คู่มือการใช้ชีวิตวัยรุ่น

ท�ำอย่างไรเม่ือโดนขม่ ขนื เม่อื ถกู ข่มขนื หลังเกดิ เหตุไม่ควรอาบน้ำ� เปล่ียนเสื้อผา้ ช�ำระลา้ งร่างกาย ด้วยสบู่หรือน�้ำยาใด ๆ เพราะอาจท�ำให้พยานหลักฐานถูกท�ำลาย ควรรีบไป พบแพทย์เพื่อตรวจร่ายกายให้เร็วที่สุด เพราะจะเป็นประโยชน์ต่อการตรวจ หลักฐาน แพทย์จะพิจารณาให้ยาคุมก�ำเนิดแบบฉุกเฉินเพื่อป้องกันการ ตงั้ ครรภท์ อี่ าจเกดิ ขน้ึ ได้ ตรวจหาโรคตดิ ตอ่ ทางเพศสมั พนั ธ์ และตรวจเลอื ดเพอ่ื หาเช้อื HIV นอกจากนีค้ วรดแู ลฟ้ืนฟูสภาพจิตใจของตวั เองให้เขม้ แขง็ มองตวั เองใน ด้านบวก ไม่สิ้นหวัง ท้อแท้หมดก�ำลังใจ หรือปิดกันตนเองจากโลกภายนอก หากจิ กรรมเพอ่ื ผอ่ นคลายความเครยี ด ถงึ แมจ้ ะเปน็ เรอ่ื งทย่ี าก แตเ่ ปน็ สงิ่ ส�ำคญั อย่าคิดท�ำร้ายตัวเอง จงอยู่กับมันอย่างเข้มแข็ง แล้ววันหน่ึงสิ่งเหล่าน้ีจะ กลายเปน็ อดีตไป แมก้ ารถกู ขม่ ขนื จะเปน็ ประสบการณท์ เี่ ลวรา้ ย แตเ่ ราตอ้ งปรกึ ษาพอ่ แม่ ผปู้ กครอง ครู หรอื ผใู้ หญท่ เ่ี ราไวใ้ จ และควรแจง้ ความเพอื่ ปอ้ งกนั การถกู กระท�ำ ซ�ำ้ อีก ค่มู ือการใช้ชีวิตวัยรุน่ 43

รูต้ ัวว่าท้องควรท�ำอย่างไร หากรู้ว่าเราท้องแน่ๆ แล้ว สิ่งท่ีควรทำ�คือ ต้ังสติให้ดีๆ เพ่ือจะได้คิดว่า จะจัดการกบั ชีวติ ของเราอย่างไร อย่าพยายามแก้ไขปัญหานี้ด้วยตัวเอง เพราะเร่ืองน้ีเป็นเรื่องใหญ่อาจ พูดคุยกับแฟน พ่อแม่ คนที่ไว้วางใจได้ หรือหน่วยงานให้คำ�ปรึกษาสำ�หรับ วัยรุ่น เพ่ือประเมินความต้องการและทางเลือกท่ีเป็นไปได้และหาทางออกท่ี เหมาะสมร่วมกัน 44 คู่มือการใช้ชีวิตวัยรุน่

เพศทางเลือก ค่มู ือการใช้ชีวิตวัยรุน่ 45

  ท�ำไมเป็ นเพศท่ีสาม/ ปั จจัยอะไรบ้างที่ท�ำให้เกิดความสับสนทางเพศ ภาวะเบยี่ งเบนทางเพศมดี ้วยกนั 2 แบบ 1. ภาวะทางจิตใจ และฮอรโมน แสดงพฤติกรรมตั้งแตเ่ ดก็ รู้สกึ อยาก เปน็ เพศตรงข้าม ชอบเพศเดยี วกัน พ่อแม่ควรยอมรบั สนบั สนนุ ใหเ้ ขาเปน็ คนดี ของสังคมจะดกี วา่ 2. สภาพแวดล้อม ไม่ได้เป็นมาต้ังแต่เด็ก แต่สภาพแวดล้อมกระตุ้น ให้เป็น คือ มีเพื่อนที่เบี่ยงเบนทางเพศ แสดงพฤติกรรมแล้วเป็นศูนย์กลาง ของความสนใจ อยู่ในส่ิงแวดล้อมที่มีแต่เพศเดียวกัน เช่น โรงเรียนหญิงล้วน ชายลว้ น กลมุ่ น้สี ามารถท�ำให้กลบั มาเปน็ ปกติได้ 46 คู่มือการใช้ชีวิตวัยรุ่น

เป็ นเพศที่สามอย่างไรให้มีความสุข การเป็นเพศที่สามอย่างมีความสุข ต้องยอมรับตนเอง ไม่ดูถูกตนเอง พอใจในชีวิต มีจิตใจเข้มแข็ง มองโลกในแง่ดี ค้นหาศักยภาพข้อดีของตนเอง แสดงพฤติกรรมให้เหมาะแก่กาลเทศะ รู้จักปรับตัว ลด ละ เลิก อบายมุข ไมย่ ุง่ กบั ยาเสพตดิ รกั ษาสุขภาพ พยายามใชจ้ ่ายอยา่ งประหยัด รจู้ กั พอเพียง และเก็บออมเพื่ออนาคต คู่มือการใช้ชีวิตวัยรุ่น 47

ท�ำไมผู้หญิงสมัยนี้ชอบทอมมากกว่าผชู้ าย สาเหตุที่ผู้หญิงชอบทอมมากกว่า คือ เข้าใจผู้หญิงดีกว่าผู้ชาย มหี ลายเรอื่ งคลา้ ยๆกนั ไมว่ า่ จะเปน็ ความรสู้ กึ นกึ คดิ นสิ ยั เขา้ ใจเอาอกเอาใจ ได้ตรงใจ รู้สึกปลอดภัยไม่เสียหาย ไม่ท้อง บางคนอาจอกหักจากผู้ชาย จงึ กลัวและกงั วลท่จี ะคบกับผชู้ าย 48 คู่มือการใช้ชีวิตวัยรุน่

รูไ้ ว้ ไม่เสพ ไม่เสี่ยง ดื่มเหล้าดีจรงิ หรือ? ข้อดี ข้อเสยี ไดเ้ พ่อื น เสียเงนิ ท�ำใหล้ ืมความเครยี ด เสยี ชวี ิต(เกดิ อุบัตเิ หตุ) มสี งั คมเพือ่ น เสียเวลา สนกุ เสียสขุ ภาพ เป็นชว่ งเปดิ ใจ เสียบคุ ลิก แกเ้ หงา แก้เบือ่ เสียตวั ครอบครัวแตกแยก ค่มู ือการใช้ชีวิตวัยรุ่น 49

ท�ำไมด่ืมเหล้าถึงเมา หน้าแดง ขาดสติ อ้วก ? ทำ�ไมบางคนดืม่ แล้วตวั แดงหน้าแดง ปกติแล้วเวลาเราด่ืมแอลกอฮอล์เข้าไปในร่างกาย ร่างกายจะเปลี่ยน แอลกอฮอล์ให้ไปเป็นสารท่ีใช้ในวงจรสร้างพลังงาน ในข้ันตอนของการ เปลี่ยนแปลงนั้นจะมีช่วงหนึ่งซ่ึงสร้างสารท่ีช่ือว่าแอลดีไฮด์ ซ่ึงมีพิษ ต่อร่างกายได้ ... ในคนปกติ ร่างกายจะมีเอนไซม์ท่ีชื่อว่า Aldehyde dehydrogenase ทำ�หน้าท่ีเปล่ียนสารแอลดีไฮด์ให้กลายเป็นสารอ่ืน ตอ่ ไป... ซง่ึ ในคนเชอื้ ชาตทิ างดา้ นเอเชีย จะมีบางสว่ น (50%) ซึ่งมีพนั ธกุ รรม ทีก่ �ำ หนดการสรา้ งเอนไซมต์ วั นีน้ ้อยกวา่ ปกติ ดังนน้ั เมือ่ กนิ เหล้าเข้าไป เหลา้ จะเปลยี่ นไปเปน็ พลงั งานไดช้ า้ กวา่ โดยไปเกดิ การคงั่ ของสารกลมุ่ แอลดไี ฮดน์ ้ี สารแอลดไี ฮดจ์ ะทำ�ให้เกดิ อาการตา่ งๆ คือ คล่นื ไส้ อาเจยี น เวยี นหวั ปวดหวั อาการบวมและคันตามตัว หลอดเลือดขยายตวั หนา้ แดงมือแดงได้ ถ้าเข้าใจผิดจะคิดว่าเมาง่าย จริงๆคนที่เกิดอาการน้ีไม่จำ�เป็นต้องเมา และกลไกนเ้ี ปน็ หนงึ่ ในเรอื่ งอาการเมาคา้ งหรอื ทรี่ จู้ กั กนั วา่ เปน็ อาการ “แฮงค”์ น่นั เอง 50 คู่มือการใช้ชีวิตวัยรุน่

อาการแฮงค์คืออะไร อาการแฮงค์ คืออาการมึนงงปวดศรี ษะ คล่ืนไส้ อาเจยี นหลังจากทฤ่ี ทธิ์ ของเหล้าท่ีด่ืมหมดไปแล้ว ... อาการที่ว่าน้ีเช่ือว่าเกิดจากหลายปัจจัยร่วมกัน ได้แก่ การขาดน�้ำ + การค่ังของสารแอลดีไฮด์ + น้�ำตาลต่�ำ ไปท�ำให้เกิด กลุ่มอาการดงั กล่าว เพมิ่ การขับนำ�้ จากร่างกาย เซลล์สมองเหีย่ วลง ปวดหวั ร่างกายขาดนำ้� เหลา้ เพ่มิ การคงั่ ของแอลดไี ฮด์ กัดกระเพาะ คลนื่ ไส้ อาเจยี น เพิ่มการใชพ้ ลงั งาน น้�ำตาลในเลือดตำ่� เวียนหัว ค่มู ือการใช้ชีวิตวัยรุ่น 51

ด่มื เหลา้ ยงั ไงไมใ่ ห้ติด ? ไม่ให้เดอื ดรอ้ น ? ไม่ใหเ้ มา? แล้วถา้ ...เมาคา้ งท�ำไง? “ตั้งสติก่อนกิน รูจ้ กั ยับย้ัง มีความรับผดิ ชอบ เว้นช่วงระยะการด่ืม หากิจกรรมที่เป็ นประโยชน์ท�ำ เปล่ียนสิ่งแวดล้อม/กลุ่มเพื่อน” ดื่มแค่ไหนถึงจะไม่โดนตำ�รวจจับ ในประเทศไทยกฎหมายต้ัง เกณฑไ์ ว้ที่ 50 mg% การดม่ื เหลา้ เพยี ง 1 ดรง๊ิ ตอ่ ชว่ั โมง มคี วามเสยี่ งตอ่ การมรี ะดบั แอลกอฮอล์ เกนิ กว่าเกณฑท์ ่กี ฎหมายก�ำหนดแล้ว (1 ดรงิ๊ เท่ากบั เหลา้ 40 ดีกรี 40 ซีซ/ี หรือเบยี ร์ 275 ซซี ี) โดยถา้ ไปเทย่ี วแล้วกินเหลา้ ประมาณ 6-7 ฝา หรอื กินเบยี ร์ 1 กระป๋อง จากน้ันขบั รถมาเจอดา่ นต�ำรวจก็มีสทิ ธิโ์ ดนจบั ได้ 52 ค่มู ือการใช้ชีวิตวัยรุ่น

ดื่มยังไงไม่ให้เกิดอุบัติเหตุ วัยรุ่นหลายคนมักบอกว่าตัวเอง ไมเ่ มา ยังไหวอยู่ แต่รูห้ รือไม?่ กลไกการเกดิ อบุ ตั ิเหตุของคนด่มื เหล้าเกิดจาก การตดั สนิ ใจช้าไปเพยี งเสยี้ ววนิ าที แมว้ า่ มีปริมาณแอลกอฮอลใ์ นกระแสเลอื ด เพียงนอ้ ยนิด แค่ 10 mg% ข้ึนไป แม้ว่าปริมาณน้อยขนาดน้ีจะไม่สามารถตรวจได้จากการวัดด้วยวิธี ปกติได้ แต่สามารถตรวจได้จากการวัดความรู้สึกการตอบสนองของร่างกาย น่ันหมายถึง ตอนนี้วัยรุ่นจะเสียความสามารถในการตอบสนองไปแล้ว (ตอบสนองช้าลง) โดยทย่ี งั ไม่รู้สกึ มึนดว้ ยซ�้ำ... ดื่มอยา่ งไรไม่เมาคา้ งแบบตรงไปตรงมา คอื อย่าดืม่ มากเกิน อยา่ ด่มื เร็ว เกนิ ดื่มนำ้� บอ่ ยๆ เลือกชนิดเหลา้ ที่ไมเ่ ขม้ มาก ส่วนยาแก้เมาคา้ งตามท่โี ฆษณา ไม่มีอยู่จรงิ หรอื มีขายแตไ่ มม่ ผี ลในทางวทิ ยาศาสตร์ การดื่มเพื่อความสุข สนุกสนาน ครื้นเครง ล้วนเกินพอดีท้ังส้ิน โทษมากกว่าประโยชน์ชัดเจน อย่างไรก็ตาม “ด่ืมแต่พอดี” ถ้าจะดีต้อง ไมด่ ม่ื “Just Say No” เราสามารถเลือกการบรโิ ภคได้ทุกอย่าง อยู่ที่ตัวคณุ จะเลือก คู่มือการใช้ชีวิตวัยรุน่ 53

อยากเลิกดื่ม/เลิกเหล้าท�ำอย่างไร? มี ความ “ต้ังใจ” จริง หาที่พ่ึงทางใจหาก�ำลังใจ จากคนรอบข้าง หาแรงบันดาลใจ กลุ่มเพ่ือนช่วยเพื่อน ไม่ปล่อยเวลาให้ว่าง นอนหลับพักผ่อนให้เพียงพอ รับประทานอาหารท่ีมีประโยชน์ รู้จักปฏิเสธ หลีกเล่ียง ความเสยี่ ง ตง้ั เปา้ หมายในการดม่ื ใหน้ อ้ ยลง ปรบั เปลย่ี นนสิ ยั การด่มื หากท�ำท้ังหมดแล้ว ยังเลิกไม่ได้...ให้หาตัวช่วยเลิกเหล้าด้วยวิธีอื่นๆ เช่น ใช้สมุนไพร ปรึกษาเภสัชกร-แพทย์ เพื่อใช้ยาช่วยในการเลิกเหล้า ปรึกษาผู้ใหญ่ สายด่วนเลิกเหล้า ศูนย์ปรึกษาปัญหาสุรา 1413 รพ.ธัญญารักษ์ 1165 แค่นี้เองจริงๆ ... 54 คู่มือการใช้ชีวิตวัยรุ่น

สูบบหุ ร่ีมีขอ้ เสียอย่างไร? เสียเงิน เสียสุขภาพ เสียสังคม เสียบุคลิกภาพ และยังผิดกฎหมาย (หากสบู ในทีส่ าธารณะ) “บหุ ร่ีติดงา่ ย แตเ่ ลิกยาก” เสยี ชวี ติ เมื่อเริ่มหดั กอ่ นวัยอนั ควร สบู บุหร่ี ในระยะยาว รา่ งกาย เมื่อ...ต้องเพม่ิ เส่อื มโทรม ปรมิ าณการสบู เสยี เงนิ เสียสขุ ภาพ เสยี บคุ ลิกภาพ จนกลายเป็น และยงั ผิดกฎหมาย นสิ ยั \"ติดบหุ ร\"่ี \"บหุ ร่\"ี เปน็ เสมือนประตดู ่านแรกท่นี �ำไปส่หู นทางของ ยาเสพตดิ ชนดิ อ่นื ๆ และพฤติกรรมเส่ยี งของวัยรนุ่ เชน่ การมเี พศสมั พันธ์ การพนนั การติดเกมส์ ฯลฯ คู่มือการใช้ชีวิตวัยรุน่ 55

วงจรชีวิตของวัยรุน่ ที่สูบบุหรี่ “บุหร่ี” ถือว่าเป็นส่ิงเสพติดชนิดหน่ึงซึ่งมักจะเร่ิมสูบในช่วงวัยรุ่น ตอนต้นด้วยเหตุผลหลายอย่าง เช่น ธรรมชาติของวัยรุ่นมีความอยากรู้ อยากลอง เลยี นแบบผใู้ หญ่ อยากเทห่ ์ อกี ทงั้ วยั รนุ่ ตอ้ งกา้ วขา้ มการเปลย่ี นแปลง หลายอยา่ งในชวี ิตและเปน็ ชว่ งวยั ทเ่ี พอ่ื นมอี ทิ ธพิ ลสูงสดุ ถกู เพือ่ นชวน จงึ ท�ำ ตามเพื่อนเพ่ือให้ได้รับการยอมรับจากกลุ่มเพื่อน หรืออาจเน่ืองจากสามารถ เขา้ ถงึ บหุ รไี่ ดง้ า่ ย เปน็ ตน้ บหุ รเ่ี ปน็ สง่ิ ทท่ี �ำลายสขุ ภาพของผสู้ บู และคนขา้ งเคยี ง เพราะในควนั บุหรี่มสี ารพิษมากมายหลายชนิดทีเ่ ป็นสาเหตุของการเจ็บป่วยท่ี สามารถปอ้ งกนั ได้ วยั รนุ่ สว่ นใหญม่ กั อยากรอู้ ยากลองโดยคดิ วา่ การทดลองสบู เพยี งเลก็ นอ้ ยไมน่ า่ จะตดิ ได้ โดยหารไู้ มว่ า่ ในบหุ รมี่ นี โิ คตนิ ซงึ่ เปน็ สารเสพตดิ อยู่ ซึ่งท�ำให้เกิดการเสพติดบุหร่ีและยังเป็นด่านแรกท่ีน�ำวัยรุ่นเข้าสู่อบายมุข ต่างๆ ย่ิงถ้าสูบเป็นประจ�ำจะกลายเป็นส่วนหนึ่งของชีวิต ไม่สามารถหยุดได้ และผลทีร่ า้ ยแรงท่สี ุดกค็ ือการเสียชีวิตกอ่ นวยั อันควร 56 คู่มือการใช้ชีวิตวัยรุน่

อยากเลิกบหุ รท่ี �ำยังไง? วัยรุ่นบอกว่า “การสูบบุหร่ีจะสูบตอนท่ีว่าง รู้สึกเบ่ือเหงา เหนื่อย เพ่ือนให้ลอง สูบบุหรี่คู่กับกินเหล้า สูบบุหรี่ตอนเข้าห้องน�้ำ บางทีก็ใชค้ ลายเครยี ด ความรูส้ ึกท่แี ทจ้ รงิ คือ การอยากลอง สูบแล้ว เท่ห์ ถึงอย่างไรก็ตามรู้ว่ามันมีโทษพิษภัย แต่ก็กล้าที่จะสูบ” แต่ก็มี วยั รุน่ หลายรายทีม่ คี วามคิดอยากจะเลกิ บหุ ร่ี เมื่อนกึ ถงึ บุคลิกภาพของตนเอง (เชน่ ฟนั เหลอื ง มีกลน่ิ ปาก กลน่ิ บหุ ร่ตี ดิ ตวั เป็นต้น) สุขภาพของตนเอง และ เมอื่ มนั ไมท่ ้าทายและนา่ ลองอีกตอ่ ไป...วยั ร่นุ ก็อยากจะเลกิ ... ดังน้ัน ขอแนะน�ำการเลิกบุหร่ีด้วยการ เร่ิมต้นท่ี “ใจ” ของตนเอง อาจใช้น�้ำยาบ้วนปากแบบเลิกบุหรี่ หากิจกรรมอ่ืนท�ำ เคี้ยวหมากฝร่ัง ปรึกษาผใู้ หญ่ ผ้ทู ่ีสามารถเปน็ ที่ปรึกษาได้ดี หาวิธกี ารท่ีเหมาะสมและตนเองสามารถท�ำได้ หนทางที่ดีที่สุด คือ “ไม่รไิ ม่ลองไม่เร่ิม” ค่มู ือการใช้ชีวิตวัยรุ่น 57

เพ่ือนพาไปสูบบหุ ร่คี วรเล่ียงอย่างไร? อนั ดบั แรก ต้อง ใจแขง็ บอกเพอ่ื นไปวา่ “สูบบุหรีไ่ มเ่ ป็น เหม็นควัน” “ไม่เอา เสยี สขุ ภาพ” “ไม่มเี งิน” **เพราะในบางคร้งั บางทเี พอ่ื นท่ชี วนสบู ก็แค่อยากหาแนวร่วมสบู ดว้ ย เกง่ นะ ทีก่ ล้าปฏเิ สธ 58 ค่มู ือการใช้ชีวิตวัยรุ่น

ติดยาแล้วเลิกอย่างไร? คิดว่าเราต้องท�ำเพื่อคนท่ีเรารัก/พยายามลดละเลิก/ปรึกษาเพื่อนสนิท คนใกล้ตัว คนในครอบครัว/หาแรงจูงใจในการเลิก/บ�ำบัดรักษา/ปรับเปลี่ยน สง่ิ แวดล้อม เพยี งแคใ่ ชค้ วามมุ่งมนั่ ในการเลิก และใช้ “ใจ” ท่ีเขม้ แข็ง หากไม่ได้ผล...ให้หาแหล่งช่วยเหลือในการเลิกและบ�ำบัด แนะน�ำให้ไป สถานบรกิ ารสาธารณสุขใกลบ้ ้าน หรือ  สถานบ�ำบดั รกั ษาและฟ้ืนฟูผ้ตู ดิ ยาเสพติดแหง่ ชาติบรมราชชนนี (สถาบันธญั ญารักษ์) สายดว่ น 1165 thanyarak.go.th  สถานฟ้นื ฟูสมรรถภาพผตู้ ิดยาเสพตดิ บา้ นพิชิตใจ ส�ำนักงานปอ้ งกนั และบ�ำบดั การติดยาเสพตดิ ส�ำนกั อนามยั กรงุ เทพมหานคร  ส�ำนกั สงฆ์ถ�้ำกระบอก จงั หวดั สระบรุ ี แผนกรกั ษายาเสพติด โทร. 036 266 292  ศูนยบ์ ริการสาธารณสขุ และคลนิ กิ ยาเสพตดิ ทกุ แหง่  โรงพยาบาลของรฐั ทกุ แห่ง คู่มือการใช้ชีวิตวัยรุน่ 59

ท�ำอย่างไรไม่ให้ติดยา? เรียนรู้ทักษะ “การปฏิเสธ” “ทักษะการปฏิเสธ” ซ่ึงเป็นอาวุธที่ส�ำคัญในการป้องกันการติดยา มหี ลายวิธี ขนึ้ อยูก่ ับสถานการณ์ทพี่ บเจอ เชน่ 1. เดินเลี่ยงไปทางอ่นื เม่ือพบเจอบุคคล กลุ่มผเู้ สพยาเสพตดิ 2. ปฏเิ สธตรงๆ สน้ั ๆ หรือพูดเสียงดังใหผ้ ูค้ นรอบขา้ งไดย้ นิ 3. หากสนิทสนมกนั นอกจากจะปฏิเสธแล้วควรชกั ชวนให้เลกิ ด้วย 4. หากไมส่ นทิ หรอื เปน็ กลุ่มมอี ทิ ธิพล ให้ปฏิเสธแบบผัดผอ่ น หรืออา้ งเหตุต่างๆ อ้างวา่ มีธุระท่ตี ้องไปท�ำต่อ 5. เปล่ียนเรอ่ื งอ่นื พดู แทรกขึน้ มาทันทแี ทนการปฏิเสธแบบตรงๆ 6. ชักชวนให้ท�ำกจิ กรรมอืน่ ๆ เช่น เล่นกฬี า เลน่ ดนตรี ฯลฯ 7. ปฏิเสธไปว่ามีโรคประจ�ำตวั ท่ีไม่สามารถใชย้ าเสพติดได้ หรอื แพย้ างา่ ย ไมส่ บาย เปน็ ตน้ 8. ท�ำเปน็ ไม่เขา้ ใจในสิ่งทีพ่ ดู หรอื เชิญชวน หรือเฉไฉพดู วกวน จนผู้ชวนเบอ่ื ไปเอง   60 ค่มู ือการใช้ชีวิตวัยรุน่

ท�ำไมติดเหล้า บุหรี่ และสารเสพติด? มาท�ำความรูจ้ กั “โรคสมองติดยา” การติดยาเสพติดเป็นกระบวนการต่อเน่ืองเกิดข้ึนทีละเล็กน้อยจาก การเสพเปน็ ครงั้ คราว สกู่ ารเสพทถี่ ข่ี น้ึ จนเสพทกุ วนั และ วนั ละหลายๆ ครง้ั การเสพยาบ้า หรือสารแอมเฟตามีนจะไปกระตุ้นประสาทที่อยู่ใน สมองส่วนกลาง (Limbic system) หรือ สมองส่วนอยาก ซ่ึงควบคุมอารมณ์ และพฤติกรรม โดยแอมเฟตามีนจะไปกระตุ้นปลายประสาทให้หล่ังสาร โดปามีน (Dopamine) ออกมาจ�ำนวนมาก ท�ำให้รู้สึกฟิน เป็นสุข พึงพอใจ คึกคกั สนกุ สนาน มากกว่าปกติทั่วไป ผเู้ สพยาบ้าจึงรู้สึกเป็นสขุ อยา่ งท่วมท้น มีแรงมาก ท�ำงานไดม้ ากเกนิ ปกติ ไม่รจู้ ักเหนด็ เหนอ่ื ย แตเ่ มื่อหมดฤทธิ์ยาจะ เหนื่อย หมดเรี่ยวแรง เน่ืองจากสมองและร่างกายถูกใช้พลังงานอย่างหนัก เป็นการหมดฤทธิ์ยา จึงต้องมีการเติมสารเสพติดเข้าไปอย่างต่อเนื่องและ เพิม่ ปริมาณมากข้นึ เพื่อให้เกดิ อารมณ์ความร้สู กึ เหมอื นเดมิ ในขณะเดยี วกนั สมองสว่ นกลาง (Cerebral cortex) ซง่ึ มหี นา้ ทเ่ี กยี่ วกบั ความจ�ำ การตัดสินใจ การใช้เหตุและผล สมองส่วนน้ีจะถูกท�ำลายและ ถูกควบคุมด้วยสมองส่วนอยากมากข้ึน ท�ำให้ความสามารถในการคิด การตัดสินใจ และความจ�ำแย่ลง ไม่สามารถคิดแยกแยะ เหตุผล ถูกผิดได้ เหมือนคนปกติ ท�ำให้ ผู้ที่ติดยาเสพติดหรือสมองติดยา มักจะมีความคิด พฤติกรรม และอารมณ์ท่ีเปลี่ยนไปจากเดิม เช่น ก้าวร้าว หงุดหงิดง่าย ไม่สามารถควบคุมตัวเองให้เลิกเสพยาได้และต้องเพ่ิมปริมาณมากขึ้นเรื่อยๆ ในบางทีอาจมอี าการทางจิตรว่ มดว้ ย คู่มือการใช้ชีวิตวัยรุน่ 61

ด่ืมเหล้า สูบบุหร่ี เล่นยา แล้วได้อะไรในเมื่อรูว้ ่าไม่ดี ท�ำไมอยากลอง? ทคา้วทามาย คิดว่าลอง เพ่ือน ตัวคเอิดงวแ่าน่ แล้วไม่ติด ชักชวน ความเช่ือผดิ ๆ “ด่ืมเหล้า-สูบบหุ รแ่ี ล้วเท่ห์” “ด่ืมเพ่ือบ�ำรุงสุขภาพ” “สูบบหุ ร่ีมีกลิ่นหอม มีรสหวาน” “ด่ืมแล้วมีเร่ยี วแรง” “สูบดื่มแล้วหายเครยี ด” “กินเหล้าแล้วเลือดสูบฉีดดี” ฯลฯ 62 คู่มือการใช้ชีวิตวัยรุน่

เลน่ เกมแต่พอดี ไดจ้ ริงหรือ? คู่มือการใช้ชีวิตวัยรุ่น 63

ช่วยคกลาายรเเคลรีย่นดเกฝกึมสมอง ฝึกทักษะดา้ นตา่ งๆ เช่น การใชส้ ายตา การเคลือ่ นไหว การคิดวิเคราะห์ การวางแผน การจดั ล�ำดบั การท�ำงาน การเลม่ เกม ในบางกรณี ช่วยฝกึ ความสามารถ และ ความเช่ยี วชาญในการเปน็ นกั เขยี นโปรแกรม การสรา้ งเกม ซึ่งอาจน�ำมาประกอบอาชพี และสรา้ งรายได้ ได้ในอนาคต ฝเกึ กทเมกักปไมษมรไ่มมะะทกี่เเทสภา่ีเายีทรลงเพดฝง่นา้นินกึ นไสนั ดตมา่อ้ งงๆ นซ�ำ่งึไอปเกาสจมน่กู จทา�ำะเรไี่มกนปเมีรก�สีเมปูำมพไู่กภปททศาาสม่ีสรเ่ีไพงู่กสคีมัมิน/าูญวพตทร่คาเันวัมอมสวลธพีงียร์ะรนุฤทเคกเตแรรลมรกิัพอทงร่นยนี่มร์สามีกินจราานุรรพแรนงัน 64 คู่มือการใช้ชีวิตวัยรุน่

เล่นเกมดีอย่างไร 1. สนกุ คลายเครยี ด 2. ไดเ้ พ่ือนใหม่ทเ่ี จอในเกม 3. ชดเชยสงิ่ ทห่ี ายไป เชน่ พอ่ แม่ไมม่ เี วลาให้ 4. ไดเ้ งนิ ? ถา้ เลน่ ได้ แต่ก็อาจเสยี เงินด้วย ขอ้ เสียของการเล่นเกม 1. เสยี การเรียน โดดเรยี นไปเล่นเกม 2. เสยี เพื่อน เสยี สังคม หมกหมุ่นกับเกมอย่หู น้าจอ ไม่สนใจคนอืน่ 3. เสียสขุ ภาพ • สายตาเสยี จ้องจอนานสายตาสั้น ปวดตา • น่ังเล่นเกมไม่สนใจกนิ ข้าว ไมม่ แี รง • กนิ ข้าวหนา้ จอ ทำ�ใหอ้ ้วน • ไม่ได้ออกกำ�ลัง ร่างกายไมแ่ ข็งแรง อ่อนเพลีย • ไม่ได้ขยับรา่ งกาย ปวดเมอ่ื ย 4. เสยี เงินค่าเชา่ เครอื่ ง ค่าเกม และคา่ พนนั คู่มือการใช้ชีวิตวัยรุ่น 65

เล่นเกมได้อะไร 1. เพลดิ เพลิน สนุกสนาน เป็นการพกั ผอ่ นหยอ่ นใจ สร้างความบนั เทงิ สร้างจินตนาการ สรา้ งความคิด 2. เกมบางชนิดอาจช่วยฝึกทักษะทางปัญญา การคิดอย่างเป็นระบบ และอย่างต่อเนื่อง มีระบบการตัดสินใจ การวางแผนและการแก้ปัญหา เกดิ กระบวนการฝึกความคดิ ได้ดี 3. เกมบางชนิดเสริมการเรียนการสอนของเด็ก เช่น เกมที่เน้นด้าน วิชาการมีการสอดแทรกเนื้อหาสาระต่างๆ บางเกมช่วยฝึกทักษะด้านภาษา ฝกึ การใชค้ อมพวิ เตอร์ 4. สร้างความสัมพันธ์ในครอบครัว เน่ืองจากการเล่นเกมร่วมกัน ระหว่างบุคคลในบ้าน ช่วยสร้างสัมพันธภาพที่ดีในครอบครัวท�ำให้เกิด ความอบอุ่นในครอบครวั 5. ฝึกการใชส้ ายตาประสานงานกับการใชก้ ล้ามเน้อื เล่นเกมยังไงไม่ให้ติด 1. รจู้ ักแบ่งเวลา 2. มีสง่ิ สำ�คญั ท่ตี อ้ งทำ�มากกวา่ การเล่นเกม 3. ไม่เล่นเลย 66 ค่มู ือการใช้ชีวิตวัยรุ่น

ผลเสียจากการเล่นเกม 1. โทษต่อสุขภาพร่างกาย เช่น แสบตา ปวดข้อมือ เล่นจน ไม่รับประทานอาหาร ท�ำให้แสบกระเพาะ อดนอน ต่ืนสาย เพลีย ง่วงนอน ท�ำให้ไมไ่ ดอ้ อกก�ำลงั กายจนเปน็ โรคอ้วน 2. โทษต่อสุขภาพจิต เช่น เกิดความทุกข์ ไม่สุขใจ ขัดแย้งภายใน จิตใจ ขัดแย้งกับผู้คนรอบข้าง ชอบเอาชนะ เคยชินกับการสั่งในเกมได้ เอาแต่ใจ ขาดความรับผิดชอบ มีปัญหาครอบครัวจนอาจหนีออกจากบ้าน ไมท่ �ำหนา้ ที่ทีไ่ ดร้ บั มอบหมาย 3. การเรียนตกต�่ำ เสียการเรยี นไมอ่ า่ นหนังสือ ใช้เวลากับการเลน่ เกม โดดเรียนไปเล่นเกม 4. ความสัมพันธ์กับคนรอบข้างและครอบครัวแย่ลง เสียเพ่ือน เสยี สงั คม หมกหมนุ่ กับเกมอยหู่ นา้ จอ ไม่สนใจคนอน่ื เสียเงนิ 5. คา่ เชา่ เคร่ือง คา่ เกม และคา่ พนัน อาจก่อใหเ้ กิดปญั หาอาชญากรรม เช่น ขโมย วิ่งราว ชงิ ทรัพย์ ถ้าเรามีเพ่ือนติดเกมควรจะท�ำอย่างไร 1. แนะนำ�ให้เพื่อนรู้โทษการติดเกม 2. ชวนเพือ่ นทำ�กิจกรรมอนื่ คู่มือการใช้ชีวิตวัยรุน่ 67

พฤติกรรมเส่ียงต่อการติดเกม 1. เล่นเกมตลอดเวลา เช่น เปิดหน้าจอเล่มเกมคู่ไปกับหน้าจออ่ืนๆ ระหว่างท�ำการบ้าน เลิกเรียนแล้วต้องแวะร้านเกม ร้านอินเตอร์เนต เล่น จนดึกด่ืน วันหยุดเสาร์ อาทิตย์ก็เล่นท้ังวัน หรือระหว่างทานอาหารก็ต้อง เลน่ เกม 2. เพม่ิ ชวั่ โมงการเลน่ จากเดมิ 1 ชว่ั โมงไมพ่ อ ต้องเพม่ิ เปน็ 2 เปน็ 3 หรือมากกวา่ น้ันจงึ จะพอใจ 3. มีอาการขาดการเล่นเกมไม่ได้ เช่น เมื่อไม่ได้เล่นเกม เกิดอาการ หงุดหงดิ อารมณ์ฉุนเฉยี วกบั คนรอบขา้ ง หรอื เกดิ อาการหงอยทไี่ มไ่ ดเ้ ลน่ ตอ้ ง เล่นเกมตลอดเวลา 4. ชอบพูดโกหก มีพฤติกรรมลักขโมยเงินไปเล่นเกม มีพฤติกรรมเล่น การพนัน ไม่รับผิดชอบหน้าท่ี เสียการเรียน เสียงาน เสียสัมพันธภาพกับ ครอบครวั หรือเพ่อื น 68 คู่มือการใช้ชีวิตวัยรุ่น

วิธีแก้ ไขการติดเกม 1. รตู้ วั เอง ควบคมุ ตนเอง 2. ฝึกการมีวนิ ยั การจัดสรรเวลาในแต่ละวนั เพื่อไม่ให้การเลน่ เกมกระทบต่อการใชช้ ีวติ 3. หากิจกรรมอ่ืนท่ีน่าสนใจ เพอ่ื เปน็ การหลกี เลีย่ งพฤติกรรมการตดิ เกม “รูต้ ัวเอง ฝึ กวินัย ใจมาก่อน แบ่งเวลา หากิจกรรมอื่นท�ำ ส�ำคัญคือคนช่วย” “เล่นเกมแต่พอดี รักษาหน้าท่ีและมีวินัย” ค่มู ือการใช้ชีวิตวัยรุน่ 69

การแก้ปั ญหาติดเกม 1. การเหน็ คณุ ค่าในตนเอง ผ้อู น่ื และสง่ิ รอบตัว การไดม้ โี อกาสทบทวน ตนเอง มองข้อดีของตนเองเห็นความดีงาม ความส�ำเร็จและได้ช่ืนชมตนเอง ย่อมท�ำให้เกิดความเชื่อม่ัน เกิดความภาคภูมิใจต่อตนเอง ส่งผลให้เกิด ความเข้มแข็งในจิตใจ มพี ลังและความพรอ้ มในการเผชิญปญั หาทีเ่ กิดข้ึน 2. ลดโอกาสการเข้าถึงคอมพิวเตอร์และอินเตอร์เนต เช่น ลดการใช้ คอมพวิ เตอร์ มอื ถอื จ�ำกัดชั่วโมงอินเตอร์เนต ไมผ่ า่ นรา้ นอินเตอร์เนต ไมน่ �ำ คอมพิวเตอร์ไวใ้ นห้องส่วนตวั ให้น�ำมาไวใ้ นหอ้ งสว่ นรวม 3. ฝึกวินัยในตวั เอง ควบคมุ ตนเอง ลดระยะเวลาเลน่ เกม บรหิ ารเวลา ในแตล่ ะวันก�ำหนดว่าจะเลน่ เกมวนั ละไม่เกนิ 2 ช่วั โมง 4. หากิจกรรมอ่ืนๆ ท�ำ เช่น ท�ำการบ้าน เล่นกีฬา กิจกรรมร่วมกับ ครอบครัว พดู คุยกับเพือ่ น ท�ำงานบ้าน 5. ผปู้ กครองต้องเขา้ ใจวัยรุ่น สนบั สนนุ การปรบั เปลย่ี นพฤติกรรม และ พัฒนาศกั ยภาพ แหล่งขอ้ มูลเพ่ิมเติม 1. สถาบันสุขภาพจิตเดก็ และวัยรุน่ ราชนครนิ ทร ์ http://www.smartteen.net/ 2. ชุดคู่มือการจัดกิจกรรมเสริมทักษะเยาวชนชอบเล่นเกม ส�ำหรับ ผู้ปฏิบัติงานสุขภาพจิตวัยรุ่นในชุมชน : กิจกรรมกลุ่มพัฒนาทักษะ เยาวชน 3. แนวทางการดูแลช่วยเหลือผู้ปกครองและวัยรุ่นที่มีปัญหาติดเกม ส�ำหรบั บคุ ลากรสาธารณสุข  70 ค่มู ือการใช้ชีวิตวัยรุ่น

ชีวติ สดใส ห่างไกลการพนัน คู่มือการใช้ชีวิตวัยรุ่น 71

การพนันมีหลายชนิด เช่น การเล่นไพ่ ซ้ือลอตเตอรี่ ซ้อื หวย พนันกฬี า เล่นบิงโก พนนั กับ เครื่องเล่น การพนันทางอินเตอร์เนต การเล่นหุ้นในตลาดหุ้นก็จัด เป็นการพนนั รูปแบบหนง่ึ สาเหตขุ องการติดการพนัน 1. ร้สู ึกสนกุ กับการทไ่ี ดเ้ สี่ยง หรือล้นุ ทจี่ ะชนะพนัน 2. ท�ำ ให้อารมณต์ นเองดขี น้ึ หรอื เพ่อื หลกี หนจี ากปญั หาในชวี ติ 3. การพนนั ชนิดใดท่ียงิ่ ได้รางวัลเร็วหรอื เหน็ ผลประโยชน์เรว็ จะย่ิงท�ำ ให้ตดิ การพนนั ชนิดนนั้ ๆได้งา่ ยและรวดเร็วย่งิ ขึน้ “อยากชนะ อยากได้เงนิ แบบง่าย” การติดพนันส่งผลอย่างไร 1. เสียเงนิ 2. เสียสุขภาพ 3. เสยี อนาคต 4. เสียชวี ิต 5. ครอบครัว ผูค้ นรอบตวั ได้รบั ความเดือดร้อน 6. เสียสังคม 72 ค่มู ือการใช้ชีวิตวัยรุน่

ชนิดของพฤติกรรมการพนัน พฤติกรรม พนนั เพ่ือ การใชเ้ งินและ การแก้ไข การพนนั การเสียเงินพนนั ตดิ การพนัน ความสุข ควบคมุ จ�ำนวนเงินท่ใี ช้ ตอ้ งได้รับการแก้ไข (pathological ความตื่นเตน้ พนนั ไม่ไดเ้ ลย จ�ำนวน พฤตกิ รรม gambler) หนีปัญหา เงนิ ทเ่ี สยี คาดเดาไม่ได้ มีปัญหาจากการ ความสุข ควบคุมจ�ำนวนเงินทีใ่ ช้ ควรไปประเมนิ พนนั (problem ความต่นื เต้น พนนั ไม่ได้ จ�ำนวนเงนิ พฤตกิ รรมติดการ gambler) หนปี ญั หา ทเ่ี สียคาดเดาไมไ่ ด้ พนัน และแก้ไข ผเู้ ล่นพนันทด่ี ู ความสุข ควบคมุ จ�ำนวนเงินท่ีใช้ ควรไปประเมิน เส่ยี งจะตดิ ความตนื่ เต้น พนนั ไดพ้ อใช้ จ�ำนวน พฤติกรรมตดิ การ (at-risk gambler) หนีปัญหา เงนิ ที่เสียคาดเดาไมไ่ ด้ พนนั และแก้ไข พนันตามงาน ความ ควบคมุ จ�ำนวนเงินท่ีใช้ ไม่แก้ไข สงั คม (social สนกุ สนาน พนันได้อย่างดี ควบคมุ ถา้ ยงั ควบคมุ gambler) จ�ำนวนเงินทเี่ สียได้ พฤติกรรมได้ นกั พนนั มอื อาชพี หารายได้ ควบคมุ จ�ำนวนเงนิ ท่ีใช้ ไมแ่ ก้ไข (professional เล้ียงตนเอง พนนั ได้อยา่ งยอดเย่ียม ถา้ ยังควบคุม gambler) ควบคุมจ�ำนวนเงินท่ี พฤติกรรมได้ เสียได้ ค่มู ือการใช้ชีวิตวัยรุน่ 73

ติดการพนันต้องการค�ำปรึกษา ติดต่อสถานบริการสาธารณสุขใกล้บา้ น หรือสายด่วนสุขภาพจติ 1323 ให้บริการปรึกษา 24 ชม. หากยังไม่ถึงเป็ นโรคติดการพนัน ให้ ใช้ ใจ อย่างเดียวในการตั้งใจ ท่ีจะเลิกการพนัน เพื่อนเล่นการพนันท�ำอย่างไร • บอกเพอ่ื นอยา่ เลน่ เปลอื งเงนิ • ชวนทำ�กจิ กรรมอน่ื ที่เปน็ ประโยชน์ • ปรึกษาผู้ใหญ่ ถา้ มีปญั หารุนแรง 74 ค่มู ือการใช้ชีวิตวัยรุ่น

การพนันรวยจริงเหรอ o ไม่รวย เสียมากกวา่ ได้ o ถ้าได้มาง่ายก็หมดงา่ ย o ไมไ่ ดถ้ ูกทุกคร้งั นานๆ ถกู ครง้ั หน่งึ ได้มากย็ ังต้องใชห้ นี้เก่า ถ้าเล่นหวยแล้วไม่ถกู ควรเล่นต่อไหม • เล่นถา้ อยากหมดตัว เพราะยงั มีลุ้นยงั เลน่ เรอื่ ยๆ เพราะมีความหวงั วา่ จะถกู สดุ ท้ายก็เสยี เงิน หมดตัว • ไม่เลน่ เพราะไม่มดี วงเสี่ยงโชคไม่เสียเงิน แหล่งขอ้ มูลเพิ่มเติม 1. สถาบันสขุ ภาพจติ เดก็ และวัยรนุ่ ราชนครนิ ทร์ http://www.smartteen.net/ 2. http://www.dmh.go.th/download/ แบบประเมินปัญหาการพนนั .pdf 3. http://www.cumentalhealth.com/รอบรเู้ รอื่ งสขุ ภาพจติ ผใู้ หญ/่ ตดิ การพนนั .html 4. สายดว่ นสขุ ภาพจติ 1323 : ให้บริการปรึกษา 24 ชว่ั โมง คู่มือการใช้ชีวิตวัยรุน่ 75

วัยรุ่นไมว่ ุน่ ไมร่ ุนแรง 76 คู่มือการใช้ชีวิตวัยรุน่

ความรุนแรงเป็นได้ท้ังการใช้ค�ำพูดหรือการใช้ก�ำลัง อาวุธ การข่มขู่ว่า จะใช้ก�ำลงั หรืออาวุธต่อบุคคล อันอาจท�ำใหเ้ กิดการบาดเจบ็ หรือเปน็ อนั ตราย ถึงชีวิต ที่พบบ่อย เช่น การทะเลาะวิวาท การล้อเลียนปมด้อย การข่มขู่ รีดไถเงนิ การละเมิดทางเพศ ค่มู ือการใช้ชีวิตวัยรุ่น 77

ความรุนแรงในสังคม ปั จจุบนั มาจากหลายปั จจยั ลองคิดดู - เห็นจากคนในครอบครัวที่ใชค้ วามรุนแรงเปน็ ประจ�ำ - การเลีย้ งดู ถกู กระท�ำรนุ แรงจากคนในครอบครัว - ความรนุ แรงจากส่อื ต่าง ๆ เช่น โทรทศั น์ social media ฯลฯ - เปน็ ความรสู้ ึก “เสียศักดศิ์ รี” “ถูกหยาม” “ถูกดถู กู ” ท�ำใหร้ สู้ ึกโกรธ - ค่านิยมท่ีคิดวา่ สถาบนั ของตนเองต้องเปน็ หน่งึ การใช้ความรุนแรง ท�ำให้เราแก้ ไขปั ญหาได้จรงิ หรือ แมว้ า่ การใชค้ วามรนุ แรงจะท�ำใหเ้ รารสู้ กึ วา่ ไดร้ ะบายอารมณแ์ ตต่ อ้ งถาม ตัวเองว่าแล้วจะเกดิ อะไรตามมา หากจะดีกวา่ นีถ้ า้ ... • ใชเ้ หตผุ ลคยุ กนั • เดินหนไี ปตง้ั หลกั • ระงับสติอารมณ์แลว้ คอ่ ยกลบั มาคุยกนั ใหม่ 78 ค่มู ือการใช้ชีวิตวัยรุน่

ถา้ อย่างน้ันจะแกป้ ญั หาทไ่ี ม่ใช้ความรนุ แรงไดต้ อ้ งเรม่ิ ต้นท่ีตนเองโดย • หาเทคนิคยบั ย้ังชั่งใจ เช่น นับ 1 ถึง 10 หายใจเขา้ ออกลกึ ๆ นกึ ถึง ภาพตลกๆ ดมื่ น�้ำเย็นๆ ฮมั เพลงฯลฯ • เรียนรู้และฝึกฝนตนเองให้เปน็ คนใจเยน็ เชน่ การฝึกสมาธิ • ฝึกรบั ฟังความคดิ เห็นของผ้อู ่นื อยา่ ยดึ ตนเองเปน็ ใหญ่ • ใช้เวลาว่างให้เป็นประโยชน์ท�ำกิจกรรมที่สร้างสรรค์ เช่น เล่นกีฬา ออกก�ำลังกายสม่ำ� เสมอ • ไม่ตัดสินปัญหาโดยการใช้ก�ำลัง และหลีกเล่ียงเมื่อถูกผู้อื่นใช้ก�ำลัง ไมพ่ ดู ตอบโต้ ไม่ใชส้ ายตาหรอื ท�ำทา่ ทียวั่ ยอุ ารมณโ์ กรธ • ไม่หมกมุ่นอยู่กับการเล่นเกมทางอินเทอร์เนตมากเกินไป เนื่องจาก เกมบางเกมมีเนื้อหาท่ีกระตุ้นให้มพี ฤติกรรมรุนแรงได้ ศักด์ิศรีหรอื การรักษาชีวิตดีกว่ากัน ยกพวกตกี ันนนั้ หรอื คอื ศักดศ์ิ ร?ี การประพฤติตนให้เป็นประโยชน์ สร้างความเจริญรุ่งเร่ืองเพื่อชื่อเสียง ของสถาบันต่างหากคือศักดิ์ศรีที่แท้จริง เป็นการแสดงออกถึงความรักต่อ สถาบันท่ีสร้างสรรค์ อยา่ ลมื รกั ตวั เอง รกั ษาชวี ติ ไว้ เพราะเรายงั มพี อ่ แม่ ญาตพิ นี่ อ้ ง เพอ่ื นทร่ี กั และห่วงใยเรา มีอนาคต มีสิ่งต่างๆท่ีได้เรียนรู้ ได้ช่ืนชม ได้หาประสบการณ์ และสร้างความสขุ ใหแ้ กต่ ัวเองและคนทีเ่ รารกั คู่มือการใช้ชีวิตวัยรุ่น 79

ถ้าเพื่อนในโรงเรียนทะเลาะกันจะท�ำอย่างไร - ไม่ร่วมวงทะเลาะด้วยจะท�ำใหเ้ ปน็ เรอ่ื งใหญ่โต รนุ แรงข้ึน - ไมเ่ ชียร์หรือยนื ดูด้วยความสนกุ สนาน - พดู ห้าม หรือจบั แยก ถา้ เป็นเพ่ือนท่เี รารูจ้ ักและสามารถหา้ มได้ - แจ้งอาจารย์ หรือเจา้ หน้าทใ่ี นโรงเรียน ใหม้ าชว่ ยจบั แยก (ไม่จ�ำเป็นตอ้ งแสดงตวั ให้เพ่ือนรูว้ ่าเป็นคนแจ้ง) 80 ค่มู ือการใช้ชีวิตวัยรุ่น

ถ้าเจอคนทะเลาะกันในท่ีสาธารณะจะท�ำอย่างไร หากเจอคนก�ำลังทะเลาะวิวาทกันในที่สาธารณะควรแจ้งต�ำรวจเพ่ือ ระงับเหตุซึ่งอาจจะเกิดบานปลายจนเป็นเหตุรุนแรงมากข้ึน และเพ่ือ ความปลอดภัยของตนเองขณะเกิดการทะเลาะวิวาทควรหลีกเล่ียงไม่อยู่ใน สถานการณ์นั้นๆ ถ้าพ่อแม่/สมาชิกในครอบครัวทะเลาะกันรุนแรง จะท�ำอย่างไร • พดู เตือนสติ ขอรอ้ งให้ใจเย็นๆ • ขอรอ้ งให้ยุตกิ ารทะเลาะ และอยคู่ นละทใี่ หส้ งบสติอารมณ์ก่อน • บอกญาติผ้ใู หญห่ รือเพือ่ นบ้านทสี่ ามารถมาช่วยได้ วางตัวเป็นกลาง ถ้าเป็นเรื่องท่ีไม่เกี่ยวกับคุณโดยตรงแล้วพ่อหรือแม่ อยากใหค้ ณุ เข้าข้างเขาละ่ จะท�ำอย่างไร? ให้พยายามวางตัวเปน็ กลาง คุณอาจ พูดแบบน้ี “หนูรักทั้งพ่อทั้งแม่ อย่าให้หนูเข้าข้างใครเลย ค่อย ๆ คุยกัน ดไี หมคะ หนูไม่อยากใหพ้ อ่ แมท่ ะเลาะกัน” พดู คยุ กนั บอกพอ่ แมว่ า่ คณุ รสู้ กึ อยา่ งไรทพ่ี วกเขาทะเลาะกนั เลอื กเวลา ที่คิดว่าพวกเขาจะรับฟังคุณ จากนั้นให้พูดด้วยความนับถือว่า การที่พวกเขา ทะเลาะกนั ท�ำให้คุณรู้สึกกลัวและไม่สบายใจ คู่มือการใช้ชีวิตวัยรุน่ 81

สามารถลดความรุนแรงได้อย่างไร สามารถลดความรุนแรง โดยไม่ไปหาเรื่องผู้อ่ืนก่อนและอยู่ในท่ีของเรา เรียนรู้การให้อภัยแก่ผู้อื่นและตนเอง ทุกคนมีโอกาสผิดพลาดได้ ไตร่ตรองว่า หากเกดิ ความรุนแรงแล้วผลกระทบทจ่ี ะตามมาคืออะไรบา้ ง ท�ำอย่างไรไม่ให้เกิดการทะเลาะวิวาท/ใช้ความรุนแรง • มกี ารป้องกนั ในเบื้องต้น ท�ำความเข้าใจวา่ คนเราย่อมมคี วามคิดเห็น ไมต่ รงกนั “แตกต่างแต่ไม่แตกแยก” “คิดต่างอยา่ งสรา้ งสรรค์” • รู้จักการควบคุมอารมณ์ตัวเอง เรียนรู้การระบายอารมณ์ที่ไม่ท�ำให้ คนอ่นื เดอื ดรอ้ น เชน่ ออกแรงด้วยการวงิ่ เล่นกฬี า เลน่ ดนตรี (ตีกลอง) • ไมน่ �ำตวั ไปอยใู่ นสถานการณเ์ ส่ยี ง การปอ้ งกนั ไม่ใหเ้ กดิ การทะเลาะวิวาท/ใช้ความรนุ แรง ท�ำไดโ้ ดย • รู้จกั ใชเ้ วลาวา่ งในทางสรา้ งสรรค์ • รู้จกั ย้ังคิด คดิ ถึงผลทีจ่ ะตามมา ฝกึ คิดการณ์ไกล ฝกึ คดิ บวก • พัฒนาความฉลาดทางอารมณ์ (EQ) เช่น การจัดการกับอารมณ์ ของตนเอง การเขา้ ใจอารมณค์ นอืน่ วิธีส่อื สารไมใ่ ห้เกดิ ความขดั แย้ง 82 คู่มือการใช้ชีวิตวัยรุ่น

ถ้าพ่อแม่ตีลูกโดยใช้ความรุนแรงจะมีความผดิ ไหม พ่อแม่ตีลูก ต้องมีเหตุผลท่ีตี มีการพูดคุยกับเรา และสอนว่าควรท�ำ อย่างไร เราก็น�ำมาคิดพิจารณาด้วยเหตุผลว่าท่ีพ่อแม่พูดมีเหตุผลที่ถูกต้อง หรือไม่ แล้วปรับปรุงตัว แต่ถ้าไม่มีเหตุผล ใช้อารมณ์ ตีหรือท�ำร้ายเราด้วย ความรุนแรง ควรปรึกษาครูหรือผู้ใหญ่ที่ไว้วางใจเพ่ือหาทางแก้ไข และให้ ความช่วยเหลือ คู่มือการใช้ชีวิตวัยรุ่น 83

โทษของการท�ำร้าย/ฆ่าผอู้ ื่นโดยเจตนา • ผิดกฎหมายถกู จับ ตดิ คกุ • ผดิ ศลี ธรรม สงั คมประนาม • มีตราบาปตดิ อยู่ในใจจะกลายเป็นคนจิตใจกระด้าง ไมร่ ถู้ ูกผดิ โทษ/ความผิดของการท�ำรา้ ยร่างกาย/ฆ่าผู้อื่น 1. ความผิดฐานฆ่าผู้อ่ืนโดยเจตนา มีระวางโทษประหารชีวิต จ�ำคุก ตลอดชีวิตหรือจ�ำคุกตั้งแต่ 15 ปี ถึง 20 ปี ตาม ป.อ. มาตรา 288 โดยผู้กระท�ำความผิดฐานพยายามฆ่าน้ัน ต้องระวางโทษ 2 ใน 3 ของโทษ ทกี่ ฎหมายก�ำหนดไว้ ส�ำหรบั ความผิดดังกลา่ วนนั้ ตาม ป.อ. มาตรา 288, 80 2. ความผิดฐานท�ำร้ายร่างกาย ต้องระวางโทษจ�ำคุกไม่เกิน 2 ปี หรือปรับไม่เกิน 4,000 บาท หรือท้งั จ�ำทง้ั ปรบั ตาม ป.อ. มาตรา 295   84 คู่มือการใช้ชีวิตวัยรุน่

ครอบครัวสุขสันต์ วัยรุ่นสดใส ค่มู ือการใช้ชีวิตวัยรุ่น 85

การอยู่ในครอบครวั โดยไม่ใช้ความรุนแรง ความขัดแย้งเป็นเร่ืองปกติของทุกครอบครัว แต่ความรุนแรงเกิดจาก ความไม่เข้าใจจนกลายเป็นความขัดแย้งและมีการพูดหรือกระท�ำด้วย อารมณ์ท่ีท�ำให้อีกฝ่ายเจ็บปวด วัยรุ่นสามารถลดความรุนแรงในครอบครัวได้ โดยไมเ่ ป็นสว่ นหนึ่งหรือต้นเหตุของความรนุ แรง ด้วยการสอื่ สารกบั ครอบครวั โดยไม่ใช้อารมณ์ มีสติ พูดจาอ่อนโยน ไม่แข็งกระด้าง ท่าทีอ่อนน้อมและ จริงใจ นอกจากน้ียังช่วยลดความกดดันจากเหตุการณ์ความรุนแรงได้ด้วย ปลอบใจการรู้จักพูดปลอบใจ โอบกอดเพ่ือให้ก�ำลังใจ เม่ือเหตุการณ์ล่วง ผ่านไปแล้ว ท�ำตัวใหเ้ ปน็ เสมอื นกาวใจในครอบครัวได้ ครอบครัวที่ดีควรเป็ นอย่างไร และมีปั จจัยพ้ืนฐานอย่างไร • มีพน้ื ฐานมาจากความรัก ความเข้าใจ ความอบอุ่น/มีความพอเพยี ง/ มกี ารเตรยี มความพร้อมก่อนการมคี รอบครัว ครอบครัวทดี่ ีควรจะมคี ณุ ลกั ษณะ ดงั นี้ • พดู คุยกันเสมอๆ บอกความรู้สึก ความคดิ เหน็ รู้จกั พดู จาหยอกเยา้ สร้างอารมณข์ ัน • มีการดแู ลเอาใจใส่กันและกัน • ถ้ามีปญั หา หนั หน้าปรึกษากนั • ใหท้ กุ คนมีส่วนร่วมในการท�ำงานบ้าน 86 คู่มือการใช้ชีวิตวัยรุ่น

• อยู่อย่างพอเพียง ทุกคนมีส่วนร่วมรับผิดชอบในเรื่องเศรษฐกิจ ครอบครวั (การออม การใชจ้ ่าย) การใช้ชีวิตในครอบครวั ให้มีความสุขต้องท�ำอย่างไร • ท�ำตามบทบาทและหน้าท่ีของตนเอง/มีกิจกรรมร่วมกัน/จัดการกับ ปัญหาตา่ งๆรว่ มกันได้ • ท�ำบา้ นให้เปน็ “รงั รกั ” ที่อบอุ่น ไปอยไู่ หนก็ไม่สขุ ใจเหมอื นบา้ นเรา “บา้ นคือวมิ านถา้ สอื่ สารด้วยความรกั ” ลูกควรมีเวลา พดู คยุ กับพ่อแม่ ช่วยแบ่งเบาภาระงานในบ้าน รับผดิ ชอบการเรียน ทำ�ตัวให้พ่อแม่ไว้วางใจ ค่มู ือการใช้ชีวิตวัยรุน่ 87

การเป็ นลูกที่ดีมีคุณสมบัติอย่างไร • ต้ังใจเรยี นหนังสือให้จบ • รบั ฟังความคิดเห็นของพ่อแม่ ผู้ใหญ่ • ทดแทนพระคณุ ท�ำใหพ้ อ่ แม่ สบายใจ • เปน็ คนมีนำ�้ ใจต่อสว่ นรวม • ไมอ่ อกนอกลู่นอกทาง • เลย้ี งดูพอ่ แมเ่ มอื่ แก่เฒา่ เปน็ ลูกทด่ี ี เป็นไดไ้ มย่ าก ก่อนอ่ืนต้องให้ดูว่าตัวเอง ท�ำตัวเป็นลูกท่ีดีแล้วหรือยัง? การท�ำตัวเป็น ลูกท่ีดีน้ันท�ำได้ไม่ยาก ไม่ต้องท�ำอะไรมากท�ำตัวให้พ่อแม่สบายใจ เพียงแค่ ท�ำหน้าที่ของตนเองให้ดีในเร่ืองเรียน มีเวลาพูดคุยกับพ่อแม่ และช่วย ท�ำงานบ้านบ้าง กส็ ามารถเป็นลูกท่ีดไี ด้ ครอบครัวอบอุ่นท�ำให้เสียคนได้หรอื ไม่ ได้แต่ยาก เพราะความสัมพันธ์ในครอบครัวจะท�ำให้กล้าเล่า กล้าบอก กล้าพูดกับพ่อแม่ทุกเรื่องจะเป็นเสมือนเกราะป้องกันมิให้ปัญหาเกิดข้ึน หรอื ถา้ เกดิ ปญั หากส็ ามารถกา้ วขา้ มฟนั ฝา่ ปญั หาอปุ สรรคไปไดเ้ พราะครอบครวั เข้าใจ ใหค้ �ำปรึกษาและให้ก�ำลงั ใจ 88 ค่มู ือการใช้ชีวิตวัยรุน่

ครอบครัวแตกแยกต้องท�ำยังไง • ปัญหาของผู้ใหญ่เปน็ เรื่องซบั ซอ้ นเกนิ วา่ จะแกไ้ ขไดด้ ้วยตวั เราเอง • ต้องยอมรับความจริงท�ำใจในสง่ิ ทีเ่ กิดขึ้น • ปรบั ตัวใหส้ ามารถด�ำเนนิ ชวี ติ ต่อไปได้ • ดแู ลตวั เองใหไ้ ด้ดี ท่ีส�ำคัญคือต้องไม่รู้สึกผิด ลูกไม่ใช่สาเหตุของความแตกแยก ปัญหา ของผู้ใหญ่บางปัญหา มันซับซ้อนและมีที่มาท่ีไปลึกซ้ึงเกินกว่าจะอธิบายให้ ลูกๆฟังเข้าใจได้ ลูกสามารถเป็นกาวใจให้พ่อแม่ได้ เตือนให้พ่อแม่คิดถึง ความรักของพ่อแม่ในอดีตหรือช่วยพูดปลอบใจพ่อแม่ แต่ถ้าพ่อแม่ยัง ไม่สามารถท�ำความเข้าใจกันหรืออยู่ร่วมกันได้ต่อไป ก็ต้องท�ำใจยอมรับใน สิ่งท่ีเกิดข้ึน ปรับตัวให้สามารถด�ำเนินชีวิตต่อไปได้ ถ้ามีปัญหาคับอกคับใจ ควรเลา่ ระบายใหผ้ ูใ้ หญ่ท่ไี ว้วางใจฟงั เพอื่ ลดความกดดันและขอค�ำชแ้ี นะ ค่มู ือการใช้ชีวิตวัยรุ่น 89

ครอบครัวไม่มีเวลาให้กันท�ำอย่างไร • พยายามหาเวลาว่างให้ตรงกัน เช่น ทานอาหารเย็นร่วมกัน หรือ ท�ำกิจกรรมรว่ มกันในเทศกาลวนั ส�ำคัญ • ใช้ประโยชน์ให้เตม็ ทีก่ บั เวลาวา่ งทตี่ รงกัน • ใชส้ ื่อเทคโนโลยีในการสอ่ื สารกนั เชน่ Line FaceBook เน่ืองจากต่างฝ่ายต่างมีภารกิจต้องท�ำงาน บางครั้งแยกกันอยู่ ท�ำให้ ไม่มีเวลาพูดคุย รับรู้สารทุกข์สุกดิบของกันและกัน ครอบครัวจึงควรมี วันแห่งครอบครัว สัปดาห์ละ 1 วันหรือแล้วแต่จะตกลงกัน เพ่ือจะได้อยู่ พรอ้ มหน้ากนั พอ่ แม่ ลกู มีการท�ำกิจกรรมร่วมกนั หรอื ทานอาหารพรอ้ มหนา้ กนั วนั ละมื้อ ทกุ วนั ก็ย่งิ ดี 90 ค่มู ือการใช้ชีวิตวัยรุ่น

ท�ำไมพ่อแม่ไม่เขา้ ใจเรา ไม่เขา้ ใจลูก • วัยและประสบการณท์ แี่ ตกต่างท�ำให้มีความคดิ เห็นแตกต่างกนั • ไม่พดู คุยกนั ท�ำให้ต่างฝา่ ยต่างคิด • พ่อแม่ไม่เขา้ ใจการใช้ชีวิตของลกู เช่น การเรียนการท�ำกจิ กรรม • วถิ ชี ีวิตพอ่ แม่กับลูกตา่ งกัน • พ่อแม่สนใจแต่เรื่องเศรษฐกจิ ปากทอ้ ง บางครั้งการท่ีเราคิดว่าพ่อแม่ไม่เข้าใจเราอาจเกิดจากทัศนคติที่ แตกต่างกัน การส่ือสารที่อาจจะไม่ตรงกันท�ำให้ไม่เข้าใจกัน ดังน้ันการพูด เพ่ือการส่ือสารจึงส�ำคัญ ขั้นตอนต่อไปนี้จะช่วยให้ได้ผลมากข้ึนเมื่อพูดกับ พ่อแม่ • ระบปุ ญั หา เรากับพ่อแม่มีความเหน็ ไมต่ รงกนั ในเรอ่ื งอะไร. • รู้ว่าตัวเองรู้สึกอย่างไร การท่ีพ่อแม่มีความคิดเช่นนั้นท�ำให้เรารู้สึก อย่างไร เชน่ เจบ็ ใจ เศร้า อาย ไม่ไดร้ บั ความไว้วางใจ ฯลฯ • ลองนึกว่าตัวเราเป็นพ่อแม่ นึกภาพว่าเรามีลูกวัยรุ่นซึ่งมีปัญหา แบบน้ี เราจะเป็นห่วงเรื่องอะไรมากท่ีสดุ และเพราะอะไร • คิดทบทวนใหม่ คิดว่าทัศนะของพ่อแม่มีข้อดีอะไร? เราจะท�ำ อะไรไดบ้ ้างเพอื่ ชว่ ยให้ทา่ นคลายกงั วล? • พูดคยุ เรอ่ื งน้ันกับพ่อแม่และช่วยกนั คดิ หาทางออก พบกนั ครึ่งทาง และทุกฝ่ายตา่ งกพ็ อใจ ค่มู ือการใช้ชีวิตวัยรุน่ 91

ท�ำไมพ่อแม่ถึงแยกแยะไม่ออก ระหว่างค�ำว่าเถียงกับอธิบาย • พ่อแมม่ กั จะบอกว่าอาบน้ำ� ร้อนมาก่อน • ผ้ใู หญต่ อ้ งถกู เสมอ • การใชน้ ำ้� เสยี งตา่ งกนั ถา้ เปน็ การอธบิ ายจะไมเ่ สยี งดงั ไมต่ ะคอกใสก่ นั • ข้ึนอยู่กับเหตผุ ล • คนละยคุ สมยั ยุคสมยั เปลยี่ น ในการสนทนากันระหว่าพ่อแม่และลูก อาจมีความขัดแย้งเกิดข้ึนได้ เมื่อไรท่ีการพูดคุยเป็นการอธิบายด้วยเหตุผลและข้อเท็จจริงประกอบใช้ น้�ำเสียงนุ่มนวล จะไม่ใช่การโต้เถียง แต่หากการพูดคุยนั้นไม่มีเหตุผล ไม่มี ข้อเท็จจรงิ ใช้อารมณข์ น้ึ เสยี งจงึ ถูกตคี วามวา่ เปน็ การเถยี ง 92 คู่มือการใช้ชีวิตวัยรุ่น