ ເຊັ່ນ ກຼຸຍໂກ,ເກອຕ່າງໆອອກພ້ອມກັບນ້ໍາແຕ່ບ່ໃຫ້ໂມເລ ກູນໃຫ່ຍຄໂປຼຕີດ,ໄຂມັນ ແລະ ເມັດເລອດແດງຜ່ານອອກໄປທາດແຫຼວທີ່ຕອງນ້ັໍນເອໍີ້ນວ່ າ ທາດແຫຼວທ່ີຕ້ອງ ໄດ້(fittration)ມີສ່ວນປະກອບຄາ້ ຍຄເລອດແຕ່ບ່ມີເມັດເລອດແດງ,ອັລບມູ ີນ ແລະ ໄຂມນັ ບາງຊະນິດ. ຂ. ການດູດຊມຶ ຄືນຢູທ່ ່ຂິ ອງໝາກໄຂຫ່ ງັ ສາຍເຫດມີການດູດຊຶມເພາະວ່າທາດແຫຼວຜ່ານອອກຈາກໂຄລເມີຣູລັສປະມານ 180 ລິດ/ວັນ ຖ້າປ່ອຍ ຜ່ານໝົດ,ຮ່າງກາຍຈະເສຍນໍ້າຫຼາຍສຸດດ່ັງນໍນ້ັ ຈະຕ້ອງມີການຕອງດູດຄນເພ່ອຫຼຸດຜອນປະລິມານທາດແລວທ່ີປ່ອຍ ອອກ. ການດູດນາໍ້ ກລູຍໂກສ ຂອງທ່ໄຂ່ຫງັຼ ຂ້ນໍ ກັບການປ່ອຍຮອກໂມນຄວບຄຸມການປ່ອຍປັດສະວະ (ADH) ຈາກຕ່ອມໃຕ້ສະໝອງຖ້າປ່ອຍອອກມາຫຼາຍການດດູ ທາດແຫຼວກັບຄນກຫຼາຍ,ຖ້າປ່ອຍໜອ້ ຍກດູດກັບຄນໜ້ອຍ, ການທປ່ີ ່ອຍຫາຼ ຍຫຼໜ້ອຍແມ່ນຂໍ້ນກັບຄວາມເຂໍັ້ມຂຸ້ນຂອງເລອດໃນຮາ່ ງກາຍຖ້າເລອດເຂ້ໍມັ ຂຸນ້ ຍ້ອນການດ່ມນ້ໍາໜ້ ອຍ ຫຼ ວາ່ ຖອກທ້ອງຮອກໂມນດ່ັງກ່າວກ່ປ່ອຍອອກມາຫຼາຍເພ່ອດູດຂອງທາດແຫຼວກັບຄນສະນໍ້ັນເຮົາຈ່ຶງຖ່າຍເບົາ 34

ໜອ້ ຍ ແລະ ເຂ້ັໍມຂນຸ້ ຫາຼ ຍ,ຖ້າດມນໍ້າຫຼາຍເກີນໄປຄວາມເຂໍັ້ມຂຸ້ນຂອງເລອດລຸດລົງ,ເລອດຈາງ, ADH ຈະປ່ອຍໜ້ ອຍ ຫຼ ບປ່ ອ່ ຍເລີຍທັງທບ່ີ ມ່ ີການດູດຄນແລວເຮາົ ກທ່ າຍເບາົ ງາຍ. ຄ. ການປອ່ ຍຖ່າຍຜ່ານຜວິ ໜງັ ທາດເສດເຫຼອຜ່ານຜິວໜັງຂອງຄົນເຮົາໄດ້ແກ່ນໍ້າ,ເກອ ແລະ ຢູເຣຍສ່ວນໜ້ອຍໂດຍຜ່ານຮູເຫ່ອ ແລະ ເອີໍ້ນວາ່ ນ້ໍາເຫ່ອ. ຈ. ການຮກັ ສາຄວາມດນຸ່ ດຽ່ ງຂອງນ້ໍາ ແລະ ທາດໃນຮ່າງກາຍ ສິງ່ ມີຊີວິດຕ້ອງການອາຫານ ແລະ ທາດຕ່າງໆຈາກສິ່ງແວດລ້ອມເພອດາລົງຊີວິດລວມທັງການປ່ອຍທາດ ເສດເຫຼອອອກຈາກຮ່າງກາຍ,ໃນຂະນະດຽວກ່ຮັກສາປະລິມານນໍ້າ,ແຮ່ທາດ,ທາດຕ່າງໆໄວ້ໃນປະລິມານຄົງທີ່ຈາກ ນ້ັໍນຍັງຮັກສາຄວາມເປັນດັ່ງ,ຄວາມດັນເລອດ,ອຸນຫະພູມຮ່າງກາຍໃຫ້ຄົງທີ່ອີກເຊິ່ງເອີໍ້ນວ່ າການຮັກສາຄວາມດຸ່ນ ດ່ຽງຂອງຮາ່ ງກາຍ. ນາໍ້ ເປັນສ່ິງທ່ີຈາເປັນເພາະມັນເປັນຕົວກາງສາລັບຂະບວນການດາ້ ນສະລິລະພາບ,ເຄມີ,ເປັນອົງປະກອບທີ່ ສາຄນັ ຂອງສ່ິງທ່ີມີຊວີ ດິ ,ໂດຍສະເລຍ່ ແລ້ວຈະມປີ ະລິມານນາໍ້ ແຕ່ 20-90%ຂອງນໍາ້ ໜັກຮາ່ ງກາຍ. ນໍ້າມບີ ົດບາດທ່ີສາຄັນໃນປະຕິກິລຍິ າທ່ີໃຫ້ພະລັງງານ ແລະ ເຮດັ ໃຫ້ຄວາມເຂ້ໍັມຂຸ້ນຂອງທາດຕ່າງກັນຍ້ອນ ນ້ໍາເປັນຕົວລະລາຍບັນດາຕົວລະລາຍທ່ີສາຄັນໄດ້ແກ່ K+,Na+,Cl-,ໂປຼຕີນລວມທັງທາດປະສົມຢູ່ນາຢູເຣຍອີກ. ຖ້າຮ່າງກາຍມກີ ານເສຍນ້າໍ 20% ເທາົ ນນັໍ້ ກເ່ ປັນອນັ ຕະລາຍເຖິງຊີວດິ ໄດ້. ສ່ິງມີຊີວິດແຕ່ລະຊະນິດປະສົບບັນຫາຄວາມດຸ່ນດ່ຽງຕ່າງກັນເນອງຈາກວ່າຄວາມສົມບູນຂອງທາດໃ ນ ສິ່ງແວດລອ້ ມ,ລັກສະນະທາງສະລິລະພາບແຕກຕ່າງກັນເຊ່ັນ: - ອາຫານສ່ວນໃຫ່ຍມນີ ້ໍາເປນັ ສວ່ ນປະກອບນອກນ້ັໍນອາຫານບາງຊະນດິ ຍັງມີນ້າໍ ປົນຢນູ່ າຖ້າເກອມີຫາຼ ຍເກີນ ປະລມິ ານຕ້ອງຫາວທີ ກີ າຈດັ ຖ້າມີປະລມິ ານໜອ້ ຍຮັກສາໄວ.້ - ຂະໜາດ ແລະ ເນໍ້ອທີ່ປົກຄຸມຂອງຮ່າງກາຍທີ່ສາພັດກັບແວດລ້ອມມັກຈະໜ້ອຍກ່ວາສັດຂະໜາດນ້ອຍ ຖ້າທຽບໃສນ່ າ້ໍ ໜກັ ຮ່າງກາຍ. - ສິ່ງຫຸ້ມຫ່ຮ່າງກາຍເພ່ອກດິ ກໍັ້ນແວດລ້ອມນອກກັບພາຍໃນ ທີ່ຈະອະນຸຍາດໃຫສ້ ່ິງຕ່າງໆຜ່ານເຂໍ້ົາອອກຢາ່ ງ ງ່າຍດາຍ. - ຄ່າຄວາມແຕກຕ່າງຂອງທາດເຄມີພາຍໃນ ແລະພາຍນອກ(ຄວາມເຂັໍມ້ ຂ້ນຸ ). - ອດັ ຕາການສູນເສຍນໍ້າຈາກຂະບວນການ ເມຕາໂບລິຊ໌ລວມທັງການປ່ອຍຖ່າຍຂອງເສດທ່ີບັນຈຸນີໂຕຼເຈນ ເຊ່ງິ ຕອ້ ງອາໄສນາໍ້ ຊວ່ ຍຖາ່ ຍເທອອກ. ສະຫຼູວ່າ ການປ່ອຍຖ່າຍຂອງເສດຂອງທຸກສ່ິທ່ີມີຊີວິດລ້ວນແຕ່ມີຄວາມຈາເປັນຕ່ການດາລົງຊີວິດ,ການ ປ່ອຍຖ່າຍແມ່ນກ ານຄວບຄຸມຄວາມ ດຸ່ນດ່ຽງຂອງທຸກລະບົບໃນຮ່າງກາຍສັດຕ່າງຊະນິດອາດມີວິທີ ປ່ອຍ ຖ່າຍຕ່າງກັນ ພ້ອມທັງສິ່ງທີ່ປ່ອຍຖ່າຍອອກມາກ່ຕ່າງກັນຂໍ້ນກັບແວດລ້ອມ ແລະ ວິວັດທະນາການຂອງ ສັດນັ້ໍນອກີ ດວ້ ຍ. 35

ບດົ ທີ 5 ການພົວພນັ ເຊງ່ິ ກນັ ແລະ ກນັ ລະຫວາ່ ງສທ່ິ ີມິ່ ີຊວີ ິດກັບສງ່ິ ແວດລ້ອມ 1. ສ່ິງແວດລ້ອມແມ່ນຫຍັງ? ສິ່ງແວດລ້ອມແມ່ນກຸ່ມປັດໄຈທ່ີສ່ົງຜົນສະທ້ອນໂດຍກົງ ແລະ ທາງອ້ອມຂອງສ່ິງທ່ີມີຊີວິດເຊິ່ງເປັນສິ່ງທີ່ ເອອ້ໍ ອານວຍໃຫ້ຊວີ ດິ ມກີ ານຈະເລີນເຕບີ ໂຕຂະຫຍາຍໂຕ,ຂະຫຍາຍເຜົາພນັ ໃຫ້ດາລົງຄງົ ຕວົ ຕະຫຼອດໄປ. 1.1 ແວດລ້ອມທາງກາຍຍະພາບ ຫື ສ່ງິ ທບ່ີິ ມິ່ ີຊີວດິ ແວດລ້ອມທາງກາຍຍະພາບປະກອບດ້ວຍສ່ິງທີ່ບ່ມີຊີວິດແຕ່ມີບົດບາດຕ່ການດາລົງຊີວິດຂອງສິ່ທີມີ ຊວີ ິດໄດ້ແກ່ ທາດປະສົມອງົ ຄະທາດ,ທາດປະສົມອະນງົ ຄະທາດຕະຫອຼ ດເຖິງຄວາມຊຸ່ມຂອງນໍ້າ,ອຸນຫະພູມ ແລະ ແສງ. 1.2 ແວດລ້ອມທາງຊວີ ະພາບ ຫື ສ່ງິ ທີິມ່ ີຊວີ ດິ ແວດລ້ອມທາງຊີວະພາບປະກອບດ້ວຍສ່ງິ ທມ່ີ ຊີ ີວິດນບັ ທັງຂະໜາດໃຫ່ຍ,ຂະະໜາດນ້ອຍ,ຈນົ ເຖງິ ສິ່ງທ່ີ ບສ່ າມາດເບ່ິງເຫັນດ້ວຍຕາເປົ່າໄດ້. ໃນນໍັ້ນກມີຄົນ,ສັດ ແລະ ພດປະກອບດ້ວຍສ່ິງທ່ີມີຊີວດິ ມີການພົວພນັ ເຊິ່ງກັນ ແລະ ກັນມກີ ານໂຕ້ແຍງ້ ແຂງຂັນກັນ ເພອ່ ຄວາມຢູ່ລອດນອກນັ້ໍນຍັງມີການປັບຕົວເພ່ອໃຫເ້ ໝາະກັບສະພາບແວດ ລ້ອມຕະຫອຼ ດເວລາ. ຜູ້ຜະລິດ ຜບູ້ ລໂິ ພກ ຜຍູ້ ອ່ ຍສະລາຍ ທາດອງົ ຄະທາດ ທາດອະນງົ ຄະທາດ ພູມອີ າກາດ ສງ່ິ ມີຊວີ ິດ:ປດັ ໃຈທາງຊວີ ະພາບ ສ່ິງບມ່ ຊີ ວີ ດິ :ປັດໃຈທາງກາຍຍະພາບ ສ່ິງແວດລອ້ ມ ສະແດງເຖງິ ອົງປະກອບຂອງສ່ິງແວດລອ້ ມ ຈາກຮູບສະແດງເຫັນວ່າສິ່ງແວດລ້ອມມີຊີວິດ ແລະ ບ່ມີຊີວິດຈະມີຄວາມສ າພັນກັນເປັນຮອບວຽນຂອງ ທາດຕາມບົດບາດ ແລະ ໜ້າທ່ີຂອງຜູ້ຜະລິດ,ຜູ້ບລິໂພກ ແລະ ຜູ້ສະລາຍ.ນອກຈາກນໍ້ັນຍງັ ກ່ຽວຂອ້ ງກັບການດາລົງ ຊວີ ິດ ເຊັ່ນ ການຊອກອາຫານ,ການກນິ ອາຫານ,ການເພິ່ງພາອາໄສກນັ ໃນລັກສະນະຕ່າງໆການປບັ ຕົວໃໝ່ເພອ່ ໃຫ້ ເຂົໍ້າກັບສະພາບແວດລ້ອມ ແລະ ສ່ິງສາຄັນຄການຮັກສາຄວາມດູ່ນດ່ຽງ ລະຫ່ວາງຜູ້ຜະລິດກັບຜູ້ບລິໂພກ,ຄວາມ ສາພນັ ຂອງສິ່ງທ່ມີ ີຊວີ ດິ ອາດເກີດໃນສະມະຊກິ ດຽວກນັ ຫຼ ຕາ່ ງກຸ່ມຕາ່ ງຊະນິດກັນກ່ໄດ້. 2. ບດົ ບາດຂອງສິງ່ ທມ່ິີ ຊີ ີວິດໃນສະພາບແວດລ້ອມ ສິ່ງທ່ີມີຊີວິດໃນສະພາບແວດລ້ອມມີຄວາມສາພັນກັບສະພາບແວດລ້ອມໂດຍການພະຍາຍາມປັບ ຕົວໃຫ້ເໝາະສົມກັບສະພາບແວດລ້ອມເຊິ່ງຈະຊ່ວຍໃຫ້ມີຊີວິດເຫົ່ຼານັໍ້ນມີຄວາມສາມາດດາລົງຊີວິດຢູ່ໄດ້ສະພາບ ແວດລ້ອມທ່ີຈາເປັນຕ່ສິ່ງທ່ີມີຊີວິດຄ:ດິນ,ນໍ້າ,ອາກາດ,ແສສະຫ່ວາງ,ທ່ີຢູ່ອາໄສ,ສະຖານທ່ີແຜ່ພັນ ແລະ ການຊອກ ຢູຫ່ າກນິ ເປັນຕ້ໍົນ. ໃນການດາລງົ ຊວີ ິດຂອງສ່ິງທີ່ມີຊີວິດ ນອກຈາກຈະມີຄວາມສາພັນກບັ ສ່ິງແວດລ້ອມແລ້ວຍັງມກີ ານ ພົວພັນລະຫ່ວາງສິ່ງທີ່ມີຊີວິດນາອີກ ໂດຍສະເພາະແມ່ນດ້ານການເພິ່ງພາອາໄສກັນ.ອາດຈະແບ່ງຄວາມສາ ພັນ ລະຫ່ວາງສິ່ງທ່ີມີຊີວິດກັບສິ່ງແວດລ້ອມໄດ້ 2 ປະເພດຄ: ຄວາມສາພັນລະຫ່ວາງສິ່ທີ່ມີຊີວິດກັບສ່ິງທີ່ບ່ມີຊີວິດ ແລະ ຄວາມສາພັນລະຫວ່ າງສິ່ງທີ່ມຊີ ວີ ດິ ກັບສິທ່ ມ່ີ ີຊີວດິ ດ້ວຍກັນ. ສ່ິງທ່ມີ ຊີ ີວິດຕ່າງທ່ີຢອູ່ າໄສສະພາບແວດລ້ອມດຽວກັນໄດ້ເປັນລະບົບນເິ ວດໃດໜງ່ຶ . 2.1 ຄວາມສາພັນລະຫ່ວາງສງິ່ ມີຊີວດິ ກັບສ່ິງບ່ິມຊີ ີວດິ ສິ່ງບ່ມີຊີວິດຖວ່າເປັນປັດໄຈສາຄັນຕ່ການດາລົງຊີວິດຂອງສິ່ງມີຊີວດ ເຊັ່ນ ນໍ້າ,ອາກາດ,ແສງສະຫວ່າງ, ດນີ ,ບອ່ ນຢູ່ອາໄສ,ສະຖານທ່ແີ ຜພ່ ັນ. 36

ນໍ້າແມ່ນມີຄວາມສາຄັນຫຼາຍຕ່ສ່ິງມີຊີວິດນໍ້າຈະເປັນວັດຖຸດິບທ່ີພດສີຂຽວໃຊ້ໃນການສັງເຄາະແສງພດ ໃຊ້ນ້າໍ ໃນການລາລຽງອາຫານຕ່າງໆທ່ີສ້າງຂໍ້ນ ຫຼ ການລາລຽງແຮທ່ າດທີ່ຮາກດູດຈາກດິນໄປສູ່ສ່ວນຕ່າງໆຂອງພດ. ການງອກຂອງເມັດກອາໄສນ້າໍ ຄກນັ .ນອກຈາກນໍ້ຍີ ງັ ຈາເປັນຕ່ສ່ິທມີ່ ີຊວີ ິດທງັ ໝົດ. ອາກາດເປນັ ສ່ິງທີ່ຈາເປັນສາລັບສງ່ິ ມີຊວີ ິດບວາພດ ຫຼ ສັດເພາະສິ່ງມີຊີວດິ ຕອ້ ງການອກົ ຊແີ ຊນໄປໃຊ້ໃນ ການຫາຍໃຈ.ສາລັບພດສຂີ ຽວນອກຈາກໃຊອ້ າຍອົກຊີແຊນໃນການຫາຍໃຈແລ້ວຍັງຕອ້ ງການອາຍອົກຊກີ າກບອນ (CO2) ເພອ່ ໃຊເ້ ປນັ ວດັ ຖດຸ ບິ ໃນການສາ້ ງອາຫານຈາພວກແປ້ງ ແລະ ນ້າໍ ຕານໂດຍຂະບວນການສັງເຄາະແສງ. ແສງສະຫວ່າງເປັນແຫ່ຼງພະລັງງານທ່ີພດສີຂຽວນາໄປໃຊ້ໃນການສັງເຄາະແສງ ນອກຈາກນັໍ້ນແສງມີ ປະໂຫຍດຕ່ການເບ່ິງເຫັນຂອງສັດຕ່າງໆ ແລະ ທັງເປັນການປະສົມພັນຂອງສັດບ່າງຊະນິດເຊັ່ນ: ກວາງ,ນົກ ເປນັ ຕໍນ້ົ . ດິນ ແລະ ແຮ່ທາດໃນດິນ ປະລມິ ານຂອງແຮ່ທາດໃນດິນ ແລະ ຂະໜາດຂອງພໍ້ນດິນເປັນປັດໄຈສາຄັນ ໃນການຈາກັດຊະນິດ ແລະ ຄວາມອຸດົມສົມບູນຂອງພດໃນລະບົບນິເວດນໍ້ັນໆ ເຊ່ິງມີຜົນຕ່ເນ່ອງມາເຖິງສັດທ່ີ ອາໄສພດເປັນອາຫານ ແລະ ແຫງຼ່ ທ່ຢີ ອູ່ າໄສ. ສະຖານທີ່ອາໄສມີຄວາມສາຄັນຕ່ສ່ິງທີ່ມຊີ ວີ ດິ ໃນການປັບຕວົ ເຂ້ົໍາກັບສະພາບແວດລ້ອມເພ່ອການຄົງຕົວ ແລະ ຂະຫຍາຍຕົວ. ຕົວຢ່າງ: ປາອາໄສຢ່ນູ າ້ໍ ຈດບສ່ າມາດດາລົງຊີວິດຢູ່ນໍາ້ ເຄມັ ໄດ້. ສະຖານທ່ີແຜ່ພນັ ເປັນບອ່ ນທ່ເີ ອໍ້ອອານວຍໃຫ້ສ່ິງມີຊວີ ິດໄດ້ແຜພ່ ນັ ໄດຢ້ າ່ ງເໝາະສົມ. ຕວົ ຢາ່ ງ: ຕວົ ອໍນົ້ ສະຖານທີແ່ ຜພ່ ນັ ຈະຕອ້ ງຢູຜ່ ້ງໍົ ໃຕ້ດນິ ,ສວ່ ນສະຖານທແ່ີ ຜ່ພັນຂອງປາຕ້ອງຢູ່ໃນນໍ້າ. 2.2 ຄວາມສາພັນລະຫວ່ າງສງິ່ ທີມ່ິ ຊີ ວີ ິດກັບສງ່ິ ທ່ີມິ ີຊີວດິ ດ້ວຍກັນ ການຢູ່ຮວ່ ມກນັ ຂອງສງ່ິ ທ່ມີ ີຊີວິດໃນລະບົບນິເວດຍ້ອນມີຄວາມສາພັນຕ່ເນ່ອງກັນໃນທາງກົງ ແລະ ທາງ ອ້ອມ. ໃນທາງກົງອາດຈະມີການເພ່ິງພາອາໄສກັນ ຫຼ ເປັນສັດຕູກັນກໄດ້.ໃນທາງອ້ອມອາດຈະມີສາພັນແບບກ່ຽວ ເນ່ອງກັນ ເຊ່ັນ ເສອກິນຫຍ້າ ໂດຍເສອບ່ກິນຫຍ້າໂດຍກົງແຕ່ເສອກິນສັດທ່ີກິນຫຍ້າ ເຊັ່ນ ກວາງ, ຟານ, ງົວ, ຄວາຍ, ແບ້ເປັນຕໍນ້ົ ດ່ັງນັໍ້ນໃນທາມະຊາດອາດສະຫຼຸບຄວາມສາພັນຂອງກຸ່ມສິ່ງມີຊີວິດດັ່ງນ້ໍີ. ➢ ຕ່າງຝ່າຍຕ່າງໄດ້ຮັບຜົນປະໂຫຍດເຊິ່ງກັນແລະກັນ(ການພົວພັນແບບຮ່ວມມເຊິ່ງກັນແລະກັນ) ໝາຍເຖິງ ຄວາມສາພັນຂອງສິ່ງທ່ີມີຊີວິດ 2 ຊະນດິ ໃນລັກສະນະຕ່າງຝ່າຍໄດ້ຮບັ ຜົນປະໂຫຍດຮ່ວມກັນໂດຍອາດຈະຢູຮ່ ່ວມ ກັນຕະຫອຼ ດຊວີ ດິ ຫຼ ຊົ່ວຄາວກໄດ້ ແລະ ແຍກກສາມາດດາລງົ ຊີວດິ ໄດ້ປກົ ກະຕ.ິ ຕວົ ຢາ່ ງ ນກົ ອ້ຽງກບັ ຄວາຍນກົ ອ້ຽງກິນເຫົາເທິງຫັງຼ ຄວາຍເປນັ ອາຫານສ່ວນຄວາຍໄດປ້ ະໂຫຍດນານກົ ອຽ້ ງໄດກ້ ິນ ເຫາົ ອອກຈາກຫຼງັ ຄວາຍ. ແມງເຜ້ໍິງຕອມດອກໄມ້ ໂດຍທີ່ແມງເຜ້ິໍງຈະດູດນ້ໍາຫວານຂອງດອກໄມ້ເປັນອາຫານສ່ວນດອກໄມ້ໄດ້ ປະໂຫຍດໂດຍແມງເຜິໍ້ງຊວ່ ຍປະສົມພັນເກສອນໃຫດ້ ອກໄມ້. ➢ ຝາ່ ຍໜຶ່ງໄດ້ຮບັ ຜນົ ປະໂຫຍດອກີ ຝ່າຍໜງ່ຶ ບໄ່ ດ້ຮບັ ຜົນປະໂຫຍດແຕກ່ ບເ່ ສຍປະໂຫຍດ ໝາຍເຖິງຄວາມສາພັນຂອງສ່ິງທ່ີມີຊີວິດ 2 ຊະນິດທີ່ຜູ້ໜຶ່ງໄດ້ປະໂຫຍດອີກຝ່າຍໜ່ຶງບ່ໄດ້ຮັບປະໂຫຍດແຕ່ບ່ເສຍ ປະໂຫຍດຫຍງັ ຕົວຢ່າງ: ຕໍ້ົນດອກເຜ້ິໍງກັບຕົ້ໍນໄມ້ໂດຍຕ້ໍົນດອກເຜ້ໍິງໄດ້ອາໄສເກາະຕົໍ້ນໄມ້ ແລະ ໄດ້ຮັບແຮ່ທາດ ຈາກເປອກໄມໂ້ ດຍທີ່ຕ້ນົໍ ໄມ້ບໄ່ ດ້ຮບັ ຜນ້ົໍ ປະໂຫຍດ ແລະ ພ້ອມດຽວກັນນນັໍ້ ກບ່ເສຍຜນົ ປະໂຫຍດຫຍັງ. ການພົວພັນແບບກາຝາກໝາຍເຖິງຄວາມສາພັນລະຫວ່າງສິ່ງທ່ີມີຊີວິດ 2 ຊະນິດໂດຍຊະນິດໜ່ຶງເປັນຝ່າຍ ໄດຮ້ ບັ ປະໂຫຍດເອ້ໍີນວ່າ ຜ້ອູ າໄສ ຫຼ ປາຣາສິດສ່ວນອີກຝາ່ ຍໜຶງ່ ເສຍປະໂຫຍດເອ້ີນໍ ວ່າ ຜູ້ຖກອາໄສ ຕົວຢາ່ ງ: ບ້ໍົງ ກນິ ໃບໄມບ້ ໍ້ົງໄດ້ປະໂຫຍດດ້ວຍການກິນໃບໄມເ້ ປັນອາຫານສ່ວນຕ້ົໍນໄມ້ບ່ໄດ້ປະໂຫຍດ,ແຕເ່ ສຍຜນົ ປະໂຫຍດ. ແມ່ທ້ອງໃນລາໄສ້ຄນົ .ແມທ່ ອ້ ງອາໄສດດູ ກນິ ອາຫານທ່ຍີ ອຍແລວ້ ເຮັດໃຫ້ຄນົ ໄດ້ຮັບອາຫານບ່ພຽງພ. • ຕອ່ ງໂສອ້ າຫານ ແລະ ສາຍໄຍອາຫານ 37

ຕ່ອງໂສ້ອາຫານໝາຍເຖິງຄວາມສາພັນລະຫ່ວາງສິ່ງມີຊີວິດຊະນິດຕ່າງໆໃນລັກສະນະການກິນອາຫານຕ່ ກນັ ເປັນຂັໍ້ນໆ.ດັ່ງແຜ່ນຫວາດຕ່ໄປນ.ີ້ໍ ພດ ແມງໄມ້ ກົບ ງູ ນົກ ຄົນ • ແຜນຫວາດການພວົ ພັນດ້ານອາຫານຂອງສັດ ສາຍໄຍອາຫານໝາຍເຖິງຄວາມສາພັນຂອງຕ່ອງໂສ້ອາຫານຫຼາຍຕ່ອງໂສ້ໃນລະບົບນິເວດຖ້າສ່ິງທີ່ມີຊີວິດ ມຄີ ວາມສາພັນແບບສາຍໄຍອາຫານຈະເຮດັ ໃຫ້ລະບບົ ນເິ ວດຢໃູ່ ນສະພາບດຸ່ນດ່ຽງ. ສະຫຼຸບແລ້ວໃນລະບົບນິເວດໜຶ່ງປະກອບດ້ວຍຜູ້ຜະລິດ,ຜູ້ບລິໂພກ ແລະ ຜູ້ຍ່ອຍສະຫຼາຍ ເຊ່ິງມີຄວາມ ສາຄັນ ແລະ ສາພັນກັນໂດຍທ່ີຜູ້ຜະລິດສາມາດສ້າງອາຫານໄດ້ ແລະ ຈະຖກບລິໂພກກິນຕ່ໄປເປັນຂັໍ້ນໆ ເມ່ອຜູ້ ຜະລິດ ແລະ ຜູ້ບລິໂພກຕາຍໄປກຈະຖກຜູ້ຍ່ອຍສະຫຼາຍໃຫ້ກາຍເປນັ ແຮ່ທາດຕ່າງລງົ ສູ່ດນິ ແລະ ແຮ່ທາດເຫຼົ່ານັໍ້ນ ຈະຖກຜຜູ້ ະລດິ ດດູ ກບັ ໄປໃຊ້ຕ່ໄປ. ຜູ້ບລໂິ ພກຂໍ້ນັ 3 (ູ ງ) ຜູ້ບລິໂພກຂໍ້ນັ 2 ຜບູ້ ລໂິ ພກຂນໍ້ັ 4 (ກບົ ,ຂຽດ) (ນົກອີນຊ,ີ ຄນົ ) ຜູ້ບລໂິ ພກຂັ້ໍນ1 ຜູ້ຜະລດິ ແມງໄມ້ (ພດ) ວງົ ວຽນການພົວພັນກັນຂອງສິ່ງທ່ມີ ີຊີວດິ 3. ບນັ ຫາສິງ່ ແວດລ້ອມໃນລາວ ບນັ ຫາສິງ່ ແວດລອ້ ມໃນລາວຈດັ ແບ່ງເປັນ 2 ລະດັບຄ: ➢ ບັນຫາການເຊອ່ ມໂຊມສງ່ິ ແວດລ້ອມທາງທາມະຊາດ(ເປັນບັນຫາສາຄນັ ຕົໍນ້ ຕ)່ ➢ ບັນຫາສງ່ິ ແວດລອ້ ມທາງສັງຄມົ • ການເຊິືອ່ ມໂຊມຂອງຊັບພະຍາກອນປ່າໄມ້ ບັນຫາສິ່ງແວດລ້ອມຕ້ົໍນຕຂອງ ສ.ປ.ປ.ລາວແມ່ນການຫຼຸດໜ້ອຍຖອຍລົງຂອງເນ້ໍອທ່ີປ່າໄມ້ເຊ່ິງເກີດຂໍ້ນ ເນ່ງຈາກການຖາງປ່າເຮັດໄຮ່ແບບເຄ່ອນທ່ີ,ການຕັດໄມ້ທາລາຍປ່າແບບຊະຊາຍ,ບ່ອນທີ່ຢູ່ອາໄສຂອງປະຊາຊົນ ບັນ ດາເຜົ່າ,ກ ານເພ່ີມ ຂໍ້ ນຂ ອງປະຊາກ ອນ ,ບັ ນດ າໂຄງກ ານ ພັ ດທ ະນາຈ ານ ວນ ໜ່ຶ ງທີ່ ສົ່ງຜົ ນ ກ ະທົ ບ ຕ່ ຊບັ ພະຍາກອນທາມະຊາດເຮດັ ໃຫເ້ ກດີ ມີໄພແຫງ້ ແລ້ງ ແລະ ໄພນ້າໍ ຖວ້ ມ. • ການເຊ່ອິື ມໂຊມຂອງຊັບພະຍາກອນດິນ ຄວາມຮຽກຮອ້ ງຕ້ອງການຂອງພົນລະເມອງທເີ່ ພ່ີມຂ້ໍນຢາ່ ງໄວວາເມອມີມາດຕະຖານຊີວດິ ທດ່ີ ີໄດ້ໃຫ້ເກີດ ຜົນກະທົບຕ່ຊັບພະຍາກອນດິນ. ຍ້ອມມີການນາໃຊ້ດິນແບບບ່ຼໍເໝາະສົມ,ບ່ຖກຕ້ອງຕາມຫຼັກວິຊາການບວກກັບ ການຫຼຸດໜ້ອຍຖອຍລົງຂອງເນ້ໍອທີ່ປ່າໄມ້ໄດ້ກໃຫ້ເກີດບັນດາດິນຂາດຄວາມຊຸ່ມຊ່ນມີການເຊາະເຈ່ອນເປັນ ຕ້ົໍນ ແມ່ນແຄມຝັງແມ່ນ້ໍາໜ້າດິນຖກເຊາະລ້າງເປັນຕະກອນລົງສູ່ແຫຼ່ງນ້ໍາທາມະຊາດທ້າຍສຸດກເຮັດໃຫ້ເກີດບັນ ຫາຕ່ ລະບົບນິເວດ ເຊັ່ນ ແຫຼ່ງນ້ໍາທາມະຊາດເກີດບົກແຫ້ງ,ຊີວະນາໆພັນຫຼຸດໜ້ອຍລົງ ແລະ ການກະທົບຈາກລະບົບ 38

ເສດຖະກິດສັງຄົມເປັນເຫດໃຫ້ເກີດຄວາມດູ່ນດ່ຽງສົມບູນຂອງດິນ,ດິນຂາດຄວາມຊຸ່ມຊ່ນແມ່ນດິນຂາດຄຸນ ນະພາບຕກ່ ານປກູ ຝັງ. • ການເຊິ່ອື ມໂຊມຂອງຊັບພະຍາກອນນໍ້າ ຊບັ ພະຍາກອນນໍ້ານັບມໍ້ນັບບົກແຫ້ງ ແລະ ເຊ່ອມໂຊມລົງໃນບາງເຂດໂດຍສະເພາະແມ່ນເຂດທ່ີມ່ີເນ້ໍອທີ່ ປາ່ ໄມ້ປົກຫຸ້ມນ້ອຍ ແລະ ບາງເວລາໃນລະດູແລງ້ ຂາດນ້ໍາໃຊເ້ ຊ່ິງເປັນຜົນກະທົບຕກ່ ານຜະລິດກະສິກາ,ກົງກັນຂ້າມ ໃນລະດດຝູ ນົ ພັດມີນາ້ໍ ຫາຼ ຍ ເຮັດໃຫເ້ ກີດມນີ າ້ໍ ຖ້ວມເຮັດໃຫ້ຜົນຜະລິດເສຍຫາຍ. • ການສູນເສຍຊວີ ະນາໆພັນ ການເຊ່ອມໂຊມຢ່າງວ່ອງໄວຂອງຊັບພະຍາກອນປ່າໄມ້ ແລະ ດິນຊຸ່ມໄດ້ມີຄວາມກົດດັນຕ່ຊີວະນາໆພັນ ຂອງປະເທດ.ດ່ັງນ້ໍນັ ການປົກປັກຮັກສາຊີວະນາໆພນັ ຍັງມບີ ັນຫາຍ້ອນຄວາມສາມາດຂອງພະລັງງານຍັງຈາກັດ ແລະ ຂາດທຶນຮອນເຂໍົ້າໃນການຄຸ້ມຄອງເຂດອະນຸລັກດັ່ງກ່າວ.ນອກນີ້ໍປະຊາຊົນທ່ີຢູ່ໃນເຂດປ່າສະຫງວນຍັງບ່ມີສ່ວນ ຮ່ວມໃດໆເຂໍ້ົາໃນການປົກປັກຮັກສາປ່າສະຫງວນດ່ັງກ່າວ.ການປະຕິບັດແຜນງານຍຸດຕິການຖາງປ່າເຮັດໄຮ່,ການ ຜະລິດສິນຄ້າຂອງປະຊາຊົນບັນດາເຜົ່າອອກຈາກເສດຖະກິດທາມະຊາດ,ເຄິ່ງທາມະຊາດ ຍັງຊັກຊ້າການສູນເສຍ ຄວາມຫາຼ ກຫາຼ ຍທາງດ້ານຊວີ ະນາໆພນັ ແມ່ນການເສຍທນຶ ຮອນອນັ ມະຫາສານຂອງຊາດໄປ. • ຄວາມທຸກຍາກໃນຊົນນະບົດ ຄວາມທກຸ ຍາກຂອງຊນົ ນະບົດ ລະດັບການສຶກສາຕ່າ,ບອ່ ນປິ່ນປົວພະຍາດຍັງບທ່ ັນເໝາະສົມ ແລະ ນອກ ນໍ້ັນການສະໜອງນໍ້າ,ການອະນາໄມໃນຊົນນະບົດຍັງບ່ທັນທົວເຖິງປັດໄຈດ່ັງກ່າວນ້ໍີໄດ້ແຕະຕ້ອງເຖິງການນາໃຊ້ ຊັບພະຍາກອນມະນຸດເປັນຕໍົ້ນແມ່ນປ່າໄມ້,ເຄ່ອງປ່າຂອງດົງ ແລະ ຍັງເປັນອຸປະສັກທ່ີສາຄັນໃນການປົກປັກຮັກສາ ສິ່ງແວດລ້ອມໃຫ້ໄດ້ຜົນດີ. ດ່ັງ ນໍັ້ນການແກ້ໄຂຄວາມທຸກຍາກເພ່ອຄວາມຍູ່ລອດຈິ່ງມີຄວາມສາຄັນ ແລະ ເອາົ ໃຈໃສ່ກ່ອນອ່ນໝດົ . • ການຍກົ ຍາ້ ຍປະຊາຊນົ ບັນຫາເສດຖະກິດສັງຄົມທີ່ເກີດຂໍ້ນຈາກໂຄງການພັດທະນາໄຟຟ້ານໍ້າຕົກໃນຫຼາຍແຫ່ງທ່ີມີການຍົກຍ້າຍ ແລະ ການຈດັ ສັນປະຊາຊົນເຖິງແມ່ນວ່າບ່ມີຫຼາຍຄອບຄົວທ່ີໄດຖ້ ກຍົກຍາ້ ຍກຕາມ,ປະຊາຊົນທ່ີຖກຍກົ ຍ້າຍແມ່ນ ຍັ ງຂ າດ ໂ ອ ກ າດ ເພ່ ອ ປົ ວ ແ ປ ງຊີ ວິ ດ ກ າ ນ ເປັ ນ ຢູ່ ຂ ອ ງຄົ ນ ເຫົ່ຼ ານ້ໍັ ນ ໃ ຫ້ ດີ ຂໍ້ ນ .ນ ອ ກ ນັໍ້ ນ ກ ານ ເຊ່ ອ ມ ໂ ຊ ມ ຂ ອ ງສິ່ ງ ແວດລອ້ມທາມະຊາດໃນເຂດຊົນນະບົດໄດ້ກະທົບອັນຮຸນແຮງຕ່ການກະສິກາເຊິ່ງເຮັດໃຫ້ລາຍຮັບຄອບຄົວຂອງ ປະຊາຊົນບັນດາເຜ່ົາຕົກຕ່າ. ສະນັ້ໍນຈມິ່ ີຄວາມຈາເປັນແບບພາວະວິໄສຕ້ອງໄດ້ອົບພະຍົບໄປຕງໍັ້ ຖ່ິນຖານຢູ່ຂົງ ເຂດ ອ່ນທ່ີມີຄວາມອຸດົມ ສົມບູນຫຼາຍກ່ວາ ຫຼ ເຄ່ອນຍ້າຍໄປສູ່ໃນຕົວເມອງຊ່ຶງຈະເພ່ີມຄວາມ ກົດດັນໃຫ້ແກ່ ສິງ່ ແວດລ້ອມຕາມຕວົ ເມອງຫາຼ ຍຂໍນ້ . • ສ່ງິ ແວດລ້ອມຕວົ ເມືອງ ໃນຕົວເມອງໃຫຍຂ່ ອງ ສ.ປ.ປ.ລາວ ສ່ວນຫຼາຍໄດ້ວາງແຜນຄຸ້ມຄອງ ແລະ ການຈັດວາງໂຄງລາ່ ງພ້ນໍ ຖານ ທ່ີຍັງມີຄວາມເໝາະສົມຕ່າ, ສະນໍັ້ນການຮອງຮັບເອົາການຂະຫຍາຍຕົວຂອງປະຊາກອນ ແລະ ການອຸດສາຫະກາ ຍງັ ບ່ທັນໄດ້ຮັບຜົນດເີ ທາ່ົ ທຄີ່ ວນຈິ່ງເຮັດໃຫ້ບັນຫາສ່ງິ ແວດລ້ອມໃນຕົວເມອງຕ່າງໆເກດີ ຂໍ້ນ,ເປັນຕ້ໍົນແມ່ນຄວາມບ່ ເປັນລະບຽບຮຽບຮ້ອຍຂອງຕົວເມອງ,ການກາຈັດສິ່ງເສດເຫຼອສຽງລົບກວນ,ການສຶກສາ,ການແພດຍັງບ່ທັນພຽງພ ນອກນ້ັນໍ ຍັງມີບາງເຂດບ່ທັນແຍກໄດ້ລະຫວາ່ ງເຂດອຸດສາຫະກາ ແລະ ເຂດທີຢ່ ູ່ອາໄສ,ນອກນັນໍ້ ລະບົບການບາບັດ ນ້ໍາເປ້ໍອນຍັງບ່ທັນເຮັດໄດ້ດີ,ການກາຈັດສ່ິງເສດເຫຼອທ່ີຖກຕ້ອງຍັງຈາກັດເຊິ່ງເປັນສາເຫດແກ່ການເກີດມົນລະພິດ ທາງນາ້ໍ ແລະ ທາງດິນໃນເຂດຕົວເມອງ. 39

ບົດທີ 6 ລະບບົ ນເິ ວດ 1. ລະບົບນິເວດ ລະບົບນິເວດໝາຍເຖິງສ່ງິ ທມ່ີ ິຊີວດິ ແລະ ບ່ມີຊີວດິ ອາໄສຢູ່ຮ່ວມກນັ ມີການພວົ ພັນເຊິ່ງກັນ ແລະ ກັນ ເຮັດ ໜ້າທ່ີຮ່ວມກັນ ເຊ່ັນ: ນໍ້າ, ດນິ ແລະ ອາກາດ, ທາດອົງຄະທາດຕາ່ ງໆ ເຊິ່ງມີຄວາມສາພັນກັນເປັນລະບົບ. ລະບົບ ນິເວດຈະກວມເອົາພນ້ໍ ທ່ີເຂດໃດໜງ່ຶ ຫຼໃນຂອບເຂດໃດໜ່ງຶ . 1.1. ລະບບົ ນິເວດກບັ ສ່ິງແວດລ້ອມ ລະບົບນິເວດໜ່ຶງໆປະກອບຂໍ້ຶນມາຈາກສງ່ິ ທີ່ມີຊີວິດ ແລະ ສງິ່ ແວດລ້ອມ. ສ່ິງທ່ມີ ຊີ ີວດິ ທ່ີຢູ່ໃນລະບົບນເິ ວດ ໜງຶ່ ໆມີຫຼາກຫາຼ ຍຊະນິດ ແລະ ແຕ່ລະຊະນິດກມຈີ ານວນຫຼາຍເອກະຖານເຊງ່ິ ຕ່າງກມີຄວາມສາພນັ ໃນລັກສະນະທ່ີ ແຕກຕາ່ ງກັນໄປ. ການຢູ່ຮ່ວມກັນຂອງສ່ງິ ທີ່ມຊີ ີວິດຊະນດິ ດຽວກັນບົນພໍນ້ ທໃີ່ ດໜຶ່ງ ໃນຊ່ວງໄລຍະໃດໜຶ່ງນັ້ໍນເອໍ້ີນ ວ່າ: ປະຊາກອນ (population) ແລະ ຖ້າປະຊາກອນຂອງສ່ິງທີ່ມີຊີວິດຫຼາຍໆຊະນິດມາອາໄສຢູ່ຮ່ວມກັນໃນ ເວລາ ແລະ ສະຖານທີ່ດຽວກັນຈະເອໍີ້ນວ່າ: ກຸ່ມຂອງສິ່ງທີິ່ ມີຊີວິດ ຫື ຊຸມຊົນຂອງສິ່ງທ່ີິ ມີຊີ ວິດ (Community ຫື Biotic Community) ສ່ິງທີ່ມີຊີວດິ ເຫ່ຼົານ້ໍມີ ີຄວາມຕ້ອງການປັດໄຈຕ່າງໆໃນການດາລົງຊີວິດທ່ີ ແຕກຕ່າງກັນລວມເຖິງຄວາມຕ້ອງການພໍ້ນທ່ີສາລັບທ່ີຢູ່ອາໄສ (Habitat) ແລະ ອາຫານ (Food) ອັນເຮັດໃຫ້ ແຕ່ລະຊະນິດມີບົດບາດ ແລະ ຄວາມສາຄັນໃນລະບົບນິເວດ. ປະຊາກອນທ່ີມີຈານວນສະມາຊິກຫຼາຍກວ່າ ແລະ ມຄີ ວາມສາຄັນຫາຼ ຍກວ່າໃນລະບົບນິເວດນໍັ້ນຈັດເປັນສ່ິງທ່ີມີຊີວິດເດັ່ນ (Dominant species), ປະຊາກອນທ່ີ ມີຈານວນສະມາຊິກໜ້ອຍກວ່າ ແລະ ມີຄວາມສາຄັນຕ່າກວ່າໃນລະບົບນິເວດນ້ັໍນຈັດເປັນສິ່ງທ່ີມີຊີວິດດ້ອຍ ຫຼ ຮອງ (Associated species). ຈະເຫັນໄດ້ວ່າ ລັກສະນະໂຄງສ້າງຂອງລະບົບນິເວດມີອົງປະກອບພໍ້ນຖານທີ່ ສາຄນັ 2 ຢ່າງຄ: ອງົ ປະກອບມີຊີວດິ ແລະ ອງົ ປະກອບບ່ມຊີ ີວິດ. 1) ອົງປະກອບມີຊວີ ິດ (Biotic Component) • ຜູ້ຜະລິດ (Producers) ໄດ້ແກ່ພດສີຂຽວທຸກຊະນິດທີ່ສາມາດນາພະລັງງານຈາກແສງຕາເວັນມາ ສ້າງອາຫານ (ສັງເຄາະດ້ວຍແສງ) ເອໍີ້ນສິ່ງທີ່ມີຊີວິດຈາພວກນໍ້ີວ່າ Autotroph ເມ່ອພດເຫ່ຼົານີ້ໍດຶງພະລັງງານຈາກ ແສງຕາເວັນໂດຍຂະບວນການສັງເຄາະແສງແລ້ວປ່ຽນສະພາບພະລັງງານແສງໄປເປັນພະລັງງານຊີວະເຄມີໃນຮູບ ຂອງທາດຄາຣໂ໌ ບໄຮເດຣດ ແລະ ໂປຣຕນິ ທີມ່ ີຢູໃ່ ນພດເຊ່ິງສດັ ສາມາດໃຊ້ເປັນອາຫານໄດ.້ • ຜູ້ບລິໂພກ (Consumers) ໄດ້ແກ່ສ່ິງທີ່ມີຊີວິດຈາພວກທ່ີຕ້ອງເພິງພາອາໄສພວກອ່ນສ້າງອາຫານ ມາໃຫ້ເພາະບສ່ າມາດສ້າງອາຫານເອງໄດເ້ ອ້ີໍນວາ່ Heterotroph ເຊງ່ິ ແບ່ງອອກເປັນ 3 ຈາພວກຄ: - ຜບູ້ ລິໂພກຂໍ້ັນໜິ່ຶງ (Primary Consumers) ຄສັດທກ່ີ ິນພດເປັນອາຫານ (Herbivores) ຜູ້ບລິໂພກເຫາ່ົຼ ນໍ້ີເປັນພວກທ່ກີ ນິ ແລະ ໄດ້ຮບັ ພະລງັ ງານຈາກພດໂດຍກງົ ເຊັນ: ງວົ , ຄວາຍ, ມ້າ, ແບ້,ແກະ, ກວາງ , ຟານ, ແມງໄມ້ກິນພດຕ່າງ... ລວມທັງຜູ້ບລໂິ ພກເສດອົງຄະທາດເຊ່ນັ : ບົໍ້ງກ,້ໍ ຂໍ້ີກະເດອນ, ຫອຍ... - ຜູ້ ບ ລິ ໂ ພ ກ ຂໍ້ັ ນ ສ ອ ງ (Secondary Consumers) ຄ ສັ ດ ທ່ີ ກິ ນ ສັ ດ ເປັ ນ ອ າຫ າ ນ (Carnivores) ເຊ່ນັ : ເສອ, ສິງ, ງູ, ແຫຼວ, ກບົ ... - ຜບູ້ ລິໂພກຂັ້ໍນສາມ (Decomposers) ໄດ້ແກ່ພວກທ່ກີ ນິ ທັງສດັ , ກິນທັງພດ ເຊນ່ັ : ໄກ່, ໝາ , ໜູ, ເປັດ..ນອກນນ້ັໍ ຍັງມຜີ ູ້ບລໂິ ພກຂັນໍ້ ສູງສຸດ (Top Carnivores) ເປນັ ສ່ິງທມີ່ ີຊີວິດທ່ີບ່ສັດຖກອນ່ ກິນເຊ່ນັ : ມະນດຸ . • ຜູ້ຍ່ອຍສະຫຼາຍ (Decomposers) ໄດ້ແກ່ຈາພວກເຫັດ, ຣາ, ຢີສ, ແບກທິເຣຍ ຫຼ ຈຸລິນຊີ ຕ່າງໆ ເປັນຜູ້ຍ່ອຍສະຫຼາຍຊາກພດ, ສັດ ໃຫ້ເນ່ົາເປ່ອຍຈົນໃນທ່ີສຸດສະຫຼາຍເປັນທາດອາຫານ ແລະ ປຸ໋ຍ ຫຼ ສານ ໂພຊະນາການ (Nutrient Pool) ເພອ່ ເປັນປະໂຫຍດຕ່ຜູຜ້ ະລິດຕໄ່ ປ. 2) ອົງປະກອບທ່ີບມ່ ຊີ ວີ ດິ (Abiotic Component) • ທາດອົງຄະທາດ (Organism) ໄດແ້ ກສ່ ານປະກອບຄາຣ໌ໂບໄຮເດຣດ (Carbohydrate) ເຊັນ່ : ແປງ້ (Starch), ນໍ້າຕານ (Sugar), Cellulose... ສານປະກອບໂປຣຕນິ (Protein) 40

ແລະ ສານປະກອບລປີ ິດ (Lipid). • ທາດອະນງົ ຄະທາດ (Inorganism) ເຊນັ່ : ນາ້ໍ , ຄາຣບ໌ ອນ, ອົກຊແີ ຊນ, ໄນໂຕຣເຈນ... • ສະພາບອາກາດ (Climatic Conditions) ເປັນປັດໄຈທາງກາຍະພາບທ່ີມີຜົນຕ່ການດາລົງຊີວິດ ຂອງສິ່ງທ່ີມຊີ ວີ ດິ ໄດ້ແກ:່ ອຸນຫະພມູ , ຄວາມຊຸມ, ແສງແດດ, ລມົ ແລະ ຄວາມກັນເປນັ ຕ້ນໍົ 2. ລະບົບນເິ ວດເທິງບົກ ລະບົບນິເວດເທິງບົກ: ໝາຍເຖິງການພວົ ພນັ ກນັ ຂອງສິ່ງທ່ີມີຊີວດິ ເທິງບົກເຊັ່ນວ່າ: ປາ່ ດົງດິບ, ທົ່ງຫຍາ້ , ພູ ເຂົາ ເປັນຕ້ົນໍ . 3. ລະບົບນເິ ວດທາງນາ້ໍ ກ. ສິ່ງທມິ່ີ ີຊວີ ິດໃນນ້ໍາຈືດ ທ່ຢີ ໃູ່ ນນ້າໍ ຈດແບ່ງກາຍຍະພາບອອກເປັນ 2 ຊະນດິ ຄ - ນໍ້ານ້ໍິງ : ທະເລສາບ, ຫນອງ, ບງຶ ເປັນຕົໍ້ນ. - ນ ໍ້າໄຫຼ : ແມ່ນ, ຫ້ວຍ, ນພູເປັນຕໍົ້ນ ແລະ ສິ່ງທ່ີມີຊີວິດໃນນໍ້າຈດທ່ີເຄີຍພົບເຊ່ັນ: ປາໄຮດຣາ, ພລາ ນາເຣຍ, ກຸ້ງຟອຍ, ກົບ, ປາ ແລະ ອ່ນໆ. ນ້ໍານໍ້ິງແບ່ງອອກເປັນ 3 ປະເພດຄ ເຂດນ້ໍາຕ່ນ (ຮີມຝັ່ງ), ເຂດຜິວນໍ້າ ຫ່າງຈາກຝ່ັງ ແລະ ເຂດນໍ້າເລິກ. ໃນເຂດນ້ໍາຕໍ້ນຮີມຝັ່ງມີສ່ິງທ່ີມີຊີວິດນາໆຊະນິດໂດຍສະເພາະພວກພດຕາມ 41

ບລິເວນຊາຍຝ່ັງທີ່ຂອບຝັ່ງຕິດກັບພ້ໍນດິນ, ນ້ໍາຕ້ໍນຫຼາຍ ແລະ ມີການປ່ຽນແປງລະດັບນເປັນບາງຄັ້ໍງຄາວບລິເວນນ້ໍີ ພບົ ເຫັນຕະກຸນຜ, ອ, ເຂໍົ້າປ່າ, ຕາມລາດັບພດເຫົ່ຼານີ້ໍໂພ່ຂນຶ້ໍ ມາເຫນອນ້ໍ ໂດຍມີຮາກຢູ່ໃຕ້ນ ບລິເວນຖດັ ໄປ ແມ່ນ ມີຮາກໃນດິນໃຕ້ນແຕ່ມີໃບລອຍຢູ່ເທິງ ເຊ່ັນ ພວກບົວ ແລະ ພວກ ເລິກລົງໄປມີຮາກໃນດິນໃຕ້ນ, ພວກນີໍ້ມີຕ້ົໍນ ແລະ ໃບຢູ່ໃຕ້ນ ເຊັ່ນ ແຫນໄຟ. ສ່ິງທ່ີມີ ຊີວິດອ່ນມີພວກໄດອາຕອນ, ເທົາ, ສັດມີພວກຕົວອອ່ນໆ ຂອງແມງປ, ກຸ້ງ, ຫອຍພວກ ນໍ້ີອາໄສຢູ່ພໍ້ນນ, ພວກທ່ີລອຍນໄດ້ຢ່າງອິດສະຫຼະໄດ້ແກ່ເນກຕອນ (Nektoon) ແລະ ພວກທ່ີ ລອຍຢບູ່ ລເິ ວນຫນາ້ ນພວກນສູ ຕ (Newts) ມພີ ວກປາຫາງນົກຍູງ ແລະ ປາຊະນດິ ອນ່ ໆອກີ . ສິ່ງມີຊີວິດໃນນໍ້າຈດ ເຂດຜິວນາຫ່າງຝ່ັງ ຫຼ ເອີ້ໍນວ່າເຂດນເປີດ ( Openwaters ) ເປັນເຂດທີ່ຮັບແສງຕາເວັນ ເຕັມທີ່, ອຸນຫະພູມຂອງນ້ໍາຈຶ່ງປ່ຽນຕາມລະດັບຄວາມເລິກ ແລະ ສາພັນກັບປະລິມານຂອງ 02 ທີ່ ລະລາຍຢູ່ໃນນດ້ວຍ, ເຂດອົບອຸ່ນປະລິມານແສງ ແລະ ອຸນຫະພູມຕ່າງກັນຫຼາຍໃນລະຫ່ວາງ ລະດຫູ ນາວ ແລະ ລະດູແລ້ງ, ເຊ່ິງເພ່ິນໃຊ້ ອຸນນະພູມເປັນຫຼັກໃນການແບ່ງຊໍັ້ນນ້ໍາທະເລສາບ, ລະດູຮ້ອນໜ້ານ້ໍາຮັບຄວາມຮ້ອນຈາກແສງຕາເວັນອຸນຫະພູມ ຈ່ງສງູ ໄຟໂຕ ແຟງຕອນສັງເຄາະແສງໄດດີປະກອບກັບຜິວນມີໂອກາດສາພັດກັບອາກາດຈ່ຶງເຮັດໃຫ້ປະລິມານອົກຊີ ທ່ີລະລາຍໃນນສູງເລິກລົງໄປ. ຊ້ັໍນຫນ້ານ້ໍາອຸນຫະພູມສູງ ແລະ O2 ສູງເອໍ້ີນວ່າເອຟີລີມລຽມ (Ephilimnion) ຂັ້ໍນລຸ່ມເຢັນ ແລະ ມີ O2 ຫນ້ອຍເອີໍ້ນວ່າ ໄຮໂພລິມນຽນ (Hypolimnion) ນໍ້າຢູ່ລະຫ່ວາງ 2 ບລິເວນນໍ້ີ ອຸນຫະພູມຕ່າງຈາກອຸນຫະພູມຫນ້ານ້ໍາ ແລະ ຊໍັ້ນລຸ່ມເອໍີ້ນວ່າ ເທິຣມໄຄູນ (Themocline) ຄວາມຫນາ ຫຼ ບາງ thermolicne ປ່ຽນແປງຕາມຂະຫນາດ ແລະ ຄວາມເລິກຂອງທະເລ ສາບຕະຫຼອດລະດູການ. ໃນລະດູຫນາວ ເອຟິລບີ ນຽນມີອຸນຫະພູມໃກ້ 0° ແຕ່ເລກິ ພຽງ 2-3m ອຸນຫະພູມຄົງທີ່ປະມານ 4° ດ່ັງນໍັ້ນ Thermocline ຈ່ຶງ ບ່ເຫັນໄດ້ຊັດເຈນ. ສ່ິງທ່ີມີຊີວິດອາໄສໃນເຂດເອຟິລິມນຽນຄ ໄດໂນແປຼກເຈລເລຕ, ໄດອະຕອນ, ຍູກາລີນາ, ພວກຄັນທາເຊຍ ແລະ ປາ ໄສຢູ່ໃນນເລິກ.. ຊະນິດຕ່າງໆຊ້ໍັນໂຮໂພລິມນຽນມີສິ່ງທີ່ມີຊີວິດຢູ່ຫນ້ອຍກ່ວາ ແລະ ມັກເປນັ ກ່ມຸ ດຽວກນັ ກັບພວກອາໄສຢ່ນູ ້ໍາເລກິ . ສິ່ງທ່ີມີຊີວິດໃນເຂດນເລິກຄ ພວກແບກທີເລຍ, ຫອຍສອງຟາດຕົວອອ່ນ ແລະ ແມງດູດເລອດ. ການປຽນ່ ແປງເຂດຜິວນຫ່າງຝັ່ງ ແລະ ເຂດນເລິກຂໍນຶ້ ຢູ່ກັບກະແສນໍ້າໃນທະເລສາບເເລະ ໜອງເນ່ອງຈາກວາ່ - ກະແສນາ້ໍ ເປັນປັດໄຈຈາກດັ ຂອງສ່ງິ ທີມ່ ຊີ ວີ ິດ. - ການປຽນ່ ແປງລະຫວ່ າງພໍ້ນດິນ ແລະ ນເກດີ ຂ້ຶໍນໄດ້ຫຼາຍເນ່ອງຈາກຂະຫນາດຂອງແມ່ນ້າໍ ແຄບກ່ວາ ແລະ ຕໍ້ນກວ່າເມ່ອທຽບກັບຂະຫນາດຂອງນາ້ໍ ທີ່ຢູ່ທະເລສາບແລ້ວ O2 ຈະມຢີ ູ່ຕະ ຫຼອດເວລາ ຍົກເວໍັ້ນ ເວລາເກີດມົນລະພິດການປຽນແປງອຸນຫະພູມຂອງນກເກີດຂໍ້ຶນໄດ້ ຫຼາຍໃນເຂດນໄຫຼ, ພດ ແລະ ສັດ ປັບຕົວ ເກາະຕິດຢູ່ກັບຜິວດິນຂອງຝ່ັງ ຫຼ ກັບພ້ໍນນ້ໍາໄຫຼດີ ແລະ ພວກແພງຕອນທັງຫຼາຍ ເຊ່ັນ ປາກເປັນພວກທີ່ລອຍນ້ໍາ ເກັ່ງ ແລະ ວອ່ ງໄວດ.ີ 42

ການແບງ່ ເຂດພດທຂ່ີ ຶ້ໍນກັບຢໃູ່ ນສະຫມອງ ຫຼ ຣິມຝ່ັງແມນ່ ເຊງ່ິ ປຽ່ ນແປງຕາມລະດບັ ຄວາມເລິກ ຂ. ລະບບົ ນິເວດໃນນໍ້າເຄັມ ສງ່ິ ທີມ່ ີຊີວິດໃນນ້ໍາເຄມັ ມີຫາຼ ຍ ແລະ ແຕກຕ່າງກນັ ເຊ່ັນ : ພໍນ້ ຂອງໂລກສ່ວນພ້ໍນທະວບີ ທ່ີຕດິ ຕ່ກັບທະເລ ແລະ ມະຫາສະຫມຸດຊາຍຝັ່ງທລ່ີ າວອຽງ ລງົ ໄປໃນທະເລ ເອນ້ໍີ ວ່າໄລ່ທະວີບ,ເມ່ອມມູ ລາດອຽງເລິກລົງໄປເອີນ້ໍ ວາ່ ລາດອ່ຽງທະວບີ ຂົນໄປເຖິງ ພນໍ້ ທີ່ເປັນພ້ໍນທະເລ ຫຼ ມະຫາ ສະຫມຸດບລິເວນນຕໍ້ນທ່ຢີ ູ່ເທິງໄລ່ທະວີບເອໍີ້ນວ່າ ເຂດນຊາຍຝ່ັງ ແລະ ບລເິ ວນຕອນເທງິ ຂອງບ່ອນທ່ີເປັນລາດອ່ຽງ ທະວີບອອກໄປເອນໍ້ີ ວ່າ ບລເິ ວນທະເລເປີດ, ແຕ່ບລິເວນເຫົ່ຼານ້ໍແີ ບ່ງຍ່ອຍອອກໄປອີກ ບລິເວນນຕ້ນໍ ເທິງໄລ່ທະວີບ ເອີໍ້ນວາ່ ນ້ໍາຊາຍຝັ່ງ ເຊ່ິງແບ່ງຍ່ອຍອອກເປັນ 3 ເຂດຄເຂດ ເຫນອແນວນຂ້ໍຶນສູງສດຸ ສ່ວນທີ່ຍັງຢູ່ລະຫ່ວາງແນວນຂໍຶ້ນ ສງູ ສຸດ ແລະ ສ່ວນທຢ່ີ ູກ່ າຍແນວນໍາ້ ລົງຕ່າສຸດອອກໄປ. ສ່ວນທະເລເປດີ ຊງຶ່ ກາຍແນວໄລ່ທະວີບອອກໄປເອີໍ້ນວ່າ ບລິເວນມະຫາສະຫມດຸ ບລເິ ວນ ຕອນເທິງ ເຊ່ິງສອ່ງແສງລົງໄປໄດ້ເລກິ ສດຸ ແລະ ເປນັ ເຂດທ່ີມີການສງັ ເຄາະແສງເອໍີນ້ ວາ່ ເຂດ ຍພູ ກກິ ເຊິ່ງໃນແຖບເຂດຮ້ອນ ພໍນ້ ນທະເລໃສແສງອາດສອ່ງໄດເ້ ລິກເຖີງ 200 m ໂດຍທ່ວົ ໄປເຂດຍູ ພຕກິ ນີເໍ້ ລກິ ລົງໄປຈາກລະດັບຫນາ້ ນໍ້າທະເລ ບ່ເກີນ 100m ບລິເວນຖດັ ໄປໃຕ້ເຂດຍພູ ຕົກຄ ເຂດທີ່ ເອກວາ ບາໄທແອລ ເຊິ່ງວັດແທກຈາກເຂດຍູພຕກິ ລງົ ໄປ ຕາມແນວອ່ຽງທະວີບໄປຈົນເຖິງສ່ວນ ພນ້ໍ ທະເລເຂດນອໍີ້ າດເລິກລງົ ໄປຈົນເຖງິ ລະດັບ 2000 m ສ່ວນທເີ່ ລກິ ສດຸ ແມ່ນພໍ້ນທະເລ ຫຼ ມະ ຫາສະຫມດຸ ເອໍີນ້ ເຂດນ້ໍີວາ່ ອະບີສແຊລກ່ມຸ ທມ່ີ ຊີ ີວດິ ໃນເຂດນໍີເ້ ປັນພວກທສີ່ າ້ ງອາຫານເອງ ບໄ່ ດ້,ຍົກ ເວັນເຂດອະບິສແຊລ ທມ່ີ ີນພຸຮ້ອນໃຕທ້ ະເລຈະມີສິ່ງທ່ີມຊີ ີວິດໃນເຂດນ້ີໍບາງຊະນິດສາ້ ງອາຫານ ເອງໄດ.້ ສິ່ງທ່ີມີຊວີ ິດທອີ່ າໄສຢູ່ຕິດກບັ ພ້ນໍ ທະເລ ແລະ ມະຫາສະຫມດຸ ເອີໍນ້ ວາ່ ເບນທອສເຊ່ງິ ອາດ ເປັນພວກເກາະຕດິ ຢູ່ ກັບບອ່ ນ ຫຼ ຄບຄານຫາກນິ ໄດ້ຕາມພນ້ໍ ທອ້ ງທະເລ. ສ່ິງທມີ່ ີຊີວິດພວກນໍ້ີອາ ໄສຢູ່ໃນທະເລເປີດເອໍີ້ນວ່າ ເພລາຈກິ (Pelagic)ເປັນພວກລອຍນໄດ້ຢາ່ ງອິດສະຫຼະເອນໍີ້ ວາ່ ເມກຕອນ ຫຼ ເປັນພວກທ່ີລອຍຕາມກະແສນເອ້ໍີນວ່າແພງຼ ຕອນ ເຊັ່ນ ເທາົ ,ໂພຣໂຕຊົວ, ຕົວອອ່ນຕາ່ ງໆ ຂອງສດັ ທີ່ບມ່ ກີ ະດູກສັນຫງັຼ ແລະ ຫນອນບາງຊະນດິ .ຈາກການສກ ສາແພງຼ ຕອນໃນທະເລປະຈຸບນັ ພົບວ່າ ພວກທມ່ີ ໄີ ບໂອແມສຫາຼ ຍສດຸ ໄດ້ແກ່ພວກແຫຼງ່ ຕອນທເີ່ ປັນແບກທເີ ລຍ ເອີໍ້ນວ່າ ສີໂຄແຝງູ ຕອນ ( Picoplankton ) ທ່ີມຄີ ຼໍໂນຟນີ ສງັ ເຄາະໄດມ້ ີລກັ ສະນະຄ້າຍຄເທົ່າສີຂາວແກມຟ້າເຖິງ ວ່າຍັງບ່ຮລູ້ າຍລະອຽດກ່ຽວກບັ ຟີໂຣແູ ພຼງຕອນກຕາມ. ແຕ່ກເປັນເງ່ອນໄຂໃຫແ້ ກນ່ ັກນເິ ວດວິທະຍາສະ ແຫວງຫາ ຄວາມຮູ້ເລ່ອງນີ້ໍຕໄ່ ປໃນອານາຄົດພວກເມກຕອນທີ່ພົບໄດ້ທົ່ວໄປຄມກຶ , ປາຕາ່ ງໆ, ເຜົາ່ , ແມວນ,ປາວານພວກ ແບກທອສທຄ່ີ ານຕາມພ້ນໍ ທອ້ ງທະເລໄດແ້ ກ່ປູ,ຫອຍ, ປາດາວ, ຫອຍເຫມັ້ໍນ, ຫນອນທະເລພວກທີ່ຝັງໂຕໃນພໍ້ນ ທ້ອງທະເລໄດ້ແກຫ່ ນອນທະເລ, ຫອຍສອງຝາ,ພວກທີ່ຕດິ ກບັ ທ້ອງ ທະເລໄດ້ແກ່ ຟອງນາ້ໍ , ປາກາລງັ , ໄບຣໂຕ ຊວ່ົ , ຫອຍນາງລົມ ແລະ ສັດອ່ນໆ. 43

• ສາຍເຫດ, ການຄວບຄຸມ, ການທາລາຍຊບັ ພະຍາກອນທາງຊີວະພາບ ໃນສະໄຫມຫນ່ຶງເຮາົ ຄິດວ່າ ສະພາບແວດລ້ອມບມ່ ີການປ່ຽນແປງເຂົາເຈາົໍ້ ເຫນັ ດວງຕາເວັນ ຂນໍຶ້ ແລະ ຕົກ ເຫັນລະດູການຕາມປົກກະຕິແຕ່ລະປີ ແລະ ປີຜ່ານໄປສະພາບແວດລ້ອມຂອງເຂົາ ຫມູນວຽນໄປຕາມວົງວຽນ ຂອງທາມະຊາດ, ພ້ນໍ ດິນ ແລະ ທອ້ ງນໍາ້ ອຸດົມສົມບູນໃນປ່າເຕັມໄປດ້ວຍ ສັດປາ່ ແລະ ອາຫານ ເພອ່ ນບ້ານໃກຄ້ ຽງ ຮູ້ຈັກກັນຢ່າງຄຸ້ນເຄີຍ ແລະ ເອໍ້ອເຟ້ໍອຕ່ກັນ. ປະຈຸບັນມະນຸດໄດ້ເຫັນຄວາມປ່ຽນແປງຂອງສະພາບແວດລ້ອມ , ອາກາດທ່ີເຄີຍສະອາດ ແລະ ສົດຊ່ນກເຕັມໄປດ້ວຍຄັວນກິ່ນດາເຫມັນຊະນິດຕ່າງໆ, ລະດູການແຕ່ລະລະດູເລີມ ຜິດປົກກະຕິ ການປ່ຽນແປງຂອງພູມອາກາດມີທັງຮຸນແຮງຫນ້ອຍ ແລະ ຫຼາຍ, ຝົນແລ້ງ ຫຼ ຝົນຕົກຫນັກເກີດນໍ້າາ ຖ້ວມ ຜູ້ຄົນໃນເມອງມີຫຼາຍຂ້ໍຶນຈົນກະທໍ້ັງຄົນຢູ່ຊົນນະບົດກເພີ່ມຂໍຶ້ນຈົນບ່ຮູ້ຈັກກັນປ່າທ່ີເຄີຍອຸດົມສົມບຸນຫຼຸດ ຈານວນຫນ້ອຍລົງກາຍເປັນທົ່ງນາ ຫຼ ບ່ອນປູກພດໄຮ່ຊະນິດຕ່າງໆການປ່ຽນແປງເຫົ່ຼານີໍ້ເກີດຂ້ຶໍນດ້ວຍການກະທາ ຂອງມະນຸດເປັນສ່ວນໃຫ່ຍ, ແມ່ນແຕ່ໃນປະເທດທີ່ພັດທະນາແລວ້ ຄວາມ ຮູ້ທາງດ້າງນິເວດວິທະຍາກຍັງຈາກັດຢູ່ ໃນວົງແຄບ ເຊິ່ງເຮັດໃຫ້ມີຜົນກະທົບຕ່ສະພາບແວດລ້ອມ ເຊ່ັນ ການເກີດມົນລະຜິດຂອງອາກາດ, ນໍ້າ ແລະ ພ້ໍນ ດິນຕະຫຼອດຈົນການບ່ຮູ້ໃຊ້ຊັບພະຍາກອນທາມະຊາດ ໃຫ້ເກີດປະໂຫຍດໄດ້ຫຼາຍທ່ີສຸດ ເຮັດໃຫ້ເກີດບັນຫາທ່ີ ຕ້ອງໄດ້ແກ້ໄຂຢ່ສູ ະເຫມີ ດງັ່ ນໍ້ັນ ເຊງິ່ ຈາຕ້ອງຈາເປນັ ນາຄວາມຮູ້ທາງນິເວດວທິ ະຍາມາໃຊ້ ເພ່ອໃຫ້ເກດີ ປະໂຫຍດຕ່ ສັງຄົມຫຼາຍທ່ີສຸດ ແລະ ຄວນຮຽນຮູ້ເລ່ອງທາມະຊາດ (Naturalresource) ແລະ ການອະນຸລັກສະພາບແວດ ລອ້ ມ. ❖ ຊັບພະຍາກອນທາມະຊາດ ແລະ ການອະນລຸ ັກ ຕາມຫຼັກລະບົບນິເວດວິທະຍາ ແມ່ນປະກອບດ້ວຍ ສ່ວນສ່ິງທ່ີມີຊີວິດ ແລະ ສ່ວນສ່ິງທ່ີບ່ມີຊີວິດ ເຊິ່ງ ຫມູນວຽນປຽ່ ນໄປມາໄດ້ໂດຍຜ່ານວງົ ຈອນຂອງແຮ່ທາດຕາ່ ງໆ. ສ່ິງເຫຼົ່ານເ້ີໍ ປັນຊັບພະ ຍາກອນທາມະຊາດທີ່ມຢີ ່ໃູ ນ ໂລກ,ຊບັ ພະຍາກອນດັ່ງກ່າວບາງຢ່າງຫມູນວຽນກັບມາໃຊໄ້ ດ້ອີກເຊັ່ນ ພວກສງ່ິ ທີມ່ ີຊວີ ິດທັງຫຼາຍ, ນ້ໍາ, ອົກຊເີ ຈນ, ຄາບອນໄດອອັກໄຊດ໌, ໄນໂຕເຈນແຕ່ມີຊັບພະຍາກອນ ບາງຢ່າງບ່ສາມາດຫມູນວຽນກັບມາໃຊ້ໄດ້ອີກ.ເມ່ອໃຊ້ ແລ້ວນັບວັນຫມົດໄປເພາະຂະບວນການທ່ີຈະ ເຮັດໃຫ້ກັບຄນມານັໍ້ນໃຊ້ເວລາຍາວນານນັບລ້ານປີ ເຊ່ິງໄດ້ແກ່ນ ມັນ, ຖ່ານຫີນ, ເຫັຼກ, ແຮ່ທາດ ຕ່າງໆບາງຢ່າງ. ໂດຍທ່ົວໄປຊັບພະຍາກອນທີ່ສາຄັນ ແລະ ຈາເປັນຕ່ມະນຸດນັ້ໍນ ສາມາດຫມູນວຽນກັບມາໃຊໄ້ ດເອີກຖ້າວ່າມະນຸດເຮົາໃຊ້ຊັບພະຍາ ກອນເຫົ່ຼານໍັນ້ ເຫມາະສົມພດີບ່ໄວ ຫຼ ຊ້າໄປກ່ ວາວົງວຽນ ແລະ ປະລິມານທ່ີຄວນເປັນໄປຕາມທາມະຊາດ, ຊັບພະຍາກອນເຫ່າົຼ ນ້ໍັນກຈະຄົງຕົວ ແລະ ຮັບ ໃຊ້ໄດ້ ດນົ ນານ, ແຕ່ທາງການປະຕິບັດຂອງມະນຸດມັກຈະໃຊ້ຊັບພະຍາກອນບາງຢ່າງຫຼາຍ ແລະ ໄວເກີນໄປໂດຍບ່ຄານຶງ ເຖິງຜົນເສຍຕາມມາຈ່ິງເຮັດໃຫ້ຜົນເສຍ 2 ຕ່ຂ້ໍຶນໄປສະນັໍ້ນການນາໃຊ້ ຊັບພະຍາ ກອນທາມະຊາດ ຢ່າງໃດຢ່າງ ຫນງ່ຶ ຈຶ່ງຈາເປນັ ຕ້ອງຄານງຶ ເຖງິ ຜົນເສຍທີຈ່ ະເກີດຂໍ້ຶນໃຫຮ້ ອບຄອບ. - ຊັບພະຍາກອນຫມູນວຽນຄວາມຮູ້ເພ່ອການອະນຸລັກ ເຊ່ັນ ຊັບພະຍາກອນປ່າໄມ້, ຊັບພະຍາກອນ ສັດປ່າ ແລະ ຊບັ ພະຍາກອນທາງທະເລ. - ຊັບພະຍາກອນປ່າໄມ້ເປັນຊັບພະຍາກອນທີ່ມີຄວາມສາຄັນຫຼາຍເພາະມັນເປັນແຫຼ່ງທີ່ຢູ່ອາໄສຂອງສັດ, ມະນຸດຊ່ວຍເກັບຄວາມຊຸ່ມຊ່ນເປັນແຫຼ່ງຕໍ້ົນນລາທານອາຫານ, ເຄ່ອງນຸ່ງຮ່ົມ, ຢາຮັກສາໂລກພວກສະຫມູນໄພ ຕາ່ ງໆ, ປາ່ ໄມ້ຂອງທຸກໆປະເທດໃນໂລກຫຼຸດລົງຢາ່ ງ ໄວວາ ເພາະການເພີ່ມຂ້ໍຶນຂອງປະຊາກອນ ເຊ່ງິ ເຮດັ ໃຫ້ຄວາມ ຕ້ອງການຜະລິດຕະພັນໄມ້ ມາເຮັດບ່ອນຢູ່ອາໄສ ແລະ ເຄ່ອງອຸປະໂພກ, ຕະຫຼອດເຖິງການທາລາຍປ່າ ເພ່ອເພໍ້ີມ ເນ້ໍອ ທີ່ກະສິກາ ການຈັດການເລ່ອງອານຸລັກປ່ານ້ໍັນຕ້ອງໄດ້ຮັບຄວາມຮ່ວມມຈາກຫຼາຍຝ່າຍ ເຊ່ິງ ມີການເຜີຍແຜ່ ຄວາມຮູ້ໃນດາ້ ນຄວາມສາຄັນຂອງປາ່ ທມີ່ ະນຸດ ແລະ ລະບົບນິເວດກດົ ຫມາຍ ຄວບຄຸມການທາລາຍປ່າ ແລະ ການ ດູແລຮັກສາປ່າໄມ້, ການດູແລຮັກສາປ່າສະຫງວນແຫ່ງຊາດໃຫ້ມີປະສິດຕິພາບ, ໂດຍໃຫ້ຜູ້ທ່ີໄດ້ຮັບການສາ 44

ປະທານປ່າໄມ້ປະຕິປັດໄດ້ຢ່າງຖກຕ້ອງຕາມຫຼັກວິຊາການ ແລະ ລະວັງບ່ໃຫ້ມີ ຜູ້ບຸກລຸກທາລາຍປ່າເພ່ອເຮັດໄຮ່ ເຄອ່ ນທ.່ີ - ຊັບພະຍາກອນສັດປ່າປັນຊັບພະຍາກອນທ່ີເຮັດໃຫ້ມີປະລິມານເພີ່ມຂຶໍ້ນໄດ້ ແລະ ເຮັດໃຫ້ປະໂຫຍດຕ່ ມະນຸດຫຼາຍຢ່າງ ເຊັ່ນ ຜະລິດຕະພັນຈາກສັດປ່າ ໃຊ້ເປັນເຄ່ອງນຸ່ງ ຫົ່ມ ຫຼ ອຸດສາຫະກາແປຮູບຈາກຂົນ , ຫນັງ, ເຂົໍ້າ ຫຼ ກະດູກ. ສັດປ່າຊ່ວຍແຜ່ພັນພດ ຊ່ວຍ ກາຈັດສັດຕູພດ ເຊັ່ນ ເຈຍຊວ່ ຍກິນແມງໄມ້ ແລະ ສັດຊະນິດອ່ນໆ ທເ່ີ ປັນສດັ ຕູພດ ແລະ ຍັງຊ່ວຍໃຫ້ການຫມນູ ວຽນຂອງທາດຕາ່ ງໆດາເນີນໄປຕາມທາມະຊາດ. ໃນປະຈຸບັນສັດປ່າໄດຖ້ ກທາລາຍລົງຫຼາຍເນ່ອງຈາກປ່າຖທາລາຍເຮັດໃຫ້ທ່ີຢູອ່ າໄສ ແລະ ອາຫານຫຼຸດລົງ ຍງ່ິ ໄປກວ່ານ້ໍີ ຍັງຖກມະນດຸ ລ່າມາເປນັ ອາຫານ ຫຼ ການຄາ້ ຈົນເຮັດໃຫ້ສັດບາງຊະ ນດິ ຖກສູນພັນໄປ ເຊນັ່ ວ່າ ສັດທີ່ ຫຼຸດລົງເປນັ ຈານວນຫຼາຍໄດ້ແກ່ ງູເຫ່າົ , ນກົ ຍູງ, ໄກ່ຂວາ ເຮອ, ຊ້າງ, ແຮດ..... ສາຍເຫດທ່ີພາໃຫ້ສັດປ່າບາງຊະນິດຫນ້ອຍລົງຕາມທາມະຊາດ, ອີກຢ່າງບ່ຄການຄັດ ເລອກພັນຕາມ ກົດເກນວວິ ດັ ທະນາການ ເຊງ່ິ ເຮດັ ໃຫ້ສດັ ບາງຊະນິດທບ່ີ ່ສາມາດປບັ ຕົວເຂໍ້ົາກັບສະ ພາບແວດລອ້ ມທ່ີປຽ່ ນແປງໄປ ໃຫມ່ຕ້ອງສູນພັນໄປ ເຊັ່ນ ໄດໂນເສົາ ເຊ່ິງສູນພັນເມ່ອ 60 ລ້ານປີ ຜ່ານມານີ້ໍມີຂ້ໍສົມມຸດຖານຫຼາຍຢ່າງກ່ຽວກັບ ການສູນພັນຂອງສັດພວກນີ້ໍ ເຊ່ັນ ຂ້ໍສົມມຸດຖານທ່ີວ່າ ສະພາບພູມອາກາດປຽ່ ນແປງກະທນັ ຫັນ,ອາຫານຂາດແຄນ ເພາະໄດໂນເສົາມີຂະຫນາດໃຫ່ຍຕອ້ ງ ກິນອາຫານຫຼາຍຈ່ຶງຕ້ອງແກ່ງແຍ່ງກັນ, ເມ່ອບດ່ ົນມານ້ໍີນັກວິທະຍາສາດກຸ່ມ ຫນງ່ຶ ໃຫຂ້ ້ໍສມົ ມດຸ ຖານ ວາ່ ອາດເນອ່ ງມາຈາກສະເກັດດາວເຂ້ົາໍ ມາກະທົບໂລກຈົນເຮັດໃຫພ້ ູມອາກາດປຽ່ ນແປງຢ່າງ ຫວຼ ງ ຫຼາຍເຮັດໃຫ້ໄດໂນເສົາຕາຍເກອບຈະພ້ອມກນັ ເພາະຫັຼກຖານຈາກຊາກໄດໂນເສົາທ່ີຂດຸ ໄດ້ຈາກ ຫຼາຍບ່ອນ ໃນໂລກບ່ົງບອກວ່າສດັ ພວກນີໍ້ຕາຍໃນເວລາ 60 ລ້ານປີມາແລວ້ ທັງຫມດົ . ນອກຈາກນີ້ໍການນາເອົາສັດຊະນິດອນ່ ໆ ຈາກທ້ອງຖິ່ນອ່ນມາລ້ຽງກເປັນສາເຫດຂອງການ ສູນພັນຂອງສດັ ທ້ອງຖິ່ນເຊັ່ນ ເມ່ອນາເອົາປາດຸກເຂາໍົ້ ມາລ້ຽງ ໃນ ລັດຟຣິດາແລ້ວອອກມາຢູ່ໃນແຫຼ່ງ ນ້ໍາທາມະຊາດແລ້ວເປັນເຫດໃຫ້ມັນໄປກິນປາພໍ້ນເມອງອ່ນໆໃນລັດນ້ີໍຈົນບາງ ຊະນດິ ສູນພນັ .. ສະພາບແວດລ້ອມເປນັ ພດິ : ອັນເນອ່ ງມາ ຈາກທາດພິດຕົກຄ້າງຢູ່ໃນຊາກສິ່ງທີ່ມີຊີວິດ ແລະ ຖ່າຍທອດໄປຕາມຕ່ອງໂສ້ອາຫານເຊິ່ງເປັນສາເຫດຢ່າງຫນ່ຶງ. ທາດດີດີທີ ( DDT ) ໃຊ້ເພ່ອ ຂ້າແມງໄມ້ແຕ່ເມ່ອຖ່າຍທອດໄປຍັງປາຕາມຕ່ອງໂສ້ອາຫານກຈະຖກສະສົມຫຼາຍ ຂ້ໍຶນນົກທ່ີ ກິນປາກໄດ້ຮັບຜົນສະທ້ອນຫຼາຍເພາະເຮັດໃຫ້ເປອກໄຂ່ເບາະ ແຕກງ່າຍ ແລະ ລູກນົກທ່ີ ເກີດມາກບ່ ແຂງແຮງອາດເຮັດໃຫ້ນົກພວກນໍ້ີຫຼຸດຈານວນລົງໄດ້. ສັດປ່າລາວກ່ເຊ່ັນດຽວກັນກັບປະເທດອ່ນທີ່ຖກທາລາຍຈົນ ຈານວນຫຼຸດລົງເພ່ອຍາກໃຫ້ ຊັບພະຍາກອນສັດປາ່ ມີຢຕູ່ ະຫຼອດໄປສ່ິງຈາເປັນຢ່າງຍິ່ງ ຈະຕອ້ ງຊວ່ ຍກນັ ອະນຸລັກສັດ ເຫ່ຼາົ ນນໍ້ັ ໄວ້ ໂດຍມີຫກັຼ ການດາເນນີ ງານ 5 ປະການຄ. 1) ອອກກົດຫມາຍຄວບຄຸມ ແລະ ຄຸ້ມຄອງສດັ ປາ່ ເພອ່ ປ້ອງກັນບໃ່ ຫ້ຈານວນຫຼຸດລົງ ຫຼ ສູນພັນ 2) ຄວບຄຸມສັດຕູຂອງສັດປ່າ ເຊ່ັນ ປ້ອງກັນບ່ໃຫ້ສັດລ້ຽງເຂໍົ້າໄປໃນບລິເວນທີ່ມີສັດປ່າຢູ່ເພາະສັດລ້ຽງ ອາດນາເອົາໂລກເຂໍາົ້ ໄປແຜລ່ ະບາດ ແລະ ຍັງເປນັ ການແບງ່ ທີ່ຢອູ່ າໄສນັບທັງອາຫານຂອງສັດປາ່ ອີກ. 3) ຈັດຕໍ້ັງເຂດອານຸລັກສັກປ່າ ເພ່ອໃຫ້ສັດປ່າມີທ່ີຢູ່ອາໄສຫາອາຫານ ແລະ ແຜ່ພັນໄດ້ຕາມທາມະຊາດ ຈົນໄດ້ຈານວນທີ່ເຫມາະສົມໃນເຂດນ້ັໍນໆ ໃນບາງກລະນີອາດຈະຕ້ັໍງຂຶໍ້ນ ເພ່ອ ການອານຸລັກສັດ ຊະນິດທີ່ຫາຍາກ, ການເລອກບ່ອນເປັນເຂດອານລຸ ັກສັດປ່າ ຄວນເລອກ ເນໍ້ອທີ່ເປັນບ່ອນທີ່ຢູ່ອາໄສ ຂອງສັດປາ່ ທ່ຫີ າຍາກ ຫຼ ກາລັງຈະສນູ ພັນບລເິ ວນນໍັ້ນຕອ້ ງມີ ແຫງຼ່ ນ້າໍ , ອາຫານຕະຫຼອດເຖິງບອ່ ນຫົຼບ ໄພຕາມທາມະຊາດໄດຢ້ າ່ ງພຽງພ ແລະ ຖ້າຈະໄດ້ດຕີ ອ້ ງເປນັ ປາ່ ແບບຕ່າງໆ. 4) ຂະຫຍາຍພັນສັດປ່າໃຫ້ມີຈານວນຫຼາຍຂ້ໍຶນ ອາດເຮັດໄດ້ດ້ວຍການທາເພາະລ້ຽງ ໂດຍໃຫ້ປະສົ ມ ພັນຕາມທາມະຊາດ ຫຼ ປະສົມພັນທຽມໃຫ້. ສາລັບສັດປ່າທ່ີຫາໄດ້ຍາກ ຫຼ ອາດ ຈະສູນພັນ, ປະຈຸ ບນັ ຫາຼ ຍປະເທດປະສົມພນັ ສາເລັດໃນການຂະຫຍາຍພນັ ສັດປ່າຫາໄດ້ຍາກ ເຊ່ນັ ພວກນົກກະທາ. 45

5) ປັບປຸງເຂດອານຸລັກສັດປ່າໃຫ້ເຫມາະສົມສາລັບເປັນທີ່ຢູ່ອາໄສຂອງສັດປ່າ ໂດຍວິທີການ ເພີ່ມແຫຼ່ງ ນ້ໍາ, ເກອ, ທີ່ຫຼົບໄພ, ປູກພດທີ່ເປັນອາຫານຂອງສັດປ່າໃຫ້ຫຼາຍຂຶໍ້ນຈົນເຮັດໃຫ້ຊຸມຊົນສັດປ່າມີ ລກັ ສະນະດຸ່ນດ່ຽງຕາມທາມະຊາດ. - ຊັບພະຍາກ ອນຈາກ ທ ະເລ (Marineresource) ທ ະເລກ ເຊ່ັນດຽວກັບພໍ້ນດິນທ່ີ ເປັນແ ຫຼ່ ງ ຊັບພະຍາກອນທາມະຊາດສາຄັນໃນດ້ານອາຫານ, ແຮ່ທາດ ແລະ ພະລງັ ງານ. - ຊັບພະຍາກອນອາຫານການເກັບກ່ຽວຊັບພະຍາກອນຈາກທະເລຕ້ອງເຮັດດ້ວຍຄວາມລະມັດລະວັງ ໂດຍໃຊເ້ ທັກໂນໂລຢີສະໄຫມໃຫມ່ ເພອ່ ເຮັດໃຫ້ຜົນຜະລິດມີຢູ່ຕະຫຼອດໄປສິງ່ ທ່ີ ຄວນລະວງັ ຄປ້ອງກັບບ່ໃຫ້ເກີດ ມົນລະພິດ ຫຼ ການປ່ຽນແປງອ່ນໃດທີ່ຈະເຮັດໃຫ້ທາມະຊາດເສຍຄວາມດຸນດ່ຽງເຊ່ັນ: ການຮັກສາຄວາມເຄັມ ຂອງນໃຫ້ສະຫມ່າສະເຫມີ ໂດຍການຄວບຄຸມໃຫ້ປະລິມານນຈາກແມ່ນທີ່ໄຫຼລົງສູ່ທະເລ ເປັນໄປຕາມປົກກະຕິ ເພອ່ ໃຫ້ສັດ ພວກກ້ງຸ , ຫອຍ, ປູ, ປາຂະຫຍາຍຕົວເຕັມທີ່ ແລະ ແຜ່ພັນ, ໄດບ້ ລຸງຮກັ ສາແນວປະກາລງັ ໄວ້ເພອ່ ເປັນ ບ່ອນຫຼົບໄພ, ເພາະພັນ ແລະ ເປັນແຫ່ຼງອາຫານຂອງສັດຕ່າງໆ, ຄວບຄຸມການ ປະມົງທະເລໃຫ້ຖກຕ້ອງຕາມ ຫັກຼ ການຄ ບຈ່ ບັ ປານອ້ ຍ ແລະ ໃນລະດປູ າປະສມົ ພັນສົ່ງເສມີ ການເພາະລ້ຽງສດັ ນຊາຍຝງັ່ ເປນັ ຕນ້ໍົ . 46

ບດົ ທີ 7 ພນືໍ້ ຖານການສືບເຊອ້ໍື ຈຸລັງ ແມ່ນຫົວໜ່ວຍພ້ໍນຖານທີ່ນ້ອຍສຸດຂອງສ່ິງທ່ີມີຊີວດິ . ທຸກໆສິ່ງທ່ີມີຊີວິດລວ້ ນແຕ່ປະກອບສ້າງມາ ຈາກຈຸລງັ ເຊິງ່ ມໜີ ້າທີ່ຕາ່ ງໆພາຍໃນຮາ່ ງກາຍເຮດັ ໃຫ້ຮ່າງກາຍສາມາດເຮັດວຽກໄດ້ຢາ່ ງເປັນລະບົບ. ຈຸລັງສາມາດສາມາດເພ່ີມຈານວນໄດ້ດ້ວຍຂະບວນການແບ່ງຈຸລັງໂດຍມີວັດຖຸສບເຊໍ້ອເຂໍ້ົາຮ່ວມໃນຂະບວນ ການເຊັນ່ : DNA, ຢນີ , ໂຄຣໂມໂຊມ, ທາດໂປຣຕນິ , ພະລງັ ງານ ແລະ ບນັ ດາທາດເຄມີຕ່າງໆ. 1. ຢນີ ແລະ ສີໂສມ ຫື ໂຄຣໂມໂຊມ ກ. ສີໂສມ ຫື ໂຄຣໂມໂຊມ ສ່ິງທ່ີມີຊີວິດສ່ວນຫຼາຍມີສານກາມະພັນເປັນ DNA ຢູ່ໃນແກ່ນຈຸລັງຮ່າງກາຍໃນຮູບໂຄຣໂມໂຊມ. ໂຄຣ ໂມໂຊມ ຖກຄໍ້ົນພົບທາອິດເມ່ອປີ 1870 ໂດຍ Strasburger ແລະຕ້ັໍງຊ່ໂດຍ Waldeyer ໃນປີ 1888 ເຊ່ິງມີ ຄວາມໝາຍວ່າ Color body ເພາະເປນັ ສ່ວນທ່ີຍ້ອມຕິດສ.ີ ເວລາຍອ້ ມສີ ແກ່ນຈລຸ ັງ ໃນໄລຍະແບງ່ ຕົວ ຈະເຫນັ ເສັນ້ໍ ໄຍຈບັ ສເີ ປນັ ຄູ່ໆ ເອ້ນີໍ ວ່າ: ໂຄຣໂມໂຊມ ໂຄຣໂມໂຊມເປັນຫົວໜ່ວຍໂຄງສ້າງທີ່ເປັນບ່ອນຢູ່ຂອງໜ່ວຍກາມະພັນເຊິ່ງເຮັດໜ້າທີ່ຄວບຄຸມ ແລະ ຖ່າຍ ທອດລກັ ສະນະທາງກາມະພັນຂອງສິງ່ ທີ່ມີຊວີ ິດ. ໃນເວລາທ່ີມີການແບ່ງຈຸລັງໂຄຣໂມໂຊມຂອງຈຸລັງຮ່າງກາຍຈະຄົງຕົວຢູ່ເປັນຄູ່ໆ ແຕ່ລະຄູ່ມີຮູບຮ່າງ ແລະຂະໜ າດທີ່ຄກັນເພນ່ິ ເອນ້ໍີ ວ່າ: ໂຄຣໂມໂຊມຄກນັ (homologous Chromosomes) • ຈລຸ ັງຮາ່ ງກາຍ ເວລາໃດກມໂີ ຄຣໂມໂຊມເປັນຈານວນຄ,ູ່ ສອງຊດຸ ຫຼເອ້ໍີນວ່າມຈີ ານວນໂຄຣໂມໂຊມເປນັ 2n ຫໂຼ ຄຣໂມໂຊມຄູ່ (Diploid). • ບນັ ດາຈຸລງັ ສບພນັ ມຈີ ານວນໂຄຣໂມໂຊມເທາ່ົ ເຄິ່ງໜ່ຶງ ຂອງຈານວນໂຄຣໂມໂຊມຮ່າງກາຍ ເອ້ໍີນວ່າ: ໂຄຣໂມ ໂຊມເຄງ່ິ ຫຼ n ໂຄຣໂມໂຊມ (Haploid). ສິງ່ ທ່ີມີຊີວິດແຕ່ລະຊະນດິ ມີຈານວນໂຄຣໂມໂຊມທ່ີຄົງທ່ີ (ບ່ປ່ຽນແປງ) ແລະ ມີຈານວນຫຼາຍ-ໜ້ອຍແຕກຕ່າງ ກນັ ໄປຕາມຊະນິດຂອງສ່ງິ ທີ່ມີຊີວິດນນໍ້ັ ໆ. ສ່ິງທ່ີມີຊີວິດຊະນິດດຽວກັນຈະມີຈານວນໂຄຣເທົ່າກັນສະເໝີ, ແຕ່ສິງ ທ່ີມີຊີວິດຕ່າງຊະນິດກັນອາດຈະມີໂຄຣໂມໂຊມທີ່ເທົ່າກັນໄດ້. ໂຄຣໂມໂຊມໃນຈຸລັງຮ່າງກາຍທົ່ວໄປຂອງສ່ິງທີ່ມີ ຊວີ ິດຈະມີຢູ່ 2 ຊຸດ ຫຼ 2n ເອີໍ້ນວ່າ: ດີພລອຍ (Diploid), ສວ່ ນໃນຈຸລັງສບພັນຈະມີໂຄຣໂມໂຊມພຽງຊຸດດຽວ ຫຼ n ເອນໍ້ີ ວ່າ: ແຮບພລອຍ (Haploid). ສ່ວນຫຼາຍສງ່ິ ທ່ມີ ຊີ ວີ ດິ ຈະມໂີ ຄຣໂມໂຊມ n ຢູ່ໃນລະຫວາ່ ງ 6 – 25. ຕາຕະລາງ 1 ສະແດງເຖງິ ຈານວນໂຄຣໂມໂຊມຂອສງ່ິ ທມີ່ ີຊີວິດ ລາດັບ ຊ່ິືສິ່ງທີ່ິມຊີ ວີ ິດ ຈານວນໂຄຣໂມໂຊມ 1. ຖວ່ົ ຍັດ Pisum stivum 14 2. ສາລີ Zea way 20 3. ເຂໍ້ົາເບຣ Hordeum vugare 14 4. ໝາກແຕງ່ ໂມ Citrillus vulgaris 22 5. ໝາກເຂອສມ້ົໍ Lycopersium esculentum 24 6. ຊາ Camellia sinensis 30 7. ກ້ວຍ Musa paradisiaca 22 8. ຜກັ ບົ່ວ Allium cepa 16 9 ຍງຸ ໂກນຊີ Anopheke dirus 6 10 ມ້ອນ Bombyx mori 56 11 ກບົ Rasa sp 26 47

12 ໄກ່ Gallus domisticus 78 13 ເຈຍ Meleagris gallopavo 44 14 ໄກງ່ ວງ Craseonycteris thonglongyai 80 15 ໝູ Mus musculas 40 16 ໝາ Felis familialis 78 17 ແມວ Felis domestieaa 76 18 ກະຕ່າຍ Oryctolagus cuniculus 44 19 ແກະ Ovis aries 54 20 ມ້າ Equus caballus 64 21 ງວົ Bos taurus 60 22 ຄວາຍ Bubalus bubalis 60 23 ແບ້ Capra aegagrus hircus 60 48 24 ລງີ ແຊມປຽນຊີ Pan troglodytes 46 25 ຄົນ Homo spiena 26 ໜູ Rattus 42 ໂຄຣມໂຊມ ປະກອບສາ້ ງຂນໍ້ ດ້ວຍ DNA ແລະໂປຣຕນິ ຮິສໂຕນ (Histone). ໂມເລກຸນຂອງ DNA ບດິ ເປນັ ກຽວອອ້ ມຮິສໂຕນກາຍເປນັ ນິວຄລີໂອໂຊມ (Nucleosome) ທ່ີມີລກັ ສະນະຄາ້ ຍຄສາຍຄ ໝາກຕຸ້ມ ຫຼາຍໆ Nucleosome ປະກອບເຂ້ໍາົ ກນັ ຈະກາຍເປນັ ເສໍນັ້ ໄຍໂຄຣມາຕິນ (Chromatin fiber) ແລະ ໂຄຣມາຕີດ (Chromatid) ໃນທ່ີສດຸ . ໂຄງຮ່າງຂອງແຕລ່ ະໂຄຣໂມໂຊມ ມີ 2 ໂຄຣມາຕີດທີ່ຕດິ ຈອດກັນດ້ວຍເຊນໂຕຣແມ (Centromere). • ຊະນິດຂອງໂຄຣໂມໂຊມແບ່ງອອກເປັນ 2 ຊະນິດ (ອງິ ໃສ່ໜາ້ ທ່ີ) ຄ:  ໂຄຣໂມໂຊມທາມະດາ (Autosome) ໝາຍໂຄຣໂມໂຊມທີ່ຄວບຄມຸ ລັກສະນະທາງກາມະພນັ ແລະ ລັກສະນະຕ່າງໆຂອງຮາ່ ງກາຍ ແຕ່ບກ່ ຽ່ ວຂ້ອງກບັ ການການົດເພດ.  ໂຄຣໂມໂຊມເພດ (Sex chromosome) ເປັນໂຄຣໂມໂຊມທເ່ີ ຮດັ ໜາ້ ທ່ີໃນກາການົດເພດ. ຕົວຢ່າງ: ໃນຈຸລັງຮ່າງກາຍຂອງຄົນເຮົາມີໂຄຣໂມໂຊມທັງໝົດ 23 ຄູ່ ຫຼ 46 ໂຄຣໂມໂຊມ. ໃນຈາ ນວນດ່ັງກ່າວນໍ້ີເປັນໂຄຣໂມໂຊມທາມະດາ 22 ຄູ່ ຫຼ 44 ໂຄຣໂມໂຊມ ແລະ 2 ໂຄຣໂມໂຊມ ເປັນ ໂຄຣໂມໂຊມເພດ. ສາມາດຂຽນເປນັ ຊໂຸ ຄຣໂມໂຊມໄດ້ດັ່ງນ:້ໍີ - ໂຄຣໂມໂຊມຂອງຈຸລງັ ຮາ່ ງກາຍເພດຍິງ 2n=44+XX - ໂຄຣໂມໂຊມຂອງຈຸລັງຮາ່ ງກາຍເພດຊາຍ 2n=44+XY ໃນຈຸລັງສບເຊ້ໍອ (ໄຂ່, ສະເປີມ) ຈະມີຊຸດໂຄຣໂມໂຊມຄີກ (haploid) ຫຼ n ເຊ່ິງແຕ່ລະໂຄຣ ໂມໂຊມຈະມາຈາກດວ້ໍີ ໜຶງ່ ຂອງຄໂູ່ ຄຣໂມໂຊມໃນຈຸລງັ ຮ່າງກາຍ. - ເພດຍິງ ຈລຸ ງັ ໄຂ່ ຈະມຊີ ດຸ ໂຄຣໂມໂຊມ n=22+X - ໃນເພດຊາຍ ຈຸລັງສບເຊ້ໍອມໂີ ຄຣໂມໂຊມ 2 ຊະນິດຄ: n=22+X ແລະ n=22+Y ❖ ໂຄຣໂມໂຊມກັບການສ້າງຈຸລັງສບື ພນັ (Gametogenesis) ກ. ການສາ້ ງຈຸລງັ ສບພັນໃນສັດ (Animal Gametogenesis) 48

1) ການສ້າງອະສຸຈິ (Spermatogenesis) ການສ້າງຈຸລັງສບພັນຂອງສັດລ້ຽງລູກດ້ວຍນ້ໍານົມຈະເລ່ີມຕໍັ້ນດ້ວຍຈຸລັງທີ່ມີ 2n ຫຼ ຈຸລັງດີພລອຍ (Diploid primordial cell) ຫຼຈຸລັງສະເປີມາໂທໂກນຽມ (Spermatogonium) ທີ່ຢູ່ໃນທ່ສ້າງອະສຸຈິຂອງ ແກ່ນອັນທະ (Seminiferous tubules) ຈະແບ່ງຈຸລັງແບບທາງອ້ອມ (Mitosis) ຫຼາຍໆຄ້ງໍັ ໄດ້ກມຸ່ ຈຸລງັ ຂອງ Spermatogonium ຈຸລັງເຫຼ່ົານີ້ໍມີການຈະເລີນເຕີບໂຕ ແລະປ່ຽນແປງໄປເປັນກຸ່ມຈຸລັງສະປມາໂທໄຊຂ້ໍັນໜຶ່ງ (Primary Spermatocyte) ເຊ່ງິ ມຈີ ານວນໂຄຣໂມໂຊມເປັນດີ ພລອຍ 2n ຄເກ່ົາ ຕຈ່ າກນໍ້ນັ ແຕ່ລະຈລຸ ັງຂອງ ກຸ່ມຈຸລັງສະປມາໂທໄຊຂໍັນ້ ໜຶ່ງມີການແບ່ງຈຸລັງແບບທາງກງົ (Meiosis) ເມ່ອສ້ໍິນສຸດໄມໂອຊສິ 1 ຈະໄດຈ້ ຸລງັ ສະ ປມາໂທໄຊຂັນໍ້ ສອງ (Secondary Spermatocyte) 2 ຈຸລັງເຊ່ິງມີຈານວນໂຄຣໂມໂຊມເປັນແຮບ ພລອຍ n (Haploid) ເມ່ອສິ້ໍນສຸດໄມໂອຊິສ 2 ຈະໄດ້ 4 ຈຸລັງ ເຊິ່ງແຕ່ລະຈຸລັງເອໍີ້ນວ່າ: ສະເປີມມາຕີດ (Spermatid) ແລະມີຈານວນໂຄຣໂມ ໂຊມເປັນແຮບພລອຍ (n) ສະເປີມ ມາຕີດມ າປ່ຽນແປງໄປເປັນສະປມາໂທຊົວ (Spermatozoa) ແລະກາຍເປັນອະສຸຈິ (Sperm) ຕໄ່ ປ. 2) ການສ້າງຈຸລັງໄຂ່ (Oogenesis) ການສ້າງຈຸລັງໄຂ່ຂອງສັດລ້ຽງລູກດ້ວຍນໍ້ານົມຈະເລ່ີມຕົໍ້ນດ້ວຍຈຸລັງດີພລອຍ (Diploid primordial) ຫຼຈລຸ ັງໂອໂອໂກນຽມ (Oogonium) ທີ່ຢູ່ໃນຮງັ ໄຂ່ ແລະມີການຈະເລນີ ເຕບີ ໂຕປ່ຽນແປງໄປເປນັ ໂອໂອໄຊຂໍ້ັນໜຶ່ ງ (Primary Oocyte) ເຊິ່ງຈະແບ່ງຈຸລັງແບບໄມໂອຊສິ ເມອ່ ສໍ້ິນສດຸ ໄມໂອຊິສ 1 ຈະໄດ້ 2 ຈຸລງັ ທີ່ມີຂະໜາດບ່ ເທ່ົາກັນເນ່ອງຈາກການແບ່ງທາດຈຸລັງບ່ເທົ່າກັນ ແຕ່ລະຈຸລັງມີຈານວນໂຄຣໂມໂຊມເປັນແຮບພລອຍ (n). ຈຸລັງ ລກູ ທ່ີມີຂະໜາດໃຫຍ່ກວ່າໝູ່ເອີ້ໍນວ່າ: ໂອໂອໄຊຂັໍ້ນສອງ (Secondary Oocyte) ແລະຈລຸ ັງທ່ີມີຂະໜາດນ້ອຍ ເອ້ີໍນວ່າ: ໂພລາບ່ດີຂ້ັໍນໜຶ່ງ (Primary polar body). ໂອໂອໄຊຂ້ັໍນສອງ ຈະແບ່ງຈລຸ ັງຕ່ໄປໃນຂໍ້ັນໄມໂອຊິສ 2 ໄດ້ 2 ຈລຸ ັງທ່ີມຂີ ະໜາດບ່ເທົ່າກນັ ອີກເອີໍ້ນວ່າ: ໂອໂອຕິດ (Ootid) ແລະຈຸລັງທ່ີມີຂະໜາດນ້ອຍກວ່າເອ້ນໍີ ວາ່ : ໂພ ລາບ່ດີຂໍ້ັນສອງ (Secondary polar body) ໂພລາບ່ດີຂັໍ້ນສອງຈະແບ່ງຕົວຕ່ໄປໃນຂໍັ້ນໄມໂອຊິສ 2 ໄດ້ 2 ຈຸ ລັງ, 2 ຈຸລັງນີ້ໍຈະສະຫຼາຍຕົວໄປ ສ່ວນໂອໂອຕິດ (Ootid) ຈະປ່ຽນແປງກາຍເປັນໂອວາ (Ovum) ແລະໄຂ່ (Egg) ໃນທສີ່ ດຸ . ຂໍນັ້ ຕອນການສາ້ ງໄຂ່ ຂ. ຢນີ ຫື ແຊນ (Gene) ປີ 1902 Walter Stanborough Sutton (1877-1919) ເປນັ ຜູ້ທາອິດທີ່ຄນ້ົໍ ພບົ ແລະຢ້ໍັງຢນວ່າ ຢີນຢູ່ເທິງ ໂຄຣໂມໂຊມ (ເບ່ິງຮູບ) ດ້ວຍເຫດນ້ໍັນຈຶ່ງເຮັດໃຫ້ຢີນເປັນຕົວຄວບຄຸມລັກສະນະທາງກາມະພັນຕາມແນວຄວາມ ຄິດຂອງເມນເດລມາສາພັນກັບໂຄຣໂມໂຊມ ເພາະວ່າເມ່ອໂອໂມໂລກາສໂຄຣໂມໂຊມແຍກຕົວອອກຈາກກັນໃນ ຂະບວນການແບ່ງຈຸລັງແບບມໂິ ອຊສິ ເຮັດໃຫ້ຄູ່ຢີນທີ່ຢູ່ເທິງໂຄຣໂມໂຊມທີ່ເຂາົ້ໍ ຄູ່ກັນແຍກຕົວອອກຈາກກັນເຂນ້ໍົ ສ່ຈູ ຸ ລງັ ສບພນັ ຈຸລັງລະ 1 ຢນີ . ລວມຄວາມວ່າ: ຢີນ ຫຼແຊນ ແມ່ນໜ່ວຍຄວບຄຸມລັກສະນະທາງກ າ ມະພັນຂອງສ່ງິ ທມ່ີ ີຊີວິດ. ຢີນ ຄສ່ວນໜ່ຶງຂອງໂຄຣໂມໂຊມ ຫຼສວ່ ນໜງ່ຶ ຂອງສາຍ ດີເອນເອ ທີສ່ າມາດຖອດລະຫດັ ໄດເ້ ປັນ mRNA ແລ້ວນາ ເອາົ mRNA ມາແປລະຫັດເປັນສາຍໂພລເີ ປບໄທດ໌. ຕົວອກັ ສອນໝາຍເຖິງຢນີ 49

ຢີນ ເປນັ ຕວົ ການດົ ການຖາ່ ຍທອດລັກສະນະທາງກາມະພັນໂດຍອາໄສຂມ້ໍ ູນ (ລະຫັດກ າມະພັນ, genetic cord) ທ່ີຢູເ່ ທິງລາດັບເບສຂອງອາຊດິ ນິວເຄລອິກອກິ (Nucleic acid). ການຖ່າຍຖອດລະຫັດນໍ້ີເກີດຂ້ໍຶນໂດຍຜ່ານຂະບວນການສັງໂປຣຕິນ (Protein synthesis) ທີ່ປະກອບ ດ້ວຍ: ການທອດລະຫດັ (transcription) ແລະການແປລະຫັດ (translation). 2. ກົດເກນພໍື້ນຖານທາງກາມະພັນ ຄາສັບທາງກາມະພນັ ວທິ ະຍາ 1. ແຊນ ຫຼຢີນເດັ່ນ (Dominance Gene) ໝາຍເຖິງຢີນທ່ີມີລັກສະນະເດ່ັນສະເພາະ ເຊ່ິງສາມາດ ປາກົດອອກ ໃຫ້ເຫັນໃນແບບຮູບ ແລະສາມາດຂົ່ມແຊນລັບ ໄດ້ຢ່າງສ້ໍິນເຊີງ ປົກກະຕິເພິ່ນໃຊ້ ອກັ ສອນຕົວພິມໃຫຍ່ແທນຢີນເດນ່ັ . 2. ແຊນດ້ອຍ ຫຼລັບ (Recessive Gene) ໝາຍເຖິງຢີນທີ່ບ່ສາມາດປະກົດອອກເມ່ອເປັນເຮຕີໂຣ ໄຊໂກສ ຫຼຮາ່ ງກາຍຊອດ ແຕ່ສາມາດພ້ໍົນອອກມາໃນແບບຮູບເມ່ອບ່ມີຢີນເດັນ່ ຢູ່ນາ ໃຊ້ອັກສອນຕົວ ພິມນອ້ ຍແທນຢີນລບັ . 3. ເຊ້ໍ ອຊ ອ ດ (Heterozygous) ໝ າຍ ເຖິ ງຮ່ າງທ່ີ ມີ ຄູ່ ຢີ ນທຸ ກ ຄູ່ແ ຕກ ຕ່ າງກັ ນ ບ່ ຄກັ ນ ເຊັ່ ນ : (Aa),(Bb), (AaBb), (aAbBcC). 4. ເຊ້ໍອບລິສຸດ (Homologous) ໝາຍເຖິງບັນດາຄູ່ຂອງຢີນທີ່ຄກັນຢູ່ຮ່ວມກັນເທິງໂຄຣໂມໂຊມໃດ ໜງ່ຶ ເຊ່ນັ : (AABBDD), (aabbcc)... 5. ຮ່າງກາຍບລິສຸດເດ່ັນ (Homologous Dominance) ແມ່ນຢີນເດັ່ນບ່ລິສຸດຢູ່ຄູກັນເຊັ່ນ: (AA), (AABB), (AABBCC)... 6. ຮ່າງກາຍບລິສຸດລັບ (Homologous Recessive) ໝາຍເຖິງຢີນລັບທີ່ຄກັນຢູ່ຮ່ວມກັນເຊ່ັນ: (aa), (aabb), (aabbcc)... 7. ຄູ່ພາບລັກສະນະ (Allele) ແມ່ນຢີນສອງຢີນຢູ່ຕ່າແໜ່ງດຽວກັນເທິງສີໂສມຄູ່ຄກັນໂດຍຄວບຄຸມ ລັກສະນະດຽວກັນ ຢີນທີ່ຄກັນຢູ່ນາກັນເອໍ້ີນວ່າເຊໍ້ອບ່ລິສຸດສ່ວນຢີນທີ່ຕ່າງກັນຢູ່ນາກັນເອ້ໍີນວ່າເຊ້ໍອ ຊອດ. 8. ພະຫຸອາແລນ (Multiple Alleles) ໝາຍເຖິງລັກສະນະໃດໜ່ຶງທີ່ຖກຄວບຄຸ້ມດ້ວຍ allele ຫາຼ ຍກວ່າ 2 alleles ຂຶໍ້ນໄປເຊ່ງິ ຜນົ ເກີດມາຈາກຢນີ ເດີມເກີດຫຼາຍສານກາມະພນັ . 9. ແບບຮູບ (Phenotype) ໝາຍເຖິງລັກສະນະຂອງຢີນທີ່ປາກົດອອກມາພາຍນອກໃຫ້ເຫັນເຊ່ິງ ແມ່ນຜນົ ຂອງ ແບບແຊນ ແລະສະພາບແວດລ້ອມ. ສັນຍາລກັ ດວ້ ຍວງົ ຂ [ - -]. 10.ແບບແຊນ ຫຼ ແບບຢີນ (Genotype) ໝາຍເຖິງຊຸດຂອງຢີນທີ່ຢູ່ພາຍໃນຮ່າງກາຍເຮັດໜ້າທີ່ຄວບ ຄຸມລັກສະ ນະທີ່ປະກດົ ອອກມາພາຍນອກຂອງແບບຮູບ. ສນັ ຍາລັກດວ້ ຍວງັ ເລັບ ( - - ). ❖ ກົດເກນເມນເດລ (Mendel Principles) 1) ກົດເກນຜນັ ແຍກລັກສະນະ ຫຼ ກດົ ເກນທາ່ ເດ່ັນ (Law of Segregation) ເປັນການອະທບິ າຍປາກົດທ່ີເກີດຂຶ້ໍນວ່າລັກສະນະແຕລ່ ະລັກສະນະທີ່ຖກຖ່າຍທອດໄປໃນຮ່ນຸ ລກູ ຖກຄວບຄຸມ ດ້ວຍໜ່ວຍສະເພາະທ່ີແນ່ນອນເອ້ີໍນວ່າ: Factor ຫຼGene. ຢນີ ທີ່ໄດຮ້ ັບຈາກພ່ແມ່ຈະຢເູ່ ປັນຄູ່ ແລະຈະແຍກຕົວ ອອກຈາກກັນກ່ອນທຈີ່ ະສງ່ົ ຕໄ່ ປຍັງລູກ ເຊ່ິງລູກຈະໄດ້ຮັບຢີນຈາກພ່ແມ່ສະເໝີ. ລັກສະນະຂອງສິ່ງທ່ີມີຊີວິດຖກ ຄວບຄຸມໂດຍຢີນ ແລະຢນີ ຈະປາກົດເປັນຈານວນຄູ່ໆ. ໃນການສ້າງຈຸລັງສບພັນ, ຢີນທ່ີຢູ່ຄູ່ກນັ ຈະແຍກອອກຈາກ ກນັ ແລ້ວເຂໍົາ້ ສູ່ຈຸລງັ ສບພນັ ຈລຸ ັງລະ 1 ຢີນ ເມ່ອມກີ ານປະສມົ ພັນລະຫວ່າງຈຸລງັ ສບພັນເພດຜູ້ ແລະເພດແມ່ ຢນີ ກ ຈະກບັ ມາເປນັ ຄກູ່ ນັ ອີກຄເກ່ົາ. ຫຼງັ ຈາກນ້ັໍນ ເມນເດລ ປູກຕນ້ົໍ ຖວ່ົ ສອງຊະນິດໂດຍການປຽບທຽບທ່ີອງີ ໃສລ່ ັກສະນະຂອງແກ່ນຂອງ ໝາກຖົ່ວ ເຊງ່ິ ມຢີ ູ່ສອງລັກສະນະຄຕ້ໍົນທ່ີມີແກ່ນກ້ຽງ ແລະແກ່ນຊາ. ແກ່ນກ້ຽງການົດເປັນຕ້ົໍນຜູ້ ແລະແກ່ນຊາການດົ ເປັນຕ້ົໍນ 50