Тілепбергенов Қ. Көкек әке

И м ita m 'JFli.tta d tp i t an ft___________________________ Н еге? Е кеуш щ тамыр жайган жер ортак, емес пе, 6ipi — xipi, екш ш ю елгеш Heci?! М ацсат... Себеп... ...0Keci цоцырау шалып, жагдайын сураганда, тумаумын деп кутылган Мак,та тесен аягындагы тас жабылган кек еактен 6ipeyoi куткендей, к ез алмайды. & ус Y^!&bIFa кеткенде, элп топсасы кепкен есжнц ащы дауысын шыцылдатып дэр1гер юрдь Д эр1гердщ тэж 1рибес1 мол болса керек, жылы сездерш алгы шепке салып, артынан ci3 жук-паз дегенд1 ecTip-rri. О сы кезде суйгенппц цурбысы арцылы цайда екенш сурастырып б1лген Болат палатага eirririn ю рдг Д эрЬер жубайы болса керек деген болжаммен, палатаны босатцанда, Мацта Болаткд бар шындыцты бастан аяк, баяндады. О сы дан уш ай бурынгы кеште 6ipre болып, оцаша цалган eKeyi кетерглген ыстыцтарын баса алмаган. Eneyi де epiKci3 6ip тамшы цандарымен алмасцан. Eneyi де еш екшген жок,, кайта куанды. Емханада жаткднына 6ip ж ен толган соц дэрнердщ кецеамен ушне цайтуына руцсат алган М ацта саябацта Болатпен кездесть Bipa3 эц пм елест, -плдеп шырын тарцаганнан кешн Болат болган жагдайга байланысты уэделерш бузган «Мак,та мен Болат» деген ацызды айтуга KipicTi. — Ерте заманда цауызын жарган сабац е з мацтасын бар элемге таратар алдында сабак макгадан: «М ен бар адам зат баласыныц устше жылы тон болып, аяздан, кун ыстык, болса, тация болып тебесшен цоргап, барша еуретп жерлерш жауып, жасырып журуге уэде беремш» деген серт1н алыпты. А л уста е з болатын дел солай бар елемге таратпас бурын: «М ен адамдардыц игш п ушш епн ш ш кте, ен еркэстте MiHci3 цызмет керсетемш» деген уэдесш алган соц еркше цоя б е р тт ь Bipa3 уацыт ете мацта сабагына берген уэдесшен айнып, адамдардыц еуретп жерлерш жауып журушен куннен-кунге бас тартыпты. Болат болса, халыцтыц игшпнен шеттеп, кун ете Kicire жумсайтын цару болып цызмет атцарыпты». «М ацта сабагына, Болат устасына берген уэдесш бузыпты» деген с е з содан цалган. Иыгына басын цойып, уйып тыцдаган Мацтаныц 100

Лвкек сусылдаган жумсак, шашынан 6ip шскеп, мандайынан суйд1. Одан 6epi арада уацыт асау взеннщ агысындай, царап турган юсшщ басын айналдырып тастайтындай Ма^таныц да басын айналдырып, iurreri нэрестеге жет1 ай толды. Алгашцы кундердей емес, ерке цыз кейшп кундер1 г экесшен эжептеу1р цауштенетш. «Э кем сэбид1 босануыма жол бермейдь саган да THicyi мумюн» деген Мацтаныц сездершен ойша арыла алмай, намыстанып журген Болат, аздап жолдастарына б1лд1рмей iiuiMfliKKe салынган. Крйдан келгендер1 белпаз жукт1 екеш толган айдай кершт, сабацтан квц1лд1 шыгып, жолдыц жиепне тацай берген Мацтаны жеьрл келжтен шыккан ею жйтг цолтыцтай отыргызып экетп. Булардыц юм екенш сезгенмш, бос уайымга салынсам, балага зацым типзермш деген оймен сабыр сак,тап, сол куш мурнына сырга так&ан асау бурадай ашулы экесшщ алдынан 6ipaK,шыцты. 0Keci цызына не демедь К,ай алакднын жумсамады, TinTi сыртында. Мацта сабыр сацтап твтеп бердь Белмесше шетелден сапалы бала алдыратын дэр1герд1 1здеп тапцанша, 6ip жепдей цамап отырды. Муны ecTin, Алматыдан келген Болатты квргенде жтттерше тапсырып, тышцанмен ойнаган мысы^тай цабыргасын ceKTi. Ацыры жетш!ш куннщ, кешшде, цызыныц баласын алуга келген дэр1герд1 белмесше алып юргенде, ею бет1н к,ан жуган к,ызын кврдь Экесшщ алган бетшен кдйтпайтынын 6uin, ею бетш тиген батыл цыз, экесше егер менщ уацытымды кутш баламды босандырып, океане табыстап, ерюне ж1берсец, будан былай не айтсацыз да кенемш, ал жоц болса, мен де бул ем1рде жокрын деп цолындагы к,ан тамган жылтыр устарасын омырауына тацаганда, экеа райынан кдйтып, квнуге мэжбур болды. Ce6e6i к,ызын айттыратын ж т т т щ экеа в31Н1н, компаниясына мол инвестиция аударуга цол цоюын тежеп, цызыцды менщ балама берген куш цол цоямын деген сезше eci шыгып, цызын цалай да аман сацтап цалуга тырысты. Экесшщ цышыган тырнагынын, мауцын басайын дегендей, сэбшн жет1 айлык, етш, аман-есен, шала босанган сон, езш босану устшде кез 101

жумды деп, баланы океан е тапсырса, е з э к еа ш ц -плепн орындаймын деп тоцалы арцылы ecTiprri. Баласын алып, 93iH эк есш щ цолында цалуына Болаттыц кенбейтшш алдын ала болжап, ацыл тапцан М ацта е з ел!мш шынайы етю зш керсегп. Bapi жоспарлагандай Болат белмеге Kipep алдында 6ip сэтпк ауруханалык, ел1мде жатцан М ацтаны кергенде, журеп солган эке баласын алып женш е цайтты. О сы жолгы жутцан кеп журепн айнытып, запыраны туспей жургенше бупн уш жыл. Баланыц атын кезшде уэделескендей, Н асихат цойган. Э ж есш щ цолында. Болат 03i ес б1лгел1 осы кешеде ескенджтен, коз алдында бала кунде корген 6ip маскунем Typi сацталып к,алган. Сонда осы байгус цыстан цалай шыгады екен деп жаны ашып ж уретщ едк Сол баягы маскунемтц цасына кеп ез1 де цулады. Болаттыц бупнде yfii бар дегеш болмаса, таза к эстц ой маскунемнщ 6ipi. Э л п маскунемнен ею-ац ел1 цашыктыцта отырып: — Ей, алцаш, мен кек жутцан адаммын, сешц жутцан нец бар? Мундай куйге душар еткен не сеш? — Kemipiiji3, — т ш курм елт зорга сойлеп отыр, — мен алцаш eMecniH. М ен, — деп кеудесш потере, — М аскунеммш. Анау-мынау емес, ултжанды маскунемнщ 6ipiMiH. М ына мен, е з патшалыгымныц патриотымын. Сен ш е? Жоц, сен патриотка уцсамайсыц. Сен «Арак, патш асы» деген ацызды естшпец? — Тында. Е ртеде А рац деген мыцты патша, мыцты цолбасшы болган екен. О ны ц Ондоруци деген корсе бас айналар 6ofi6imeci болыпты. А рац патша цанша цаЬарлы, кореген болса да, бэйбш есш щ дегешмен гана ж у р и т . К,айда Tocin царатса, патша бар цолын жинап сонда аттанып отырыпты. Мше, менщ патшалыгымныц тарихы — осы. М ен сол патшаныц астына басцан куш, сен оныц цалыц цолыныц 6ip белшкпц, тусш дщ бе? Айтарын айтып болган соц царцылдап кулдь Болат кулюге цосылды. Сосын басын кетергенде алдында отырган маскунем кулюге емес, кок жотелге салынып отырганын ацгарып, ©3i де курюлдеп жотелд1. Буда цаз1р денсаулыц жоцтыц цасы. Шелмект1 тауысцан жерде 102

Х ек ек вке iuiiHe денсаулыгын ypin, тыгындысын 6eKiTin тастап кету вдеть А л мына ж у р ю , жастыцкуаты. Енд16ipa3 ундемей отырган соц элп патриот с езш цайта ж алгады. — Кек жуттым дейсщ, «Bipiumi кект1 адам жутады, екшнп кект1 кек жутады, ушшнп кек адамды жутады ». Bipmuii жутцан кепм, ез1мд1 эке-ш еш емш ц некеге турмай турып туылганымды еепгенде жуттым. Екшнп кект1, анам океме меш тастап езгеге уйленш, одан балалы боп цайтып келгенде жутсам, ушшпп кект1 тагдырыма кектенш ж урш жуттым деп ойласам, керкш ш е, бул жолгы ушшнп кек меш жутцан екен. О сы аралыцта бауырларымнан да, анамнан да айырылып yArepinniM. А цы р аягында экемшц ij ауруханада к,аза болганына ез1м куэ болдым. Н е керек, уй ортеннгп деп естццм. BipaK, экемшц кезш ацыргы сэтге ауруханада керш улгерш, «М ен неге елмед1м» Ядегенде: «С ен 613Д1Ц махаббатымыздыц жемюющ» деп жауап бердь Були сол ж ем к п , езщ Kopin отыргандай, j цурт жеп 6i-rri. Болаттыц K63i ш н ш кеткел1 цашан. М аскунем сонда да ауызынан алекешн агызып, озшен-ез1 былжырап отыр. Курсагындагы баласын аман босану ушш ай жузш т1лген батыр ананы экес! exi цоцыстан кутылганнан кешн коп узамай шетел асырып, пластикалык, операциямен келюм берген цызыныц жузш ауыстырып, жацадан Н азира деген eciMцойган. О л ж ацта 6opi corri е т т , алты I айдан кешн елге оралган цызын epiKci3 уйленд1рдь Н азира бул жолы титтей де царсылыц б1лд1рмед1, дегенше кендь Алыстагы суйгеш мен баласын ойлады, сагынды. Э к е а арцылы жагдайларын 6urici кеп жумысыныц алдынан, ашуландырып алам ба деген оймен сан цайтты. CepiKTeci баласыныц тойын еткерген соц уэдесшде турып, муныц компаниясына ацша аудару кужатына цолын цойды. Н азираныц oKeci еркесййц тагдырын 6ip цолга айырбастаганда еш екшбедь А рада ею жыл откенде, экесйпц шаруасы шалцайды. Жолы болмай, шыгынга батты. Бул уацытта Н азираныц eKiHuii куйеушен тапцан баласы 6ip жасца да толды. Ж олы болмаган экесшщ жагдаиын сырттай бацылап отырган cepiKTeci cepiKTec 103

~К.шшт г/fa.ttnfiettienoit болудан бас тарггы. Кеп узамай отбасы да шайк,альн Назира 6ip жасар баласымен жене к,алды. Экеа кез1нл ж1берген кателтн мансабынан айырылганда барып 6if ак, тусшдь Туангеннен кешн барып, к,ызына 6ip пара jsara3 Ж1бердк Ол кдгазда цызым, кеийр, тагы сонда эцпмелер жазылмаган. Алып адамныц кос алаканында ак, парацта «Юшкентай адамныц улкен кателж Ж1бер цандай екшштЬ> деген 6ip жол apinTep -избей тур. Tin ой артынан нукте де цойылган. Bipaij ацгарган адам! нуктенщ орнында 6ip тамшы судыц орны былжырап ту| соган цараганда экесшщ коз жасы болуы керек... Bipкездегасымбатты жуз1, от шашкан коздерй болатта денел1 болса, бупнп кейш кездерйпц асты KerepiHKipe icireH, ер1ндер1 тшнген, курыштай денеанен куат кета Калтыраган кацылтыр гана калган Болатгыц кез1 1ш бергенде, кайтадан жацагы маскунем вз эцпмеаме оятып ийбердь — Эй, сен б1лсец, меш окытушылар талай сабакта куды. «Окымайсыц, кет» дедь Олар мешокытудыцэдгс акыры таппады. Мен кегпм, —деп 6ipa3 ундемей кай', сезш жалгады. — Bip жерще туртш кой. Мен шылымд бесшпл сыныптан бастап тарттым, аракты жиыр1к жастан асканда iiue бастадым. Мен шеккен темекЬп Корабын, шкен атауымныц кагазындагы жазуды окыма тастамайтынмын. Егер сол мугал1мсымактар тапсырман сонда жазса, меш не окымайды деппец?! Аузынан TyKipiri шашырап, оттап отырган маскунемш касында тыныгып алган Болат ецбектеп барып орнына тецселе турып, 6ipa3 шайкалган соц тепе-тецдж-п сацта журш Kerri. Арада eKi жыл етсе де, коше басынан ашылмага шелмепн кушактап келе жаткан кь!3УБолаттыц мурныь тутшнщ Hici жегп. Басын 6ip KOTepin карауга муршас жок- Yfime 6ipep адым калганда басын кетерш, лапылда жанып жаткан ез у тн кергенде, бойындагы кызуы тара! жиналган кериплершщарасынан жулкынаалдына шыкть 0 р т шалган уйд1 еппруге ыцгайласкан керпйлер, мына келдьау, деп мэн берер емес. Кенет корпи эйелдерд! сыбырласкан сездерш кулагы шалды. 104

ЭСокек #ке — Багана осы уйдщ KeMnipi былай к,арай кеше жагалап бара ж атыр ед1 гой, — десе. Е кш н на: — Эйтеу1р немереа &асында болса болды да, — дей бергеш сол, элп эйел: — Крйдагы, ез1 жалгыз кетш бара жаты р дед1м гой саган. Касында немереа жок,! — М ы на сезд1 еспгенде Болат &ара тутш аралас лапылдаган уйдщ eciriH иыгымен 6ip ^ак^анда, e3i де iiuiHe суршш кулады. Крлындагы шелмеп ол ойда жо&, дегенмен алак,анда &ысылып |к,алгандык,тан, жанынан &ала м а? Эйелдердщ айт^аны рас |боп шь1к,ты. Т упи те уланган Н асихатты е с-ту са з еденде жатк,ан жершен тап&ан э к е а ^ушагына алып, сырт&а шыгарды. Туган баласын &айын атасыныц крлынан кушагына алып, эжесше экеп тапсырган соц бауырына баскдны — осы. Этгеген-ай, оттан алып шыккан баласын KepiuLvepi долга алганда, Болатты шайтан урып, шелмект1 1здеп дойта уйге юргенде, алгашдощагы от одан сайын ершеленш удей тустк Ьдегешн тапты. Баласы жаткдн жердей устелдщ устшде мен муцдалап, табанынан ■ Tin турган шелмепне долы жеткенде, мойнын бурап, |асыдоастан екшнн баласын ажалдан алып шыккандай. жутып алып, сырткд шыга бергенде, сыртдо1 еснспн, жуан береней Болаттьщ усйне келденец Tycin, саннан басты. Лапылдаган берененщ астында долган Болат, Iкуй т бара жатдон санынан отты аула& алам деп, сан рет тырысдонында, дос, добак,, шаш, бетш де куйд1рт алды. Барган жершен т ез оралган Болаттыц ш еш ей ушнщ кулш Kepin, немерес1н керна уйден долга алганда, соцгы Kyiuiiie cyfieHin, а ц ш м е барсам бас тартпас деп сонда бет алды. Болатты болса, шешесше дешн келш жеткен жедел жэрдем вкеткен. Юшкентай бес жасар Н асихат пен апасыныц нагашы эпкеаш ц ушнде турып жатдонына уш айдан асып толганда, немересш сундетке отыргызбак, болып шешй. Насихат экемд1 кермесем, ш итртпейм ш деп, сагынган экес'н квруге асы&ты. Кел1алгендей, демалыс куш ж ергш кй молда келш, Насихатты сундетке отыргызды. Аздаган кернилер Kipin-шыгып жатты. © 3i жатдон 105

К л н а т {jfli.ie a fifft-ie iio i)_____________________________ белменщ eciri ашылган сайын Н асихат экемд1 керем бе деген умтпен жастыгынан басын жулып алады, дегенмен нэтижеаз. Bip кезде есж алдыцгыдай емес, аймара ашылды. Экем бе екен деп у м п тен т жатцан баланыц кез1, бвлмеге Kipin келе жатцан терт денгелект1 мугедек арбасында отырган, бет-аузын туган iueiueci де танымастай ^убыжы^ты апасы белмеге итерш ш рпздь С ол кунп окигада, емханага жетюз1лген Болаттыц аягына операция жасалганмен, журуден калган. Егер e3i талпынса ж урю кете алады, эл1 жас деген шеш есш щ дэржерден еспген кецеа бар. Туган баласы е з экесш танымаган куйд1 кешкен Болат баласына жацынырац барып, мандайынан сипаганда, кезш ен epiKci3 жастары мелталдей бердь Енд1 кантон, турден тур жоц. Алгашцыда шешесшщ ез1 ауруханага 1здеп келгенде шрген палатасынан самай шашы жок,, у й тл ге н бас, к,абак,тан иекке дешнп аралыц кулд1реген былжырак, Tepi жапцан жнтгтен: — Болат осында м а? — деп сураганы есше туссе елш KeTKici келедь K,a3ip ш е? О дан да соракысын тартуда. Туган баласы мынау менщ экем бе деп апасына куджт1 жалтак, кездер1мен царайды. Э кесш е тжтеп цараудан цорцацтап отырганын e3i де сездг Y н а зд ж т 1 « Балам-ау » деген екпеден цысылып шыккан дыбыс бузды. Н асихат экесшен цорыцса да, afrreyip бул жолы сау екенше кез1 жетш, эке деп шалк,алап жатцан жершен мойнына оралды. Туган баласыныц жылы кеудесш е з бауырына басцанда, сорлы эке уш ай бойгы iuiiMfliKTi цойдыруга ш кен д эриерш щ бэршщде куны бес тиын екен!н тусшдп Баласынан «эке, бетщ зге цандай маска ки1п алгансыз, маган сыйга эк ел д щ з бе, бермейаз бе, маган д а кипзщ Ьип, эке. Крндай цорцынышты маска, а з г е ж арасады» дегенд1 естим(н ба деп цатты састы. ... Досы ж ок еРте КаРтаяДЬ1- Бул — Болаттыц бупнп куш. Аулада Kepuii балалармен ойнап журген Насихатты екшпн кабаттагы терезеден сакал-мурты ескен, ен) боп- боз эке баласынан к ез алмайды. Ш еш есш щ паналап отырган ушне келгел16ip жыл толды. Содан 6epi далага 6ip рет те шыгып керген емес. Е ю кемшрдщ шамасы кайдан 106

Х в к е к &ке жетсш? Бейшара мугедек-ri жуынатын астауга кетерш салып, кетерш алатын кундер1 Болат ж ер болатын. Екшип цабаттын, тас белмесше цамалган куннщ тагы б1ршде Болат адырайган cigipAi тамагын созып, баласын багуда. Ойланып цараса, Н асихатты ц осы кунге цалай жеткеншен бейхабар. Т эй -тэй басып жургеншен, былдырлаган т1л! шыццан кундер1 б е л п а з . Сундетке отыргызган куннен 6epi царай асырап алган бала сынды. А л аргы жагы булыцгыр. Тукте, тукте есщде жоц. Bapi — арацтыц Kecipi, Б о лат ойга кеткенде, уйге жылап юрген баланыц дауысын еспдь А уыз болмеге суйретшп бул да жеткенше, ею кемшр т1зесшен тобыгына дешн цан жуган Н асихатты жуынатын болмеге царай жетектей бергенде, Болат шешесшен «Н еге екенш цайдам, осы баланыц 6ip жер1 тьинш кетсе болганы, цаны суйыц па, шапшып турадьг да цояды. Кдны уйып, бетше ж ара болып цатып цалу деген жоц. Э л п уйде де турганда, табанын шиша тмген кезде, 6ip жет1 бойы цансырап зорга Tipi цалганы бар. Э й, жугермек сен оны цайдан б и есщ ?» дегенд1 eciHe туардк Болат оп-оцай е з жорамалымен муныц цан уйымайтын ауру екенш тусшдь Tycni шай уацыты да тацады. А ргы белмеден сол аягын ciA-rin басып келген Н асихатты э к е а кердк Байцап цараса, мына уйден ац бинт деген цайдан табылсын, ац орамалмен тацып цойыпты. О ны сы шылцылдаган цызыл цанга боялган. А ц мата екенш тушлген ж ердщ шошайган ушына царап цана айта аласыц. Бейш ара мугедек, шешесше: «М ы на баланы емханага апарсацыз цайтедЬ> деп айтуга ыцгайланып едй цайта сабасына тусть О нсы з да ж еар снулюнщ 6ip зейнетацысына терт адамныц куш царап цалган. © з шешес1 биыл зейнетке шыгатын ед1. эттец, барлыц цужаттар элп уйдщ кул1мен араласып ке-rri. Болат менде неге сол уйдщ кулше цосылмадым екен деп еюнгешмен, Н асихатты кергенде, ондай ойды алысца цуады. Кеш батты. Тустен 6epi царай ойын баласыныц шзесшен, уш б1рдеи орамал цанга малынды. Ш алцалап цозгалмай^ жатцанда, уйыгандай коз/ц алдаганмен сэл аунаса суйыц цаны соргалай бердй Тун жарымда ejji 107

JCjaHam ^TilLtenSenitHoji бозарса, тац ата Насихат есшен тана бастады. Тушмен Kipnin цацпай кузетш отырган эк еа, шешесше зар илеп, жедел жардем шацыртты. Тетесш ен гематология палатасынан б1р-ац шыкдан Насихаттыц устшен Назира еамде ж ас д артер nipin к е л т, eai цабылдады. Бул — сол баягы тагдыры 6ip цолга айырбасталган цыздыц езс Бугшде окуын тамамдап, осында ж умысла орналасцан. Экесшен мулде кол узген. Жеке патер жалдап турады. KefiiHri куйеушен тапцан баласы цасында, жанына cepiri — сол. М уныц да eciMi — Насихат. Баяня уэделер1 бойынша «ул тусам Н асихат, цыз болса Н ази ра» деп келкпп цойган аттары. Ж ас дэртердщ екш пй ем рш д еп куш басталганда Н азира атануы сондыцтан. Сонымен, д ар тер апасыныц немересш толыгымен Карап шыцты. Медбикелерге т т с п антибиотиктерд1 сал деп буйырган соц шошынган кемшрге: — Кдз1р мамандар баланыц цан тобын аныцтаган соц, цан цуямыз. Н еге баланы мунша уацыт цинагансыздар? Э ке-ш еш еа цайда? Оларды цан орталыгына ж1беру керек, — дегенд1 есттен кемшр, абыржыган турде: — Ойбай-ау, цызым, бул сорлыныц ш еш еа жоц, э к е а болса, мугедек. М ен бейбац зейнеткерлж жаста болганымен, цара басымда 6ip цужат жоц. Bapi ана уймен цоса артен1п кеткен. Д эртерге цол ушыцызды 6epiiji3 деп кемшр зар илегенде, палатага apiirrec дэртерлердщ 6ipi цансырап жатцан бес жасар баланыц денесш д1р1лдете, сацыр-суцыр табалдырыцтан каталканы кушпен итерш алып юрдь Бул — д ар тер Н азираныц а з улы. Балабацшада cypiHin цуласа керек, муныц да цос тсзесш тобыкца дешн цан жуган. Д а р т ер цолда бар туган баласыныц мундай кушн кергенмен, орнынан жулынып кеп тура алмады. К^ндай цударегп куштщ басып отырганын ез1 де тусшбедк Алдында талыцсып жатцан KeMnip немереашц uieiueci жоц болса, а з баласыныц эк еа. А л еамдер1 ше, б1рдей. Муныц алгашцы баласынан айырган кунге де жет1 жыл толды. Алдындагы кезш ашар-ашпас эл1жоцбаланыцжасы да жетще. Кемш рдщ сезш е сенсе, «Анау артенген уй», — дедк Н азира былтыр басына бостандыц алгалы, Болатты 108

Х вк е к вке 1здеген жоц емес, екшесш ойды. Bipag таптым-ау дегенде мекен-жайдагы уйдщ кулш гана кердь Егелер1 цайда кеткеншен керпилер1бейхабар болып шык,ты. О сылай ойга шомган Назираны кергенде epirrrec дэршерлер, баласына 6ip царап, оган 6ip царап цайран к,алды... Содан 6epi уш кун erri. Болат кем трден бэрш де ecTin бийп отырганмен, тас белмеге цамалган мысыцтай аягын кем1руге шац цалды. Терезенщ алдында сол баягы отырысы. Экнйш, кез жасы, ештеце де кемек болмайтынын тусшг&й цашан. Сонда да 6ip yMiTi — цайта аякка туру. Bip кездеп ecni уй жацтагы маскунем цайдан келгеш б е л п а з, цолындагы шелмепн цасына цойып, тура терезенщ астындагы жолдыц жиепне жайгасты. Кутырган зэм-зэм су толы шелмекп кергенде, Болаттыц курттаган капы цыж-цыж кайнады. Б1легшен шыццан кек тамыры жудырыгын тас туйпзген, TiciH шацыр-шуцыр цайратады. А та жаудан кепН алар сэттепдей, тынысы ауырлаганын, мурныныц цос шем1ршепнен ангаруга болады. Жарылардай icimn- солып, iciHin-солып отыр. Ацыры ттлте келдк — Сен... сен... М еш болаттан цалбыр жасаган. Сен меш баламныц куанышынан айырган. Сен... М еш отца салган... Кубыжык, цып керсеткен де, оныц жылы кеудесш басатын, менщ кеудемд1 суытцан да. Жагдайын б!луге аяц бастыртпай отырган, тагы сен. Е ц ацыры, Насихаттыц бала шсшен кем цалдырган тагы да, сен деп цалтырай, д1рглдеп орнынан атып турганын ез1 де сезбедг Устше киген ж ейдеа терге шылцылдаган. BipaK, туруы кепке бармады, цас цагым сет болмаса, сол жерде-ац сулц рулады. Кезерген ершдерц цышырлатып цайраган TicTepi уртын шайнап жатцандай, цан тушре суйретш п барады. Д эл1здщ текпешепнде 6ip турып, шалынып цулап, 6ip турып, 6ip адым жасап, eKiHuii цабаттан далага ез куипмен жеткенде элп маскунем жоц болып кеткешмен, шелмепн жолдыц жиепне табанынан тис тургызып кетигп. Bip атыздай цара жерд1 бауырлап барып, цолы шелмекке жеткенде, онысын еск1ше цурметгеп, тамагынан цылцындырып устамай, цампиган шелмектщ царнынан бас салып бетонга лацтырганда, шыныныц 109

JC juiun t 'rJilLienSергепвИ кул! шык,ты. Ж е-ri жылдам 6epi шелмек атаулыга дерекшк керсеткеш — осы. Бутш 6ip шишага ;$олы жеткен кундерк туган баласынам да бетер артык, еркелеткен кундерш eciHe Tvcipin, езш м аза^ еткендей, жшркешшпен ыржиып алды. Сэлден кешн барып ес жиганда, элп маскунемд1 1здегендей бас к ете р т, талга ж армаса табанга турды... Арада уш кун erri. Е ю балага б1рдей «Билибранда», жалпак,т1лмен айт^анда, к,ан уйымайтын диагноз ^ойылды. Е ю баланыцда алган жаракдттары алгашцы болгандык,тан, будан былай сак,жур1ндер деген ескертулер айтылды. Кеше апасынан экен, аяк&а турды дегенд1 еспген Насихат, бупн мэз-мейрам. Онысына себеп тесектщ аяк, жагындагы кара талдыц бутагын балдакка жаратып келген ек еа &асында отыр. Э цпме арасында Насихат экесш корой алты жасар Насихатпен таныстырып улгердй — Э ке, мына баланын, аты — Насихат. LLIeiueci осы жерде дэр1гер, eciMi — Н азира. Болат балага к,арай ынд-айсыздана бурылып экесЫ ц атын сурап едй бала онысынан бейхабар екенш ecTipiri. Болат былжырак, Tepi, кулб1реген безмен адам баласына тжтеп к,арап керген емес, ыцгайсызданатын. Е ю кемшр мен баласына гана уйренген. Сонш а жерден кек жетелге салынып, жаяулатып, gapa шыбыкка суйенш, еткен- кеткендерден уяла ^убыжык, бетш жасырып, басын салбыратып келген экеш, медбике дэр1гердщ нау^ас &арау yaiyiiTbi келш кдлды, палатаны босатыцыздар деген эм1рд1 ест1ген соц, баласын £имай, мен сырт$а уак,ытша шыгып келемш, сен ж ата тур жарай ма, — деп шыбыгына канала суйенш бара жатса да, онысын Насихат^а б1лд|рмешн дегендей, eripiK ыржиып £оя салды. Узын коридорда басын салбырат^ан Болат, &асынан ак, халат киген бурыцгы е з туршен ажырап, жаца бет бейнеге енген Ма&та откен1н сезбед1 де. Мак,тада да осы Болат-ау деген ой &айдан болсын. T im i мумюн емес те едь Жупыны кшнген, ку суйек, бойы шеккен 6ipey. А л бурыцгы Болат ше, ол ж т т п ц султаны емес пе ед1?.. Н азира Насихаттыц тесегше жайгасты. Булардыц арасында тылсым куштщ бар екеш рас, 6ipaK, оныц нецдей куш екенш вздер1 де (ялмейдй Bip-6ipiHe деген 110

Х о к е к вке жылы жалынды кезцараспен царайды. О ны цызганып жатцан бес жасар Н асихат жок,. М амасыны ц к,асына кеп балаоймен: — М ама, бупн Н асихаттыц э к е а келда, ал мешц экем цашан келед1? — Н азира баласына не дерш бглмей абыржып цалганмен, муныц э ж е а , э к е а мугедек, журе алмайды дед1 емес пе? — деген куднсп оймен: — Насихат, сенщ экец, расында, келд1 ма? -И э. — Апац ол юсшщ аягы ауырады, журе алмайды, — деп ед1 гой. — Экем K,a3ip жазылды, ci3 оны керген жоцсы з ба? О л isa3ip гана шыцты гой. — Ю м? Анау балдак, устаган nici ма? — И э. — Н азираныц анау балдак, устаган nici ма дегеш болмаса, маскунем ба деуге шац кдлды. И э , шынында, Болаттыц Kyfii iiunece де сондай халде болатын. — Экецш ц eciMi и м ? — Болат. — Болат... — И э, Болат. О л куигп, меш е р т е н т жатцан уйден жалгыз 03i алып шыцты. С ол кезде экемнщ устше жанып жатцан агаш рулады. — О сы кезде палатага, апасы Kipin келгенде, Н азира мец-зец, алып-цашпа ойдыц устшде, кемп1рге маган келш кетирз деуден ары аспай, палатадан шык,ты. Коридорга шыкканда, кенет кеуде куысы ауырып, тынысы тарылган Болаттыц аузынан цанды цацырыцагып, су л цтуст кулады. Куртуялаган кеудесшен к,ан кетсе керек, денеЭ лезде суый бердо. Дэржерден к а б и н е т е келш кет1ц1з, дегенд1 еспген к е м тр , алып- ушып дэр1гердоц соцына туст1. Кдз1р сол кабинеттен шыгып, цайта немереашц цасына келш отыр. К ем тр д 1 соцынан кабинетке алып KipreH Н азира, эуел1 немереашц диагнозы анасы жагынан туцымкуалап берметш ауру екешн еспрте келе, езш щ кецш ндеп бар сурагын цойган болатын. Ондагысы, Н асихаттыц uiemeci KiM? Бурыцгы эртенген уйлерЫц мекен жайы, тагысы- тагы. Тек кемп1р кабинеттен шыццанда, не куанарын, не

3Cjaiiam ЯТИ,le itfie p ttito /»______________________________ жыларын бимеген, Н азираныц инфаркты устап, дэр1 цобдишасына крлы жетпей, еденге бауыр басты. Муны да 1здеп келш жатцан адам табылган жоц. Н азира в з баласын эрштес дэр1герлерге тапсырган- дыцтан, олар Насихатца тиесш донорды, жумысца жацадан шыкцан медбикеге егуд1 тапсырды. Донор шнген штатив™ палатага алып юрген медбике, науцастарды эл1 жонд1 танымаган соц, «Н асихат деген бузык, юм? Саган flopi экелд1м», — деп к ем трд щ немересше erin к е т . Ол донор, непзш де, nimi Насихат^а тиесш болатын. Элпнде memeci палатадан шыгып кеткенде, бэлшм, мешц де экем келш цалар деген умггпен коридордыц аягындагы куыс белмешц терезесшен далага коз тастап турган жершде, ■ пзесшдеп катран жараныц бе™ пердеге iAiHin, жулынып тускешн ацгармады. Уйыган к,аны ^айта шапшып aFa бердь Ецкешп царай ма, ею коз1 далада океан кутумен эуре. Турганына 6ipa3 уак,ыт еткенде, Н асихат терезенщ ry6iHe талыцсып цулады. О сы куыс болме — табан жш келе цоймайтын орын. О ны ц устше дол к,аз1р туею тыныгу уак,ыты басталып, барлык, науцаетар палаталарында уйыцтап жатыр. Тек апасыныц немереа гана мэз-мейрам. «К,аз1р мынау б1ткен соц экем цайта юредг гой, иэ, а п а », — деп ыржияды... А л OKeci де, коз! уйренген Aopirepi де бул уацытта... Bip бас^а б\\р нэпеi метел/. Автор &АСАПШЫ аводтан отыз шацырым жердей ауылда туратын Есентайдыц э ж е а коз жумган. Бугш цырцы. Уйдщ ауласы эл1 дабыра-дацгаза. Ауыл Kipin-шыгарларыныц аягы саябырлайтын Typi, цане. Сапырылып жатцан ел. О сы тамга царама-царсы турган салцын сарайда губ1рлеген дауыстар шыгуда. Bip кезде шгген сарайга жыртыцдап журген майда балаларга «Арттарыцнан eciKTi жауып ж урщ дер!», — деп айцайлаган Сушскеннщ 112

УСвкек вне ун1 шыкты. Ж ерге теселген тоцымдай дастарцан етегшде дем1 басылмаган самаурын будацтап тур. Сол самаурынныц к,ос цулагын крлтыцтап, оц жагында осы ауылдыц жеар1 — Упмай, сол жагында жасы отызга толса да, босаганы 6ip аттап кермеген Куралай отыр. Упмай уй imi шэцшлдеп эцпме айтцанда, сырттагы Кулачка бай-балац салып, зорлангандай дауысы ащы еспледё Куралай — шуыган сорпа мш ез эйел. О ц жацта ж еардщ ттзесшен томен ауылдагы той-домалац, басца да жиындарда ошац басында томар жаратын, иыгынан алацанга дешн буылтыц-буылтык, булшыц етке бай Иобыр отыр. О дан жогары отцан — Кисыц. Етегш ен торге дешн 6ip цулаштай дастарцан басында, екпесш кунэ баскандай тынысы ауыр Суйккен цатты жастыцты шынтацтап, цисайып жатыр. Бул — осы ауылдыц цасапшысы. Бойы онша узын болмаганымен, цысца да емес, ауылдыц цара торы, коз тартар житгё Куралай артындагы, сыртына цан шыкцан дорбаныц шыбынын анда-санда цорып цояды. О л — бупн сойылган доненнен Суйккенге буйырган цолуздж. Ж алпы, бул бесеушщ бас цосцан жер1 — ipireH ауы з бен uiipireH сезд щ ордасы. Оган баганалы 6epi терезеш ц астындагы диванда цалшыйып жатцан жас жкп~ куэ. О л ж т т жазуш ы болгандыцтан, мына сарайга KipiciMeH шыккысы жоц. Бесеушщ co3i цанша анайы болганымен, таза одеби т1л. Баганалы 6epri эцпме — элде, юмш ц ц ызы цаладан эбирш айрандай тепп келште Bopi жабылып соны секте Куралай: — Е свдцдер ме? — О , не? — деде Иобыр. ! — О , Heci, болганда цызыц эцпме. — А йт букпей, айтсай енде — Бшдщ тамнан кейшп, оныншы тамныц Kepujici, — ! И^урэлай шуыган сорпа мшез эйел болганымен, керек кезде орынды цолдана биетш май тезект1п де бар, — осыдан ею I Жыл ^ХРЬ1НОКУ1-3нйберген цызын кеше уйше экелнгге — Ой, ол цызы уй1н мацайламай журунп ед1 гой. — Мен не айтып отырмын. — С е зш цайта-цайта б о л т 113

K jiu a m I II/'. lin t)t a t t H t l ____________________ отырган Иобырды жацтырмай цалган куралай, сезш щ тоцетерш айтпак, боп туйдк — Крладан жуки боп келпгп, — дейд1 кврген квздер. К^сык, мына ipireH ауыздардыц тобына жацадан цосылгандыцтан, ауызын онша да аша бермейтш. Ал Сушскенге мына эцпме курдасы Иобырга Караганда, im пыстыратындай кершдк Эйткенмен эцпмеш Упмай емес, Куралай бастаган соц, араласпау — кунэ. — ЕГ — е, осыны да т1лге тиек етш отырсыцдар ма? К,аз1рпнщ шию еттерш урлемей-ак, KipniriMeH цагып, цызыгын кореец болады. Кдсарысып жатцан ол жок,. Рацат — сенжь Абыройсыздыц — оныю. Сол рацатты кврген 6ipey кетше бармагын тыкданында Heci тур... О сы ортаныц улкеш, аузы дуалы Суйккенге ит соккан энпменщ цызык, емес екешн ацгарган барлыгы цайта цозгамады. «Тыкканында Heci тур» осы сезбен догарылды. 1рщ-ийркендерд1ц ойында осы жерден елж шыкканы. 6yriH цырцы, уйдщ эруацтарын сыйлау деген жоцтыц цасы. О л а з болгандай, уй иесшщ баласы цасапшыныц сыбагасынабаганаб1ршишаныезцолыменжетк1зшберген. Ш иш аны Куралай кыска халатыныц етепне элп ж1г1ттен уялгансып жасырып, Иобыр мен Кцсык, ымдаганда KeceHi ац балтырына жацынырац апарып, ебш тауып отырганы. Ондай кезде жазуш ы ж1пт ыцгайсызданып, буыны кепкен диванды шацыр-шуцыр, цашыр-цушыр шицылдата, 6ip-eKi рет децбекш1п алатын. Суш скен 6ip кесен1 тартты ма, тартпады ма, элде кш зге кесесш цагып, суын ciHflipin ж1берд1 ме, белггаз, 6ipaK, кызып цалган адамша кызара бертш, козш ашар- ашпас езш е арнап цойылган Kopimcri тамашалап отыр. О л цандай KepiHic десеьрз: цыеца халаттыц етепне басып отырган шишадан Сушскен 6ip тамшы да ауыэ тиген жоц, бар цызыгын цасындагы exeyi Kopin отыр. Exeyi де цызып цалган. Босаган кеселерш куралай толтырып, кешн цол созып жалгап отырса, соган мэз. А л буйрек майы 6iTey Суш скен 6ip жагына цисайып, бестекп шынтацтап жатцандыцтан, Куралайдыцетепнен шишаны шыгарарда сырт кезге эдеггп сацтап e6iH тауып, етепн 6ip желпш, 114

Х о к е к вке кесеш толтырган соц цайта шишаны апанына тыгарда етепн саусацтармен ептеп жиып, бар болганы 6ip б1лек снятый ею буттыц арасына, бос шишаныц омырауынан цылцындыра устап, онысын итерш, орнына цоятын KepiHicTi К^сапшы аса укыптылыцпен бацылауда. Бацылаганы былайтурсын, циялга шомады. К^ялында: Куралайды аттыц устше етбетшен ецгерш, тже цалыц цамысца царай шаппац. Д1ттеген цалыцга жеткенде, бексес1 булюлдеп турганды майлыдан 6ip цагып, сулп курды кормей 6ip цолмен мойнына сини орап, иыгына ецгерш алганда, Куралай нэзж , ю н э а з жан дауысымен: «К ерек емес, Суйккен, керек емес. Н е ктегел1 жатырсыц? Жоц, болмайды, жо-оц...», — деп сояу тырнацтарымен арцасын тырнайды. А рцасы ашыган еркек муны 6ip цап жем курды кермей, иыгынан ciAKin, жауырын жерге басцанда, Куралай алдындагыдай емес, комекке келер ешюм жок, екен1н TyciHin, Суйккенге ацыргы жылаган, соцеы карлы ккан демжпе дауысымен «Ж оц , болмайды.., болмайды...», — деп нэзж ун цатпац. Бул уацытта Суйккен атып урып, астына жыккан ургашы е гп ц жец1л койлепн царе аиырып, езш щ цатцан цара цайыстай ерш муныц тос1нен орын алган, тостацандай-тостацандай ею теппесшен тктелемек. О сы кезде менде не ж азы ц бар деген сыцаймен кезш е жас толган Куралайдыц квмешнен ыстык, демдер бурцырамац. Ж асы отызга келген еркекке бурцыраган дем кеп д ей а з бе, элде ею теппеш цанагат тутар ма? Кдйдагы, ыцгайы келд1 деген осы болар. Суйккен баганалы 6epi улб1реген ершнен, тацдайдыц демш алган соц балтырдан шап бердк Куралай д1р erri, кеткш тапцан Суйккен ыстык демд1 лапылдаган отца айналдырды. Н е де болса, бул Суйккенш ц циялы, оны сыгалай бермей, Упмайга оралайыц. Упмай Суйккеншц цандай халде, napi бойжеткеншц абыройын кезбен зорлап отырганын б1лмейд1 емес. Упмай етек жагында отырган, ею желекпеге жаны ашиды. Ауыздарыныцсалымы жок, бейшаралар. Yiu жасар баласы бар жеар^ эйелдщ царны ашпайды деп пе едщ? Иобырга царап, байгус-ай, сенщ цолыцнан еш болмаса цасапшылыц та келмейдкау. Суйккен ше, оныц жеш болек. Жылцы 115

К,an a m 'ji/i.ientlepieiin fi сойылган жерде 6ip шара цолуздж — соныц пайдасы. Эттец, бойдац еркек ет цаддрш не бшпн, куыра бшиейдд гой. А л оны куырып 6epin жургеншц Typi мынау... Упмай осылай 6ip топшылаган соц сыртына цаны шыккан ет толы дорбаны жылы кезбен сузш етп. Суйккен кезш тас жумып, циялга шомганда, Куралай сыртца катыкка кеткен. О сы кезде жанадан цосылган Кисыц, муныц тазекнен цагып оятып алды. — С эке, Клеопатраны ымдаймын деп едщ гой. Суй1скен «К леопатра» дегенд1 естк1мен, нзесшде турган цолды цагып туар д ь Ke3i аларды. Жэймен «кешн» дед1 де, артынан «цошцар дайын б а ?» деп сурады. Кцсыц «дайын, С эк е» деп жалпацтай бердь Терезешц астындагы диванда цылшиган Ж1пт, багана осы сарайга юрмес бурын, кешедеп уш еркектщ сезш еане туардь Есше туарткен — Кцсыцтыц «Клеопатра» деген ce3i. Сыртта: — Ауылда етеп жецьл пайда болыпты... — Рас екен гой. Сен де есп дщ бе? -И э. — О нда рас болганы. Кралин бе ед1 аты ешюрдац? — Кайдагы Кралин, жарымес, «К леопатра» десей. — Кергендерщ бар ма? —Kepin, иккепб1лгешм1зболса, цасындасенщсасыган цолтыгыцды и1скеп турар ма ек, ацымац! — Н е де болса, осы эцпме еркек бп-кеншц ауызынан туспей жур. М уныц шетш Суйккен бгледь — Кдсапшыныц турмеген етеп жоц. — Bipa& ол кездж Смлген кунде, 61зге айта цояр деп пе едщ. — Н е берем1з? — Н е берем1з, не беремi3. М ен 6ip ешюш 6yriH сешц цораца ж еткзем ш , сен де 6ip ешюш мынаныц цорасына ж етю з. А л сен 6ip цошцар шыгарасыц, оны Суйккенге берем1з де.., — деп yrneyi алтын тапцандай, алацандарын согып уцалай бердь К ^сы ц ше, ол да 6ip цошцар дайын екенш Сэкеце ест1рткен1н е з кулагымен еспдь Кдсапшы б1летш элп жегул журкт1 «К леопатра» к м екеш турасында ж т т 116

Л е к е к еке басын к,атырган жок- О дан да мыналардыц эц п м еа к^ызыц- Bip шетшен е з 1 бул жерге к,она&, кеш батысымен жолга шыгады. Кралин туралы дэл к,аз1р ойлау бос эуреш ш к. Ж нтг ак,ылды. Баганалы 6epi ^онак, ж1пт ойга кеткенде, Куралай орнын суытпай к е л т отырган болатын. И обы р к,ызып ^алган, непзп эцпмеш o3i бастады. — Сэк... — осыган шамасы зорга келдь — Айтпаса свздщ атасы еледь Еркек алпысца дешн цатын алады, ! алпыстан кейш цатынга тиет. ‘ Сушскен катьш алады деген энпме азанда 6eceyi бас Косканда цозгалганмен, кейшнен тоцып калган. — Эйткенмен дурыс TyciH, саган жаным ашыган соц да айтып отырганым. — О л не? р еаги н ы кызып калган адамныц кейпше ендс С ы рт кезге, acipece ана бушрде откан жшггпц кезше Суйккен мына екеушен де катты кызып калгандай кершдй — Кдтыны бедеудщ, Ti3eci жауыр деген, абай бол, досым. Ауылга экел, ез1м-ак жумыска тургызамын. — Ойпырмай, сезш кара. Жумыспен ауыл арасынан еткенде, кан сидормек ойыц бар гой. Сен мешц емес, е з т1эецнщ жауырын ойлап отырсыц гой шамасы. Экец... Осымен сез бпть К^сыктурмак, Иобырдакурдасынан «Клеопатраныц» к1мекенш сурай-сурай жагы талган. С ы р беретш касапшы ма. Енд! Суй1скен Куралайдыц кезш ш е мыналардыц Клеопатра деп коюынан куджтенш, эцпмеш баска арнага бурып экетп. —А нау шошайган байдыц капалагы сол куш жолыкпай Keiri-ау. — Менде кшэ жок- Ш акы р дедщ, ею етпед1м, шакырдым. ©3i тайсактап келмей койды, — дед1 Кцсыц. — 0Keci каладан келд1 дей ме? — «Болды, колдан келер дэрмен ж ок» деп, дэркерлер шыгарып тастапты, — дед1 Упмай. — Емханадан шыгарып тастаса, онда ары кетсе ею апта. Сол кезде алдыма к елт тасырандайтын болады. — ИПрюн, Сэке, 6i3 тым курыса аздж ш д ей дуалы 117

X ji n a m TTiti.iniiieinvito h__________________ жа!5йа Да жарымай цалганбыз. Багана байдыц цапалагы дед|ндз бе, «Кдпалац» дегешндз не? Т у а в д р ад зв п , - дед1 :ыц жагымпазданып. — палац — цалыц етж кигенде, саусацтыц арасында пайда болатын nip. Байдыц цапалагы деген — осы. — Е , солай де. Талайдыц кез1н ашуга дэрмендгаз, С эке, — еб1н тауып тагы улгердь Сушскеннщ байдыц цапалагы алдыма к ел т тасырандайды дегеш, оныц экесш щ куш жацын едк Ол дегешгшз — тагы 6ip цолуздж. Кдтыкда шыццан Куралай, демде ошац басындагы- лардан 6ip хабарды ест1ген, соны баяндау устшде. — О сы кешедеп он жегший уйдщ келий жолда деп есггпм. — О ган не жагдай. А нау сылдыр сезд щ н еа ме... — Андагылардан ecryiM бойынша, цайнысына тыцын HrepTin цойыпты сымац. — Н е дейд1 мынау. «Пэленшеге тыцын игертш цойыпты?». Осы сез Сушскеннщ цулагына цпрешп кеп тидь Аймацтагы exi сызыцтыц басын устайтын салмацсыздардыц бэрш танимын, и1скеп кергем деген цасапшыныцез1 шынтацтап отырган бестепн цалай цабыргага лацтырып ж1берш, эцпмеге цулагын тургенш ацгармай цалды. Сушскен: — Дурыстап басын ашып айт. Мундагы гэп былай. О н жетшнп уйде, жогаргы кешенщ цасапшысы Кошрбай турушы едь Былтыр цатын алып тынышталган. Тынышталмай жургенде, байцаусызда туган шюш щ суйгенш булд1рш алган. Енд1 inici кепн алса керек деген оймен Сушскен «B ip шумекке сиген бауырлар емес пе, онда турган тук те жоц» деп цорытындылады. Крсапшы ой цорытты дегенше, оны цайтып цозгауга тертеу дауламайды. Кегпрбай бойдац кунде юмнщ сызыгын шимайламады десецшь О л кезде мына Суйюкендер1цнщ цуны 6ip цумалац ед1-ау. Содан цалган шимайды бул да шимайлап журетш. Б1рац Когйрбай уйленш жол ашылды. Турацты жумысца орналасып, цолы босамай талайдан цур цалды. С ол кезде Суйюкеннщ mipireH дэуреш басталды. .18

ЗСвкек Далада аяц цоюланды. Сэкеце цалайда цасындаты ею шалдыр шатпацтан кутылу керек. К еседеп соцты тартысты шешен свзбен алдыртпак, ойы бар. Кцсыц «Бацы т дегешмн — кврпп эйелдердщ сулулыты» деп тартса, Иобыр «B ip баска 6ip н эп а жетедЬ> деп ciMipin ж1бердь Ж уптыц саудасы сонымен тынды. Кешрбайдыц аягы тусауланып, к°Ш£а мурын Касапшыныц дэуреш басталганда, ез1 сызтан 6ipeyfli цасындаты курдасы Иобырга шимайга берген. О д ан не тапты? К вп узамай ауылдыцбар еркеп каламдарын сонда тартты. Иобыр сол кезде досыныц сешмшен шыкты. Соганкарамастан, «Сэкежомарттытыцдыкерсет, ешюмге Tic жармаймын. О л т к ететн , С а к е », — деп 6ip шимайды тагы да алган. Бул жолы да оцбады. Кдламдыныц 6api шабыттарын сонда кандырды. Ш элтерец деген досыныц сала кулаш тш н е се н т , соры цайнаган цасапшы будан былай 83i талцан парагына ennoMfli мацайлатпайтын болды. Кдбац арасындагы сызыгы астаудай адырайган Иобыр цор en i. Кцсыц та зорга iAiHin отыр. З о р га ш нш отырганымен, в з кцялында ертецб1р кошкарды Суйскенге жетюзедт О л бутан Клеопатрага баратын жолды керсетедт Кршцар бер1лдй жол алынган соц, бул nic суын ceyin, д1ттеген жерге барады. Кдй жер, к!м екеш б е л п а з болтан С°Ц. КУлагы салбырап бул байгус та кор erri. Сушскен сырт коз бар екенш еск ер т, цызып калган кушнен ажырамай YriMafira т й цатты. Упмай муныц кептен 6epri дэмест Крл жетпей журген а к параты. Батана дэмейшц к °л узджке коз сузгенш ацгармай цалды. Касапшы бутан дей1н талай марте канды дорбасын аркалап, Упмайдыц уй1не барган. О дан кайран таппады. Клеопатраны канагаттутты. Н епзш ен , Y г1май алдындагы eni желвкпеге тана кесе жалгайды. А л буйрек майы б'теу, тврде жатцан Сэкеце келгенде, кесе жалгайтын — Куралай. куралай кесен1 эперерде, TenciHin турган цос TenneciH жарцыратып цалады. & ос Tenneci тырсылдаган бес жасар Kiuii ж еарте: — Кдлай, цайыныц оцудан келд1 ме? — Келдт 119

К .а ш и п ailti.ientiepieH ol)_____________________ — Дипломын жацында ала ма? — дед1 Куралай араласып. —Дипломды KiM6epinTi. Кдйным да цай 6ip оцымысты дейсщ. Барымызды буып-туйш журм1з. Енд1 Алматыга барып, магистратураны оцымацшы. — «Ю шкентай цала тургындарыныц кун эа де юшкентай болады». Осында негып туармейсщдер? — О л жагын сайдам. Уйдеплер шешед1 де. М ен жай сендер сураган соцайтып отырганым. Упмай Сушскеннщ KececiH Kapi цызга бермей, 03i кеудесш ецкейте «алыцыз» деп усынды да, орнына жамбасын басты. Отырысымен: — Крйын aFa цолуздактен байцаймын, 6ip емес ею &азы шыгатын кершеда. Б1здщ уйден цазыга туйрейтш жыцгылдыц шыбыгы табылмайды деп цате ойламацыз, — деда. Крнац ж1пт цазы дегешм1з цабыргадан... Жалдан цазы айналдырушы ма ед1 деп тусшбей, абдырап цалды. Сушскен — цонац ж ш т емес. «й зд а ц уйден жыцгылдыц шыбыгы табылады», багана кесеш Куралайга бермей 03i жалгады. Суырып салма цылыцтары цасапшыныц цаламыныц ушын сындырып, циял элемше ж1берда. Крйтадан цалыц цамысца царай 6ip аттылы шапты. Алдына вцгерген ешюм кершбейда. А ртына 6ip ургашы мшгескен. Енда 6ip шыбыц табылады дегендй алып цашып жын урып па! Сушскен де цалай циялдау керек екешн бь\\етш кэзэп. Сонымен, мшгескендер цалыцга кеп юрдй Кдсапшы т1згшд1 жалга цоя 6epin, оц аягын узецпден шыгарды да, ердац устшен асырып, жерге дж ет1п, цадалып туседй А ртына мшгескен «У к ш уркер», Упмайга бул еамда цойгалы цашан. Кетерш жерге цондырады да, алацанынан устап, арыцтагы суга тура жупредй « У к ш уркер» тас эцгелегш алац-салац дедектетш муныц соцынан ередк CyFa эбден кшмшец шомылган eneyi жагага шаш кеггпрда. С у кейлеп, артыц еш тецеа жоц денесше жабысып турганда, ею теппесше сыймай цалган ею цумалацца Сушскен бажырая царап тамашалайды. EceciHe тшспейда, тек шскейдь 0 з куйеушен басца emKiM цушацтап, аймалап кермеген жумсац erri цалыц шептщ устшде цатты цушып, ары аунап, 6epi сулап 120

ЭСокек &ке ойнайды. Ацыры «Суш скен нетпейпйз б е ...» деген сезд| А кш ш ц е з аузынан еспмешнше, эрекет етпейдь «Нетпейм13 бе, болш ы ...» дегенш ацыры е з цулагымен естидь Ести сала, жарык, айдыц ceyAeci « YKiAi уркердщ» бойына цуйылган жерлердщ бэрш уцыптап царайды. - Кдрап, тамашалап, алакднымен сипап болганнан кешн, ^аламын уштап жатцанда, сарайдыц eciriH элдеюм f шалцасынан ашып юредд. KipreHi муц, цасапшыныц ---- ;епкен туздай ыдыратып ж1бердь баласы. Далада аяц цоюланды. Болды, тарандар дедь Сушскен мына eneyi ж ата турсын кешннен асыкдай шыгар деп кезш цысты. Куралай Y пмай , цатынныц етке царасынан шошып, тецселш турекелген ЙСушскенд1 цолтыцтап, шыгып Kerri. Крлузджт1 умытсыц ;1баг Bip жагына цисайып iAfli де журдь Сушскен цызу адамша Ke6iciH былай да былай Teyin • жатып, У пмайдыц арк,асы ашык халатына к езш тастады. щБассалар ма едр Куралай одан бетер цауштенш цолтыцтай |жецк1Д1. YriMafiflbiH, ез ece6i бар. ByriHri цолузджтс езше буйырмайтынын тус1нсе де, ею аптадан кешнпш езш ш екешне кэм1л сендь Крнацтыц ойында бетен ой жоц. Эйтеу1р 6ipa3 материал жинаганына мэз. Сонысын асыцпай ойша цорытып алды. Сарай ш ш де цорылдаган екеушен \"56аск,а ешюм цалмады. Бул да далага шыцты. Алгашцы жулдыздар да жылтырай бастаган уацыт. Кеш еге шыгып, бойын жазган сон, ысцыргысы келш, цора ж акка к,арай бет алды. Ж улдыздар алгашцыдай емес, 6ipTe-6ipTe кебешп барады. Э лсш -элсш кус жолы д а кезге шалынады. Аспанды тамашалай 6ip-eKi ciAKiHin, белджш таккан &онац жжггтщ кулагы маяныц ар жагынан ыцырсыган, ыщ<,ыл-сыцк.ыл дауысты еспдь Ойында бетен жоц. Тек аягын баяулатып, сак,тык,пен басады. О рта бойлы адамныц белшен келетш жыцгылдан тоцылган шеп цораныц шекарасына жацындаган сайын, элп ыцырсыган дауыс эуезд ент, цулакца жагымды ест1ле бастады. Ж1пт не де болсатеуекел деп, мойнын [у1д21лтитып созды. KepreHi, аргы жацта царагырдыц бойында шошца TepiAepi жалацаш екеу отыр. Арцаларын 6epin отыргандыцтан, турлерш б1рден

ЭСииат tjfli.tenfieineHoli ацгара алмады. Эйтеу1р лапылдаган нэпсшщ жалынды ундер1 кулагына тунды. Ж йтгпц ойынша, булардыц ыстыц демдер1 шепке тисе, ертеп ж1берердей. ©3i де терлей бастады. Тер шыккан ж т т к е ун мен жалацаш арк,а тойымсыз KepiHfli. Енд1п ойы сэл ынгайланып булардыцмм екенш б1лмек. Эттеген-ай! Аягын алып басцанда, жугерщщ паясына тусп. О л сырт етп. О сы кезде цан сорпа болып цайнап жатцандар, «Ойбай, цурыдыц!», «Бул ю м ?» деген сездер1мен царагырдан арыкца домалап тусп. Дегенмен арыкка туспес бурын, паяныц сытырын еспген Суйюкен басып жатцанын ацтамагынан басын жулып улгергенде, астындагы да шошынып, сабан араласцан шашымен жалацаш кеудесш кетергенде, ж1пт 6ip сэтке К,уралай, демек, «Клеопатра» е зщ екенсщ гой дед1 imiHeH. Ана журегМц етегтен де, твр'шен де орын алган бала — тец бацытты. Автор АНАМНЫЦ АТЫ KIM? О аханай жиырма бесте. О л жап-жас эке. Баласын былтыр сундетке отыргызган. Э ттец, сондай куанышца толы, бацытты сэтп анасы коре алмай Kerri. С эб ш Р асты жарыц дуниеге экелерде, босану белмесшде жан тапсырды. Кутпеген жагдай ж ас экеге соккы болып тидк Жацын агайындар, «балага обал болды, iHiMe, цайныма не болар екен. Э й, не болар екен ?», — деп артын тосты. Саханай ецсесш туарм едь Басын кетерш, бар циыншылыкца тотеп, осы кунге ж егп. «Болаш агы на сенбеген, е з тагдырыныц алдында да сатцын». Расты цэкеа оны жацсы тусшедь — Лю бэ тэте. — Рас, бул сенбющ. — Мен. Экем тустенш цайта жумысына кетп. Маган а з д щ уйге бар деп айтты. 122

ЗСвкек вке — Келе гой, кел, алтыным. Т э т а жейсщ бе? — Л ю бэ тэте, ci3 нем ю оз бе? — Жо-ок,. — Онда цазацсыз. —Ж урепм цазац. Володя кекецнен туган уш улымныц Отаны — Кдзак,стан, алтыным. — ...Тэте-тэте, теледидар бэлмесше журнузин. Онда 6ipey жылап отыр. — О л бейбакца не болды, кудай-ау. — Mine, мынау. Неге жылайды? Теледидарда: «Армысыздар, Кдзацстандыцтар! «Бармысыц, бауырым» багдарламасыньщ келеа к е ш п к е р ь..» Ецюлдеп кеп жылайды. К е з жасына шылцылдаган дэсорамалмен, цайта-цайта суртшдй «...Bip кезде эке- шешем1з цатты 6ip урысцанда, анамыз уйден шыгып, к,айта оралган жоц. О дан 6epi он же™ ж ыл э т а . Сол кезде мен еамда б1летш шацтамын. Е ю Ьйм мен 6ip сщ ш м бар. MiHe, цасымда. Экем1з бес жыл бурын жол апатынан к,аза болды. А намызбен цайта цауышамыз ба деген умптемш ». Ж ырц-жырцетш кулгендей, адамныц да кейде солцыл- дап жылайтыны бар. Кешпкер1м1з цаз1р соган басты. — «Адамныц басы — Алланыц добы» деген, цайда тепсе, сол жакка домалайды. — Н е д ей а з? Кудайды суйем дей ме? — Бейшара, анасын 1здеп келген екен. — Анасын? —Ана деген сэбшн журепмен аймалап, Kip кшмш жуып, жатарда баласын шайындырып жатцызатын, Ер-ана. — Уа-ау. М ен биемш кжмдер1мд1 юм жуатынын. О з . Саябакца цыдыртатын да. Мен будан былай а з д 1 «А на» деп атаймын. — Кдршадай басыца осыншама ауыртпалыцты жук цылып артып цоятындай, цандай кунэц бар ед1 сёнщ? —Тэте, м етц анамныц аты юм? 123

Dt.auam H iL im b e e im o fi — ...О дан да мен саган айлы& алганда эдем1 доп эперейш, жаксы ма? — Ж о£, керек емес. Кдже-п жо&. *** Бес жасар баланыц бойындай суырмалы д1цгек. Тебеан д е шырылдаган телефон. Маган &ара да бетщдеп безеуд1 сык,. Кднын шыгар деп бед1рейт iAyAi турган айна. Саусагыц &ышыса, меш тырна. Тырнагыца 1л1нсем, жырт деп &абыргага жабыскдн туе кдгаз мшезш керсетш тур. Ысырмалы карниздщ сак^налы TicTepi де, кдртайган кемшр тэр1зда TicTepi бос. Тиш кетсец — сылтау, еденге пердесш туюрш тастауга даяр. Терезенщ алдындагы &умырадагы гулдер кутиген. Кдуыздары ашьщ. Анау стеллажда турган форфор муандер, хрусталь вазалардыц куны, бэлюм, ком бат та болар. Дегенмен гулдщ аты — тжен болса да гул. Тула бойында жаны бар. Тз1лген фарфор, хрусталь дуниелерге к,онган шац, &айта ушып иесшщ екпесше крнады. Кун шуа^та гулдщ бойында фотосинтез процеа журш, т аза ауа белшеда. Белменщ жагымсыз шеш жойып, ез жупарын шашады. К езге кержбейтш денсаулык, жанашыры. — Эл-лэу, тыцдап турмын. — Л эйлэ, &урбым сенб1сщ. — 0 л т к,алды деп пе ец. М ен емей юм? — Ш ую р, сен екенещ. — ... Сум ажал... ©з1м де 6ip уйдщ жалгыз к,ызымын. Bip уйдщ жалгыз улына куйеуге тид1м. О дан 6ip туяк, &алды. Кейде, кейде емес, болган жагдайдан кейш маркум жолдасымнын, бауыры болса, эмецгерлжтен бас тартпас едам. г Ж алгыз туяк,тыц£аралысын еспрткенсен. Суйеуболуга да жарадыц. Taijipi жарыл^ап, алган келшшщ курсагында нуры к,алып, тамыр узьшеда. Немерел1 болдым. Сенщ же-пмегщ «А нам ю м ?» десе, б1здщ жеардац де, «Экем ю м ?» деген куш жауап беретш, &ане? «Ж алгыз бала, &она& &ыздыц обалы» демеуип ме еда байыргылар. 124

УСвкек &ке Ж олапаты... Кха-кхе... —0Ai де темеюш к,оймаганбысыц? — Кдйтш коямын. О цаш ада к,алсам, естелжтер кеулеп к ел т, кер1ме суйрелейтш тер ц д ь Кдлт-култ к,алтырап барып зорга дегенде ершме к,ыстырып, тутшше улансам, Tayip болатын сияк,тымын. j «0лгендер кателж гюбермещц, ол —-ripuepAig ермеп». Ж е ар д щ eHeci колы шолак, аягы токсак, а^ылы к е т е дегенд! еспген. Жуз1 саргайган келшш кергенде, 1штей «ipigai ж е л т » деитш. 0 к е а ыгыр болса анасы, анасы icri болса, £айта экеашн, кушак араларында демб1л кыз болган келш, енд1 гана некелесш, бакыттыц а к орамалына !беленд1м-ау дегенде, каралы болды. Суйеу болар бауыры жокбейшара, басына тускен Kaciperri зорга кетерд1 десен, 1Кате. Кдйта кас1реттщ im пысканда мыжып ойнайтын мысыгына айналды. И т соккан ойларды басына салса, !сонын, желюшде кетш, коз жасын тия алмады. А насы KacipeT шексе, с эб тн щ емгеш ipiij болмай немене? Ене «Ш ол ак бакыт» дегеншц не екенш де кердь «0M ip — тун сиякты, алгашкыда тас карацгы, журе берсец кезщ уйренш кетед!». Fашы&тар некелескеннен кешн.олардыц apenemi чеке сацинасы шецбершен аспаса екен. Автор ЖУБАЙЛАР ЫК.ЫЛАСЫ М ахаббат Kepneci куншз катпаРлап жиюлы турганы болмаса, кешке жастарды кушагына алып жатады. Керпе-тесек 6epi жаца. Мамыктары басыла к°ймаган. О ртак KYC жастыкка мацдайлары Й шскен жубайлар, сыбырласып кана т э т п ундер катады. элдары денелерше rain кетсе, гаш ык оттары алаулаган 125

Х м м а т ЯШлепИедген&в.____________________________ кездер1 тайып кетуге 33ip. К ездерш таре жумып алады. Ашык, калган жерлерш махаббат керпеамен к,Ь|мтап, м ем рм ык,ыластарын б1лд1редй Келшшек алаканымен жолдасыныц кеудесш сипаса, Батан кешеп бойжеткеннщ сусылдаган жумсак, кекш н артка к,айырып мешрленедь Крзгайтын карабайыр эцпмелершщ такырыбы аж ар/ лана туею, хикаяттарга жалгасады. Кдозыкты эцпме желю нде кулш койса, eneyi де айнып, кушактасып ^ aflb, Тунде шелдесе асхана белмесше аяк,тарыныц ушымен, жаймен басып барады. О ны сы — саккулак ата-енесш мазаламауы. — Аружан, эке-шешецнен бала кушцде е л т турып таяк ж егешц еан де ме? Анау-мынау таяк емес, жадында Калган Terrici. — Сен кызык екенещ, эк еа кызына кол кетеруий ме еда? — Ыцгайсыз болса да бастаган екенмш аягына дешн айтайын. Бесшип сыныпта окып журген кез1м. Далада ойнап жургенмш. Ж умыстан келген экемшн, соцынан epin, жагаласып десем де болады, уйге юрдам. Ашулы екешн кейш б1л/Цм. Кеш калдым. У спм е 6ip карап шыкты да: «Крлыцды керсет!», — деп буйырды. Создым. Тырнактарым аюдай. А сты Kip. Тагы: «Кулагыцды да керсет!», —дед1. О л жагым да м эз емес. ©TipiK жуз1 жыли Калып: «Б а р да жуынып кел!», — дедй «М ш е, жуынып келд1м», — деп касына теселе бергешм — сол, пах-пух не болганын туешбей калдым. Содан 6epi тырнагымды 6ip ай, кулак тагы бар, TeKcepin туратынды шыгарды. О дан кейш ез1м де тазалыкка дагдыланып Kerriм. К ел еа тун. — Батан, 6yriH кь|3ДаРмен жаца каталогты ка Рап шыктым. Бес жарым мыцтецгенщшс суы, жаца жылдык жец1лджпен терт жарым мыцтецге болыпты. С оны маган сыйга тартсац кайтед1? — Солай еткешмд1 калайсыц ба? — Иэ... — Куптаймын. Акылдым, ка з>Р айтатын ойымды 126

Х е к е к вне дурыс TyciH. Будан бурын сеп з мыцга алган жупар шанд1 ек1 ай пайдаландыц. М уны д а ею ай цажетше жаратасыц. О дан кешн де ею ай бар. Тагы... М ен осы жолы костюм алмаймын деп ш еп т м . — Неге? — Интернеттен О таным ыздыц барлык, табигат к,о- рыцтарын аралауга цызыгушылык, танытцандарды топтастырып, ж азда 6ip айлыц этнотуристтж керуен курылып жатыр екен. Екеум1здщ аты-жешм1зд1 соган TipKeTin цойдым. — Батан, менщ ойымша... — Ж арайды, баргыц келмесе, ертец-ак, ceHi т1з1мнен алдырамын. Дегенмен баргыц келш жатса айт. Ж азга д е т и т1з1мге цайта ттркеуге улгерем1з. — Кдозым, кешюсш Батан екеущ жиеншц тойына баратындарыцды умытпацдар. — Ж арайды, апа. Уйд1 жиыстырып болганнан кешн шаштаразга барайын онда. — Ш аш тараз демеюш, еске цызык, эцпме Tycin отыр. Дамыл ал. Кел, отыр. Тыцдап алганнан кешн ш аш таразга бара бер. Уйд1 ез1м жинап цоярмын. — О л не, апа? «Ж ацсы эйел ултты тэрбиелейдЬ> деген бар. Мынаган цулац сал: — Ш аш — эйелдщ, сацал — еркек юнджтщ корю болып есептелген. Жацсы куплю , т а з а усталью, уцыпты таралып, аде Mi ер1лген шаш — тэн арулыгы мен жан сулулыгыныц, сез1мтал, сергектжтщ белпск А л «Сацал — ердщ керю » — деп сацал цойысы, муртты бастыруына царап, ер адамныц цад!р-цасиетш, ю сш п н ацгаруга болады. А дамдарга бацыт пен ырыс- дэулет таратушы К^щыр атаныц acepAi бейнесш циялымызда аде Mi теплю турган аппац сацалынан белю елестету циын. Байыргы бабаларымыз шаш купмше айрыцша мэн берген. Урын келген куйеу ж йтгп болашац жарымен, цалындыгымен таныстырганда орындалатын «цол устатар, шаш сипатар» кэделер1 тагы бар. 127

K j ih u iii 'jili.it nfiер ггHoii Мацулыцтардыц бекзадасы — адам. Адамныц ец асыл агзасы — бас. Сондыцтан бастагы шаш, сацалдын, к у п м а з д т , ол — кгашн, мэдениет1 темен, бш м- парасатыныцсаяз екешшн, керсетюшг Егер ол эйел болса, айтары жоц, вте унамсыз эсер кдлдырады. Рашыцтыц дастандарымызда «Ш аш тары н он кун тарап, бес кун врген» деген елец жолдары кездеседь Халцымызда жаца тускен келшшек басына жаулык, салып болмаса ац салып журу дэстурь улкендерге шашын керсетуд1 уят кору салты бар. Кдй заманда болмасын бас саулыгы, шаш сапасын куту — эсемдш кке талпыныс ретшде, тэрбиелж, эдептш к бе л п а болып цала беретнп даусыз, шырагым. Енд1 ер адамдарга тоцталайыц. Ж асына царай мурт, сацал цою да ж1пт агасы. юсгмкке шыгудан басталады. Ескеретш жайт. Сацал, мурт цойганда муцият кутш, эдем1 циып, бастырып журу цажет. Крймагандар кунде втк1р устарамен мунтаздай етш, цырынып журу1 — езш де, езгеш де сыйлаганнын, белпсг М эдениеттшктщ алгы цадамы болып табылады. Ж аз. А руж ан элпнде гана тсм1ржол бекетшен оралды. Барган ce6e6i — жолдасын туристтж сапарга шыгарып салу. Ж атын белмесшде айна алдында тврт-бес флакон ада болган nic су ыдыстары босап тур. Д эл цаз1р келшшектщ ботадай кездер1 соларда. «С ауап ез1ме. Енд1 юмге ренжш отырмын. Bip ай.., 6ip ай ез1ммен-вз1м. Батан ескертуш ecKepiri. Т ш н алмаган сормацдай... MeHi 6ipey шскед1 ме?» — К^шым цайдасыц? — Мундамын, апа. — Дастарцан басына кел. — Жуз1нде цаяу бар кершедй KiMre ренжул1сщ цызым? — 0з1ме эке. — М уныц Tayip екен. — Ш ал-ау, цай-цайдагыны айтпа. М ен баламды Kerri дегенге сенбеймш. 128

ЭСекек »к е — Келш шыгарып салып к,айтты емес пе? Заттары н жиыстырып берген сен. Енд1 негыл дейсщ? — Жиыстырып бергешм, рас. BipaK, ол балам кетш к,алды деген с е з емес. —К ^1зым, ренжйпп ^алсандар айт. — Жо-о& апа. Ештеце де болган жок,. B api де жа^сы. С ы рт есж тщ ^оцырауы шыцгырып кеп Ж1бердк — Э не... балам келдь Айттым гой келед1 деп. CeHi тастап ^айда барады дейсщ. — Э й, к ем тр ... — Ш ал-ау-у, меш ит сок,ты деймющ, баламныц &оцырау басысын танымай. Kjapa.., &ара деймш. Bip марте басты ма? Енд1 кдтарынан ею рет басады. А насы айт^андай, 1$оцырау да ею рет шылдыр erri. Аружан орнынан ытып турып, есжке &арай ушты. Эйел1 жолдасына: «С ен », десе, баласы экесше: «Сен KiMcig?», — дейдь

lili.itit fie p ч и п h ____________ РАДИО НОВЕЛЛА COIjFbl ШОКОЛАД T ^ ip ey re келш, 6ipeyre жецге, ал маган эйел болып -Ч ж у р ген Kici азыц-тулж экелуге базарга шыкцан. Ол жок,та е з бепммен жеке жумыс белмемшц шац-тозацын сурте салайын десем, цурып цалгыр шуберектч табалмай к,ойдым. Кдтынныц жумысы екенш биемш . Эйтсе де белме ю м д ш ? Менен басца ешюм юрмейдк Ж еке бастыц тазалыгын сацтаган дурыс. Е ам д е цалганын айтайын. Жацылысуым да мумкш, свзден. Куранда: «Аяк,-к,олынсауболса,ондаезцолыцнан келетш жумыскд 6ipeyfli жумсама», — делшген. С агат он екщен он бес acyra эл1 6ip сагат, цырыцтогыз минут бар. Э р жексенбЦе узбей тыцдайтын «Радио новелланыц» басталуына эл1 ерте. {^дланыц батысындагы саяжай тургынынан алынган куздж кек алманыц цабыгын ашып отырмын. Bipeyre келш, 6ipeyre жецге, ал маган эйел болган Kici экелген. Радиомды цостым. Кдрлыгаш Еам ц ы зы : «Радио новелламыздыц 6yriHri тацырыбы: «Соцгы шоколад». Авторы: Мурат Ахатулы, жас тш ш ». Ж ацында Тараздагы жет1м балалар мен ата-ана цамцорлыгынсыз цалгандарды тэрбиелейтш облыстыц « К р1ран» балалар ушнде болып цайттыц. Еденшде еш 6ip цулаш цызыл шлемше теселген бул мекемеде шулыгымен ойнап ж упрш журген балалар саны жетерлж. «Кргранда» 5-18 ж ас аралыгындагы балалар камкорлыкка алынган. 1993 жылы пайдалануга бермген облыстыц балалар орталыгында бугшде 113 бала бар. О ны ц 13-i — тулдыр ж епм , цалгандары — ата-ана цамцорлыгынсыз цалгандар. Балалар ушнде, ец алдымен, Сейтцасымдардыц аянышты тагдырымен таныстыц. Рахат Кендрдек пен Ш еш ек Ры сбектщ ац некелершен eMipre алты б1рдей перзент дуниеге келдь О лар: Ж ансая, Марзия, Элия, Батыр, Мурат, Сез1м Сейтцасымдар. Алты баланыц 130

ЭСвкек вке э к е а Рахат вм1р жолында адасып пшмджке салынады. Содан Рахаттыц жолы болмады. Жумыстан куылды. Санасын ку арак, кеггпрдь Жубайымен ажырасты. Содан балаларын жетектеп Тараздагы «С э б и » балалар ушне экелш тапсырды. Артынш а ез1 де к ез жумды. М арзия мен Батыр сабацтарында. Калган TepTeyi к ез алдымызда уык&а цонацтаган балапандай тай ип отыр. Э цпм еш Сейтцасымдардыц улкеш Ж ансая бастады. — «К ^ф анда» ею статус бар. BipiHiuici — тулдыр жет1М, еюнийа — ата-ана цамцорынсыз цалгандар. Bi3 агайынды алтауымыз еюнни статустагылармыз. 1цпм1здеп улкеш мен, юшкентайымыз Сез1мнщ жасы беске шы^ты. М ен бглемш... 0 кем 1з б1зд1 « С э б и » балалар ушне тапсыруга зы р жупрш цалай цужат жинатаны еам де. Балалар ушне келе жаткдн жолда б1зге шоколад эпергеш де еам де. Сатуш ыга санап берген соцгы майда тиындар — экемшц соцгы ацшасы. Ауылга цайтар жолюресш б1зге жаратцанын б1лемш. 0 к е м бала жанды Kici. «С эби дщ » алдында турганда бэр1м1зд1 кезекпе- кезек 6ip-6ip рет цушацтап алды. Жылады. Танымайтын эпкелер сосын 6i3fli imKe алып юрдь 0 кем1зд 1 содан 6epi керген жоцпыз. А нам ы з хабарсыз кеткен дейд1 осындагы апайлар. О з г е 6ip нэрсе айтайын б а? А йтты м гой, цалага келгенде шоколад эпер/ц деп, сол кезде ондайды 6ipiHmi рет жегенмш. Б1зд1ц ауылда сатпайды. Жансая алдында турган cijyAici С е з1мд1 цушагына алды да, т е с ш е отыргызып: —Б в д ц юшкентайымыз —осы сулу цыз. А гага атыц- ныц к1м екешн айтшы. (Сез1м eciMiH кел1ст1рт-ац айтты.) Б и етш шыгарсыз «Сэби де» 1-5 ж ас аралыгындагылар цамцорлыкца алынган. М арзия, 0 л и я, Баты р, Еркебулан жэне мен «Крфанга» 2008 жылы кешш келдж. А л Жанеля жацында гана 6ip жас цосып осында ауысты. Келгеш де кеше. Туган кун1н шай устшде этап еттж. 1 эрбиеий анамыз ушнен т э тп пирог nicipin экелдк О л Kicire рацмет. Алгашцы Kyui цасына Kepmi тесект1 тацап ол жерге 0лия жатты. 0 з1 м ж атар алдында сырттарынан б ф сыгалап KerriM. Кдрасам, eneyi де цушацтасып 131

ТС.инат 'J fli.itn S e o in w ii уйыцтап калган. А занда тэрбиеил тун тыныш e iri дегенд1 айтты. Улкендердщ ортасына келгенде жатырцап, ciijice алмай цояма деп уайымдагам. Жоц, жургенше бупн, мше, еюнпй кун толды. Ж аца достар тауып, солармен ойнауды бастады. 0л1-ак бауыр басар цатарластарына. 0 л и я мен Сез1м 6ip тэрбиеийде. Крлган терт агайынды терт тэрбиеипге белшген. Bepi е з апайларын «Тэрбиепл ана» деп атайды. Н азы м Хамитцызы деген булд1ршш улкендерден 6ip умгг кутеме, efrreyip nicire gapan куле бередь Онысы ©зше сондай жарасымды. TinTi де тез мецгерген, жаза да алады. Bip кызыпы, Н азы м жет1м емес, ата-анасыныц цамцорынсыз калган да емес. Сонда не? Муны «К ^ран » балалар yfii директорыныц оку ici женшдеп орынбасары 0 с е м Н урболаткызы таркатып бердь — Назымныц басында болтан окиганы ешюмнщ басына бермесш. Кдршадай кыз мектеп кабыргасында б ш м алып журген окушы кыздыц курсагына бггкен. 0Keci де мектеп окушысы. О лар парталастар. ©зшщжук'пболганын сезген Кыз жасырмакшы болып imiH тас кылып байлап ж урттк Ж уктш пн ж ш тн ен де, тугандарынан да жасырган. А л бел1 катты байланганныц эсершен куРса£тагы бала туншыккэн. Кршацгы жасырсын, 6ip куш бар шындык эшкере болган. BipaK кеш... Акыры босанатын кун де таяп калады. Нэтижесшде дене Mymeci жеттлмеген сэби жарьщ дуниеге келген. Е ю жастыц агайындары акылдаса к ел т, сэбиш балалар ушне етюзущ жен керген. БЬдщ тарапымыздан «туган балац гой, неге етк1зеац, к3*™ ойланып кер» дегешм1зге кулаК аспады. Жакында гана Назымныц экесшщ агасы келш кетп. Кр13ды Kepin, eiji кашты- Сол жолы еспдж. Назымныц эке-шешеа ажыраспаган, Астанада турады екен. О дан 6epi алты жыл етп. Астанага хат ж1бер1пте кердж. Ж оц ойлары езгерм егт. Bi3re ол бала кереп жоц деп бас тартгы. Ойнап отырган Назымныц сол колынДагы 6ip саусагыныц жартысы жоц- Сол кезш щ астыцгы KipniK ет1 жет1лмеген. Y crijjri epHi жырыц. А л оц аягындагы башпайдыц орнына 6ip уыс ет ескен. Бул цыз Ка зФ ес 132

ЗСвкек #ке бишей-пн жаста. Е ртец бойжеткенде оныц жаралы квц ш н цай «тэрбиелеуип анасы» жубата алмак,?! О ны ц ус-пне осы кунге дешн ею рет пластикалык, операцияныц 1 скальпелше шнген. Н азы м цаз1р ушший кезект1 операцияны Kyrin жур. Н азы м секм дм ердщ цатары артпау уш ш 6yriHri жастар цылыцтарына жауапкершшкпен царауы raic. Сонда цанша уацыт етсе де, iiUKi элемшде журепцда тырнайтын себеп те болмайды. « Кдорандыцтардыц» алацдататын моселешц 6ipi, ол — жазгы демалыста цала ш ш де цогамдыц келжтерде цатынау ушш жол ацысы моселеа. Ж ол ацыны кебшесе жетекшиер ез цалталарынан телейдь Кала аюмдш осы , мэселеш онтайлы етш шешсе, балалардыц оган деген s ризашылыцтары шексш болмац. Тастандылар ушш тагы 6ip ! тушпол/и мэселе — потер кезепне туру. К епш ш п кезекте турганымен, олардыц 6ipeyi де потер Heci атанбапты. Кулан ауылындагы балалар ушшц есж алдында осыдан 16 жыл бурын оцыс оцига -пркелит. О л кезде балалар ушшц 1уязметкерлер1 азангысын жумысца келгенде табалдырыц алдынан ею б1рдей себид1 жерден KOTepin алган. Сол собилер бупн де дш аман. Екеудщ 6ipi Еамж ан Болатулы. — М еш тауып алганда юнднтмшц айналасы ол1 жазылып улгермеген, He6opi жетт кундж соби болган екенмш. Кдламцас опкем болса 6ip жасар болыпты. Эпкемшц eciMiH туган оке-шешем1з ездер1 цойган шыгар, цагазга жазып цалдырыпты. М аган ес!МД1 Куландагы балалар ушшц цызметкер! цойган. Ж аныма не бататынын бмемш бе? Мектепте мугал!мдер окушыларды тектер1мен атап шацырады. М ен бейшара кейде сондай соттерде есецпреп цаламын. «Е а м ж ан Болатулы тацтага шыц» дегенд1 естпенде мен емес, басца 6ipeyfli айтып тургандай i сезшемш. Ойлап царасам... Ойланатын Heci бар. Yйренш кетпм. BipaK, сонда да маган батады. Э ке-ш еш еме екпем жоц. Тек олар маган ат цойып улгергенде гой, арманым... Эйтпесе бугшп eciMiM 6ip турл! кецш м е цонбайды. Эке- шешемшц дотелш, е а м 1мд1 цоймаганы... 133

JCfmam 355 мыц тургыны бар Тараз цаласында бупнде 4 балалар уш, 2 царттар уш бар. Эрине, бул коп пе, аз ба, айту циын. Н е десен те, турл1 тагдырлар тогысцан осынау шацыра^тэрда 0Mip cypin жатцан адамдардыц аянышты OMipi озгелерге сабан, болса екен. ©Mipre жендлтек царайтын жандар тэубасына келсе екен деген ой айтцымыз келедь 0Mip жолы — буралац. Абайламасац, шыцырауга цулайсыц. О сы мацаланыц соцын аталмыш балалар уш тэрбиеннлерЫц 6ipi берген цос парацца жазылган хатымен аяцтауды жон санадыц. Парацта «Сагындым сен1, анашым» деген тацырыпта CepiK Жанболатулы шыгарма жазган. Ш ыгарманы сол цалпында берем1з. «СА БЫ Н ДЫ М CEH I, А Н А Ш Ы М » « Э р баланыц о з анасы бар. Э р бала о з анасын ренж1тпеу1 керек. Балага ана ©Mip сыйлайды. Сондыцтан ана егмрдеп ец цымбат жан. Сен оз анацды eui6ip байлыцпен тецест1ре алмайсыц. А нац сешц вМ1ршдеп ец цымбаттыц. А на десе, журепм лушлдейдй А насы з саган бул ом1рд1ц еш цызыгы жоц. Сен дуниеге келгеннен-ац ана ceHi тэрбиелей бастайды. А нац саган тек жацсылыц •плейдь Сол ушш сен де анаца жацсылыц, бацыт, ©Mip •плеп жур». MIHE3IM ЖАМАН 0 т к е н жексенбще жег-жатымныц ш еш еа дуниеден озып жацазасына цатыстыц. Сонда жыладыц. Т урацсы з коц1л. IiuiM пысты. Ж ынды сеюлд1 царцылдап кулюм келгеш. Кдлай кулемш? KiM кулд1ред1? Ыржалацтап жеьрл Н0ц1л-куйге цумартып отырмын. Н е icTeceM екен, а?! Алдымда 6ip шынаяц цайнаган су. Tepe3eci ашыц жумыс бвлмемде отырмын. — Эйел1м. Эйел1м деймш. -Н е? — Ештецке! — Неге шацырдыц? 134

ЭС&кек оке — Жай эншейш. — Есалац. — Э й , бутыма с и т &ойдым 6epi кел. — Осы сенщ жасыц нешеде? — Басе, нешеде? — Елуден аск,анда миыцныц ж еткеш осы ма? — Сенбесец к,ара. Бутымды уста, су. Орындыгым су. — Ойбай, кетек! Бул не &ылганыц? — Денщ саума езк Бутымды ауыстыр. Ajijsay KeMnipiM еб1л-деб1л к,ургак. шалбар экелуге зытты. Ш ац^ай тусте бутыма с и т жын KepiHin пе? Шыная&тагы суды орындык&а тепп ус-пне отыра салганмын. — Ш ал-ау, куыгына суы% тиген бе? К у н ш у а ^ а отыршы кш кене. С агат он ек1ден он бес кетуге шак,. Кдз1р радионды ж е т ю з т беремш. ByriHri «Р ад ио новелланыц» так,ырыбы «М шез1м жаман». Ж урпзуш га — сол &ыз. «М ш е я м жаманнын,» авторы баягы жнтг. Кдланыц сырты... Кррттар уйше бурын-сонды бармаган едам. Тар кешемен ж у р т келем. А .А скаров кеш есш щ соцындагы жуйке аурулары диспансершщ дуалын эктеп жат^ан жумысшыларга к ез1м тус-ri. Ж ен сураган ед1м, 6ipi эк тамшылары жукуан бглепн созды да, саусагыныц ушымен «былай gapafi журе бер» дегендей жол Элтедк Ж ол жиепшн, оц жагындагы тал-дарак,тарды келецкелеп келемш. Елу кддамдай жердей мекемешц Kipe 6epiciHeH кер1лген тем1р аркднды керд1м. Кузетий отыратын куркеге « № 2 &арттар мен мугедектерге арналган интернат уш » мемлекетт1к мекемеа деген жазуы бар так,тай ш и т т ь Кузеталге £ызметтж к у эл т м ш керсетпм. Эйтпесе меш а&табанныцуЙ1шпне gapafi шыгарып салудан тайынбайды, кузетсш. Тацэлепнде себ1лген су шыгар, ая£ жолдар эл1 дымцыл. Жиек тастар, ке-riri бар, муж1лгеш бар, йз1лген. Ty6i крпсытылып, ж иектелт, артык, бутакдары £ыр£ылган раушан гулдер кдуыздарын жарган. Ж емш талдарын да 135

X ju n u m 'Jili.ienfieuieHoii шагын бау-ба^ша десем жарасады. Жудырык,тай тушнге кез1м тускенш керген кэрю шал: «Е й , балам. О л алмурт емес, айва», —деде Балконныц TeMipторындагы кер!лген ж1пке жайылган Кызыл халатты Kepin, бутак,тардыц арасынан е т т , жакындадым. Ti3iAin турган заттар. Ш абадан, ecxi жэппк, кокыс кэрз1цкеа, кагаз кораптары жэне cipici мыжылган кыстык аяк, кшмдер... — Негып турсыц? KiMciij? Мешрбике екен. Сас^анымнан: — EciKTi 1здеп журмш, — дед1м. Урыга ук,самаймын. К ш м улпм куд1пн сеш лтт ж1берд1 ме, ж у з1 жыли калганы. Epin келемш. (Б у л «Радио новелла» терт бол1мнен, т ш ш тушншен ту р ад ы .) Уйкысы «тыныш » кейуана: Кдрттар ушнде... О блыста карттар yfli ушеу: eneyi Тараз каласында, 6ipeyi Кдратау каласында. « № 2 к,арттар мен мугедектерге арналган интернат yfii» мемлекегпк мекемеа 1990 жылы салынып, 1991 жылы 10 кацтарда пайдалануга берыген. Интернат yfii 210 адамга арналган. О л 2 кабаттан, 9 бел1мнен, 144 болмеден турады. K,a3ipri танда интернат ушнде 2 0 3 к,арт орналаскан. Онын, 119-ы — орыс, 39-ы — Казак, 45-i — езге улт еюлдерь Мемлекет каРаУьшдагы азаматтарга медициналык- элеуметтж кызмет керсететш кызметкердщсаны 112адам. О ны ц 1ш ш де 2 дэршер, 13 емпнбике, 54 Kiuii медбике, зацгер, психолог жэне баска техникалык кызметкерлер бар. К,арттар уш нщ директоры белмелерд1 аралатып корсете бастады. Белмеге юрдж. Эуел1 диагоналы 72 сантиметр болатын теледидарга кез1м тусп. (О ндай б1здщ уйде жок ) Тосектеп кемшр шырт уйкыда. Устел успндеп тэрелкеде — жартылай желшген алма. Ш ы ны кеседен «L ip ton » ш эш нщ ж1б1 салбырайды. Ш айдыц кою лыга сондай, бетме жука кабыршыктар юлюген. Жартылай гана iuiwiirri. А уы зы тушлген калтада дэр1 тола. Жатар 136

ЭС»кек вке алдында ш кен, устелдщ бурышындагы графин тубшде босаган дэрш щ кдгазы цалган. — Б1зге орналасцан ю алердщ тагдыры кебшесе 6ip- 6ipiHe уцсас. Yft iизмен tia табыса алмаган. Туысцандары жоц царттар басым. А л мына уйцыдагы ю ан щ жагдайы басцаларынан езгерек. Bi3, непзшен, мундай ацпаратты цупияда устаймыз. Дегенмен кем ш рдщ жагдайлары жацсы балалары бар. К елш турады демалыс сайын. ©ткен жолы кемшр мен баласын 6ipre отырган жерлершен жетектеп турып езш пзд ц психолог маманга epTin апардым. Ол сай-суйепн сырцырататындай етш айттым дейдь Баласы муцаймак, тупл, цабагын д а шытпапты. Ыржалацтап тайып турыпты. (О ган екпе жоц, шешесше де.) Оган салса анасына аптасына келш-кетш турган жеткшктк Оныц да астары бар. Ку дуние кемшрдщ куцыгында, эйтпесе баласыныц анасына титтейде жаны ашиды деп айту циын. Санасыныц саяздыгы. Басца не айтам, — дед1 директор. Б 13 уйцыда жатцан кейуананы мазаламайык, деп белмеден шыцтык... Байыргы балыцшы шал: Bi3 юргенде оныц Куран беттер1мен сырганаган саусацтары тоцтап цалды. Сосын бетшен жацылыспау ушш сызгыш салып жапты. Кдсиетп ютапты бас жагына цойып, директордыц созган цолын алып амандасты. Ш алдыц турше царасац, директорды силайтыны байцалады. Былай айтцанда, мен кеше мунда келмес бурын алдын ала т1лш1 баратынын хабарлап айтцанмын. ©Ari шрген кемп1р мына шал жэне будан кешн де директор м е т алып юретш белме тургындары TiAuii келгенде жагдайымыз жацсыдан басцаны айтпайтын «эртютер» екен1н мен жацсы бглемш. Эйтпесе жогары категория мугал1мш|ц уганде жоц теледидары бар болмеге б1рден cay eTin Kipe цалганымды айтсайшы. Б1лед1 гой кезге б1рден ш нетш ш . — Бул Kici — 50-iHiui «уйдщ » тургыны. М олда opi балыцшы. Ж асы ж еттсте. А ты -ж еш Мадияр К^’лышбай. Кдрияныц жиган штабы кеп. Былтыр кггап 137

~Kjtnam ■JiU.itiifiepieiio fi____________________________ cepeciH осы Kicire арнайы тапсырыс 6epin жасатцанбыз, — дед1 директор. C efiiri де менщ етш илм бойынша цария екеу1м1зд1 оцаша цалдырып шыцты. А уыз eciicri эдеш жартылай ашык, цалдырды. Э лде мешю дурыс емес. Эйтеуар директордыц орынбасары есж тщ ар жагынан б1здщ эцпмем1зд1 тыцдап, сацылаудан сыгалап тургандай. Бул менщ жаман ойым. Болме десем цателесем. Мундапяларша «уй» деп атайды. Imi кэд1мп турмыстыц заттардан кецде емес. Теледидар, бала бойындай тоцазытцыш, желдеткш. (Ж аман ойым: жалгыз басты адамга ас цайдан батсын. М ына адам бойындай тоцазытцыштыц турганы мынау. Iuii бос па, тола м а? Егер де барлыц белменщ турмыстыц жагдайы осындай болса, онда цартайганда далада цалам ба деп цоркудыц к,ажет1 шамалы.) Жумыс устелшде «М усылмандар кунт1збеа» кггабыныцб1рнеше басылымы жиылган. Текшеленген цагаздарга да карадым. BipiHeH «облыс э м м ш е...» дегенд1 оцыдым. Жацылыспасам хат. Алгашцы сауал: — К,арттар yfii менщ цара шацырагым емес, царагым. А ралда тудым. Балыц шаруашылыгы — ата Kaci6iM. К,аз1р тыцдап алсац, кеп жайтца цаныц боласыц. О р э , маган басца сауалдарыцды сацтап цой дегеш болар. — Тарбагатай ауданы. Зайсан келй Тун. K^ic. Алты атца шана жегем1з. Bip бригадада он 6ip адамбыз. Yin шанага кэсшцой балыцшылардыц торын артамыз. Балыцшылар басца уш шанага белшш мшгеседь Жагадан 10-15 шацырым келдщ ортасына барамыз. Муздыц цалыцдыгы 6ip-6ip жарым метр. Бул — жетш аш ш жылдар. М узды кэдомп цазыцпен цагып, оямыз. Ол цара куш. Мшдет1м1з — тацга д е й т еш 5 0 0 -7 0 0 метр, узындыгы 2 шацырым музды ойып шыгу. Э р ойылган жердщ аралыгы — 2 5 -3 0 метр. Е р тк -Караганды каналы, мынау турган Билжел, Балцаш барлыц жерде болдым. Кезшде Билжелден 1000 тоннага дешн балыц ауланатын. K,a3ip ш е? Bip грамм балык, бар ма, жоц па? Бурынгы облыс эюмше 138

Х вк е к оке хат ж азган болаты нмы н. Х а т т а квлде ^андай балы у rypiH e c i p y r e б о л а т ы н ы н , & а л а й к в б е й т у г е б о л а т ы н ы н сан ж ы лдан 6epi ж иган балык, ш аруаш ы лы гы н дагы технологияларды гы лы м и турде дэлелдеп ж азы п бергенм ш . С ан д ы р ак ,там ай м ы н . С вз1 м е сен б есец , м ш е, деген &ария балы к, ш аруаш ы л ы гы н а у аты сты ю тап тарды алдыма ж аиып салды. — М ен аянбаймы н. 0 ц )р д е балы ^сал асы н д ам ы ту уш ш м ам андар менен а^ы л, кецес сур аса, ку ан а кем ектесем ш . и Ж и г а н т э ж 1р и б и е м м е н б е л к е м ш . Ш ал ж ацары муцлы к езш терезеге ауы сты рды . — Х ади сте «эке-ш еш ец ж ы нды болса, байлап ба&» | д еген б а р . М у н д а к,алай келд1ц1з? з — © згелердей кереген кец, тер езец тец болу уш ш В касы нда ж у б ай ы ц б о л са... М е ш ц ж ар ы м ерте уай тты . jС оцы нанею ул& алды . Ж асы м ы ш кд м ойы нсуны п,алацсы з jeMip с у р д 1М. А у р у д а н к о з ж у м г а н к,о с у л ы м д ы ж е р г е Увз & олы м м ен т а п с ы р д ы м . К е л е р к у н д е м а н ^ ал м а д ы . 1 Н е м е р е л е р 1 М д э у л е г п eiwip cypciH д е п ж и г а н д у н и е (тэр к болды . Б ой ы м да куат бард а м азасы з т1рш ш кпен (гш ап^ы лап, & артайганд а ш ы к к ан твр1м . Т у га н ы м д а, (ту ы су ан ы м д а ж ок,. Д е н е м о сы ж ак ,тан ш ы гат ы н ы н о й л а г а н д а м и ы м д ы & у р т ж е й д ь М у н ы «jjacipeT» д е п ! атай д ы , бал ам ... Е К у л п ы н а й д ы ц H ici-ай ! К дрттар уш н щ директоры м ем лекет & ам£оры ндагы ю ал ерд щ ж ан басы на ш акканда кундш азы у-тулж |ш ы гы н ы 7 7 0 тец ге курай ты н ы н ай тты . М у н д а ж а с ы 9 3 -ке келген к ем ш р ж аткдн ы нан д а к у л акк агы с етуд1 (у м ы тп ады . — K p 3 ip зе й н е тау ы с ы к,ы ры у мы н, те ц ге ш ку р ай ты н Т ам ара Гам затованы ц «у й ш е» ю рем 1з, — дедь Ес1ктен енгенде уй ем ес, уулпы най ж ы лы ж ай ы н а ю ргендеймш . С у ууйылган сы рлы тостаганда кулпы най то л а . Ш а й ы п , т а за л а у г а д а й ы н д ап ж атк,ан . Bip-eKi ж а с ы л ж апы рак, су бетш д е ^алк^гп ж ур. Т ерезе алды н а крйы лган бан ю уауп агы ны ц о ртасы нда балауы зды ц ж арты лай ж анган уалды гы тж тур. П араф ин

X ju it im J’ Tti.ienSepienofi________ ___________________ т а м ш ы л а р ы бо й ы н а мон ш ак,тай ж аб ы сы п ^ал ган . К дсы нда ш и ы рш ы к ,тал ган газе т, к д язы л д ы -ж асы л и н е -ж ш , майда туймелер ш аш ы лган. — М ен сенб1-жексенб1 кундер1 базардан шрьлген жштер/н сатып экелемш. Олардан неше турл1 шулы&, кеюрекше то&имын. — Т атьян а апайды цайт& аны , рас. А п ам ы зд ы ц ^олынан ш ы к кан о ю -е р н е п теп л ген , 6ip a3 буйы м нан 1-маусы м б а л а л а р м е й р а м ы к у н ш д е б а л а л а р у й 1н 1н, ж е т ю н ш е к т е р ш е у л е сп р ш бергенб1з. — Э ж е, балаларыцыз бар ма? Болса, олардан немере де суйген ш ыгарсыз? К в з майыцызды сарцып, кестелеп то^ыган шулы&тарыцызды соларга неге кипзбейаз? — M eH i е з крлы мен ж етектеп экелш , осы н да тастаган балан ы ай там ы сы ц . О н дай баланы ц бары нан ж огы ж ак,сы . B ip a& ю н а м ез1м . Т э р б и е б ер е ал м ад ы м ба, м етр !м д 1 & ы ла ал м ад ы м ба, ж е т е а з ерж етть — Немерелер1ц1з бар м а? — Мектеп жасындагы exi немерем бар. Эж ем13 ку м м ар еп алды. — К д т1гез б а л а м м е ш ол арм ен ж олы к ,ты ргы сы келмейдь © ткен кектем де мектептерш е ж асы ры н барып, TO ijbiFaH ж у & а б а с к ш м д 1 с ы й г а т а р т ^ а н м ы н . К д о з ы л , ж ас ы л туст1. К доздар м э з. С ы н ы п ж етекш ьлерш е азы н- аулак, сы й л ы £ алган м ы н . «К ез1 м н щ ^араш ы ^тары н а & амк,ор б о л ы ц ы з » дед1м д е ц ол ы н а у с т а т т ы м . « B ip c a6 a g & a б о с а т а м ы с ы з» д е п етш 1ш бь\\д1рд1м. M ycipK ereH i м е , р у ^ с а т б е р д к К р с е р к е м д 1 £ у ш ак ,тап ас х а н а га Kipri3in, дэмд1 т о & аш тар эперд1м . « © ж е , экем 1з ci3fli «м ас к у н е м » д е п ат ай д ы дегенд1 е сп ге н д е ж у р е п м ш ан ш ы п , ж ам ан б о л д ы м . Ж у й к е т о зга л ы к,аш ан. К ,ол ж у у д ы сы лтау р аты п , б ы л ай ы р ак , б а р ы п к е з ж а с ы м д ы сы к,ты м . У н а п о т ы р кем п 1р ге н е м е р е л е р ш щ eciMiH ^ а й т а -^ а й т а ау ы зга алу. — К ам ас ам д а, уй лерш е ш ы гары п салды м . Bipim y ки ген б а с к ш м ш е 6ipi ц ы зы гы п б арад ы . Б у ры м д ар ы ерк елеген дей тер б е л е д ь Б а й ы р гы е з уй1м. К е зг е ы сты у... тещ р еп н ай н алш ы утап 6ipa3 журд1м. (У р еш м балам 140

ТСнкек дке шыгып ^алм аса. Э й тпесе суйретш апары п тастайды анда. О н сы зд а сэл серуендеген соц барам гой, в з [ер ю м м ен , зор л ы к ,сы з.) Б у р ы н д а ан ау ку м у стш д е |К у л ы н ы м о й н а й т ы н . К е ш к ю н ш а ш т а р ы н ы ц а р а с ы т о л ы п к е л е д 1 у с а к к и ы р ш ы к т а с т а р г а . Е р к е к ы л ы Кт а Р ь ш а | с у й с ш ш , и х с а б ы н м е н ш о м ы л д ы р ы п , к у н д а Кт а п о р а п ж аткы заты нм ы н. «С у й е п » тозган эткен ш ек. Б1рде л б а л к о н н а я Kip ж а й г а н ы м д а к а р а ш ы г ы м н ы ц э т к е н ш е к т е н К у л а г а н ы н Kepin ж у р е п м з ы р к , e r r i . К ,а с ы н а ж е г п м , етепме шалы нып. ly p i аяны ш ты едь Э к е тэрбиесш к о р м е г е н б е й ш а р а н ы э б д е н е р к е к,Ь|ЛЬ1П ecipfliM. Bip ж ы ласа, «м ам алап» коймайты н. Т усш геш м , балага экеш ц жуды ры гы да тэрбие. «0 M ip — ж а л г а н » д е г е н о с ы . Б а л а ц а к а У>п т е н д о р г е н м ты рн ак ты м ен ш ай касасы н ,, ту м сы к д ы м ен ай к ,асасьщ . '.Э л д е « Э к е - ш е ш е ц б а р б о л с ы н , а у зы -м у р н ы ж о к б о л с ы н » д е г е н о с ы м а ? ! А к ,ы л ю р г е н д е ю н э ш е з 1 ц н е н 1з д е й а ц . К эрттар ушшн, алды ндагы басты рм ада эцпмелесю го ты р ган эж ем 1з, т е м е ю с ш ц тут1н1н б у р к е т ю з ю , «м е н Iб олд ы м » дегенд1 м ец зеп, бы лай карай ж урдй А р а г а 6ip а п т а с а л ы п а й т у л ы м е к е м е г е т а г ы д а б а с ! сукканы мда, кем тр д ! таппады м . Ж ауапты кы зм еткерлер j с е р у е н г е Kerri д е г е н д 1 а й т т ы . С о р м а ц д а й а н а у ш н с ы р т ы н а н б о л с а д а 6ip к е р ш Kerri м е к е н ? ! Э л д е немерелер1мен ш уш ркелесш о ты р м а екен, тал ту б ш д е ? Б а ск а кай да болу ы м у м к ш ?!.. B i3 «б а к ы тт ы » о тб асы м ы з... „ «Ж ан багып е к те м , ж ан ж олдас еткен , сулулыд д е г е н т ы л с ы м д ы , Ж у р е п т а з а , m u ie r i т а з а , ц ы з ж а н ы н э з т гул с ы н д ы . Ж а т ж е р г е б а р ы п , ак, ж а у л ь щ т а г ы п , айналар е р т ец анага, 1 К,ыз д е ге н а н а , а н а д е п дона, б а г а л а о н ы б а г а л а » , — I дейд1 ради одан ш ы ркап ту рган д а у ы с. Д э л некелескендердщ уш нен ш ы кканы кандай там аш а. 1рген ш ац ы р агы м ы зд ы ц к о с ка бы р гасы н д а к и е м . !1 Bipiniij бе т1 н д е д о м б ы р а , енд1 6ipiHijj у с т ш д е с е п з opiM,

H jiH u m QTli.ieiifiem eHofi ала^аны шаша& камшы 1лул1. Б1зд1 керген ^ария тесен аятындаты балдагына асы&ты. Директор крл жалгады. О разалы ^арияныц жубайы Жанеля татар ултынан. — Б1з 1^аратау кдласындагы к,арттар ушнде танысты&. Сонда кец1л крстык,. Зан д ы некелескенб1з. Мунда туртанымызта уш жыл. Bi3 сия^ты тпл табысып, некелескендердщ саны алтау, — дед1 эжем1з. Кдрияны сынап кермек болып: — А ксакал, &аланыц сыртында жа^ыннан журдай, к,артгар ушнен шык^ан м эш гп жерлейтш арнайы мекеме бар екен, — деп ем: — Тш ц до тартып сейле. Мен бупн елмеймш, — санк ете к,алды. Э сия апамыз мшезда шалын сабырга жык,ты. Сабасына тускен шал: — Кршым бар. Bipep жыл бурын «Бармысыц, бауырым» хабарынан меш 1здеп тапты. Мекен-жайын алып ушне барсам, ешюм жок,. Кдрасам, ушнщ ipreci ^опарылып тускен. Тамды айналып журш кджетп саймандарды таптым да бастадым сыбак,ты. Bipey есжтен nipin «C i3 ю м а з ? » , — дейдь Сейтсем, куйеу балам. Кд1зым куанганнан жылап ж1бердь У ш &ыз, уш улы бар. Немерелер1м «ата» деп ала^айлап, мен оларды Hicnen, арцаларынан к.агып, мэре-сэре болдык,. К эстем-ш албар, кдфынатын anepin барлык, жатдайымды жасады. И ттщ imiHe сарымай жаккан ба? Бес куннен кешн к,ызыма: «М шез1м жаман, рук,сат болса, кдйтайын» дед1м. Енщайсысы ж1берпа келмедь П атш а кец)л куйеу бала — жомарт, пей ш кец. Н е боса, о босын. Тацты бесте Е рдым да 6ipep сез жазып, ecucri сыртынан жаптым. питым десем де болады. Э к е болып тэрбие бермеген к,ызымньщ дастар^анындагы нанга &алай ^ол созамын. О л £ы з шешесшщ, тана £ысыр тэрбиесш керш ест. М енщ citjipreH не ецбепм бар? Со^а басымды да алып журе алмадым емес пе? О бал болтан, муз болып &ат&ан кундер-ай? K,a3ip зейнета$ымды немерелер1ме ж1берш турамын. Бэрш е екшемш... Tuuui тушнк 142

И окек оке Э лп ес1ктен тыншылык, еткен бас мешрбикешц царттар ушнде цызмет еткенше ширек гасырдан асыпты. Мэйл-хана бар дегенд1 ест1ген мен сонда апаруды етшдам. Бас мешрбике: — Алгаш 19 9 5 -9 6 жылдары жумысца келген кез1мде мунда жылына 30-40 адамга дешн кэз жуматын. Kp3ip олай емес. Оган себеп — царггардын, денсаулыгына цажет дэркдэрмек бурынгыга Караганда баршылыц. 1 сп м 1здеп жылдыц 8 айында 8 ел^м -пркелдк М эштхана. Iiui к,ара тунек белме. Кдбыргаларга кафель жапсырылган. Д эл ортага м эш тп жуатын астау цойылган. С эл шункыр тем1р тацтай. С у агып кететш ею Tecin ойылган. Ж агымсыз шс. Тастай суык,... НАШАЦОР КЕЛ1НШЕК Ж олдан ею адам етсе, соныц 6ipeyiH келж цагып кету1 эбден мумюн. О л елдн Кэсшорында техникалыц цаушазд1кт1 ескермеген жумысшы тонка -rycyi ыцтимал. О л ендарктж жарацатца душар. Кдраптан- кдрап, нан турап отырган nici элденеге елецдеп орындыцтан жыгылса, цолындагы пышацтан жарацат алуы орынды. Мылжындамаймын. Крюцасы. А за р болса, быламыкка да Tic сынады. Оцырман сен жэне мен. Бетен ешюм жок,. Еркш отырып езара энпме айтайыцшы. Суицид. 0 з - е з ш е цол жумсау. Темею шегу мен насыбай атуды суицид десек жараспас. Эйтсе де эр тал темею шеккен адамныц 5-6 секундца eMipi цысцаратынын сен мен айтпасамда жацсы б1лес1н. Bip тамшы некотин жылцыны сеспей цатырса, тауыцтыц 6ip тушр сангырыгы цойдыц аягын аспаннан келт1редк Ойдан шыгарды дейсщ бе? М амандардыц айтцаны. Тауыцтыц сацгырыгы, эктщ суы, цара агаштыц смоласы, бул — насыбайдыц цурамындагы цоспалар. Басымнан еткенд! жазайын. Сарайдын, келецкесшде темею тартып отырган экеме барганда ол маган: «Жиырмагатолганшатемеюменарацтыпайдаланганынды 143

K jm u m Zffii.teitSemeiief) кермек туги есччсем ершнда necin аламын», — деда. Кррцытып сейлед1, цорыкдадым. Логика гой. Кридай эке е з баласыныц цулагын болмаса мурнын Kecin алыпты. Улкендерд1ш жай бала-шага жаман эдеттен бойын аулац устаса екен деген сасык, ой. — Эл\\ ок,ып отырсыц ба? — O h, сагат он екщен асты. М ен турдым. «Радио новелла» тыцдаймын. 0з1м нщ новелламды сосын жалгастырып жазамын. Н е гылса... цолын бос болса сен де радиоцды к,ос. Егер сенде тыцдасац онда маган ез1мнщ «Н аш ацор келшшек» тацырыбындагы новелламды жалгастырып жазудыц цажечч шамалы. ©йткеш мешмен 6ipre тындап цойдындар. Емм1здегч ец жас нашацор жечч жаста. Ест1ген кулакка турпщей THepi аныц. А л бЬдац облыста ше? Б Еде ец жас нашацор — 14 жаста. Айтуга ауыз бармайтьш шдет ана суп тацдайынан кеппеген балаларга ж етп. Осылай ecipno дерчч ecipe келш, элеуметтш улкен мэселеге айналган Typi. М ен осы ойдыц жетепнде облыстыц наркологиялыц диспансерге бурылган едам. Алгашцы жолыккан кешпкер1м Н . деген азам ат болды... — О л ортага мен кездейсоц тусйм. Досыммен 6ipre бардым. Алгашцы марте цабылдаганымда студентпш. Кинода «кайфариктердЬ ем1рде ешцандай проблемасы жоц, цару асынган романтик етш керсетед1 емес пе? М ен соган алдандым. Рет-реймен осы ортага цалай келгешмда айтайын. Тун. Bip топ бала шецбер цурган ортага келш жайгастыц. Сыраны цылцылдатып жутып отыр. Сырага аз-мэз eyecniH. MeHi сыйлады. Балгын сыра буынымды босатты. Bip кезде эцпмелер1 ecipTKire ауысты. Басымда университеттщ 6EiMi болгандыцтан, зиян жагын айтып отырмын. О лар мен1 бетенсщ деп жатырцамады. Кдозып цалгандЫ ме, бишеймш, жнчттердац соцьшан жацын жердей жертелеге тустж. М э, саган керек болса! EcipTKi цабылдайтын «орданы» кергешмде eciMfli б1рден жидым. TiTipneHin, денем суыды. Б opiде цабылдады. Kefi6ipeyAepi 6ip инеге ортацтасып шацшыды. К езек маган жеч*п. 144

Л е к е к еке «Ж оц» деуге 6ip турл1 цорыцтым. О ларды кинода ж ауы з етш керсетед1 гой. Кдз1р айтцандарын 6ip рет орындап цутылайын, екшнп марте цастарына жоламаспын деп ойладым. Кдлт-цулт етш, жендмд1 турдом. 0 з ерюммен. Неден к,орцып турганымды бглмеймш. Содан не керек болары болды. «С ум дьщ » тамырга а ц ш , epic жайды. Кеш н тусшдом. HeHi д е й а з бе? Нашацорлардыц тукке де дэрмеш жок, бейшаралыгын. Э ттец, ес кеш К1рд1... ©йткеш мен нашага цумартцан жоцпын, кызыккан жоцпын, бар болганы олардан цорыцтым... Н . облыстыц наркодиспансерге ез ершмен келш, емдел1п жатыр. Бас дэржердщ мэл1метк «Нашацорлык, — адам ем1рше [lK.ayinTi дерт. KyiiiTi еартю лер 6ipneme аптада адамныц 1рухын эларетсе, жылга толмай тагдырын талцан eTin, £0гамга цажет1 шамалы жанга айналдырады. О д ан кешн >олар сау-саламатты адамдардыц кешшен цалып, ацсац цойларша кешел1 кешке 1лесе алмай жургеш. K,ayinTici — IecipTKi адамныц миын улайды. О л а з болгандай рухани тургыда аздырады. Б1зге кеб1не ж астар келш емделетшш айтып еткешм дурыс. Бул отбасындагы тэрбиешц осалдыгын керсетедь © к ш ш к е царай, бупнде жастардыц ец кем1 ecipTKi цабылдайтын 6ip танысы болгандыгында. А л оларды прЬлердщ санатында деу циын. Е ар т ю ш ц зияны жан турцнгерлж. Б1лмейд1 емес, бм еац д ер. I0cipece жастарды ecipTKire жетелейт1н куш елжтеуш ш к, кумарлыц. Кейде ecipTKire оларды достары уйретед1 немесе еркшен тыс мэжбурлейдп EcipTKi уын турацты цабылдайтын адамныц бет-бейнеа бар сымбатынан айырылады. Мысалы, mipireH Tic, ерте тускен шаш, эж1м Iбасцан бет, саргыш-сургылт TycTi Tepi, цанталаган коз, Mine, осылар нагыз нашацордыц «портрет!...» Б. атты досымныц сыры. — \"Дуние деген осындай, цапа болма досымай» деген гой 6ip елецде. О л ыржалацтап алды. — Ьпшек, тында... Саган керек мэ-мметп сурац цоймасац да айта беремш. Y ндемей отырып тыцдап 145

H ju ia m Hii. ifin ) vp im p/) _______________ ал. Kj>icijacbi, ecipnci ^абылдадын, ба, сен «мумиясыц». А л «мумия» деген м м ?!.. Наша^ордыц eMipi «эмбебап» табытга TipuiuuK етумен кетедь «Э м бебап» табыт дегенд1 де тусйш рем ш . О л — жуынатын белм еа бар, уйге 6ip кун &онбасац ceHi диспансердщ тас белмесше экелт «тыгатын» жак,ындардыц &асында, жумыс орны бар, саган ж м ркенш тен &арайтын $огам. М ш е, 6i3 сияк,ты «мумиялар» осындай ем1рде -пршшк етедь Е ю улым бар. Б1рде ата-аналар жиналысына &атыстым. Б . атты досым неге екешн сайдам осы жолы ыржа- лак,тамады. — 0з1м дей жас ата-аналардыц кдсында отырып &атты куыстандым. «Жа&сыдан жаман, жаманнан жак,сы туады » дейдй BipiHiuici — мен. Еюнш га — улдарым. А лла тагала маган ею ул бердь О л эц пм еан узш , 6ipa3 ундемей отырды да к,айта бастады. — Базар да курылыс материалдарын сатамын. Былай айт^анда, осы жолга эрм м эркдлай туседь М ен токдшлыц болган сон, келд!м. Сауданьщ ^аркдоны жа&сы. «1ш пысты, не гстеймЬ?» деген курып кдлган сез бар. Мвлд1р туныгынды лайлайтын да осы сезд щ соцынан туатын ойлар. Содан не керек, кендл кетеретш жаца амал табуга мук,тажбын. «... Кдлампыр мен насыбай, насыбайым болмаса ауырады басым-ай» дейд1 гой 6ip елецде. Маган осы елец к,атты унайды. (Ы рж ала^тап алды.) Н аш а^ор болганнын, ж а^сы, жаман жак,тарын айтып берешн бе? Ж а^сысы — сенде ешкдндай бас &атыратын мэселе жок,. Сенде кушге а к т а болады. © з щ б1\\мейсщ ^айдан а к д т табу керек екенш, 6ipaK, табасыц. Жаман жак,тары —жекебасындыганаойлайтыннагыз «эгоистпц» 03i боласыц. Тагы 6ip жаман жагы бар, ол бугшде меш экем туган балаларыммен жолы^тыргызбайды. Эйел1нд| алып кетсец, epin е з 1нде деп кояды. Ку суйек оны не ^ыламын. О нсы зда соган ерепсем деп наша^ор болдым. Ыржала&тауга шамасы келмей кекжетелге салынды... О л мунда е з ерюнен тыс, соттыц шеш1м1мен емдж ^амауда. 146

Х вк е к вке Бас дэр1гердщ мамметк — Н аш ацорлардыц цылыгы дэл сол сэт беленетш лэззатц а тэуелд1 болатыны соншалык,, айтып жетю зу циын. Ce6e6i еартю ге жендлген бейшаралар 6ip доза уш ш цандай жолмен болса д а ацша табудан тартынбайды. BipaK, оцай табыс кез1 цайдан болсын, амал жоц, урынатыны, цылмыс. EcipTKi ушш -rim-i адамга к,ол жумсаудан тартынбайды. Бул, тек осы удыц кезге керш етш зияны. К е р ш б е т тш — организ1мд1 зацымдайтын химиялык, цоспалары. BipiHiuUieH, ecipTKi тэуелдЫк синдромыныц дамуын тудырады. Екшийден, ол организ1мнщ барлык, 1шек агзаларыныц дурыс жумыс ктеу1не кедерп. А дам iurreit ipin-uiipH бастайды. Бауыр, журек, буйрек, imeK жене басцалары сияцты мацызды агзалар зацымданып, цабынады. А л нашацорлардыц «кэйш » устшде жатцанда муны ойлаугауацыты жетпейтйн TyciHiKTi. Сондыцтан болар оларды е з денсаульщтары алацдатпайды. Ymiumi проблема — ата-аналардьщ наркологияльщ патологиясы урпакка зиянды ecepi еш талас тудырмайды. Кептеген медицинальщ-генетикалык, зерттеулер арцылы арак,-кумар, нашацор ата-аналардыц балаларыньщ денсаулыгы да оган тэуелд1 болып туып жататын cerrepi жш ушырасады. А л жаца туган бала ана сутшщ дэмш алмай жатып ecipTKire тэуелд1 болса, оныц болашагынан не умгг. K>ayin, мше, цайда жатыр, бауырым?! Ж . деген ананыц жан айцайы. — М ен анамын, — дед1 Ж . атты келшшек. — «М ен анамын» деп айтуга гана оцай. EcipTKi цабылдайтын адамныц рухы темен, ак,ылы саяз. © з щ бглесщ балага тэрбие беретш ананыц рухы асцар таудай болуы THic. Нашацор — ана деген — цандай усцынсыз TipKec, цандай ж тркеш игп угым. «А на 6ip цолымен 6eciK тербетсе, еюний цолымен элемд1 тербетедй> дейдь О л, рас. Bip кезде куре тамыры инеден жауыр болган мына мен бесж и тербетуден шошынган кездер1м болган. Сумдыц-ай, бесжптербететш биек-п ecipTKire толы ине шаншыса, одан ескен урпацты кудайдыц еды жазасы ж1бере цойсын ба?! Ертецолардыц алган тэрбиеа, Kyfii нецдей болмац?.. 147

~К.анит 'J ili.ttn & to rtH o li Нашакррдыц санасында уйыган 6ip-aK, ой кдлып- тасады. О л — шайтанныц уын калай болса да тауып, ^абылдау. М ен анамын, мойныма ею ^ызымныц абыройлы тэрби еа жеплген. А л еалдертпм болса, ecipTKi. Жо-о&... мен тацдау жасадым. О тбасы немесе ecipTKi?!.. Тацдау е з цолымда. Мацдайымныц цос жулдызын шешемнщ к,олына тапсырдым. Бел1мд1 бекем буып солтустжтеп респуб- ликалыц наркодиспансер орталыгына емделуге жол тарттым. Б ар ынта-шынтаммен ем цабылдау, непзп мацсатым — сол. У м т м бар, элбетте, жауапты e3iM. О дан 6epi арада жылдар erri. Сорацы эдетген сауыгуды 6 ip сэтте тоцтатцан жоцпын. 0з1м1зд1ц жергш йй диспансерге де ж ш келш турдым. Hэтижeci куантарлыц. B i3 секции жарымжанды юм жумысла ала цойсын. Bipa& м е т алды. Тусш есщ бе? Туган бауырларыныц сешмшен шыккан адамды цабылдады жумысца. Бугшде осы диспансерде химиялыц коспага кецесин ретшде жумыс icTen журмш. М аган сенш, жауапкершшкт1 ез мойнына алып, жауапты жумысты тапсырган облыстыц наркологиялыц диспансердщ бас дэрйерше отбасымныц атынан улкен алгысымды биииремш. Айтайындегешм... Ата-анасыныцнашацорболуы,бала психологиясына к,атты Kepi эсер етедд. О ларга цисынсыз артылган жук десекте болады. О ларды дуниеге экелген ана ретшде мешц цателшме TyciHicTiKneH к,арау сэбидщ де парызы болар. Бул турасында оларга дэн ризамын. А лтын цыздарым анасыныц к!м екенш умытсын, серпп цайтсын деп лагерьге ийберебш десем, ецбекацым оны кетермейдь ^ т е л и с п юм ж1бермейдь М ен ойландым: екшщ б1ршщ крлынан келе бермейтш ерж-ж1гер1мен ecipndre тэуелдшкт1 жецш отырган тагдыры тауцыметке толы эйелдщ мектеп жасындагы цыздарына цандай кемек керек? Бэлю м, 61мм басцармасы мен эйелдер icrepi жэне отбасы-демографиялыц саясат женшдеп комиссиясы кендл белш царайласа м а?!.. Б ас д эр терд щ мамметк — Айтылып жатыр тагы

ЭСвкек оке. да цайталап айтамын. Нашацорлыц — адамзатца уюм ет1лген ец ауыр ж аза. 1ндет — езш -ез1 елпрудщ ец баяу т эсш , саналы турде е з eMipiiyii, ол а з болгандай epiKTi турде бузу. Кррыта айтцанда, адамдар, эрекегп саналы турде жасаса! Ce6e6i ecipTKi деген уды 6ip рет цабылдау сауыцпайтын зардаптарга экелу1 мумюн. Н ашацорлардыц Ke6i е з урпацтарын жалгасытыра алмайды. Бул ауыр да болса, шындыц! Д.-ныц эцпмеа. — 0Mip сурудщ peTi келмед1 Таразда. Е ю рет ecipTKiHi мелшердентыс цабылдап, ажал аузынанцалдым. Турасын айтцанда, нашацорлык ем1рден шаршадым. Он жыл «тэж1рибием» бар. Жасым болса, эне-мше, цырыцты межелейдй Крр болган eMipiM-ай!.. Соцгы рет Тараздагы наркодиспансердщ е з ерюмен емделетшдер бел1мшде тер т айдан аса жатып емделд1м. А лматыда журю те керд1м. Бурыцгы эцпм е гой. Содан шайтанныц уын цабылдамаганыма уш айдыц жуз1 толды. Кеш. Эдеттеп жалдамалы жумыс кушм. П этерге таяп цалганмын. Сайтан туртп. Турткеш — сол, жол жиепндеп айцасып жатцан ею шприцке кез1м тусть Анандай жерден тура цаштым. К улме... Ештеце ойламауга тырыстым. Кептен шыкдаган тер к,айта шык,ты самайыма. Сонда да ештецке ойламауга, ecniHi елестетпеуге тыраштандым. Денем цалшылдады. Теледидарды бар дауысымен бацыртып цойдым. «Ойымды белме, маза бер1цдер» деген ниетпен. К еш ю асца тэбет жок,. Eciicri де ш ш ен цулыптап алдым. Ертерек жатып уйыцтап цалуга цамдандым. А забы — сол, кез жумсам болганы, жанымды азаптайтын суреттер елестейд'ь.. Ертенпсш жумысца шьщтым. Уйге эдеттеп жолмен жацындаганнан repi басца кешемен келш юрд1м. Ештеце ойламауга тырыстым. «Уйде отырып не тындырасыц, кел мунда. Б1зд1 цалайда 1здеп тап » деген ойлар жанымды жедг EciKTi тагы цулыптап алдым. Теледидар бар дауысымен саццылдауда. М ен 6ypicin, д1р!лдед1м. 149