คู่มือแนวทางการขับเคลื่อนแผนปฏิบัติการการส่งเสริมสุขภาพผู้สูงอายุ-กรมอนามัย-ภายใต้แนวคิดชะลอชรา-ชีวายืนยาว-ประจำปีงบประมาณ-2563---2565-Cluster-กลุ่มผู้สูงอายุ

คู่มอื แนวทางการขบั เคล่อื นแผนปฏบิ ตั ิการ การส่งเสริมสขุ ภาพผสู้ งู อายุ กรมอนามยั ภายใตแ้ นวคิด “สุขเพยี งพอ ชะลอชรา ชวี ายนื ยาว” ประจำ�ปีงบประมาณ พ.ศ. 2563 - 2565 Cluster กลมุ่ ผูส้ ูงอายุ



คมู่ อื แนวทางการขบั เคล่ือนแผนปฏิบตั ิการการส่งเสริมสขุ ภาพผู้สูงอายุ กรมอนามัย ภายใต้แนวคิด “สุขเพยี งพอ ชะลอชรา ชวี ายนื ยาว” ประจ�ำปีงบประมาณ พ.ศ. 2563-2565 ทป่ี รึกษา แพทย์หญิงพรรณพมิ ล วปิ ลุ ากร อธบิ ดีกรมอนามัย นายแพทย์อรรถพล แก้วสมั ฤทธิ์ รองอธบิ ดีกรมอนามัย (ประธาน Cluster กลมุ่ ผู้สูงอายุ) นายพิษณุ แสนประเสริฐ ท่ปี รึกษากรมอนามัย ทันตแพทยส์ ธุ า เจยี รมณีโชตชิ ยั ที่ปรึกษากรมอนามยั นายแพทยช์ าญชัย พณิ เมอื งงาม ที่ปรกึ ษากรมอนามยั นายแพทย์สมพงษ์ ชยั โอภานนท์ ผู้ทรงคุณวุฒิ กรมอนามัย (รองประธาน Cluster กลมุ่ ผู้สงู อาย)ุ ทันตแพทย์หญิงวรวรรณ อัศวกุล ผทู้ รงคุณวฒุ ิ กรมอนามัย (รองประธาน Cluster กลมุ่ ผู้สูงอายุ) นายแพทย์กติ ติ ลาภสมบตั ิศิริ ผอู้ ำ� นวยการสำ� นกั อนามยั ผสู้ งู อายุ (เลขานกุ าร Cluster กลมุ่ ผสู้ งู อาย)ุ แพทยห์ ญิงไสววรรณ ไผป่ ระเสรฐิ ผอู้ ำ� นวยการศูนยอ์ นามยั ท่ี 4 สระบรุ ี นายแพทยพ์ นติ โลเ่ สถยี รกจิ ผอู้ ำ� นวยการศนู ยอ์ นามยั ที่ 6 ชลบรุ ี นายแพทย์ประสิทธ์ิ สจั จพงษ์ ผู้อ�ำนวยการศูนยอ์ นามัยที่ 7 ขอนแก่น นางศรีวรรณ ทาวงศม์ า ผู้อำ� นวยการศนู ย์อนามัยกลมุ่ ชาติพนั ธุ์ ชายขอบ และแรงงานขา้ มชาติ นางวิมล บา้ นพวน รองผอู้ �ำนวยการส�ำนักอนามัยผูส้ ูงอายุ บรรณาธิการ หัวหน้ากลุม่ บริหารยุทธศาสตร์ สำ� นักอนามยั ผสู้ งู อายุ นางอรวรรณี อนนั ตรสชุ าติ (ผู้ช่วยเลขานกุ าร Cluster กลมุ่ ผสู้ ูงอาย)ุ ผชู้ ่วยบรรณาธกิ าร ส�ำนกั อนามัยผสู้ ูงอายุ นางสาวปิยะฉตั ร พ้นทาส นางสาวพรพิมล บญุ ญา นางสาวกมลทิพย์ สำ� เภา นางสาวขนษิ ฐา อ่อนเถ่ือน นางสาวระพีพรรณ บุญเกตุ ส�ำนกั งานเลขานกุ ารกรม นางสาวดวงพร หวานแก้ว นายตฤษนนั ท์ ถกู จติ ร สำ� นกั ทนั ตสาธารณสขุ สำ� นกั โภชนาการ ส�ำนักอนามัยส่ิงแวดลอ้ ม ส�ำนักสุขาภิบาลอาหารและน�้ำ กองกิจกรรมทางกายเพ่อื สุขภาพ

คำ�น�ำ คู่มือแนวทางการขับเคลื่อนแผนปฏิบัติการการส่งเสริมสุขภาพผู้สูงอายุ กรมอนามัย ภายใต้แนวคิด “สุขเพียงพอ ชะลอชรา ชีวายืนยาว” ประจำ�ปีงบประมาณ พ.ศ. 2563 - 2565 จัดทำ�ขึ้นเพื่อเป็นกรอบแนวทาง ในการขบั เคลอื่ นสกู่ ารปฏบิ ตั ขิ องหนว่ ยงานภายใต้ Cluster กลมุ่ ผสู้ งู อายุ กรมอนามยั และเตรยี มความพรอ้ มผสู้ งู อายุ ในการเข้าสู่สังคมสูงอายุ ลดค่าใช้จ่ายด้านบริการสุขภาพองค์รวม โดยการส่งเสริมสุขภาพผู้สูงอายุให้มีพฤติกรรม สุขภาพที่พึงประสงค์ มีความรอบรู้ด้านสุขภาพและมีสุขภาวะที่ดีอย่างยั่งยืน บรรลุเป้าหมาย “ผู้สูงอายุสุขภาพดี ดูแลตัวเองได้ และมีคุณภาพชีวิตที่ดี” การจัดทำ�คู่มือแนวทางการขับเคลื่อนแผนปฏิบัติการการส่งเสริมสุขภาพผู้สูงอายุ กรมอนามัย ภายใต้ แนวคิด “สุขเพียงพอ ชะลอชรา ชีวายืนยาว” ประจำ�ปีงบประมาณ พ.ศ. 2563 - 2565 ในครั้งนี้ใช้กระบวนการแบบ มสี ว่ นรว่ มจากผทู้ มี่ สี ว่ นเกีย่ วขอ้ ง ทัง้ ผูบ้ รหิ าร ผูร้ บั ผดิ ชอบงานผสู้ งู อายใุ นระดบั Cluster กลมุ่ ผสู้ งู อายุ จากสว่ นกลาง และส่วนภูมิภาค โดยใช้กรอบแนวคิดการดูแลสุขภาพตลอดช่วงชีวิต (Life Course Approach) การวิเคราะห์ สถานการณ์สุขภาพของผู้สูงอายุ ทั้งสาเหตุของปัญหา ผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย และการทบทวนข้อมูล Best practice ที่เกี่ยวข้องกับผู้สูงอายุ ทำ�ให้เกิดเป้าหมายร่วมกัน ดังนี้ เป้าหมายหลัก (GOAL) คือ ผู้สูงอายุสุขภาพดี ดูแลตัวเองได้ และมีคุณภาพชีวิตที่ดี เป้าหมายรอง (SUBGOAL) คือ “สุขเพียงพอ ชะลอชรา ชีวิตยืนยาว” โดยมี 6 ประเด็นที่ต้องการดำ�เนินการ ได้แก่ การเคลื่อนไหว โภชนาการ สิ่งแวดล้อม สุขภาพช่องปาก สมองดี และมีความสุข จากนั้นก็มีการกำ�หนดวัตถุประสงค์ ตัวชี้วัด กลยุทธ์ ในการดำ�เนินงานและโครงการให้มีความเชื่อมโยงกับเป้าหมายการพัฒนาที่ยั่งยืน (Sustainable Development Goals: SDGs) แผนยุทธศาสตร์ชาติ แผนพัฒนาในด้านต่าง ๆ รวมไปถึงนโยบายรัฐบาลและมาตรการที่เกี่ยวข้อง ซึ่งเป็นส่วนสำ�คัญที่จะช่วยผลักดันและขับเคลื่อนการดำ�เนินงานให้ประสบความสำ�เร็จและบรรลุเป้าหมายหลักของ ผู้สูงอายุ โดยคู่มือฯ ฉบับนี้ ประกอบด้วย สถานการณ์ กรอบการดำ�เนินงาน ภายใต้แนวคิด “สุขเพียงพอ ชะลอชรา ชีวายืนยาว” และการขับเคลื่อนสู่การปฏิบัติ ซึ่งมีเป้าหมาย กลยุทธ์ในแต่ละโครงการ ตลอดจนแนวทางการติดตาม ประเมินผลการดำ�เนินงาน เพื่อถ่ายทอดและสร้างความเข้าใจร่วมกันในการดำ�เนินงานด้านสาธารณสุขให้แก่ทุก หน่วยงานภายใต้ Cluster กลุ่มผู้สูงอายุ ทั้งนี้ Cluster กลุ่มผู้สูงอายุ กรมอนามัย ขอขอบคุณผู้บริหารและเจ้าหน้าที่ที่เกี่ยวข้องทุกท่านที่มีส่วนร่วม ในการทบทวนและปรับปรุงให้คู่มือแนวทางการขับเคลื่อนแผนปฏิบัติการการส่งเสริมสุขภาพผู้สูงอายุ กรมอนามัย ภายใต้แนวคิด “สุขเพียงพอ ชะลอชรา ชีวายืนยาว” ประจำ�ปีงบประมาณ พ.ศ. 2563 - 2565 ฉบับนี้ ให้มีความ สมบูรณ์ และหวังเป็นอย่างยิ่งว่าจะเป็นประโยชน์ในการพัฒนาการดำ�เนินงานด้านการดูแลส่งเสริมสุขภาพผู้สูงอายุ ให้กับหน่วยงานภายใต้ Cluster กลุ่มผู้สูงอายุ กรมอนามัย ต่อไป คณะกรรมการ Cluster กลุ่มผู้สูงอายุ กรมอนามัย กระทรวงสาธารณสุข กรกฎาคม 2562 ค่มู ือแนวทางการขับเคลอื่ นแผนปฏบิ ตั กิ าร การส่งเสรมิ สขุ ภาพผูส้ งู อายุ กรมอนามยั

บทสรุปผู้บรหิ าร ปัจจุบันประเทศไทยได้ก้าวเข้าสู่การเป็นสังคมสูงอายุแล้ว (Aging Society) ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2548 ซึ่งเป็น ปีแรกที่มีสัดส่วนของประชากรผู้สูงอายุมากกว่าร้อยละ 10 ของประชากรทั้งประเทศ ตามคำ�นิยามขององค์การ สหประชาชาติ นั่นคือ ประเทศไทยมีสัดส่วนผู้สูงอายุเกินร้อยละ 10 ของประชากรทั้งประเทศ โดยในปี พ.ศ. 2562 มีประชากรที่มีอายุ 60 ปีขึ้นไปสูงถึงร้อยละ 16.73 ของประชากรทั้งประเทศ และจะก้าวสู่การเป็นสังคมสูงอายุ โดยสมบูรณ์ (Complete - Aged Society) ในปี พ.ศ. 2564 เมื่อสัดส่วนผู้สูงอายุ 60 ปีขึ้นไปมากกว่าร้อยละ 20 ทั้งนี้ประเทศไทยจะก้าวสู่การเป็นสังคมสูงอายุระดับสุดยอด (Super - Aged Society) ในปี พ.ศ. 2574 สัดส่วน ผูส้ งู อายุ 60 ปขี ึน้ ไปมากกวา่ รอ้ ยละ 28 จากสถานการณข์ องผูส้ งู อายทุ ีม่ กี ารเปลีย่ นแปลงอยา่ งรวดเรว็ สง่ ผลกระทบ ทั้งทางด้านสุขภาพ เศรษฐกิจ และสังคมโดยรวม การเตรียมการเพื่อรองรับสถานการณ์สังคมสูงอายุจึงเป็นประเด็น ทสี่ ำ�คญั เนอื่ งจากผสู้ งู อายเุ ปน็ กลมุ่ เสยี่ งดา้ นสขุ ภาพทเี่ รอื้ รงั ซงึ่ ทำ�ใหค้ า่ ใชจ้ า่ ยในการรกั ษาพยาบาลสงู ขนึ้ อยา่ งตอ่ เนอื่ ง สำ�นักงานวิจัยเพื่อการพัฒนาหลักประกันสุขภาพไทย ได้คาดประมาณงบประมาณที่ต้องใช้ในการดูแลระยะยาว สำ�หรับผู้สูงอายุที่อยู่ในภาวะพึ่งพิง โดยเฉลี่ยแล้วสูงถึงประมาณ 15,000 ล้านบาทต่อปี หรือร้อยละ 0.1 ของ GDP ในช่วงปี พ.ศ. 2558 - 2565 จึงต้องเน้นให้ความสำ�คัญกับการส่งเสริมสุขภาพก่อนวัยสูงอายุและเมื่อเข้าสู่วัยสูงอายุ เพื่อลดภาระด้านเศรษฐกิจของประเทศ สังคม และครอบครัว Cluster กลุ่มผู้สูงอายุ จึงจัดทำ�คู่มือแนวทางการขับเคลื่อนแผนปฏิบัติการการส่งเสริมสุขภาพผู้สูงอายุ กรมอนามัย ภายใต้แนวคิด “สุขเพียงพอ ชะลอชรา ชีวายืนยาว” ประจำ�ปีงบประมาณ พ.ศ. 2563 - 2565 ขึ้น โดย มวี ตั ถปุ ระสงคเ์ พอื่ เปน็ แนวทางในการดำ�เนนิ งานของหนว่ ยงานภายใต้ Cluster กลมุ่ ผสู้ งู อายุ ใหไ้ ปในทศิ ทางเดยี วกนั สามารถจัดทำ�แผนงาน/โครงการให้สอดคล้องกับเป้าประสงค์และตัวชี้วัดที่กำ�หนด และเพื่อพัฒนาระบบสุขภาพให้ สอดรับกับการเปลี่ยนแปลงของบริบททางสังคม นโยบายและยุทธศาสตร์ในระดับชาติ รวมไปถึงการปฏิรูปประเทศ และปฏิรูประบบสุขภาพไปสู่ความเป็นประเทศไทย 4.0 โดยใช้กรอบแนวคิดการดูแลสุขภาพตลอดช่วงชีวิต (Life Course Approach) การวิเคราะห์สถานการณ์สุขภาพของผู้สูงอายุ ทั้งสาเหตุของปัญหา ผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย และการทบทวนข้อมูล Best practice ที่เกี่ยวข้องกับผู้สูงอายุ ทำ�ให้เกิดเป้าหมายร่วมกัน ดังนี้ เป้าหมายหลัก (GOAL) คือ “ผู้สูงอายุสุขภาพดี ดูแลตนเองได้ และมีคุณภาพชีวิตที่ดี” เป้าหมายรอง (SUBGOAL) คือ “สุขเพียงพอ ชะลอชรา ชีวายืนยาว” โดยมี 6 ประเด็นที่ต้องการดำ�เนินการ ได้แก่ การเคลื่อนไหว โภชนาการ สิ่งแวดล้อม สุขภาพช่องปาก สมองดี และมีความสุข จากนั้นก็มีการกำ�หนดวัตถุประสงค์ ตัวชี้วัด กลยุทธ์ ในการดำ�เนินงาน และโครงการให้มีความเชื่อมโยงกับเป้าหมายการพัฒนาที่ยั่งยืน (Sustainable Development Goals: SDGs) แผนยุทธศาสตร์ชาติ แผนพัฒนาในด้านต่าง ๆ รวมไปถึงนโยบายรัฐบาลและมาตรการที่เกี่ยวข้อง ซึ่งเป็นส่วนสำ�คัญที่จะช่วยผลักดันและขับเคลื่อนการดำ�เนินงานให้ประสบความสำ�เร็จและบรรลุเป้าหมายหลักของ ผู้สูงอายุ รวมทั้งได้กำ�หนดแนวทางการดำ�เนินงานด้านการส่งเสริมสุขภาพผู้สูงอายุ ภายใต้แนวคิด “สุขเพียงพอ ชะลอชรา ชีวายืนยาว” และสร้างความเข้าใจแก่ผู้ปฏิบัติงานในทุกระดับในการขับเคลื่อนแผนปฏิบัติการฯ ไปสู่ การปฏิบัติอย่างแท้จริง และมีการติดตามประเมินผลที่สะดวก รวดเร็ว เพื่อลดขั้นตอนในการปฏิบัติงานอีกด้วย นอกจากนี้ได้กำ�หนดให้มีการทบทวนแนวทางการขับเคลื่อนแผนปฏิบัติการต่อเนื่องทุกปี เพื่อปรับปรุง แนวทางการดำ�เนนิ งานใหม้ ปี ระสทิ ธภิ าพและประสทิ ธผิ ลอยเู่ สมอ เพอื่ ใหบ้ รรลเุ ปา้ หมายของกรมอนามยั ในการเปน็ องค์กรหลักในการอภิบาลระบบส่งเสริมสุขภาพและอนามัยสิ่งแวดล้อมเพื่อประชาชนสุขภาพดี คมู่ อื แนวทางการขบั เคลอื่ นแผนปฏบิ ัติการ การส่งเสริมสขุ ภาพผู้สูงอายุ กรมอนามยั

คำ�นำ� สารบญั บทสรุปผู้บริหาร สารบัญ หน้า บทที่ 1 บทนำ� ก บทที่ 2 สถานการณ์และปัจจัยที่มีผลต่อสุขภาพผู้สูงอายุ ข บทที่ 3 บทวิเคราะห์ Cluster กลุ่มผู้สูงอายุ ค บทที่ 4 แผนปฏิบัติการ ปีงบประมาณ พ.ศ. 2563 – 2565 1 การติดตามและประเมินผล 3 บรรณานุกรม 16 เอกสารแนบ 21 นโยบายและยุทธศาสตร์ที่เกี่ยวข้อง 65 รายชื่อคณะทำ�งาน 67 68 77 คูม่ ือแนวทางการขบั เคลอื่ นแผนปฏิบัตกิ าร การสง่ เสรมิ สุขภาพผสู้ ูงอายุ กรมอนามัย

บทท่ี 1 บทนำ� จากสถานการณป์ จั จบุ นั โลกมปี ระชากรสงู อายเุ พม่ิ สงู ขนึ้ เรยี กไดว้ า่ โลกไดก้ ลายเปน็ สังคมสูงอายุแล้ว ประชากรในอาเซียนก็กำ�ลังมีอายุสูงข้ึนอย่างรวดเร็วเช่นกัน ประเทศ ในอาเซยี นทเี่ ปน็ สงั คมสงู อายุ 3 ประเทศ คอื สาธารณรฐั สงิ คโปร์ (รอ้ ยละ 20) ไทย (รอ้ ยละ 17) และสาธารณรัฐสงั คมนยิ มเวยี ดนาม (ร้อยละ 11) ประเทศไทยก้าวเขา้ สู่สงั คมสูงอายุมาตง้ั แต่ พ.ศ. 2548 คาดว่าในปี 2564 ประเทศไทยจะเข้าสู่ “สังคมสูงอายุอยา่ งสมบูรณ์” หมายถึง สงั คมทม่ี ปี ระชากรอายุ 60 ปขี น้ึ ไป มากกวา่ รอ้ ยละ 20 ของประชากรทงั้ หมด และในปี 2574 ประเทศไทยจะเขา้ สู่ “สงั คมสงู อายรุ ะดบั สดุ ยอด” เมอ่ื ประชากรอายุ 60 ปขี น้ึ ไปสดั สว่ นสงู ถงึ ร้อยละ 28 ของประชากรท้ังหมด จากรายงานการส�ำ รวจสุขภาวะผ้สู งู อายุไทย ปี 2556 โดย กรมอนามยั รว่ มกบั โครงการประเมนิ เทคโนโลยแี ละนโยบายดา้ นสขุ ภาพ (HiTAP) และส�ำ นกั งาน หลกั ประกนั สขุ ภาพแหง่ ชาติ (สปสช.) พบวา่ ผสู้ งู อายไุ ทยรอ้ ยละ 95 มคี วามเจบ็ ปว่ ยดว้ ยโรค หรอื ปญั หาสขุ ภาพ ไดแ้ ก่ โรคความดนั โลหติ สงู รอ้ ยละ 41 โรคเบาหวาน รอ้ ยละ 18 ขอ้ เขา่ เสอื่ ม รอ้ ยละ 9 ผพู้ ิการ รอ้ ยละ 6 โรคซึมเศร้า ร้อยละ 1 และผปู้ ว่ ยตดิ เตียง ร้อยละ 1 ขณะท่ีมเี พยี ง ร้อยละ 5 ทไี่ มม่ ีโรคหรอื ปัญหาสขุ ภาพดงั กล่าว นอกเหนือจากปัญหาด้านสขุ ภาพ ผ้สู ูงอายุ ยังเผชิญปัญหาสภาพชีวิต ความเป็นอยู่ และระบบการดูแลท่ีไม่ได้มาตรฐาน รวมถึงความ มน่ั คงทางดา้ นรายได้ โดยเฉพาะในกลมุ่ ผสู้ งู อายทุ มี่ าจากพน้ื ฐานครอบครวั ทย่ี ากจน นอกจากนี้ ผู้สูงอายุส่วนใหญ่ยังขาดการพัฒนาทักษะทั้งในการทำ�งาน และการดำ�รงชีวิตในสังคมให้ เทา่ ทันตอ่ การเปลย่ี นแปลงของโลกอกี ด้วย ดังนนั้ Cluster กลุ่มผู้สูงอายุ จึงจดั ท�ำ คมู่ ือแนวทางการขบั เคลือ่ นแผนปฏบิ ตั กิ าร การสง่ เสรมิ สขุ ภาพผสู้ งู อายุ กรมอนามยั ภายใตแ้ นวคดิ “สขุ เพยี งพอ ชะลอชรา ชวี ายนื ยาว” ประจ�ำ ปงี บประมาณ พ.ศ. 2563 - 2565 เพอื่ เปน็ แนวทางในการขบั เคลอื่ นและสรา้ งความเขา้ ใจ ร่วมกันให้แกท่ ุกหนว่ ยงานภายใต้ Cluster กลุ่มผู้สูงอายุ ให้น�ำ คมู่ ือแนวทางฯ ดังกล่าวไปใช้ ในการปฏบิ ตั งิ านใหส้ อดรบั กบั การเปลย่ี นแปลงของบรบิ ททางสงั คม นโยบายและยทุ ธศาสตร์ ในระดบั ชาติ รวมไปถงึ การปฏริ ปู ประเทศและปฏริ ปู ระบบสขุ ภาพ ไปสคู่ วามเปน็ ประเทศไทย 4.0 ได้อย่างมีประสิทธิภาพและประสิทธิผล เพื่อบรรลุเป้าหมาย “ผู้สูงอายุสุขภาพดี ดูแลตัวเองได้ และมคี ุณภาพชวี ิตทดี่ ี” โดยในส่วนของคู่มือแนวทางการขับเคลื่อนแผนปฏิบัติการการส่งเสริมสุขภาพ ผสู้ งู อายุ กรมอนามยั ภายใตแ้ นวคดิ “สขุ เพยี งพอ ชะลอชรา ชวี ายนื ยาว” ประจ�ำ ปงี บประมาณ พ.ศ. 2563 - 2565 ไดจ้ ดั ทำ�ข้ึนเพอื่ เป็นกลไกขบั เคล่อื นและผลักดนั ให้ยทุ ธศาสตร์ นโยบาย มาตรการต่างๆ ให้ประสบความสำ�เร็จและบรรลเุ ปา้ หมาย ตามประเด็นดังต่อไปนี้ บทท่ี 1 คู่มอื แนวทางการขบั เคลือ่ นแผนปฏบิ ตั กิ าร 1 บทน�ำ การส่งเสรมิ สุขภาพผู้สูงอายุ กรมอนามัย

นโยบายและยทุ ธศาสตร์ท่ีเกย่ี วข้อง เปา้ หมายการพฒั นาท่ีย่ังยืน (Sustainable Development Goals: SDGs) ระดับโลก เปา้ หมายท่ี 3 สร้างหลักประกนั ให้คนมีชีวิตท่มี คี ณุ ภาพและสง่ เสริมสุขภาวะที่ดีของ คนทกุ เพศทกุ วยั 1. รฐั ธรรมนญู แห่งราชอาณาจกั รไทย พุทธศักราช 2560 หมวด 3 สทิ ธแิ ละเสรีภาพของปวงชนชาวไทย หมวด 6 แนวนโยบายแห่งรฐั 2. ประเทศไทย 4.0 “Value-Based Economy” - สร้างความเปน็ ธรรมและลดความเหลือ่ มล้�ำในสงั คม (Inclusive Growth Engine) - สรา้ งความเขม้ แขง็ ทางเศรษฐกจิ และแขง่ ขนั ไดอ้ ยา่ งยง่ั ยนื (Competitive Growth Engine) - การเตบิ โตทเี่ ปน็ มติ รกบั สงิ่ แวดลอ้ มเพอื่ การพฒั นาอยา่ งยงั่ ยนื (Green Growth Engine) 3. กรอบยุทธศาสตร์ชาติระยะ 20 ปี (พ.ศ. 2561 – 2580) - ยุทธศาสตรท์ ่ี 3 การพฒั นาและเสรมิ สร้างศักยภาพคน - ยทุ ธศาสตร์ท่ี 4 การสรา้ งโอกาสความเสมอภาคและเท่าเทยี มกนั ทางสังคม ระดบั ประเทศ 4. ประเด็นการปฏริ ูปประเทศด้านสาธารณสขุ 5. แผนพัฒนาเศรษฐกจิ และสังคมแหง่ ชาติ ฉบบั ที่ 12 (พ.ศ. 2560 – 2564) - ยทุ ธศาสตร์การเสรมิ สรา้ งและพัฒนาศักยภาพทรพั ยากรมนษุ ย์ - ยุทธศาสตรก์ ารสรา้ งความเป็นธรรม ลดความเหลื่อมลำ้� ในสงั คม 6. นโยบายรัฐบาลและคณะรัฐมนตรีท่ีเก่ียวข้อง - นโยบายของรฐั บาลดา้ นผสู้ ูงอายุ - นโยบายในการพฒั นาคนตลอดชว่ งชวี ติ 7. มาตรการขบั เคล่ือนระเบยี บวาระแห่งชาติ เรือ่ ง สงั คมสูงอายุ 8. แผนพฒั นาสุขภาพแห่งชาติ ฉบบั ที่ 12 พ.ศ. 2560 - 2564 9. แผนผู้สงู อายุแห่งชาติ ฉบบั ท่ี 2 (พ.ศ. 2545-2564) ฉบบั ปรบั ปรุงครงั้ ที่ 2 พ.ศ. 2561 10. พระราชบญั ญัตผิ ้สู ูงอายุ (ฉบบั ที่ 3) พ.ศ. 2560 1. นโยบายกระทรวง - นโยบายรฐั มนตรีวา่ การกระทรวงสาธารณสขุ - นโยบายปลัดกระทรวงสาธารณสขุ 2. ยุทธศาสตร์ชาติ ระยะ 20 ปี (ดา้ นสาธารณสุข) ระดับกระทรวง - Prevention & Promotion Excellence - Service Excellence - Governance Excellence - People Excellence กรมอนามยั แผนยุทธศาสตร์การพัฒนาระบบส่งเสริมสุขภาพและอนามัยส่ิงแวดล้อมตามแผนพัฒนา เศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ ในช่วงแผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ ฉบับที่ 12 พ.ศ. 2560 - 2564 ประเดน็ ยุทธศาสตร์ : ส่งเสริมสุขภาพ 4 กล่มุ วัย เปา้ ประสงค์ : ผู้สงู อายสุ ขุ ภาพดี ดแู ลตนเองได้ และมคี ณุ ภาพชวี ติ ที่ดี คมู่ อื แนวทางการขบั เคลอื่ นแผนปฏิบัติการการส่งเสริมสขุ ภาพผูส้ งู อายุ กรมอนามยั ภายใตแ้ นวคดิ “สุขเพียงพอ ชะลอชรา ชวี ายืนยาว” ประจำ�ปงี บประมาณ พ.ศ. 2563 - 2565 2 คู่มือแนวทางการขับเคลือ่ นแผนปฏิบตั ิการ บทท่ี 1 การสง่ เสรมิ สขุ ภาพผู้สูงอายุ กรมอนามยั บทน�ำ

บทที่ 2 สถานการณ์และปจั จยั ทีม่ ผี ลต่อสุขภาพผู้สูงอายุ ในปี พ.ศ. 2560 โลกมปี ระชากรผสู้ งู อายหุ รอื คนท่มี ีอายุ 60 ปขี ้นึ ไป 962 ล้านคน หรือคิดเปน็ ร้อยละ 12.7 ของประชากรโลกทัง้ หมด โดยความเรว็ การสงู วยั ของประชากรโลก ในระยะ 10 ปี (พ.ศ. 2550-2560) มอี ตั ราเพมิ่ ขน้ึ สงู ถงึ รอ้ ยละ 5.8 ตอ่ ปี กลมุ่ ประเทศอาเซยี น พบวา่ มปี ระชากรสงู อายุ 63.9 ลา้ นคน หรอื คดิ เปน็ รอ้ ยละ 9.9 สาธารณรฐั สงิ คโปรม์ ปี ระชากร สูงอายุ รอ้ ยละ 11.1 และประเทศไทยมปี ระชากรสูงอายุ ร้อยละ 17.1 เปน็ สงั คมสงู อายุและ ก�ำ ลงั กา้ วสสู่ งั คมสงู อายอุ ยา่ งสมบรู ณ์ ในปี 2564 จากการคาดประมาณประชากรประเทศไทย ของสำ�นักงานคณะกรรมการพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ (สศช.) ในขณะที่มี ประชากรวยั แรงงานเพยี ง 35.18 ลา้ นคน เมอ่ื เปรยี บเทยี บกบั ปี 2553 ทม่ี ปี ระชากรวยั แรงงาน จ�ำ นวน 42.74 ล้านคน หรือลดลง 7.6 ล้านคน ผู้สูงอายุจำ�นวน 8,192,727 คน ไดร้ ับการคดั กรองสขุ ภาพ 6,669,274 คน (ร้อยละ 81.40) ระบบคลงั ขอ้ มูลดา้ นการแพทยแ์ ละสขุ ภาพ กระทรวงสาธารณสุข (Health Data Center: HDC) ณ วันที่ 9 มถิ นุ ายน พ.ศ. 2562 ร้อยละผสู้ ูงอายไุ ดร้ บั การคดั กรองสุขภาพจำ�แนกตามความสามารถในการประกอบ กจิ วัตรประจำ�วนั (Barthel Index for Activities of Daily Living : ADL) 0.6 ตดิ เตยี ง 2.62 ตดิ บ้าน 96.78 ติดสังคม ระบบคลังขอ้ มูลดา้ นการแพทยแ์ ละสุขภาพ กระทรวงสาธารณสขุ (Health Data Center: HDC) ณ วันที่ 9 มิถนุ ายน พ.ศ. 2562 จากการรายงานในระบบคลงั ขอ้ มลู ดา้ นการแพทยแ์ ละสขุ ภาพ กระทรวงสาธารณสขุ (Health Data Center: HDC) มผี สู้ งู อายจุ �ำ นวน 8,192,727 คน ไดร้ บั การคดั กรอง 6,669,274 คน (รอ้ ยละ 81.40) เปน็ ผสู้ งู อายกุ ลมุ่ ตดิ สงั คม 6,454,540 คน (รอ้ ยละ 96.78) ตดิ บา้ น 174,513 คน (รอ้ ยละ 2.62) และผสู้ งู อายตุ ดิ เตยี ง 40,221 คน (รอ้ ยละ 0.60) บทที่ 2 คู่มอื แนวทางการขับเคลอื่ นแผนปฏบิ ัติการ 3 สถานการณแ์ ละปัจจัยท่ีมผี ลตอ่ สขุ ภาพผู้สูงอายุ การสง่ เสรมิ สุขภาพผ้สู งู อายุ กรมอนามยั

การเขา้ สวู่ ยั ผสู้ งู อายมุ กี ารเปลย่ี นแปลงของรา่ งกายไปในทางเสอื่ มมากกวา่ การเจรญิ เตบิ โต การเปลย่ี นแปลง ดังกล่าวนเ้ี ป็นผลทำ�ให้ความเสื่อมโทรมเพม่ิ มากขน้ึ จนอาจนำ�ไปสปู่ ัญหาสขุ ภาพของผสู้ ูงอายุ จากการส�ำ รวจสขุ ภาพ ประชาชนไทยโดยการตรวจรา่ งกาย ปี 2557 พบวา่ ประชากรไทยอายุ 60 ปีขน้ึ ไปเป็นโรคเรอ้ื รัง ดงั ต่อไปน้ี ร้อยละโรคเรื้อรงั ในประชากรไทยอายุ 60 ปีข้ึนไป 60 49.4 ความดนั โลหติ สูง 46.8 เบาหวาน 53.2 คอเลสเตอรอลในเลอื ดสูง อ้วน (BMI 7.25 kg/m2) 45 อว้ นลงพงุ เมแทบอลิกซินโดรม 35.4 22.5 กลา้ มเนือ้ หัวใจขาดเลอื ด หลอดเลอื ดสมอง 30 ถุงลมโป่งพอง/หลอดลมปอด อดุ กน้ั เรอ้ื รงั 15 18.1 19 เกาต์ หอบหดื 0 4.8 2.7 1.6 5.6 4.6 ขอ้ เข่าเสื่อม นอกจากน้ียังพบว่ากลุ่มที่มีภาวะซึมเศร้าส่วนใหญ่ของประเทศไทยเป็นประชากรผู้สูงอายุ (อายุ60-69ปี รอ้ ยละ 3.9, 70-79 ปี รอ้ ยละ 4.2 และ 80 ปีขนึ้ ไป ร้อยละ 5.0 ตามลำ�ดับ) (สถาบนั วจิ ัยระบบสาธารณสุข, 2559) สำ�หรับภาวะโลหิตจางในผู้สูงอายุ พบว่ายิ่งอายุมากขึ้นยิ่งมีภาวะโลหิตจางสูงมากขึ้นตามวัย โดยรายงาน สำ�รวจสขุ ภาพประชาชนไทย โดยการตรวจรา่ งกาย ครง้ั ที่ 4 พ.ศ. 2551 - 2552 ผูส้ งู อายุในวัยตน้ (60 - 69 ปี) วัยกลาง (70 - 79 ป)ี และวยั ปลาย (≥80 ปี) รอ้ ยละ 34.5, 48.4 และ 60.7 ตามล�ำ ดับ และในการส�ำ รวจคร้ังท่ี 5 พ.ศ. 2557 พบความชุกทรี่ อ้ ยละ 29.9, 39.5 และ 48.4 ตามล�ำ ดับ การเขา้ สสู่ งั คมสงู อายมุ ผี ลกระทบทงั้ ดา้ นสขุ ภาพ เศรษฐกจิ และสงั คม สถานการณด์ งั กลา่ วแสดงใหเ้ หน็ ถงึ แนวโนม้ อตั ราทเี่ พมิ่ ขนึ้ อยา่ งรวดเรว็ ของผสู้ งู อายุ ในขณะทจี่ �ำ นวนประชากรวยั ท�ำ งานทม่ี คี วามสามารถในการเกอ้ื หนนุ ดูแลผู้สูงอายุกลับมีแนวโน้มลดลง ส่งผลกระทบต่อความสมดุลโครงสร้างด้านประชากรของประเทศไทย ซึ่งส่งผล ให้การดูแลผู้สูงอายุในครอบครัวลดลง ปัญหาผู้สูงอายุอยู่ตามล�ำ พัง ปัญหาผู้สูงอายุถูกทอดท้ิงท้ังในสถานรับเล้ียงดู ผสู้ งู อายแุ ละผสู้ งู อายไุ รบ้ า้ นเพมิ่ มากขนึ้ นอกเหนอื จากปญั หาดา้ นสขุ ภาพและมคี วามสามารถในการชว่ ยเหลอื ตนเอง ในการดำ�รงชวี ิตประจำ�วนั ลดลง อนั เนือ่ งมาจากความเสอ่ื มของรา่ งกายตามสภาพอายทุ ี่เพ่ิมขนึ้ ของผสู้ งู อายุแลว้ นนั้ ผสู้ งู อายยุ งั มปี ญั หาดา้ นความมนั่ คงของรายได้ ดา้ นการไดร้ บั ความคมุ้ ครองสทิ ธแิ ละความปลอดภยั รวมไปถงึ ดา้ นการ มีสว่ นรว่ มในสังคม นอกจากนย้ี ังสะทอ้ นให้เห็นถงึ ภาระคา่ ใชจ้ า่ ยด้านสขุ ภาพของประเทศไทยท่เี พม่ิ ขึ้น ดว้ ยเทคโนโลยแี ละความกา้ วหนา้ ทางดา้ นสาธารณสขุ ทส่ี ามารถท�ำ ใหม้ นษุ ยม์ อี ายยุ นื ยาวขน้ึ ซง่ึ หมายความวา่ ค่าใช้จ่ายด้านสุขภาพ “ก่อนการเสียชีวิต” จะมีแนวโน้มสูงข้ึน จากกลุ่มผู้สูงอายุท่ีมีแนวโน้มเจ็บป่วยด้วยโรคเรื้อรัง มีภาวะทพุ พลภาพ ตอ้ งพ่ึงพาระบบบรกิ ารฟ้นื ฟสู ภาพและการดูแลระยะยาว จากการประมาณคา่ ใชจ้ ่ายสขุ ภาพของ 4 คมู่ ือแนวทางการขบั เคลือ่ นแผนปฏบิ ัติการ บทที่ 2 การส่งเสริมสขุ ภาพผสู้ ูงอายุ กรมอนามยั สถานการณแ์ ละปจั จยั ทีม่ ผี ลตอ่ สขุ ภาพผู้สงู อายุ

คนไทยโดยสถาบนั วิจยั เพอื่ การพัฒนาประเทศไทย (The Thailand Development Research Institute: TDRI) พบวา่ ในอกี 15 ปขี ้างหนา้ จะมีค่าใช้จ่ายประมาณ 4.8 – 6.3 แสนลา้ นบาท เมื่อผนวกกบั สังคมสงู อายุ ค่าใชจ้ า่ ยของ รฐั บาลจะเพ่ิมขึน้ เป็น 1.4 – 1.8 ล้านลา้ นบาท กรมอนามัย โดยคณะกรรมการขับเคลื่อนการปฏิรูประบบบริหารและวิธีทำ�งาน กลุ่มที่ 4 กลุ่มผู้สูงอายุ เล็งเห็นถงึ ความสำ�คัญของสถานการณก์ ารเปล่ยี นแปลงดา้ นตา่ ง ๆ ของกล่มุ ผู้สงู อายุ ได้มกี ารดำ�เนนิ งานเพือ่ เตรียม ความพรอ้ มรองรบั การเขา้ สสู่ งั คมผสู้ งู อายุ รวมทงั้ มกี ารปรบั เปลยี่ นกระบวนการด�ำ เนนิ งานเพอ่ื ใหส้ อดคลอ้ งและทนั ตอ่ การเปลย่ี นแปลงอยา่ งรวดเรว็ ของสงั คมผสู้ งู อายใุ นอนาคต การด�ำ เนนิ การขบั เคลอ่ื นยทุ ธศาสตรด์ า้ นการดแู ลสง่ เสรมิ สขุ ภาพผสู้ งู อายุ กรมอนามยั นน้ั คณะกรรมการขบั เคลอ่ื นการปฏริ ปู ระบบบรหิ ารและวธิ ที �ำ งาน กลมุ่ ที่ 4 กลมุ่ ผสู้ งู อายุ ไดท้ ำ�การวิเคราะห์สถานการณแ์ ละปัจจัยทีม่ ผี ลตอ่ ระบบสุขภาพ ดังน้ี 1. สถานการณ์ด้านการเคล่ือนไหวร่างกายของผู้สูงอายุ เมอื่ เขา้ สวู่ ยั ผสู้ งู อายุ เกดิ ความเปลย่ี นแปลงอยา่ งรวดเรว็ ทง้ั ดา้ นรา่ งกาย จติ ใจ อารมณ์ สงั คม และเศรษฐกจิ ซง่ึ เกดิ จากหลายสาเหตปุ จั จยั อาทิ สภาพแวดลอ้ ม การบริโภคอาหาร ความเสื่อมโทรมของรา่ งกายตามการใช้งาน สภาวะความเครียด การเปล่ยี นแปลงบทบาททางสงั คม และการเกษยี ณอายุ เป็นตน้ ผสู้ ูงอายจุ ะมีการเปลย่ี นแปลง ของร่างกายไปในทางเส่ือมมากกว่าการเจริญเติบโต ขาดความคล่องแคล่วว่องไว การเคล่ือนไหวร่างกาย ความคิด ความอา่ นช้าลง สภาพทางรา่ งกายเส่ือมถอยของกล้ามเน้ือ กระดกู และข้อตอ่ เป็นตน้ ซ่งึ การเปลีย่ นแปลงดังกล่าวน้ี เปน็ ผลท�ำ ให้ความเสื่อมโทรมเพ่ิมมากขนึ้ จนอาจน�ำ ไปสู่สภาวะท่ไี มส่ ามารถชว่ ยเหลอื ตนเองได้ ปัญหาสขุ ภาพของผ้สู งู อายุ ร้อยละ 24 ด้านการเคลอ่ื นไหวรา่ งกาย 60 ด้านการได้ยนิ หรือส่อื ความหมาย 19 32 ด้านการมองเห็น 58 4 ด้านการเรยี นรู้ ด้านจติ ใจ 45 ด้านสติปัญญา 30 15 0 ปัญหาสุขภาพของผู้สูงอายุที่สูงเป็นอันดับแรก คือ ปัญหาด้านการเคลื่อนไหวร่างกาย ร้อยละ 58 รองลงมา คอื ปญั หาดา้ นการไดย้ นิ หรอื สอ่ื ความหมาย รอ้ ยละ 24 ดา้ นการมองเหน็ รอ้ ยละ 19 ดา้ นการเรยี นรู้ รอ้ ยละ 4 ด้านจิตใจ ร้อยละ 3 และดา้ นสติปัญญา ร้อยละ 2 บทท่ี 2 คู่มือแนวทางการขบั เคลอ่ื นแผนปฏบิ ัติการ 5 สถานการณแ์ ละปัจจัยทม่ี ีผลต่อสขุ ภาพผ้สู ูงอายุ การส่งเสริมสขุ ภาพผสู้ ูงอายุ กรมอนามัย

สถานการณ์กิจกรรมทางกายในผสู้ งู อายุ ร้อยละ 57 60 45 48.6 43.9 30 15 ออกก�ำ ลังกายไม่เพียงพอ (80 ปขี ้ึนไป) มกี จิ กรรมทางกายทเ่ี พยี งพอ 0 ออกก�ำ ลงั กาย 30 นาท/ี 3 วนั / 1 สปั ดาหเ์ ปน็ ประจ�ำ สถานการณก์ จิ กรรมทางกายในผสู้ งู อายุ พบวา่ ผสู้ งู อายมุ กี ารออกก�ำลงั กายสปั ดาหล์ ะ 3 วนั วนั ละ 30 นาที เป็นประจ�ำ ร้อยละ 57 มีกิจกรรมทางกายท่ีเพียงพอ ร้อยละ 43.9 ในส่วนของผู้สูงอายุ 80 ปีข้ึนไป พบว่า การ ออกก�ำลงั กายไมเ่ พยี งพอถงึ รอ้ ยละ 48.6 (การส�ำรวจประชากรสงู อายใุ นประเทศไทย ส�ำนกั งานสถติ แิ หง่ ชาต,ิ 2557) และรอ้ ยละการออกก�ำลงั กายสม�่ำเสมอของผสู้ ูงอายุมแี นวโน้มลดลง จากรอ้ ยละ 41.2 ในปี พ.ศ. 2550 เป็นร้อยละ 37.8 ในปี พ.ศ. 2554 และ รอ้ ยละ 26.3 ในปี พ.ศ. 2560 (สถานการณ์ผสู้ งู อายไุ ทย พ.ศ. 2560) จากสถานการณด์ งั กลา่ ว ชใ้ี หเ้ หน็ วา่ ปญั หาดา้ นการเคลอ่ื นไหวรา่ งกายของผสู้ งู อายเุ ปน็ อกี หนง่ึ ปญั หาทถี่ อื วา่ ส�ำคัญกับผู้สูงอายุท่ีจะส่งผลต่อสุขภาพร่างกายท่ีดีและแข็งแรง ชะลอการเข้าสู่ระยะพึ่งพิงของผู้สูงอายุได้อย่างมาก การส่งเสริมให้ผู้สูงอายุมีกิจกรรมทางกายที่สม่�ำเสมอเพื่อสร้างความคงทน ยืดหยุ่นของกล้ามเน้ือและข้อต่อ ให้สามารถใชง้ านไดอ้ ยา่ งมปี ระสทิ ธภิ าพ ชะลอความเสือ่ มท่ีเกิดขน้ึ ตามวยั ยดื ระยะเวลาการเขา้ สู่ภาวะทไ่ี ม่สามารถ ชว่ ยเหลอื ตนเองไดใ้ ห้นานทส่ี ุด 2. สถานการณ์ดา้ นโภชนาการของผสู้ งู อายุ ปญั หาดา้ นโภชนาการในผสู้ งู อายเุ ปน็ ปญั หาทพี่ บไดบ้ อ่ ย เนอ่ื งจากผสู้ งู อายเุ ปน็ วยั ทมี่ กี ารเปลย่ี นแปลงของ รา่ งกายไปทางเสอ่ื มโทรมมากกวา่ การเจรญิ เตบิ โต แตกตา่ งจากโภชนาการวยั เดก็ ทต่ี อ้ งใชเ้ พอื่ ใหร้ า่ งกายเจรญิ เตบิ โต ปญั หาโภชนาการในผสู้ งู อายเุ ปน็ ปญั หาทส่ี ง่ ผลตอ่ สขุ ภาพ การด�ำ เนนิ ชวี ติ ของผสู้ งู อายุ เชน่ กลา้ มเนอ้ื ออ่ นแรง กระดกู พรนุ โลหติ จาง ความจ�ำ เสอื่ ม เปน็ ตน้ โดยปญั หาดา้ นโภชนาการทไ่ี มเ่ พยี งพอในผสู้ งู อายอุ าจเปน็ ผลสบื เนอ่ื งจากการที่ รา่ งกายไมส่ ามารถรบั สารอาหารตา่ ง ๆ เขา้ สรู่ า่ งกายได้ จากสภาพปญั หาทางกาย เชน่ การไมม่ ฟี นั ทใ่ี ชใ้ นการบดเคยี้ ว อาหาร ซงึ่ สง่ ผลตอ่ เนอื่ งไปยงั การท�ำ งานของกระเพาะอาหารและล�ำ ไสท้ ท่ี �ำ หนา้ ทหี่ นกั ขนึ้ สวนทางกบั สภาวะรา่ งกาย ท่ีจ�ำ นวนกรดยอ่ ยอาหารในกระเพาะลดลง การบบี ตัวของล�ำ ไสใ้ นการย่อยลดลง เป็นตน้ พฤติกรรมการบรโิ ภคของผู้สูงอายุ จากการสำ�รวจพฤตกิ รรมการบริโภคอาหารของประชากร พ.ศ. 2560 พบว่า ผ้สู ูงอายุ 60 ปีขึน้ ไป ทานอาหารม้อื หลกั ครบ 3 มอ้ื รอ้ ยละ 92.8 และจากการวิเคราะห์พฤตกิ รรมการบรโิ ภค เป็นประจ�ำ ทุกวนั ตามดว้ ยความถต่ี ่อสปั ดาห์ทีผ่ ูส้ ูงอายุมีพฤตกิ รรมการบรโิ ภคกลมุ่ อาหารแต่ละประเภทสูงสดุ มผี ล ดงั ตอ่ ไปนี้ 6 คมู่ อื แนวทางการขบั เคลอื่ นแผนปฏบิ ตั ิการ บทที่ 2 การสง่ เสรมิ สุขภาพผ้สู งู อายุ กรมอนามัย สถานการณ์และปจั จยั ทม่ี ีผลตอ่ สขุ ภาพผูส้ ูงอายุ

การรบั ประทานเน้ือสัตว์ การรับประทานเน้ือปลา และเน้ือสัตว์ไมต่ ิดมนั 60 40 40 20 20 0 0 ทุกวัน 3-4 วันตอ่ สปั ดาห์ ทกุ วนั 1-2 วนั ต่อสัปดาห์ การรบั ประทานไข่ การรับประทานอาหารทะเล 60 60 40 40 20 20 0 0 ทุกวนั 1-2 วันต่อสปั ดาห์ ทกุ วัน 1-2 วนั ต่อสัปดาห์ การรบั ประทานผกั ผลไม้สด การรับประทานนม 60 60 40 40 20 20 0 0 ไม่ทาน ทุกวัน ทุกวนั จากการส�ำ รวจสขุ ภาพประชาชนไทยโดยการตรวจรา่ งกาย ครง้ั ท่ี 5 พ.ศ. 2557 ผสู้ งู อายใุ นวยั ตน้ (60 - 69 ป)ี วัยกลาง (70 - 79 ปี) และวัยปลาย (≥80 ปี) รับประทานผักและผลไมเ้ พียงพอ รอ้ ยละ 15.9, 9.9 และ 8.1 ตามล�ำ ดบั การไดร้ บั โภชนาการทเี่ หมาะสมและครบถว้ นจะท�ำ ใหผ้ สู้ งู อายมุ รี า่ งกายทแ่ี ขง็ แรง สามารถด�ำ เนนิ ชวี ติ อยา่ ง มคี วามสขุ โดยแนวทางในการสง่ เสรมิ โภชนาการส�ำ หรบั ผสู้ งู อายุ 60 ปขี น้ึ ไป คอื กอ่ นซอื้ อาหารจะตอ้ งค�ำ นงึ ถงึ คณุ คา่ ทางโภชนาการมากกวา่ รสชาติ ความอยากทาน และควรค�ำ นงึ ถงึ วา่ อาหารนนั้ ถกู สขุ ลกั ษณะ ความสะอาด กระบวนการ ในการประกอบอาหาร ใชว้ ิธกี าร ตม้ /ลวกสกุ ผัด มากกว่าวิธี ตนุ๋ นง่ึ อบ ทอด และปิง้ ยา่ ง บทท่ี 2 คมู่ อื แนวทางการขับเคลื่อนแผนปฏิบตั กิ าร 7 สถานการณ์และปัจจัยที่มผี ลต่อสขุ ภาพผสู้ ูงอายุ การส่งเสรมิ สุขภาพผ้สู ูงอายุ กรมอนามยั

3. สถานการณ์ด้านสงิ่ แวดล้อมของผูส้ งู อายุ เนื่องจากผ้สู งู อายุนับว่าเป็นวัยที่มคี วามเสือ่ มถอยของร่างกาย ได้แก่ สายตาพรา่ มัวจากภาวะเสอื่ มตามวยั หรือการเป็นโรคต้อกระจก การทรงตัวและการเคล่ือนไหวที่ไม่ม่ันคงจากการเป็นโรคเกี่ยวกับกระดูก ข้อ กล้ามเน้ือ รวมถึงการรับรู้ของประสาทสัมผัสต่อความเจ็บ ความร้อน ลดลง ส่ิงเหล่าน้ีเป็นปัจจัยภายในของกระบวนการ ทางร่างกายของผู้สูงอายุซ่ึงไม่สามารถแก้ไขได้ แต่ปัจจัยภายนอกท่ีเราสามารถจัดการได้อีกปัจจัยคือการจัดสภาพ แวดลอ้ มทเ่ี อ้ือตอ่ การใชช้ ีวติ ประจ�ำ วนั และปอ้ งกันการเกดิ อบุ ตั เิ หตุในผ้สู ูงอายุ จากสถติ กิ ารเกดิ อุบตั ิเหตใุ นผู้สงู อายุ พบวา่ การจดั สภาพแวดลอ้ มทไี่ มป่ ลอดภยั เปน็ เหตใุ หผ้ สู้ งู อายสุ ะดดุ สงิ่ กดี ขวาง ท�ำ ใหห้ กลม้ ลน่ื ลม้ เสย่ี งตอ่ การบาดเจบ็ จากอุบัติเหตุ พกิ าร และอาจเสียชีวิตได้ สาเหตกุ ารหกลม้ ในผ้สู ูงอายุ 1.6 ตกบันได 4.3 ตกเตยี ง 9.5 พื้นตา่ งระดับ 11.2 หน้ามืด วิงเวยี น 34.4 ลน่ื ลม้ 39 สะดุดสิ่งกีดขวาง นอกจากการจดั สภาพแวดลอ้ มทป่ี ลอดภยั แลว้ การจดั หอ้ งตา่ ง ๆ ภายในบา้ นกเ็ ปน็ สง่ิ ส�ำคญั จากการส�ำรวจ พบว่า ร้อยละ 18 ของผู้สงู อายุ 80 ปีข้นึ ไปมหี ้องนอนอยู่ชั้น 2 ของบา้ น โดยพบ อายุ 60 - 69 ปี รอ้ ยละ 29 อายุ 70 - 79 ปี ร้อยละ 23 (สถาบนั วิจยั ประชากรและสงั คม มหาวทิ ยาลยั มหดิ ล, 2560) ซ่งึ ต�ำแหน่งห้องนอนกับหอ้ งนำ�้ ตอ้ งอยใู่ กลก้ ัน เพ่อื ความสะดวกและปลอดภัย ปัญหาการจัดการส่งิ แวดลอ้ มในห้องน้�ำ พบว่า การใชส้ ว้ มนง่ั ยองของ ผ้สู ูงอายนุ ัน้ ยังมีมากถึงรอ้ ยละ 49.5 สามารถแยกไดเ้ ป็นช่วงอายุดงั น้ี คือ อายุ 60-69 ปี ร้อยละ 56 อายุ 70-79 ปี ร้อยละ 53 อายุ 80 ปีขึ้นไป ร้อยละ 47 ซง่ึ เปน็ ความเสยี่ งใหเ้ กดิ อนั ตรายในการพลดั ตกหกลม้ ได้ โดยพบวา่ ผู้สูงอายุ เสียชวี ติ จากการหกล้ม 10.1 ต่อแสนประชากร โดยเพศหญงิ เสยี ชีวติ มากกว่าเพศชาย 1.5 เทา่ (ส�ำนักนโยบายและ ยุทธศาสตร์ ส�ำนักงานปลัดกระทรวงสาธารณสุข, 2558) และจากการพยากรณ์ ปี 2560 - 2564 ของส�ำนักงาน ปอ้ งกนั ควบคุมโรค กรมควบคมุ โรค มผี ูส้ ูงอายุพลดั ตกหกล้ม มากกว่า 1,000 คน (เฉลี่ยวนั ละ 3 คน) โดยจะพบใน เพศหญิงมากกวา่ เพศชาย 1.5 เทา่ นอกจากสถานการณ์ด้านส่ิงแวดล้อมภายในบริเวณบ้านแล้ว สิ่งแวดล้อมในท่ีสาธารณะก็จ�ำ เป็นต้องมีการ ปรับเปล่ียนเพื่อรองรับการดำ�เนินชีวิตของผู้สูงอายุด้วย สิ่งแวดล้อมที่ปลอดภัยช่วยลดการบาดเจ็บและการเสียชีวิต จากอุบัติเหตใุ นผู้สูงอายุ จากการสำ�รวจลกั ษณะของสวนสาธารณะทเี่ หมาะสมและปลอดภัยสำ�หรับผสู้ งู อายุ พบวา่ มีอุปกรณ์ออกกำ�ลังกายท่ีเหมาะสมและปลอดภัย ร้อยละ 60.1 ห้องสุขาที่เหมาะสมและปลอดภัย ร้อยละ 43.2 ทางเดินเรียบ รอ้ ยละ 52.0 ทางเรยี บส�ำ หรับรถเขน็ ร้อยละ 29.3 (สถานการณ์ผสู้ งู อายุไทย, 2559) 8 คูม่ ือแนวทางการขับเคลอื่ นแผนปฏิบัติการ บทท่ี 2 การสง่ เสรมิ สุขภาพผสู้ งู อายุ กรมอนามัย สถานการณแ์ ละปจั จยั ท่มี ผี ลต่อสขุ ภาพผสู้ งู อายุ

ดังนั้น การจัดสภาพแวดล้อมท่ีเหมาะสม ควรเริ่มตั้งแต่ที่บ้านซึ่งถือว่าเป็นศูนย์รวมท่ีส�ำคัญของทุกคนใน ครอบครวั และผู้สูงอายุใชช้ วี ติ สว่ นใหญอ่ ยู่ทีบ่ ้าน ท้งั น้กี ารปรับปรงุ บา้ นนัน้ ไมจ่ �ำเป็นตอ้ งท�ำการปรับเปลยี่ นทงั้ หลงั เนื่องจากพฤติกรรมการปฏิบัติกิจวัตรประจ�ำวันของผู้สูงอายุจะใช้พื้นที่ซ้�ำๆ เช่น ห้องนอน ห้องครัว ชานหน้าบ้าน เปน็ ต้น ดงั นน้ั อาจปรบั เปลีย่ นเฉพาะพนื้ ท่บี ริเวณดังกลา่ วให้งา่ ยและสะดวกต่อผสู้ งู อายุ ที่ส�ำคัญควรปรับปรุงพ้นื ที่ ท่ีมกั เกิดอุบัติเหตุ ลื่น หกลม้ ของผสู้ งู อายุเปน็ ประจ�ำ คือ ห้องน�้ำและบันได การปรับปรงุ สภาพแวดล้อมทเ่ี หมาะสม กับผู้สูงอายุนอกจากจะแสดงถึงความเอาใจใส่ต่อผู้สูงอายุในบ้านแล้ว ยังสามารถน�ำแนวคิดการจัดสภาพแวดล้อม หรือสิ่งอ�ำนวยความสะดวกท่ีเหมาะสมและปลอดภัยไปปรับปรุงในพื้นท่ีสาธารณะ ซึ่งมีผู้สูงอายุมาใช้ประโยชน์เป็น จ�ำนวนมาก อาทิ วัด สวนสาธารณะ อาคารอเนกประสงค์ ศูนย์การเรยี นรู้ ตลาด สถานที่ราชการ ฯลฯ ไดอ้ กี ด้วย 4. สถานการณด์ ้านสุขภาพชอ่ งปากในผู้สูงอายุ ช่องปาก เป็นอวัยวะแรกในระบบการย่อยอาหาร ซึ่งมีผลต่อระบบอื่น ๆ ในร่างกายรวมถึงสุขภาพของผู้ เปน็ เจา้ ของ ดงั ค�ำกลา่ วทว่ี า่ ชอ่ งปากเปน็ ประตแู หง่ สขุ ภาพ ชอ่ งปากประกอบดว้ ยอวยั วะส�ำคญั ทท่ี �ำหนา้ ทรี่ ว่ มกนั ทง้ั ฟัน ล้ิน และแก้ม การย่อยอาหารในปากเปน็ การยอ่ ยเชิงกลท�ำใหอ้ าหารชิน้ ใหญก่ ลายเป็นช้นิ เลก็ ลงดว้ ยการบดเคีย้ ว เพอ่ื เพ่มิ ผวิ สัมผสั ใหเ้ อนไซมไ์ ทยาลิน (Ptyalin) หรอื อะไมเลส (Amylase) ในน�้ำลายจบั กับอาหารได้มากข้นึ การดแู ล สุขภาพชอ่ งปากใหม้ ีสุขภาพดอี ยู่เสมอ จึงเป็นสิง่ ส�ำคญั กบั คนทุกวัย ส�ำหรับผ้สู งู อายุ สุขภาพช่องปากถอื ได้ว่าเปน็ สง่ิ ทตี่ อ้ งดูแลเอาใจใสอ่ ย่างมาก เนอ่ื งจากผู้สูงอายุคอื วัยทม่ี ีการเสอ่ื มถอยของอวยั วะหลายระบบทางร่างกาย ในระบบ ยอ่ ยอาหารนัน้ กระเพาะอาหารจะมกี ารหล่งั กรดลดลง การบบี ตวั เพอ่ื ยอ่ ยอาหารของล�ำไสล้ ดลง การใช้ฟันในการบด เค้ยี วอาหารจะช่วยใหก้ ระเพาะอาหารไมท่ �ำงานหนกั มากเกินไป และยังเป็นการช่วยให้สามารถกลนื ไดส้ ะดวกย่งิ ข้นึ ปญั หาสขุ ภาพชอ่ งปากในผสู้ งู อายุ จากรายงานผลการส�ำ รวจสภาวะสขุ ภาพชอ่ งปากแหง่ ชาติ ครงั้ ที่ 8 พ.ศ. 2560 พบว่า ผู้สูงอายุ 60-74 ปี มีค่าเฉล่ียฟันถาวรที่มีในช่องปาก 18.6 ซ่ี/คน โดยมีฟันถาวรใช้งานได้อย่างน้อย 20 ซ่ี รอ้ ยละ 56.1 มีฟันหลงั สบกันอยา่ งน้อย 4 คสู่ บ รอ้ ยละ 40.2 มจี ำ�นวนฟันถาวรใชง้ านได้ 20 ซ่ี และมี 4 คูส่ บใน ฟนั หลัง รอ้ ยละ 39.4 สว่ นในผู้สงู อายุตอนปลายอายุ 80-85 ปี นนั้ พบวา่ มีการสูญเสียฟนั ถาวรเพม่ิ มากข้ึน ค่าเฉลี่ย ฟนั ถาวรในชอ่ งปาก 10 ซ/่ี คน มฟี นั ถาวรใชง้ านไดอ้ ยา่ งนอ้ ย 20 ซี่ รอ้ ยละ 22.4 และมฟี นั หลงั สบกนั 4 คสู่ บ เพยี งรอ้ ยละ 12.1 จะเหน็ ไดว้ า่ เม่ืออายุเพ่มิ ขนึ้ ประสิทธิภาพในการบดเคยี้ วอาหารจะลดลง สถานการณท์ ่ีสะท้อนปญั หาท่มี ผี ลตอ่ คณุ ภาพชวี ิตผ้สู ูงอายอุ ีกสิ่งคอื การปราศจากฟันถาวรท้งั ปาก ในผู้สูงอายุ 60-74 ปี พบร้อยละ 8.7 และในผู้สงู อายุ 80-85 ปี พบการสูญเสยี ฟันทงั้ ปาก เพ่มิ ขนึ้ เกอื บ 4 เทา่ คิดเปน็ ร้อยละ 31.0 สถานการณโ์ รคฟันผุในผูส้ งู อายุ พบวา่ ในกลมุ่ อายุ 60-74 ปี มฟี นั ผทุ ่ยี ังไม่ไดร้ บั การรกั ษาร้อยละ 52.6 ส�ำ หรบั กลุม่ ผ้สู งู อายุ 80 - 85 ปี พบวา่ ผสู้ ูงอายเุ กือบ ทกุ คนมปี ระสบการณ์การสญู เสียฟัน และยังพบว่าในเขตกรุงเทพมหานคร ผสู้ งู อายไุ ด้รับการอุดฟนั มากกวา่ พน้ื ทอี่ ืน่ อยา่ งชดั เจน โดยไดร้ บั การอดุ ฟนั รอ้ ยละ 31.7 ในขณะทภ่ี าพรวมประเทศของผสู้ งู อายไุ ดร้ บั การอดุ ฟนั เพยี งรอ้ ยละ 9.9 นอกจากปญั หาสุขภาพช่องปากในผสู้ ูงอายแุ ลว้ ยังพบปัญหาอ่นื ๆ ท่เี กย่ี วขอ้ งกบั สขุ ภาพผสู้ งู อายุ ไดแ้ ก่ ภาวะกลืนล�ำ บาก โดยสามารถจ�ำ แนกตามประเภทกลมุ่ ผ้สู งู อายุทีม่ ีปัญหาการกลนื ลำ�บากได้ ดังต่อไปน้ี ผู้สูงอายุในชมุ ชน รอ้ ยละ 40 ผ้สู ูงอายุที่เขา้ รบั การรกั ษาในโรงพยาบาล ร้อยละ 30 ผ้สู งู อายุในสถานพกั ฟน้ื ร้อยละ 68 ผสู้ ูงอายุกลุ่มโรคหลอดเลือดสมอง ร้อยละ 64 ผสู้ งู อายกุ ลมุ่ พารก์ นิ สนั ร้อยละ 52-82 ผู้สงู อายกุ ลมุ่ โรค อลั ไซเมอร์ ร้อยละ 84 (สำ�นักนโยบายและยทุ ธศาสตร์ สำ�นักงานปลัดกระทรวงสาธารณสุข, 2562) จากสถานการณ์สุขภาพช่องปากในผู้สงู อายุขา้ งต้น ทง้ั ปญั หาการมฟี ันถาวรใช้การไดใ้ นชอ่ งปากอย่างน้อย 20 ซี่ การมฟี ันหลงั สบกันอย่างนอ้ ย 4 คู่สบ ปญั หาการปราศจากฟันถาวรทัง้ ปาก โรคฟันผุ และภาวะกลนื ลำ�บากใน บทท่ี 2 คมู่ ือแนวทางการขบั เคลอ่ื นแผนปฏบิ ัติการ 9 สถานการณแ์ ละปจั จยั ทม่ี ผี ลต่อสุขภาพผ้สู ูงอายุ การส่งเสรมิ สขุ ภาพผู้สูงอายุ กรมอนามยั

ผู้สูงอายุน้ัน สามารถป้องกันได้ด้วยการส่งเสริมให้ผู้สูงอายุมีพฤติกรรมการดูแลสุขภาพช่องปากที่ถูกต้องและ เหมาะสมดว้ ยการท�ำ ความสะอาดชอ่ งปาก อาทิ การแปรงฟนั กอ่ นนอน โดยไมร่ บั ประทานอาหารใด ๆ นอกจากนค้ี วร สง่ เสรมิ ใหผ้ สู้ งู อายมุ กี ารเขา้ รบั บรกิ ารทนั ตกรรมอยา่ งตอ่ เนอื่ ง สนบั สนนุ ใหเ้ ขา้ รบั การตรวจสขุ ภาพชอ่ งปากประจ�ำ ปี สื่อสารใหค้ วามรู้ความเข้าใจ สร้างความตระหนักในการดูแลสุขภาพชอ่ งปากด้วยตนเองผา่ นช่องทางตา่ ง ๆ 5. สถานการณ์ดา้ นสมองเสอ่ื มของผสู้ ูงอายุ สมอง มหี นา้ ทคี่ วบคมุ และสงั่ การการเคลอื่ นไหว การแสดงพฤตกิ รรม รกั ษาดลุ ยภาพของสง่ิ มชี วี ติ เชน่ การ เตน้ ของหวั ใจ ความดนั โลหิต รกั ษาสมดลุ ของเหลวในรา่ งกาย และอุณหภูมิ เป็นต้น นอกจากนีย้ งั ท�ำหนา้ ทเ่ี กย่ี วขอ้ ง กับการรับรู้ อารมณ์ ความจ�ำ การเรยี นรู้ การเคลอื่ นไหว เมือ่ อายมุ ากข้นึ กายวภิ าคของสมองเกดิ การเปล่ยี นแปลง โพรงในสมองเพิ่มมากขึ้น การลดลงของเน้ือสมอง น�้ำหนักสมอง เซลลป์ ระสาท การเชือ่ มโยงของเส้นประสาท และ ขนาดของเส้นประสาท การเปล่ียนแปลงของสารในสมองท่ีส่งผลให้เกิดปัญหาในการด�ำเนินชีวิตของผู้สูงอายุ เช่น โดปามนี (Dopamine) กบั พารค์ ินสัน อะซทิ ีลโคลนี (Acetylcholine) กับอาการหลงลมื ในผู้สงู อายุ เป็นต้น ภาวะสมองเสื่อม (Dementia) เปน็ กลุ่มอาการทเ่ี กิดขนึ้ จากการเส่อื มสภาพของสมอง ซงึ่ จะสง่ ผลใหผ้ ปู้ ่วย มปี ญั หาเกยี่ วกบั ความทรงจ�ำ มกี ารเปลย่ี นแปลงทางพฤตกิ รรม ความคดิ และบคุ ลกิ ภาพ โดยผปู้ ว่ ยจะมกี ารเสอื่ มถอย ทางความสามารถของสมองในหลาย ๆ ด้าน เช่น สูญเสียสมาธิและความจำ� ความสามารถทางสติปัญญาลดลง บกพร่องความสามารถทางการคิด รวมถึงการไม่สามารถจดจำ�เร่ืองปัจจุบันได้ อาการหลงลืมท่ีเกิดข้ึนอาจส่งผล กระทบตอ่ การด�ำ เนนิ ชวี ติ ประจ�ำ วนั อาการหลงลมื สามารถเกดิ ขน้ึ ในคนทวั่ ไปทมี่ คี วามเครยี ด วติ กกงั วลหรอื เรง่ รบี ได้ เรยี กว่า สมองเส่อื มเทยี ม อาการจะเกดิ ขึน้ ชว่ั คราวแลว้ จะค่อย ๆ นกึ ไดใ้ นภายหลงั แตใ่ นผทู้ ีส่ มองเสือ่ มจะจ�ำ ไมไ่ ด้ เลย (กรมสุขภาพจิต, 2561) อีกอาการท่ีมักพบในผู้สูงอายุมีความคล้ายคลึงกับภาวะสมองเส่ือมคือ ภาวะเพ้อคล่ัง (Delirium) เกิดจากการเปล่ียนแปลงอย่างฉับพลันในสมอง ทำ�ให้เกิดความสับสนด้านการรับรู้และเสียการควบคุม ทางอารมณ์และจิตใจ ส่งผลใหท้ ักษะการคิด การจ�ำ สมาธิ การด�ำ เนินกิจกรรมต่าง ๆ ในชวี ติ ประจ�ำ วันถดถอยลง แต่อาการมักเกิดข้ึนช่ัวคราวและส่วนใหญ่สามารถรักษาให้หายได้ ข้อมูลดังกล่าวแสดงให้เห็นว่าผู้สูงอายุควรได้รับ การคัดกรองสุขภาพ การตรวจสุขภาพประจำ�ปี เพ่ือเป็นแนวทางในการส่งเสริม ป้องกันปัญหาสุขภาพในผู้สูงอายุ หากมีปญั หาสามารถรกั ษาไดท้ ันท่วงที Prince et al (2013) ไดน้ �ำ ขอ้ มลู จากงานศกึ ษาวจิ ยั จ�ำ นวนมากมาวเิ คราะหเ์ พอ่ื หาอตั ราความชกุ ของผปู้ ว่ ย สมองเสอ่ื ม จ�ำ แนกตามกลุ่มอายุและเพศของภูมิภาคตา่ ง ๆ ของโลก (สถาบนั วจิ ยั ประชากรและสังคม มหาวิทยาลยั มหิดล, 2559) 10 ค่มู อื แนวทางการขบั เคล่อื นแผนปฏิบตั กิ าร บทท่ี 2 การส่งเสริมสขุ ภาพผู้สงู อายุ กรมอนามยั สถานการณ์และปจั จยั ทม่ี ีผลต่อสขุ ภาพผสู้ งู อายุ

ความชกุ ของผูป้ ่วยสมองเสื่อมจ�ำ แนกตามกลุม่ อายแุ ละเพศ ในภมู ภิ าคเอเชียตะวนั ออกเฉยี งใต้ (หนว่ ย : ร้อยละ) 60 45 30 15 0 65-69 ปี 70-74 ปี 75-79 ปี 80-84 ปี 85-89 ปี 90 ปขี ้นึ ไป 2.6 4.2 6.9 11.6 18.7 35.4 60-64 ปี 3 5.1 9 15.9 27.2 54.9 รวม 1.6 2.6 4 6.2 9.8 15 26.4 หญิง 1.8 ชาย 1.7 สถานการณ์ผู้ป่วยสมองเส่ือมในประเทศไทย จากข้อมูลการสำ�รวจสุขภาพประชาชนไทย โดยการตรวจ ร่างกาย ครั้งท่ี 5 พ.ศ. 2557 พบอตั ราความชกุ ของผู้ปว่ ยสมองเส่ือมรอ้ ยละ 8.1 (เพศชาย รอ้ ยละ 6.8 เพศหญิง ร้อยละ 9.2) จากข้อมูลดังกลา่ ว สามารถคาดประมาณจ�ำ นวนผ้ปู ่วยสมองเสอ่ื มในประเทศไทยไดด้ งั น้ี (สถาบันวิจัย ประชากรและสังคม, 2559) ปี 2559 ปี 2580 617,000 คน 1,350,000 คน ชาย 206,000 คน ชาย 418,000 คน หญงิ 411,000 คน หญงิ 932,000 คน ภาวะสมองเสอื่ มเปน็ ปญั หาทางสาธารณสขุ ทสี่ �ำ คญั ในผสู้ งู อายุ เนอื่ งจากอบุ ตั กิ ารณก์ ารเกดิ ภาวะสมองเสอื่ ม จะเพ่ิมข้ึนเม่ืออายุมากขึ้น การเสื่อมลงในการทำ�งานของสมองมีผลกระทบต่อการดำ�รงชีวิต การช่วยเหลือตัวเอง ในการท�ำ กจิ วตั รประจ�ำ วนั และอาจท�ำ ใหผ้ สู้ งู อายตุ อ้ งเขา้ สภู่ าวะพงึ่ พงิ การชะลอความเสอื่ มของสมองโดยการสง่ เสรมิ สุขภาพผู้สูงอายุในกลุ่มสุขภาพดี (Active Aging) ให้มีสุขภาพสมองท่ีดีด้วยการออกกำ�ลังสมอง ฝึกกิจกรรม บรหิ ารสมอง เพอื่ เป็นการปอ้ งกนั และชะลอการเกดิ ภาวะสมองเสอ่ื มในผู้สงู อายุ บทที่ 2 คมู่ อื แนวทางการขบั เคลอื่ นแผนปฏบิ ตั กิ าร 11 สถานการณ์และปจั จยั ทมี่ ีผลต่อสุขภาพผูส้ งู อายุ การส่งเสริมสขุ ภาพผสู้ งู อายุ กรมอนามยั

6. สถานการณ์การเปลี่ยนแปลงที่เก่ียวข้องกับความสุขของผู้สูงอายุใน ประเทศไทย การเปลย่ี นแปลงพฒั นาการของมนษุ ยต์ ามชว่ งวยั นนั้ ผสู้ งู อายเุ ปน็ ชว่ งวยั สดุ ทา้ ยตามเสน้ ทางชวี ติ และสขุ ภาพ (Life Course Approach) พฒั นาการของมนษุ ย์ตามแนวคดิ พฒั นาการตามขนั้ ตอนประจ�ำ วยั (Developmental Tasks) โดยโรเบิร์ต เจ ฮาวิกเฮิร์ต กล่าวว่า วัยผู้สูงอายุเป็นวัยที่ต้องมีการปรับตัวกับการเปล่ียนแปลงทางกาย ปรับตวั กบั การเกษยี ณอายแุ ละการเปลย่ี นแปลงของรายได้ ปรับตวั กบั การตายจากของคชู่ วี ติ และผูเ้ ปน็ ที่รกั รวมถึง การปรบั ตวั กบั บทบาททางสงั คมของตนเอง การเปลยี่ นแปลงดงั กลา่ วสง่ ผลใหผ้ สู้ งู อายมุ กี ารปรบั ตวั ในการด�ำ เนนิ ชวี ติ ในผสู้ งู อายทุ สี่ ามารถปรบั ตวั ไดโ้ ดยมกี ารวางแผน มกี ารเตรยี มความพรอ้ มรองรบั การเปลย่ี นแปลง สามารถใชช้ วี ติ ตอ่ ไป ได้อย่างราบรื่นและมีความสุข แต่ในทางกลับกันน้ันผู้สูงอายุท่ีไม่สามารถปรับตัวต่อการเปล่ียนแปลงท่ีกล่าวมาได้ อาจกอ่ ใหเ้ กิดความขดั แยง้ ในตนเองจนส่งผลตอ่ ความสขุ ในการด�ำ เนินชวี ิตของผสู้ งู อายไุ ด้เชน่ กัน การเปลีย่ นแปลงในผ้สู งู อายุมีผลสัมพันธก์ บั ระดับความสขุ ของผสู้ งู อายุ 1) การเปลีย่ นแปลงทางกายทีส่ �ำคญั ทส่ี ง่ ผลต่อความสุขของผสู้ งู อายุ คือ สมอง อาทิ การลดลงของเซลล์ ประสาท ขนาดและนำ�้ หนกั ของสมอง การเชอ่ื มโยงของเสน้ ประสาทในสมอง ขนาดของเสน้ ประสาท รวมถงึ สารตา่ ง ๆ ในสมอง เช่น โดปามีน (Dopamine) สัมพนั ธก์ บั อาการพารค์ นิ สัน เซโรโทนิน (Serotonin) สัมพันธก์ บั โรคซมึ เศรา้ และอะซิทลี โคลนี (Acetylcholine) สมั พนั ธ์กบั อาการหลงลมื ในผู้สงู อายุ เป็นต้น 2) การเกษยี ณอายแุ ละการเปลย่ี นแปลงของรายไดข้ องผสู้ งู อายุ ตวั อยา่ งเชน่ 1) ลกั ษณะทางเศรษฐกจิ ของ ผสู้ งู อายุ แหลง่ รายไดห้ ลกั ทสี่ �ำ คญั ทสี่ ดุ ในการด�ำ รงชวี ติ ของผสู้ งู อายสุ ว่ นใหญ่ คอื รายไดจ้ ากบตุ ร รอ้ ยละ 34.7 รองลงมา คือ รายได้จากการท�ำ งาน ร้อยละ 31.0 เบยี้ ยงั ชีพจากทางราชการ รอ้ ยละ 20.0 เงนิ บำ�เหน็จ/บำ�นาญ ร้อยละ 5.9 คู่สมรส ร้อยละ 4.6 และดอกเบ้ียเงินออมท่ผี ู้สูงอายุได้เก็บออม การขายทรัพยส์ นิ รอ้ ยละ 2.3 2) ด้านความเพยี งพอ ของรายได้ ตอบคำ�ถามโดยไมใ่ ช้จ�ำ นวนเงินมาเปน็ เกณฑ์ในการวัด พบวา่ มรี ายได้เพียงพอ รอ้ ยละ 50.3 เพียงพอ เปน็ บางครั้ง ร้อยละ 25.4 มีรายไดไ้ มเ่ พยี งพอ รอ้ ยละ 18.5 และมีรายไดเ้ หลอื เก็บเพียงรอ้ ยละ 5.8 เท่าน้ัน เปน็ ต้น 3) การตายจากของคชู่ วี ิตและผ้เู ปน็ ทรี่ กั จากการส�ำ รวจพบว่าสัดส่วนของผสู้ งู อายุท่อี ยู่คนเดยี วตามลำ�พัง ในครัวเรอื นมแี นวโนม้ สงู ข้ึน โดยในปี 2537 มีผู้สูงอายทุ อี่ ยู่คนเดียว ร้อยละ 3.6 ค่อย ๆ เพิ่มเป็นรอ้ ยละ 6.3, 7.7, 8.6 ในปี 2545 2550 2554 และ 2557 ตามลำ�ดับ ในปี 2560 พบว่า มีผู้สูงอายุอยู่คนเดียวตามลำ�พังเพิ่มข้ึนเป็น รอ้ ยละ 10.8 และผู้สูงอายุทีอ่ าศยั อยู่รวมกับสมาชกิ คนอนื่ ๆ ในครัวเรอื นมีร้อยละ 89.2 4) บทบาททางสังคม เนื่องจากการปรับเปล่ียนสถานะจากการมีงานทำ�สู่การเกษียณ ต้องเปล่ียนแปลง กจิ วตั รหรือภารกิจในแตล่ ะวนั จากเคยภาคภูมใิ จกับงานและความส�ำ เร็จของงานกลายเปน็ การวา่ งงาน หากไมม่ กี าร วางแผนรองรบั หรอื ไมม่ กี ารเตรยี มความพรอ้ มตนเองเขา้ สวู่ ยั สงู อายุ อาจสง่ ผลตอ่ ความสขุ และความรสู้ กึ ภาคภมู ใิ จใน ตนเองของผู้สูงอายุได้ 12 คู่มอื แนวทางการขบั เคล่ือนแผนปฏบิ ัติการ บทท่ี 2 การส่งเสริมสขุ ภาพผสู้ งู อายุ กรมอนามัย สถานการณแ์ ละปจั จัยทม่ี ีผลตอ่ สขุ ภาพผู้สูงอายุ

การสำ�รวจความสุขของผู้สูงอายโุ ดยสำ�นกั งานสถติ ิแหง่ ชาติ ในปี 2560 1% มคี วามสขุ น้อย/ไม่มีความสุขเลย 11% มคี วามสุขมากทสี่ ดุ 33% มคี วามสุขปานกลาง 55% มคี วามสุขมาก พบว่า ผู้สูงอายุส่วนใหญ่ มีระดับความสุขอยู่ในช่วง มีความสุขมาก ร้อยละ 53.7 มีความสุขในระดับ ปานกลาง รอ้ ยละ 32.1 มคี วามสขุ มากทส่ี ดุ รอ้ ยละ 11.0 และผสู้ งู อายทุ ร่ี สู้ กึ วา่ ตนเองมคี วามสขุ นอ้ ยถงึ ไมม่ คี วามสขุ เลย มีเพียงร้อยละ 0.4 การปรับตัวให้เข้ากับการเปลี่ยนแปลงจึงเป็นแนวทางในการส่งเสริมสุขภาพผู้สูงอายุ ทั้งในด้าน ร่างกาย จิตใจและการมีสว่ นรว่ มทางสังคม หากผ้สู ูงอายุมีวธิ ใี นการจดั ระเบยี บชีวิตทมี่ คี วามสุขของตนเอง สามารถ เรียนรู้ที่จะอยู่กับชีวิตหลังเกษียณ รวมถึงการมีกิจกรรมร่วมกันทางสังคมย่อมส่งผลให้ผู้สูงอายุน้ันมีสุขภาพดี และ จากการสำ�รวจการมีส่วนร่วมทางสังคมของผู้สูงอายุ พบว่า ร้อยละ 52.7 เป็นสมาชิกชมรมผู้สูงอายุ จากท้ังหมด 26,263 ชมรม ท่ัวประเทศ มกี ารทำ�กิจกรรมทางสังคมร่วมกนั โดยเขา้ ร่วมกจิ กรรมในชมุ ชน รอ้ ยละ 67 และเข้าร่วม กจิ กรรมทางศาสนา รอ้ ยละ 48.3 (ระบบคลงั ขอ้ มลู ดา้ นการแพทยแ์ ละสขุ ภาพ กระทรวงสาธารณสขุ ) ซง่ึ การมสี ว่ นรว่ ม ทางสังคมเหล่าน้เี ปน็ ชอ่ งทางอยา่ งหนงึ่ ทจ่ี ะสามารถสง่ เสรมิ สุขภาพผสู้ งู อายุได้ จากข้อมูลดังกล่าวแสดงให้เห็นว่า การเปลี่ยนแปลงด้านต่าง ๆ มีความสัมพันธ์กับระดับความสุขของ ผู้สงู อายุ ไมว่ ่าจะเปน็ ทางกาย การเกษียณอายุและการเปล่ียนแปลงของรายได้ การตายจากของคูช่ ีวิตและผู้เป็นทร่ี ัก รวมถึงการปรับเปลี่ยนบทบาททางสังคม ผู้สูงอายุจึงต้องมีการปรับตัวเข้ากับการเปลี่ยนแปลงดังกล่าว ทั้งยังควรมี การวางแผน เตรยี มการรองรบั การเปน็ ผสู้ งู อายขุ องตนเอง ผสู้ งู อายเุ ปน็ วยั ทต่ี อ้ งการความรกั ตอ้ งการการดแู ลเอาใจใส่ จากลูกหลานและผู้ใกล้ชิด มีคนที่เข้าใจและคอยรับฟังส่ิงท่ีผู้สูงอายุต้องการบอกกล่าว เพ่ือการมีกำ�ลังใจ เกิดความ ภาคภมู ใิ จในตนเอง รวมถงึ สามารถอยใู่ นสงั คมไดอ้ ยา่ งมคี ณุ คา่ และมคี วามสขุ เพอื่ ชว่ ยชะลอการเสอ่ื มถอยของรา่ งกาย และเปน็ การเพม่ิ การมีชีวิตที่ยืนยาวของผสู้ งู อายุ บทที่ 2 คมู่ ือแนวทางการขบั เคล่ือนแผนปฏบิ ัติการ 13 สถานการณแ์ ละปจั จัยทมี่ ผี ลต่อสขุ ภาพผู้สงู อายุ การสง่ เสริมสุขภาพผสู้ งู อายุ กรมอนามยั

โภชนาการ สมองดี ีมความ ุสข สุขภาพ ่ชองปาก ส่ิงแวดล้อม การเคลื่อนไหว ส่งิ แวดลอ้ ม - ส่ิ ง แ ว ด ล้ อ ม ท า ง ก า ย ภ า พ ท่ี ป ล อ ด ภั ย เ อื้ อ ต่ อ ก า ร - สถานท่ี อุปกรณ์อำ�นวยความสะดวกท่ีเอ้ือในการดูแล เคลื่อนไหวร่างกายของผู้สูงอายุ สขุ ภาพชอ่ งปาก เพอื่ ฟนั สะอาดเหงอื กแขง็ แรง เชน่ รา้ นคา้ - สิ่งแวดล้อมท่ีผู้สูงอายุเคลื่อนไหวได้โดยไม่เกิดอุบัติเหตุ มหี รือไม่ ได้มาตรฐานหรือไม่ “ไม่พลัดตก หกล้ม” - ท่ีบ้านมีอุปกรณ์แปรงฟันท่ีเหมาะกับผู้สูงอายุ เช่น - บรเิ วณบา้ น ภายในบา้ น/นอกบา้ นควรปลอดภยั เหมาะกบั มีด้ามจบั ท่ีถนดั มอื ขนแปรงน่มุ ผู้สูงอายุ โดยสามารถอ้างอิงได้จาก คู่มือการจัดสภาพ แวดล้อมท่ีเหมาะสมและปลอดภัยส�ำ หรับผู้สูงอายุ ของ อ.ไตรรัตน์ จารทุ ัศน์ จฬุ าลงกรณม์ หาวทิ ยาลัย - ผู้สูงอายุติดเตียง/ผู้สูงอายุท่ีเคล่ือนไหวไม่ได้ อาจมีการ กลืนลำ�บาก หรือสำ�ลักได้ง่าย และอาจจะดูแลสุขภาพ ช่องปากตัวเองไม่ได้ ในการดูแลรักษาความสะอาด ชอ่ งปากจะตอ้ งให้ caregiver เปน็ ผดู้ แู ล - ผู้สูงอายุท่ีเคลื่อนไหวได้ดีจะมีความสามารถในการดูแล สุขภาพช่องปากตนเองได้ดี ควรสนับสนุนอุปกรณ์ท่ี เหมาะสม - ผ่อนคลายความเครียด เพ่มิ ความสขุ - สิ่งแวดล้อมปลอดภัยส่งผลต่อการใช้ชีวิตประจำ�วันของ - มน่ั ใจในสุขภาพตนเอง ผูส้ งู อายุ - ผู้สูงอายุมีปัญหาด้านการเคล่ือนไหวร่างกาย สาเหตุ - สิ่งแวดล้อมดี/ปลอดภัย ทำ�ให้สามารถช่วยเหลือตนเอง เน่อื งจากกล้ามเน้อื อ่อนแรง และผู้อืน่ ได้ (เพิ่ม Self-esteem ในตวั ) - การทรงตัวไม่ดี ความกระฉับกระเฉงของร่างกายลดลง - สงิ่ แวดลอ้ มทเ่ี ออ้ื ตอ่ การด�ำ เนนิ ชวี ติ ท�ำ ใหเ้ ขา้ รว่ มกจิ กรรม ท�ำ ใหค้ วามสขุ ลดลง ทางสังคมไดอ้ ยา่ งมีความสขุ - สูญเสียความยืดหยุ่น ความแข็งแรงและทำ�ให้เกิดการ - ส่ิงแวดล้อมทางกายภาพ ชีวภาพ และเคมีที่ปลอดภัย บาดเจบ็ ส่งผลให้มีความเครยี ด ไม่ก่อให้เกิดอุบัติเหตุที่ทำ�ให้เกิดการบาดเจ็บท่ีส่งผลต่อ - กระตุ้นการทำ�งานของระบบประสาทใหต้ ืน่ ตวั สมองได้ เชน่ ไมล่ นื่ ไมห่ กลม้ สารพษิ /สารเสพตดิ เปน็ ตน้ - การเคลื่อนไหวทำ�ให้เลือดสูบฉีดเพ่ิมข้ึน เลือดไปเลี้ยง สมองเพยี งพอ คงประสิทธิภาพการทำ�งานของสมอง - ร้านค้า/ตลาด สถานประกอบการจำ�หน่ายสินค้า -- ปสชว่ารยรมิ สใาหณอื่ ้ ปOOร22ะตสไปำา่� บทเลอ่ใยี้นยงคสสรมมงั้ ออองงาลไจดดสม้ลง่ าผงกลDขใหoน้ึ เ้pสเaน้นmเอื่ลงiอืnจดeาใกนสหสง่ าผมกลอสใงมหตอบีเ้ กงไมิดดี้ ไม่เหมาะสมต่อโภชนาการของผู้สูงอายุท่ีควรจะได้รับ ความผิดปกตใิ นการเคลื่อนไหว โรคพารค์ นิ สนั (สนั่ เดนิ อย่างเพียงพอในแตล่ ะวนั ไมไ่ ด้ เคลอ่ื นไหวไม่สะดวก) - การเข้าถึงผลิตภณั ฑ์ ข้อมูลข่าวสารโภชนาการ - เพมิ่ ระบบเผาผลาญของรา่ งกาย ชว่ ยใหด้ ดู ซมึ สารอาหาร - การไดร้ บั อิทธพิ ลจงู ใจจากสอื่ ในการเลอื กบริโภค ดขี ้ึน - เพม่ิ การเคลอื่ นไหว เพม่ิ การท�ำ งานของระบบยอ่ ยอาหาร 14 คมู่ อื แนวทางการขับเคลือ่ นแผนปฏิบตั ิการ บทที่ 2 การส่งเสรมิ สุขภาพผู้สูงอายุ กรมอนามยั สถานการณ์และปัจจยั ทม่ี ีผลตอ่ สุขภาพผูส้ ูงอายุ

ความเช่อื มโยงระหวา่ ง SUBGOAL สขุ ภาพชอ่ งปาก - สุขภาพช่องปากดี มคี วามมั่นใจท�ำ ใหม้ ีการ ปฏสิ มั พนั ธก์ บั คนรอบขา้ ง ครอบครวั สงั คม - สามารถยมิ้ หวั เราะได้อย่างมคี วามสุข - ไม่เจ็บป่วยโรคในช่องปาก ไม่ปวดฟัน/ เหงอื ก ใชช้ ีวิตอย่างมคี วามสขุ - เสน้ ประสาทสมองเส้นท่ี 5 Trigeminal nerve มีความสขุ สมองดี มีหน้าท่ีรับความรู้สึกจากใบหน้าและส่ังการ กล้ามเนื้อในการเคี้ยว - สารสอื่ ประสาทในสมองต�่ำ - ภาวะสมองเสื่อมส่งผลให้ร่างกายของผู้สูงอายุ - ผู้สูงอายุที่ไม่มีปัญหาในด้านความจำ�/ภาวะ (1) Norepinephrine และ Serotonin มคี วาม ได้รับสารอาหาร ขาด/เกนิ สมองเส่ือม จะมีการดูแลสุขภาพช่องปาก - การไดส้ ารพษิ /สารเสพตดิ สง่ ผลตอ่ ความเสอ่ื ม ตนเองได้ดี เก่ยี วขอ้ งกับโรคซมึ เศร้า ของสมอง - ผู้สูงอายุที่มีปัญหาด้านความจำ�/สมองเส่ือม (2) Acetylcholine มีผลต่อความจำ�และ - การควบคุมน�ำ้ หนัก การควบคมุ ปจั จัยเส่ียงต่อ จะมีความสามารถในการดูแลสุขภาพช่องปาก การเกิดโรคหวั ใจและหลอดเลอื ด ลดลง หรอื ไม่ดแู ลตนเองเลย การใช้เหตผุ ล สาเหตุท�ำ ให้เกิดอัลไซเมอร์ - กินอาหารท่ีอุดมด้วยโฟเลต วิตามินบี 6 และ - การบดเค้ียวที่ดีช่วยให้กระเพาะอาหารทำ�งาน วิตามินบี 12 เพื่อควบคุมระดับโฮโมซิสเตอีน ไมห่ นักจนเกินไป - เม่ือร่างกายได้รับอาหารประเภทโปรตีนและ (homocysteine) - การไดร้ บั สารอาหารทเ่ี พยี งพอเหมาะสม สง่ ผล คาร์โบไฮเดรต จะสร้างกรดอะมิโนชนิดหน่ึง - กนิ อาหารใหห้ ลากหลายครบ 5 หมู่ ในสดั สว่ นท่ี ให้สขุ ภาพเหงอื กและฟันแข็งแรง ท่ีช่ือว่า tryptophan จะสร้างเป็นซีโรโทนิน เหมาะสม เนน้ กนิ ขา้ วกลอ้ ง ปลา ตบั ผกั อาหาร - การสะสมแคลเซียมที่กระดูกและฟันลดลง มผี ลตอ่ ความอยากอาหาร (appetite) การนอน ทะเล ฟันสกึ ได้งา่ ย บดเคีย้ วอาหารได้ไม่ดี หลบั (sleep) และเมตาบอลซิ มึ (metabolism) - ด่ืมนมและผลติ ภัณฑ์จากนมเป็นประจ�ำ - ปัญหาการบดเค้ียว การกลืนที่ยากขึ้น ทำ�ให้ - อาหารทที่ �ำ ใหร้ า่ งกายหลง่ั สารซโี รโทนนิ ออกมา - เลย่ี งอาหารไขมนั สงู อาหารทอด หวานจดั เคม็ จดั ผู้สูงอายุไม่อยากกิน ส่งผลต่อการได้รับ ในสมอง เชน่ ขา้ ว แปง้ และกลว้ ย ท�ำ ใหอ้ ารมณ์ - ด่มื น�้ำสะอาดให้เพยี งพอ วันละ 8 แกว้ สารอาหารไมเ่ พียงพอของผู้สูงอายุ ของบคุ คลรสู้ กึ สงบเยอื กเยน็ ลดภาวะวติ กกงั วล - กินอาหารปลอดภัย ไมป่ นเป้อื นสารโลหะหนัก - การรับกลน่ิ รสอาหารลดลง ความเสื่อมของปุ่ม - ภาวะวิตกกังวลมีความสัมพันธ์กับการกิน สารเคมีตา่ ง ๆ ยาฆ่าแมลง รับรสท่ีล้ินและจำ�นวนปุ่มรับรสมีน้อยลง รับรู้ อาหารไขมนั สงู อาหารเคม็ หรอื หวาน - งดหรือลดเคร่ืองดื่มแอลกอฮอล์ งดสูบบุหร่ี ถึงรสชาติอาหารท่ีได้น้อยลง เป็นสาเหตุให้ - การรบั ประทานนอ้ ยไมเ่ พยี งพอ กม็ ผี ลตอ่ ภาวะ เล่ยี งอยู่ในท่ีท่มี คี วนั บหุ รี่ ผสู้ งู อายไุ มอ่ ยากกนิ อาหาร รบั ประทานอาหาร วิตกกังวลได้เช่นกนั รสจดั มากข้นึ - กระเพาะอาหารหลงั่ กรดลดลง ล�ำไสเ้ คลอื่ นไหว ลดลง แบคทีเรียเพม่ิ ขึ้น การย่อยอาหารแย่ลง การใชฟ้ นั บดเคย้ี วอาหารและเอนไซมใ์ นนำ้� ลาย ช่วยคลกุ เคลา้ อาหารจึงส�ำคัญ บทท่ี 2 คูม่ ือแนวทางการขับเคลอ่ื นแผนปฏบิ ัตกิ าร 15 สถานการณ์และปัจจยั ทมี่ ผี ลตอ่ สุขภาพผ้สู ูงอายุ การสง่ เสริมสุขภาพผสู้ งู อายุ กรมอนามยั

บทท่ี 3 บทวิเคราะห์ Cluster กลุ่มผู้สูงอายุ การวเิ คราะห์ SWOC Analysis เปน็ การวเิ คราะหป์ จั จยั ภายใน (Internal Factors) ปจั จยั ภายนอก (External Factors) ทม่ี ผี ลตอ่ การด�ำ เนนิ งานของ Cluster กลุ่มผู้สูงอายุ ผลการวิเคราะห์สามารถนำ�ไปหากลยุทธ์ มาตรการท่ีเก่ียวข้อง และแนวทางการด�ำ เนินงานตอ่ ไป ซง่ึ สามารถสรปุ ได้ดงั นี้ SWOC ANALYSIS S Strength W Weakness จดุ แข็ง จุดอ่อน 1. การลงทุนนอ้ ยไดผ้ ลมาก การบูรณาการและ 1. ความแตกตา่ งของรูปแบบ วธิ ีการแต่ละกลุ่ม ประยกุ ตโ์ ครงการและเคร่อื งมือตา่ ง ๆ ในการท�ำ งาน 2. การปฏิบตั ิงานกระจุกตัวอย่กู บั กลมุ่ งาน หนว่ ยงานภายในและภายนอก 3. บคุ ลากรท่มี คี วามเช่ยี วชาญเฉพาะกลุ่มวัยน้อย 4. ขาดระบบการวางแผนติดตามและประเมนิ ผล 2. บุคลากรมคี วามมุง่ มน่ั ในการปฏบิ ัตงิ านและเป็น ตน้ แบบดา้ นการทำ�งาน อยา่ งครบวงจร รวมท้งั สถานการณท์ ี่เป็น ปจั จบุ นั 3. ยึดหลักการทำ�งานแบบการมสี ่วนร่วม สามารถ 5. บุคลากรมไี มเ่ พยี งพอและภาระงานมาก ยดื หย่นุ ปรบั เปลี่ยนกำ�หนดเวลาและกระบวนการ ได้ตามความจ�ำ เป็น ซ่งึ จะทำ�ให้ งานเรง่ ดว่ น ท�ำ ใหภ้ าระงานของบุคลากรมี กระบวนการราบรน่ื ส่งเสรมิ การมี มาก ผลลพั ธเ์ ชิงปรมิ าณแตข่ าดคุณภาพ สว่ นรว่ มอย่างเตม็ ที่ และอาจมองว่าเป็นการเพ่ิมภาระงาน 4. เชื่อมโยงการดำ�เนนิ งานในกลมุ่ วัยที่อยู่ ในช่วงอายทุ เ่ี ปน็ รอยต่อกนั ไดง้ ่าย 5. มนี โยบายชดั เจนในทกุ ระดับ O Opportunity C Challenge โอกาส ความทา้ ทาย 1. นโยบาย/ยุทธศาสตร์ ที่มกี ารกำ�หนดไว้อยา่ งชดั เจน 1. วธิ กี ารทำ�งานรูปแบบใหม่ 2. มชี อ่ งทางท่หี ลากหลายในการประชาสมั พันธข์ ้อมลู ข่าวสาร 2. ความครอบคลมุ ในการคิดแผนงานเพ่ือ 3. ได้รับความร่วมมือภาคเี ครอื ข่ายทัง้ ภายในและภายนอก 4. โครงสร้างประชากรท่เี ปลยี่ นไปอยา่ งรวดเร็ว จำ�นวนผูส้ งู อายทุ ่ี บรู ณาการระหว่างช่วงวยั 3. การเข้าสูส่ งั คมผูส้ งู อายุเกดิ เปน็ กระแสสงั คม เพมิ่ ขน้ึ ท�ำ ให้จะตอ้ งมีการเตรยี มความพรอ้ มเพ่ือรองรบั สังคม ผู้สงู อายุ เกิดการบูรณาการระหว่างวัยทำ�งานกับผสู้ งู อายุ ประชาชนให้ความสนใจดา้ นสุขภาพอนามยั 5. งบประมาณทีส่ นับสนุนในการดำ�เนนิ งานเพยี งพอเพอ่ื ให้บรรลุ เพ่มิ มากขึน้ เปา้ หมาย บทที่ 3 16 ค่มู ือแนวทางการขับเคลอ่ื นแผนปฏบิ ัตกิ าร บทวเิ คราะห์ Cluster กล่มุ ผ้สู ูงอายุ การสง่ เสริมสขุ ภาพผู้สูงอายุ กรมอนามัย

จากการวเิ คราะหก์ ารด�ำ เนนิ งานขา้ งตน้ ท�ำ ใหเ้ กดิ กระบวนการจดั ท�ำ แผนปฏบิ ตั กิ ารสง่ เสรมิ สขุ ภาพผสู้ งู อายุ กรมอนามัย ภายใตแ้ นวคดิ “สุขเพยี งพอ ชะลอชรา ชวี ายืนยาว” โดยการมสี ่วนรว่ มของผรู้ บั ผดิ ชอบงาน หน่วยงาน ท่ีเก่ียวข้อง ทั้งส่วนกลางและส่วนภูมิภาค ในการร่วมระดมความคิดและจัดท�ำ แผนงาน/โครงการ เพื่อผู้สูงอายุไทย สุขภาพดีในทุกมิติ เกิดกระบวนการในการจัดทำ�แผนอย่างมีส่วนร่วม และเกิดการ Matrix ประเด็นผู้สูงอายุ โดย กระบวนการไดเ้ ร่ิมตน้ ขน้ึ จาก (1) หาปญั หาสขุ ภาพทเี่ กดิ จากพฤตกิ รรมของผสู้ งู อายุ (Cause of cause) (2) หา National Lead ดว้ ยคำ�สำ�คัญ SUBGOAL สขุ เพยี งพอ ชะลอชรา ชวี ายืนยาว (3) ไดป้ ระเด็นสำ�คัญ (Issue) คือ การเคลือ่ นไหว โภชนาการ สขุ ภาพช่องปาก ส่ิงแวดลอ้ ม สมองดี มคี วามสขุ (4) กำ�หนดขอบเขตของประเดน็ สำ�คัญให้ชดั เจน (องคป์ ระกอบ วัตถปุ ระสงค์ และตวั ชีว้ ดั ) (5) จัดท�ำ ร่างแผนปฏบิ ัตกิ าร (Action Plan) ปพี .ศ. 2563-2565 GOAL ผูส้ งู อายสุ ขุ ภาพดี ดูแลตนเองได้ และมคี ณุ ภาพชีวติ ที่ดี การเคลือ่ นไหว ชีวายืนยสขุ เพียงพอลอชรา สง่ิ แวดลอ้ ม สมองดี สุขภาพชอ่ งปาก GSOUABL โภชนาการ าว ชะ มคี วามสขุ บทที่ 3 คู่มือแนวทางการขบั เคลื่อนแผนปฏบิ ตั ิการ 17 บทวเิ คราะห์ Cluster กลุ่มผู้สงู อายุ การส่งเสริมสุขภาพผ้สู ูงอายุ กรมอนามัย

การวเิ คราะหศ์ ักยภาพของ Cluster และสภาพแวดล้อมภายนอก การวิเคราะหศ์ กั ยภาพภายใน การวเิ คราะห์สภาพแวดลอ้ มภายนอก จุดแข็ง (Strength : S) โอกาส (Opportunity : O) S1 มีนโยบายทชี่ ัดเจนในทุกระดับ O1 มีการสอื่ สารสาธารณะท่ใี หค้ วามส�ำ คัญเก่ียวกบั S2 มีคณะทำ�งานระบบสขุ ภาพท้ังสว่ นกลางและ ผู้สูงอายุ เขตสุขภาพในกลมุ่ วยั ผ้สู ูงอายุ O2 มีชมรมผสู้ ูงอายุ S3 มรี ะบบการบริหารจัดการดูแลผ้สู งู อายุ เช่น O3 นโยบายการบรู ณาการร่วมกับภาคเี ครอื ข่าย เชน่ Care Manager / Caregiver อปท. / พม. / กศน./ หน่วยงานในระดบั พ้นื ท่ี S4 มรี ะบบฐานขอ้ มูล O4 มงี บประมาณจาก สป./สปสช./ อปท. S5 มรี ะบบการคัดกรองทชี่ ดั เจน O5 ประชาชนมีระบบเขา้ ถงึ ระบบขอ้ มลู ดา้ นสุขภาพ S6 มบี ุคลากรท่มี ีความรู้ความสามารถ มีทกั ษะทีด่ ี โดยผ่านเทคโนโลยีท่เี ข้าถงึ งา่ ย เชน่ ผ่านเวบ็ ไซต์ S7 มีบริการชอ่ งทางพิเศษสำ�หรับผ้สู ูงอายุ กรมอนามัย S8 มรี ะบบสุขภาพอ�ำ เภอ “ประชารฐั ” O7 สงั คมไทยเปน็ สงั คมแหง่ ความกตญั ญูร้คู ุณ และ S9 มกี ระบวนการคดั เลอื กยกยอ่ งเชดิ ชเู กยี รตผิ สู้ งู อายุ เหน็ คณุ ค่าของผูส้ ูงอายุ “ผสู้ ูงวัยเปน็ หลักชยั ของ ต้นแบบชมรมผ้สู งู อายตุ น้ แบบต�ำ บล LTC สงั คม” ตน้ แบบ O8 มที รพั ยากรทางสังคมในชมุ ชนท่เี อ้ือตอ่ การดูแล S10 มรี ะบบติดตามประเมนิ ผล ผู้สงู อายุ เช่น วดั โรงเรยี น O9 มีประกาศกระทรวงสาธารณสขุ ฯ รองรับ เชน่ เรือ่ งการส่งคนไปดูแลผสู้ งู อายุทบ่ี า้ น การวิเคราะห์ศกั ยภาพภายใน การวเิ คราะหส์ ภาพแวดล้อมภายนอก จดุ อ่อน (Weakness : W) อปุ สรรค (Threat : T) W1 ระบบการส่งตอ่ T1 การจัดสรรงบประมาณแบบแยกส่วนท�ำ ใหก้ าร W2 บคุ ลากรไม่เพียงพอ สร้างความมีส่วนรว่ มทำ�ได้ยากขนึ้ W3 ระบบบริการที่ขาดความเช่อื มโยง T2 สื่อโฆษณามผี ลต่อพฤติกรรมเสย่ี งต่อสขุ ภาพ W4 การจดั การด้านสงิ่ แวดล้อมท่เี อือ้ ต่อผู้สูงอายุ T3 โครงสรา้ งประชากรและสังคม W5 แผนการจัดการด้านก�ำ ลงั คน T4 ระบบบริการสุขภาพยังไมร่ องรับครบวงจร W6 ขาดเครอ่ื งมือและเทคโนโลยที ีท่ นั สมัยในการ T5 การจัดบริการทางสงั คมยังไม่เป็นระบบ ดูแลผูส้ งู อายุ W7 บุคลากรขวญั ก�ำลงั ใจต่ำ� W8 ระบบสารสนเทศล้าสมยั W9 ประชาชนขาดความตระหนักในการดูแลสขุ ภาพ ตนเองแบบองคร์ วม W10 ขาดการบงั คับใช้กฎหมาย 18 คู่มอื แนวทางการขับเคลอื่ นแผนปฏบิ ตั ิการ บทที่ 3 การสง่ เสรมิ สขุ ภาพผู้สงู อายุ กรมอนามยั บทวิเคราะห์ Cluster กลุม่ ผู้สงู อายุ

การกำ�หนดต�ำ แหน่งการพฒั นาของ Cluster การวเิ คราะห์ TOWS Matrix เปน็ การจบั ครู่ ะหว่างศกั ยภาพภายในและสภาพแวดล้อมภายนอก SO วิเคราะหพ์ รอ้ มกันเลยวา่ เรามีจุดแข็งอะไร และมีโอกาสอะไรท่ีสนับสนุนจดุ แขง็ ST วิเคราะห์วา่ เรามีอุปสรรคอะไรบา้ ง และเราจะสามารถใชจ้ ดุ แข็งแก้ไขอปุ สรรคนัน้ ไดอ้ ยา่ งไร WO วิเคราะหว์ า่ มีสภาพแวดล้อมภายนอกอะไรบา้ งทเ่ี ออ้ื โอกาสใหเ้ ราแลว้ แต่ยงั มจี ุดอ่อนอะไรทจ่ี ะท�ำ ให้ เราฉกฉวยโอกาสนั้นไม่ได้ WT วิเคราะหว์ า่ มสี ภาพแวดล้อมภายนอกอะไรบ้างทีเ่ ปน็ อปุ สรรคกบั เรา และยังกระทบกับจุดออ่ นของเรา โดยตรงด้วยการวิเคราะห์ TOWS MATRIX การก�ำ หนดตำ�แหนง่ การพัฒนา (TOWS Matrix Position) Internal Environment Strength Weakness External Environment Opportunity O1 มีการสื่อสารสาธารณะทใี่ ห้ความ S1 มนี โยบายท่ีชดั เจนในทุกระดบั W1 ระบบการสง่ ตอ่ สำ�คัญเก่ียวกับผสู้ ูงอายุ S2 มคี ณะทำ�งานระบบสุขภาพ W2 บุคลากรไมเ่ พียงพอ O2 มีชมรมผู้สูงอายุ ทั้งสว่ นกลางและเขตสขุ ภาพ W3 ระบบบริการท่ขี าด O3 นโยบายการบูรณาการร่วมกับภาคี ในกลมุ่ วัยผู้สงู อายุ ความเชื่อมโยง เครือข่าย เชน่ อปท./พม. /กศน./ S3 มีระบบการบริหารจัดการ W4 การจัดการด้านส่งิ หนว่ ยงานในระดับพนื้ ท่ี ดแู ลผู้สงู อายุ เช่น Care แวดลอ้ มที่เออ้ื ต่อ O4 มีงบประมาณจาก สป./สปสช./ Manager / Caregiver ผู้สงู อายุ อปท. S4 มีระบบฐานขอ้ มูล W5 แผนการจดั การดา้ น O5 ประชาชนมีระบบเขา้ ถึงระบบ S5 มีระบบการคดั กรองท่ชี ัดเจน กำ�ลังคน ข้อมลู ด้านสขุ ภาพโดยผา่ น S6 มีบุคลากรทม่ี ีความรู้ W6 ขาดเครื่องมอื และ เทคโนโลยีที่เขา้ ถึงงา่ ย เช่น ผ่าน ความสามารถ มีทกั ษะทีด่ ี เทคโนโลยีทท่ี นั สมยั ใน เว็บไซต์กรมอนามัย S7 มีบริการช่องทางพเิ ศษสำ�หรบั การดูแลผ้สู ูงอายุ O7 สังคมไทยเป็นสังคมแห่งความ ผสู้ งู อายุ W7 บคุ ลากรขวญั ก�ำลงั ใจตำ่� กตญั ญรู ูค้ ณุ และเหน็ คณุ คา่ ของ S8 มีคณะกรรมการพัฒนา W8 ระบบสารสนเทศลา้ สมยั ผู้สูงอายุ “ผู้สูงวัยเป็นหลักชยั ของ คุณภาพชีวติ ระดบั อ�ำ เภอ W9 ประชาชนขาดความ สังคม” (พชอ.) ตระหนกั ในการดแู ล O8 มที รพั ยากรทางสงั คมในชมุ ชนท่ี S9 มกี ระบวนการคดั เลอื ก ยกยอ่ ง สุขภาพตนเองแบบ เออื้ ต่อการดแู ลผสู้ ูงอายุ เชน่ วดั เชดิ ชเู กยี รติ ผู้สงู อายุต้นแบบ องค์รวม โรงเรยี น ชมรม ผู้สูงอายตุ น้ แบบ ต�ำ บล W10 ขาดการบังคับใช้ O9 มีประกาศกระทรวงสาธารณสุขฯ LTC ต้นแบบ กฎหมาย รองรับ เช่น เรื่องการส่งคนไปดแู ล S10 มรี ะบบตดิ ตามประเมนิ ผล ผู้สงู อายทุ ีบ่ า้ น บทที่ 3 คูม่ ือแนวทางการขบั เคล่ือนแผนปฏบิ ตั ิการ 19 บทวิเคราะห์ Cluster กล่มุ ผู้สูงอายุ การสง่ เสรมิ สขุ ภาพผู้สงู อายุ กรมอนามัย

Threat S - O Strategic W - O Strategic Option กลยุทธ์เชงิ รกุ Option กลยทุ ธ์เชงิ แกไ้ ข T1 การจัดสรรงบประมาณ กลยทุ ธท์ ่ี 1 เตรยี มความพรอ้ มระบบ กลยทุ ธท์ ่ี 5 การจัดการก�ำ ลงั คน แบบแยกสว่ นทำ�ใหก้ าร สนับสนุนและคนเพ่อื เขา้ (W5 + O4) สรา้ งความมสี ่วนรว่ ม สสู่ งั คมผสู้ งู อายุ กลยทุ ธท์ ี่ 6 ระบบการดแู ลระยะสดุ ทา้ ย ทำ�ได้ยากขึน้ (S4, S6 + O1, O4, O8, (W1 + O7) T2 สือ่ โฆษณามีผลตอ่ O9) พฤติกรรมเสย่ี งตอ่ สขุ ภาพ กลยุทธท์ ี่ 2 พฒั นาระบบบรกิ ารการ T3 โครงสร้างประชากรและ ดแู ลผสู้ งู อายใุ นสถาบนั สังคม (S7 + O4, O8) T4 ระบบบรกิ ารสุขภาพยงั กลยุทธท์ ี่ 3 พฒั นาระบบบริการการ ไมร่ องรับครบวงจร ดแู ลผูส้ ูงอายใุ นชมุ ชน T5 การจดั บรกิ ารทางสงั คมยัง (S9 + O2, O8) ไมเ่ ปน็ ระบบ กลยุทธ์ท่ี 4 ระบบการบรหิ ารจดั การ (S3 + O1, O3, O4) กลยุทธ์ท่ี 7 การบรู ณาการสคู่ วามยง่ั ยนื (S1, S4, S10 + O7, O9) S-T Strategic Option W-T Strategic Option กลยุทธเ์ ชงิ ปอ้ งกนั กลยุทธเ์ ชิงรบั - - 20 คู่มอื แนวทางการขับเคลอ่ื นแผนปฏบิ ตั กิ าร บทท่ี 3 การสง่ เสรมิ สุขภาพผสู้ งู อายุ กรมอนามยั บทวเิ คราะห์ Cluster กลุ่มผสู้ งู อายุ

บทที่ 4 แผนปฏบิ ตั ิการ ปงี บประมาณ พ.ศ. 2563-2565 เปา้ ประสงค์ “ผ้สู ูงอายสุ ุขภาพดี ดูแลตนเองได้ และมคี ุณภาพชวี ติ ที่ด”ี ตัวชีว้ ดั เป้าประสงค์ 1. ร้อยละของประชากรสูงอายทุ มี่ ีพฤตกิ รรมสขุ ภาพทีพ่ ึงประสงค์ 2. ร้อยละของตำ�บลท่ีมีระบบการส่งเสริมสุขภาพดูแลผู้สูงอายุระยะยาว (Long Term Care) ในชุมชนผ่านเกณฑ์ 3. ร้อยละของผสู้ ูงอายทุ ่ีมภี าวะพ่งึ พิงไดร้ บั การดแู ลตาม Care plan กลยุทธ์ 1. เตรยี มความพร้อมในการเข้าสู่สังคมผู้สูงอายุ 2. การสง่ เสรมิ สขุ ภาพและอนามัยส่ิงแวดล้อมเพอื่ ผสู้ ูงอายุอย่างยงั่ ยืน มาตรการ P : Partnership • สนับสนนุ การจดั สภาพส่งิ แวดลอ้ มทีเ่ ออื้ ตอ่ การสง่ เสริมสุขภาพของ ผู้สูงอายุ รว่ มกับภาคีเครอื ข่ายท่เี ก่ยี วข้อง • สนบั สนนุ ส่งเสริมสุขภาพผู้สงู อายแุ ละกิจกรรมในชมรมผสู้ งู อายุ ใหผ้ า่ นเกณฑค์ ณุ ภาพ I : Investment • พฒั นา/สนบั สนุน การใชเ้ ทคโนโลยี นวัตกรรม เพือ่ สร้างความรอบรู้ ดา้ นสขุ ภาพ ทักษะในการเฝ้าระวัง และดแู ลสุขภาพตนเอง ของประชาชน ครอบครวั ชมุ ชน R : Regulate and Legislate • พฒั นาองค์ความร้ดู ้านสขุ ภาวะท่ถี ูกตอ้ งสำ�หรับ ผู้สงู อายุ A : Advocate • สนับสนุนการสง่ เสริมสุขภาพผูส้ ูงอายุระยะยาวเชิงป้องกนั (Preventive Long Term Care) ภายใต้ “สขุ เพียงพอ ชะลอชรา ชวี า ยืนยาว” B : Build Capacity • พัฒนาศักยภาพบุคลากรในการสง่ เสรมิ สขุ ภาพดูแลผสู้ ูงอายุ บทที่ 4 คูม่ อื แนวทางการขับเคลอื่ นแผนปฏิบตั กิ าร 21 แผนปฏบิ ตั กิ าร ปงี บประมาณ พ.ศ. 2563-2565 การส่งเสริมสขุ ภาพผู้สูงอายุ กรมอนามัย

Conceptual Framework แผนปฏิบัตกิ ารขับเคล่ือน OUTPUT โครงการ 6 3ISSUSBGUOAEL S Definition “ชะลอชรา ชีวายนื ยาว” STORBJAECTTIEVEG/KIPIES GOALประจำ�ปี พ.ศ.2563 PROJECTS 01 02 03 PROCESS หา Goal วิเคราะห์ สรปุ ได้ SUBGOAL ทบทวน Definition “ผู้สูงอายุสุขภาพดี “สขุ เพยี งพอ ชะลอชรา แต่ละ Issue ชวี ายนื ยาว” ดแู ลตนเองได้ หาแนวทางเพ่ือบรรลุ กำ�หนด Objective และมคี ณุ ภาพชวี ิตทดี่ ”ี SUBGOAL เพือ่ บรรลุ Issue วเิ คราะห์ GAP - Cause of ได้ 6 Issue คือ (KPI ต้อง SMART) cause - Social Ecological การเคลื่อนไหว โภชนาการ วิเคราะห์ Cause of cause ที่เปน็ ปัญหาของแต่ละ Issue Model สิง่ แวดลอ้ ม สขุ ภาพชอ่ งปาก วเิ คราะห์ Intervention สมองดี มีความสุข ก�ำ หนด Strategies แตล่ ะ Issue Stakeholder ก�ำ หนด Definition แตล่ ะ Issue สรา้ ง Projects ทบทวน Best Practice 22 คู่มอื แนวทางการขบั เคล่ือนแผนปฏบิ ัติการ บทที่ 4 การส่งเสรมิ สุขภาพผู้สูงอายุ กรมอนามัย แผนปฏบิ ตั กิ าร ปงี บประมาณ พ.ศ. 2563-2565

การดูแลส่งเสริมสุขภาพผู้สงู อายุ กรมอนามัย (ปี 2563-2565) M&E Survey R&D - Action Plan ระยะ 3 ปี (พ.ศ. 2563-2565) - Action Plan พ.ศ. 2563 (แผนขาลง) Standard PIRAB + Advocacy CBaupiladciintgy 04 A2IM Partnership Participation Age Friendly Communities/ Cities ผสู้ งู อายสุ ขุ ภาพดี ดแู ลตนเองได้ GOAL และมีคุณภาพชวี ิตทด่ี ี การเคลือ่ นไหว ชีวายืนย สขุ เพียงพอลอชรา สงิ่ แวดลอ้ ม สมองดี สขุ ภาพ โภชนาการ GSOUABL ชอ่ งปาก าว ชะ มีความสขุ ISSUES บทท่ี 4 คู่มือแนวทางการขับเคลือ่ นแผนปฏิบตั กิ าร 23 แผนปฏิบตั ิการ ปงี บประมาณ พ.ศ. 2563-2565 การสง่ เสริมสุขภาพผสู้ งู อายุ กรมอนามัย

24 ISSUE 1 : การเคล่ือนไหวดี คมู่ ือแนวทางการขบั เคลื่อนแผนปฏิบัตกิ าร Obj 1 : สง่ เสรมิ ให้กล้ามเนือ้ และขอ้ ตอ่ Strategic Level ก�ำ หนดนโยบายสาธารณะระดับทอ้ งถ่ิน/ระดับชาติ การ การสง่ เสริมสุขภาพผสู้ ูงอายุ กรมอนามัย ของผูส้ งู อายมุ คี วามแข็งแรง อดทน และ Policy ประเมินคดั กรองผูส้ งู อายุ (แขง็ แรงอดทน กล้ามเน้อื การ ยดื หยุ่น เคลอื่ นไหว การทรงตัว) บทที่ 4 Organization โครงการ/กจิ กรรม แผนปฏิบตั กิ าร ปีงบประมาณ พ.ศ. 2563-2565 Indicator 1.1 ผสู้ ูงอายมุ กี ล้ามเนอ้ื สรา้ ง/พัฒนาแนวทาง หลกั สตู รการเคลอื่ นไหวร่างกาย โครงการสงู วยั สมองดี ดว้ ยการ แขง็ แรงและอดทนผ่านเกณฑ์ Community ผู้สงู อายุเพือ่ ชะลอชรา บริหารกาย มาตรฐาน ร้อยละ ... Individual สร้าง/พัฒนาส่อื สารประชาสมั พันธก์ ารเคล่ือนไหวร่างกาย > จดั ทำ�องค์ความรแู้ ละ Indicator 1.2 ผสู้ งู อายมุ กี ล้ามเนื้อ ผสู้ งู อายุเพอ่ื ชะลอชรา และข้อต่อมคี วามยดื หยุ่นผา่ นเกณฑ์ พัฒนาเครือขา่ ยและนวตั กรรมการออกกำ�ลังกายส�ำ หรบั โปรแกรมการฝึกสมองดว้ ย มาตรฐาน รอ้ ยละ ... ผ้สู ูงอายุ การบริหารกาย (เคล่ือนไหว Obj 2 : สง่ เสรมิ ใหผ้ ูส้ งู อายุมกี าร สรา้ ง/พัฒนา องคค์ วามร้แู ละโปรแกรมฝึกสมองด้วยการ ร่างกาย การฝึกสมาธิ เคล่อื นไหวทีค่ ล่องแคล่วและการทรงตัวท่ดี ี บรหิ ารกาย การนอนหลบั ) Indicator 2.1 ผสู้ งู อายมุ คี วาม คลอ่ งแคล่วในการเคลอื่ นไหว สร้างบุคคลต้นแบบ/ชุมชนตน้ แบบ การสง่ เสรมิ กิจกรรม ผ่านเกณฑ์ รอ้ ยละ... ทางกายและการออกก�ำ ลงั กายผู้สงู อายุ Indicator 2.2 ผสู้ งู อายุมีความ สามารถในการทรงตัว ผ่านเกณฑ์ รณรงคส์ รา้ งกระแสใหเ้ ล็งเห็นความจำ�เปน็ ในการออกกำ�ลงั รอ้ ยละ……. กายให้กล้ามเนอ้ื แข็งแรง อดทน ยดื หยุน่ Obj 3 : ส่งเสริมให้ผสู้ ูงอายมุ คี วามสามารถ ในการเคลอ่ื นไหวในการท�ำ กจิ วตั รประจ�ำ วนั ดว้ ยตนเอง Indicator 3.1 ผู้สูงอายมุ ีความ สามารถในการเคลื่อนไหวในการท�ำ กจิ วตั รประจำ�วันด้วยตนเอง ไม่น้อยกวา่ รอ้ ยละ 95

บทท่ี 4 ISSUE 2 : โภชนาการสำ�หรบั ผสู้ งู อายุ แผนปฏิบัตกิ าร ปงี บประมาณ พ.ศ. 2563-2565 Obj 1 : ผสู้ งู อายมุ ีพฤติกรรม Strategic Level ผลกั ดนั ใหเ้ กดิ การขบั เคลอื่ นนโยบายโภชนาการ โครงการ/กิจกรรม คู่มอื แนวทางการขบั เคล่ือนแผนปฏิบัตกิ าร การบรโิ ภคอาหารในสดั ส่วนท่ี Policy ชะลอชราใหเ้ ป็นนโยบายระดบั ชาติ > สรา้ งและพฒั นาองคค์ วามรู้ด้านอาหารชะลอ การส่งเสริมสขุ ภาพผสู้ งู อายุ กรมอนามัย เหมาะสมตามวยั และบริโภค สารอาหารที่จำ�เปน็ ในปริมาณ Organization สรา้ งความรอบรู้ด้านโภชนาการชะลอชรา ความเส่ือมของอวัยวะทีส่ �ำ คญั ทเี่ พยี งพอเพ่ือชะลอชรา และ ส่งเสริมสนับสนุนให้ อปท.และภาคีเครอื ข่าย มี > ประเมนิ ภาวะโภชนาการและพฤติกรรมการ ป้องกนั ควบคมุ โรคไมต่ ิดตอ่ Community มาตรการในการดำ�เนินงานโภชนาการชะลอชรา เร้อื รัง และมีองคค์ วามรู้ในการผลิตและประกอบอาหาร บรโิ ภคอาหารด้านชะลอความเสื่อมของอวยั วะท่ี ท่เี หมาะสมและเอ้ือตอ่ การมีสุขภาพที่ดี ชะลอชรา สำ�คญั Indicator 1.1 ร้อยละ ควบคุมโรคไมต่ ดิ ต่อเรือ้ รงั > สรา้ งแนวทางการดำ�เนินงานด้านอาหารและ การรับรู้ของผู้สงู อายใุ น โภชนาการชะลอความเสอื่ มของอวัยวะทส่ี �ำ คัญ การบริโภคอาหารที่เป็น ผลักดนั /ขับเคลอ่ื น นโยบาย/มาตรการข้อตกลง > สรา้ งความตระหนกั ใหก้ บั อปท. และภาคเี ครอื ขา่ ย แหลง่ ของสารอาหารท่ี รว่ มกนั ในชมุ ชนเพอื่ จัดการสภาพแวดล้อมท่เี อ้ือตอ่ ดำ�เนนิ การตามมาตรการโภชนาการชะลอชรา จ�ำ เปน็ การมีพฤติกรรมการบริโภคอาหารท่เี หมาะสมตาม Indicator 1.2 รอ้ ยละ บรบิ ทพ้ืนท่ี > สง่ เสริมให้เกิดความรว่ มมอื กับภาคีเครือขา่ ยเพือ่ ของผู้สงู อายทุ บ่ี ริโภค กำ�หนดนโยบาย/มาตรการข้อตกลงร่วมกนั ใน อาหารทเ่ี ปน็ แหล่งของ ผลกั ดนั ให้เผยแพรส่ ่ือ เผยแพรข่ อ้ มูลท่ถี ูกตอ้ งและ ชมุ ชนเพือ่ ควบคมุ การใชเ้ ครือ่ งปรงุ รสอาหาร สารอาหารท่ีจ�ำ เป็น ครบถ้วนเพื่อป้องกนั และควบคุมโรคไมต่ ดิ ตอ่ เร้ือรงั ในสถานทีป่ ระกอบอาหาร ผู้ประกอบอาหาร สง่ เสรมิ ให้เกิดความรอบร้ดู า้ นโภชนาการและรู้ รา้ นอาหาร/ ชมุ ชน/ครัวเรอื น เทา่ ทันส่ือในผสู้ ูงอายุ พระสงฆ์ และประชาชนทว่ั ไป Individual 25

26 ISSUE 3 : สงิ่ แวดลอ้ ม คมู่ ือแนวทางการขบั เคลื่อนแผนปฏิบัตกิ าร Obj 1 : สิ่งแวดล้อมเพือ่ การส่งเสรมิ Strategic Level โครงการ การสง่ เสริมสุขภาพผสู้ ูงอายุ กรมอนามัย สขุ ภาพผู้สงู อายุ (การจัดให้มซี ง่ึ อปุ กรณ์ Community โครงการพฒั นาเมืองท่ีเปน็ มติ รกบั สง่ิ อ�ำ นวยความสะดวกหรอื มาตรการ เตรยี มความพรอ้ มในการจัด ผู้สงู อายุดา้ นอนามยั ส่ิงแวดลอ้ ม เพ่ือให้ผู้สงู อายอุ ยู่ในสภาพแวดล้อมทีเ่ ออ้ื สภาพแวดลอ้ มส�ำ หรับผู้สูงอายุ - พน้ื ทสี่ าธารณะภายนอกอาคารและ ตอ่ การมีสุขภาพด)ี ในชุมชน/เมอื ง ตัวอาคาร Indicator 1.1 รอ้ ยละของชุมชน - การคมนาคมขนสง่ เข้มแข็งดา้ นอนามัยส่ิงแวดลอ้ ม - ที่อยู่อาศยั มกี ารเตรียมความพรอ้ มสำ�หรับ *เพอื่ การพฒั นาทีย่ ง่ั ยืน ผู้สงู อายุ บทที่ 4 Obj 2 : การปอ้ งกนั ปจั จยั เส่ยี งจากสภาพ Strategic Level โครงการพัฒนาเกณฑ์มาตรฐานด้าน กจิ กรรม แผนปฏิบตั กิ าร ปีงบประมาณ พ.ศ. 2563-2565 แวดล้อมทีส่ ่งผลต่อสขุ ภาพผู้สูงอายุ Policy อนามยั สง่ิ แวดลอ้ มสำ�หรบั ผู้สงู อายุ (การลด การเอาออก การปอ้ งกัน วตั ถุ พัฒนาเกณฑ์มาตรฐานด้าน โครงการเสริมสร้างความรอบรู้เพ่ือ 1. พฒั นาชดุ ความรูเ้ พือ่ สรา้ งความรอบร้ดู ้าน สง่ิ ของหรือการกระทำ�ท่สี ่งผลกระทบต่อ อนามยั ส่ิงแวดล้อมสำ�หรับ สุขภาพด้านอนามัยส่ิงแวดล้อมของ อนามยั สง่ิ แวดลอ้ มทเ่ี หมาะสมกบั ผสู้ งู อายุ สภาพแวดลอ้ มของการด�ำ รงชวี ติ ผูส้ งู อาย)ุ ผู้สงู อายุ ผ้สู งู อายุ และสถานดูแลผสู้ งู อายุ Indicator 2.1 จังหวัดมสี ถานการณ์ Organization 2. พัฒนาช่องทางการเขา้ ถงึ เพ่ือใช้สื่อสาร ปญั หาอนามยั สิง่ แวดลอ้ มทสี่ ่งผล พฒั นาการเข้าถึงข้อมูลความ เตอื นภัยสุขภาพแกผ่ ูส้ งู อายุและสถาน กระทบตอ่ สขุ ภาพผสู้ งู อายุ (76 จงั หวดั ) รอบร้ดู า้ นสุขภาพและอนามยั ดแู ลผูส้ ูงอายุ Indicator 2.2 ร้อยละ 100 ของ ส่ิงแวดลอ้ มส�ำ หรบั ผู้สงู อายุ ทุกจงั หวัดมกี ิจกรรมทีเ่ สริมสร้าง สขุ ภาพดา้ นอนามยั สงิ่ แวดล้อม สำ�หรับผ้สู งู อายุ

บทท่ี 4 ISSUE 4 : สขุ ภาพช่องปาก แผนปฏิบัตกิ าร ปงี บประมาณ พ.ศ. 2563-2565 Obj 1 : ผูส้ งู อายมุ สี ภาวะ Strategic Level โครงการ กิจกรรม ช่องปากและอวัยวะที่เกี่ยวขอ้ ง Policy, Law โครงการรา่ งแผนงาน 1. จัดทำ�รา่ งแผนงานสขุ ภาพชอ่ งปากประเทศไทย ทำ�หนา้ ทไี่ ดอ้ ยา่ งเหมาะสม ผลกั ดันใหเ้ กิดกฎหมายหรือนโยบาย สขุ ภาพชอ่ งปาก ท่เี อือ้ ต่อการส่งเสริมใหผ้ สู้ งู อายุมฟี นั ประเทศไทย (จัดท�ำ รา่ งแผนงานสุขภาพช่องปากประเทศไทยระยะ Indicator 1.1 รอ้ ยละ 62 20 ซี่ หรอื 4 คสู่ บ โครงการการพฒั นา 20 ปีโดยการมีสว่ นรว่ มของภาคเี ครอื ขา่ ย ด้านสขุ ภาพ ของผู้สงู อายไุ ทยมีฟันแท้ นวัตกรรม/กจิ กรรม ช่องปาก ทั้งภาครฐั /ภาคเอกชน เสนอร่างแผนงานฯ ใช้งานได้อย่างน้อย 20 ซ่ี หรือ โดยภาคีเครอื ขา่ ยภาค stakeholder /ประชาพจิ ารณ์ และเสนอเข้า ครม.) 4 คสู่ บฟันหลัง ประชาชน ชุมชนในระดับ ต�ำ บล ท่ีสนับสนนุ การดูแล 1. พฒั นานวัตกรรมการส่ือสาร การให้ความรู้ การดแู ล คู่มอื แนวทางการขบั เคล่ือนแผนปฏิบัตกิ าร Obj 2 : มีระบบบริการ Community ช่องปากดว้ ยตนเองใน สขุ ภาพช่องปากโดยใชห้ ลกั MLM (ศกึ ษา ออกแบบ การส่งเสริมสขุ ภาพผสู้ งู อายุ กรมอนามัย ส่งเสรมิ ปอ้ งกัน รักษา ฟืน้ ฟู กลุ่มเปา้ หมาย รายละเอียดหลักสตู ร จัดท�ำ ส่ือท่ีใช้ในการขายตรง ทมี่ ีมาตรฐาน เสรมิ สรา้ งความเข้มแข็งของชุมชนใน แพ็กเกจ ทดลองใช้ ประเมนิ ผลและปรับปรุงแกไ้ ข) การดูแลสุขภาพช่องปากของผู้สงู อายุ โครงการพฒั นานวัตกรรม Indicator 2.1 รอ้ ยละ 40 (Strengthen community action) บรกิ าร เพอ่ื การดแู ลชอ่ งปาก 2. เพิ่มศักยภาพชมุ ชนในการจัดการระบบดูแลสขุ ภาพ ของผู้สงู อายเุ ข้ารบั บรกิ าร เพือ่ พัฒนาทกั ษะการดูแลสุขภาพ ผู้สงู อายุแบบครบวงจร ชอ่ งปากผสู้ ูงอายุ สง่ เสรมิ ปอ้ งกัน รกั ษา ฟน้ื ฟู ช่องปากและพฤติกรรมท่ีเกย่ี วขอ้ ง (Develop Personal Skills) ของ 3. เพมิ่ ศักยภาพในการดูแลสุขภาพช่องปากของตนเองใน ตวั ผสู้ งู อายุเอง ผสู้ งู อายุ ผ่านชมรม/โรงเรยี น Strategic Level Organization 1. พฒั นารปู แบบ การให้บรกิ าร เพื่อเพมิ่ การเขา้ ถึงบริการ พฒั นาระบบบริการสุขภาพช่องปาก สขุ ภาพช่องปาก ในประเด็นส�ำคัญ 1) มีฟนั บดเคย้ี ว (Oral Health Service Plan) 2) NCDs 3) มะเร็งช่องปาก 4) น�้ำลายแห้ง 5) กลุ่ม (Reorient Health Service) เปา้ หมายเฉพาะ (กลมุ่ วยั ท�ำงาน) 6) กลมุ่ ตดิ บา้ นตดิ เตยี ง 27 2. ศึกษาความเป็นไปไดใ้ นการจดั ทำ�นโยบายเพมิ่ เบี้ย ยังชพี แกผ่ ้มู สี ุขภาพดี 3. เพมิ่ ช่องทางการเขา้ ถงึ ข้อมลู เกี่ยวกับระบบบริการ สุขภาพชอ่ งปาก

28 ISSUE 5.1 : สมองดี : ออกก�ำ ลังสมอง BRAIN FITNESS BRAIN GYM BRAIN TRAINING คมู่ ือแนวทางการขบั เคลื่อนแผนปฏิบัตกิ าร Obj 1 : เพ่ิมประสิทธิภาพการรบั รู้ ความจ�ำ Strategic Level โครงการ/กจิ กรรม การสง่ เสริมสุขภาพผสู้ ูงอายุ กรมอนามัย การมีเหตผุ ล การมีสมาธิ การใช้ภาษา และการ Policy ท�ำ งานทีม่ ีความสมั พันธ์ระหวา่ งสมองและมิติ > นโยบายสาธารณะเพื่อสนบั สนนุ ใหม้ ีการออกก�ำ ลงั สมองทเ่ี หมาะสมกบั ชว่ งวยั (Advocate ไป สัมพันธ์ Environment ยังสภาฯ สนบั สนนุ ใหม้ กี ฎหมายประโยชนท์ างภาษเี พือ่ สนบั สนนุ ธุรกจิ ออกกำ�ลังสมอง) Indicator 1.1 ร้อยละของผสู้ งู อายุทม่ี ี Organization > บรรจวุ ธิ กี ารออกก�ำ ลงั สมองท่เี หมาะสม ลงในชดุ สทิ ธิประโยชนก์ ารตรวจสขุ ภาพประจ�ำ ปี ความเส่ยี งสมองเส่ือมลดลง > ส่งิ แวดล้อมทเี่ อ้ือตอ่ การออกก�ำ ลงั สมอง+สมองดี Individual > วิเคราะหว์ ิจัยองคค์ วามรู้ทเ่ี กย่ี วขอ้ งกบั การออกก�ำ ลงั สมอง พฒั นาศักยภาพบุคลากรดา้ น ISSUE 5.2 : สมองดี : การนอนหลบั การออกก�ำ ลังสมองแบบพ้นื ฐาน - Advance > สอื่ สารสาธารณะเพื่อความรอบรูท้ างสุขภาพดา้ นการออกกำ�ลังสมอง > สอ่ื สารสาธารณะเพ่ือความรอบรูท้ างสุขภาพด้านการออกก�ำ ลงั สมอง บทที่ 4 Obj 1 : ผ้สู งู อายุมีการนอนหลบั อยา่ งมี Strategic Level โครงการ/กจิ กรรม แผนปฏิบตั กิ าร ปีงบประมาณ พ.ศ. 2563-2565 คณุ ภาพและมคี วามสุข (ไม่ซมึ เศรา้ ) Policy > Advocacy เพ่ือสนับสนุนใหม้ กี ารนอนหลบั พกั ผอ่ นทเ่ี หมาะสมกับชว่ งวยั Indicator 1.1 รอ้ ยละผสู้ งู อายุท่ีมกี าร Organization > พฒั นาชดุ สิทธปิ ระโยชนเ์ พ่อื การสง่ เสรมิ สขุ ภาพการนอนหลับ รวมถงึ การตรวจการ นอนหลบั ตอนกลางคนื 7- 8 ชว่ั โมง รอ้ ยละ 60 Indicator 1.2 รอ้ ยละผสู้ ูงอายมุ ภี าวะ Individual นอนหลบั ในผูท้ ม่ี ขี อ้ บ่งช้ี ครอบคลุมทุกสทิ ธกิ ารรกั ษา (Universal Coverage) ซึมเศร้าไมเ่ กนิ ร้อยละ 5 > วิเคราะหว์ ิจยั องค์ความรู้ทเ่ี กย่ี วขอ้ งกบั การสง่ เสรมิ สุขภาพดา้ นการนอนหลบั Indicator 1.3 รอ้ ยละผสู้ ูงอายุมคี วามสุข > ถ่ายทอดองค์ความร้กู ารสง่ เสรมิ สุขภาพการนอนไปยังบคุ ลากรทางการแพทย์และผทู้ ่เี กี่ยวข้อง ระดับสูงมากข้นึ ไป รอ้ ยละ 90 > สอื่ สารสาธารณะเพื่อความรอบรู้ทางสุขภาพดา้ นการนอนหลบั พักผอ่ น

บทท่ี 4 ISSUE 6 : มีความสุข แผนปฏิบัตกิ าร ปงี บประมาณ พ.ศ. 2563-2565 Obj 1 : ส่งเสริม/สนับสนุนให้ผู้สงู อายุเพ่มิ Strategic Level โครงการ/กจิ กรรม สัมพันธภาพในครอบครวั Policy ผลักดันให้ครอบครวั ดูแลผสู้ งู อายเุ ปน็ นโยบายระดบั ชาติ พฒั นาส่งิ แวดล้อมและสถานทสี่ าธารณะใหเ้ อือ้ ต่อการท�ำ กจิ กรรมของครอบครวั Indicator 1.1 ร้อยละของสัมพันธภาพใน Environment พัฒนาระบบเฝา้ ระวังปญั หาครอบครัวในชุมชนอย่างตอ่ เนือ่ ง ครอบครัว จดั บริการแนะแนวใหค้ �ำ ปรึกษาปญั หาครอบครัว Indicator 1.2 รอ้ ยละของผสู้ ูงอายุ Organization เตรยี มความพร้อมก่อนสร้างครอบครัว ระหว่างบคุ คล ครอบครัว เพอ่ื น ผเู้ ก่ยี วขอ้ ง ไดร้ ับการประเมินดชั นีความสขุ ของคนไทย Inter-personal สง่ เสรมิ สนบั สนุนการมีสัมพนั ธภาพในครอบครวั (THI - 15) เพิม่ ข้ึน Indicator 1.3 ระดบั ดัชนีความสขุ ของ โครงการ/กจิ กรรม ผู้สงู อายุที่ได้รับการประเมินเพ่ิมสงู ขนึ้ ผลกั ดนั นโยบายสาธารณะใหม้ กี ารจดั กิจกรรมทเี่ ปน็ ประโยชนแ์ ละเอ้อื ต่อการด�ำ รงชวี ติ และการมี สขุ ภาพดีของผู้สงู อายุ คู่มอื แนวทางการขบั เคล่ือนแผนปฏิบัตกิ าร Obj 2 : มรี ะบบบริการสง่ เสรมิ ป้องกัน รักษา Strategic Level พฒั นาสง่ิ แวดล้อม อาคารและสถานท่สี าธารณะ ใหเ้ อ้อื ตอ่ การท�ำ กิจกรรมของผสู้ งู อายแุ ละ การส่งเสริมสขุ ภาพผสู้ งู อายุ กรมอนามัย ฟืน้ ฟูทีม่ ีมาตรฐาน Policy ครอบครัว ส่งเสริมสนบั สนนุ การด�ำ เนนิ งานชมรมผูส้ งู อายุคณุ ภาพ และโรงเรียนผู้สงู อายุ Indicator 2.1 รอ้ ยละของผู้สูงอายุท่เี ขา้ Environment สง่ เสริมสนับสนุนให้ผสู้ ูงอายไุ ทยเขา้ รว่ มกจิ กรรมทางสังคม ร่วมกิจกรรมทางสงั คม Indicator 2.2 จำ�นวนกลมุ่ /ชมรม ทีม่ ี Community ผูส้ งู อายเุ ข้ารว่ มกิจกรรม Individual Indicator 2.3 จำ�นวนหนว่ ยงานและ องค์กร ทง้ั ภาครฐั และเอกชน ทมี่ ีสว่ นรว่ มใน การส่งเสรมิ กิจกรรมทางสงั คมในชมุ ชน 29

30 โครงการภายใต้ 6 ประเดน็ สำ�คญั ปี พ.ศ. 2563 - 2565 คมู่ ือแนวทางการขบั เคลื่อนแผนปฏิบัตกิ าร 1. การเคลอ่ื นไหว การสง่ เสริมสุขภาพผสู้ ูงอายุ กรมอนามัย Issue (ประเด็น) องคป์ ระกอบของประเด็น กลยทุ ธ์ (Strategy) ผู้เกีย่ วข้อง โครงการ (Project) และวตั ถปุ ระสงค์ (Stakeholder) โครงการบูรณาการส่งเสริมกิจกรรมทางกายและการออกกำ�ลงั กายในผสู้ งู อายุ (ตัวชีว้ ัด : KPI) กระทรวง สธ. พม. และ มท. ให้มกี ารเคลอ่ื นไหวทดี่ ี ชวี ยี นื ยาว ปี 2563 ปี 2564 ปี 2565 การเคล่ือนไหวดี องคป์ ระกอบท่ี 1 1.ระดบั สังคม วฒั นธรรม 1. บรู ณาการการขับเคลอื่ น 1. ก�ำ หนดนโยบายเร่อื ง 1. กำ�หนดการประเมนิ Definition : ความสามารถของ สง่ เสรมิ ให้กล้ามเนื้อและข้อต่อของ เศรษฐกิจ นโยบาย ระหวา่ ง สธ. พม. และ มท. การประเมนิ คดั กรอง คดั กรองผสู้ ูงอายุเรอื่ ง การประสานการท�ำ งานของ ผู้สงู อายมุ คี วามแข็งแรง อดทนและ 1.1 ก�ำ หนดนโยบายสาธารณะ ภายใต้แผนส่งเสริมกิจกรรม ผสู้ ูงอายุ - ความแข็งแรง อดทน กล้ามเนื้อ ข้อต่อ และระบบ ยืดหยุ่น ทางกาย พ.ศ. 2561- 2573 - ความแข็งแรง อดทน ของกลา้ มเน้ือ ประสาท ทำ�ใหเ้ กดิ วตั ถปุ ระสงค์ ระดบั ท้องถิ่น/ระดบั ชาติ 2. (ร่าง)นโยบายเร่ืองการประเมิน ของกลา้ มเนือ้ - การเคลื่อนไหว การเคลื่อนไหวรา่ งกาย เชน่ เพ่อื สง่ เสริมให้กล้ามเนือ้ และขอ้ ตอ่ 1.2 พฒั นานโยบายส่งเสริม คัดกรองผู้สูงอายุ - การเคลอ่ื นไหว - การทรงตัว ลกุ ยืน เดิน นัง่ นอน ของผ้สู งู อายมุ ีความแขง็ แรง อดทน - ความแข็งแรง อดทนของกลา้ มเนอื้ - การทรงตัว เปน็ ตวั ชี้วัดระดับ หยบิ จับ กินขา้ ว และ และยืดหยนุ่ กฎหมายท่ีสนับสนุนสังคม - การเคล่ือนไหว ในสถานบริการ กระทรวง ผ้สู ูงอายุ บทที่ 4 แปรงฟัน ในชวี ิตประจ�ำ วนั ตัวชี้วัด - การทรงตวั สาธารณสุข และรายงาน แผนปฏิบตั กิ าร ปีงบประมาณ พ.ศ. 2563-2565 ไดอ้ ย่างมีประสทิ ธภิ าพ 1.1 รอ้ ยละผ้สู ูงอายมุ กี ลา้ มเนอ้ื ผลกั ดันเขา้ สู่ระบบรายงาน สธ. สู่ระบบรายงาน สธ. แข็งแรงและอดทนผา่ นเกณฑ์ 3. สร้างแนวทางการประเมนิ 2. กำ�หนดการประเมิน มาตรฐาน คัดกรองผสู้ งู อายุ คดั กรองผู้สูงอายเุ รื่อง 1.2 รอ้ ยละผู้สูงอายมุ ีกล้ามเนอ้ื และ - ความแข็งแรง อดทนของกล้ามเนอ้ื - ความแขง็ แรง อดทน ขอ้ ต่อมคี วามยืดหยุ่น - การเคลอ่ื นไหว ของกลา้ มเนื้อ ผา่ นเกณฑ์มาตรฐาน - การทรงตวั ในสถานบรกิ าร - การเคลื่อนไหว สาธารณสขุ - การทรงตวั 4. สรา้ งกระแสและรณรงค์ เปน็ ตัวชว้ี ดั ระดับ ใหผ้ สู้ งู อายุ และ Stakeholder กระทรวง ตระหนัก เลง็ เหน็ ความจำ�เปน็ ในการออกก�ำ ลงั กายใหก้ ลา้ มเนอ้ื แขง็ แรง อดทน ยดื หยุน่

บทท่ี 4 Issue (ประเดน็ ) องคป์ ระกอบของประเด็น กลยุทธ์ (Strategy) ผู้เกย่ี วขอ้ ง โครงการ (Project) แผนปฏิบัตกิ าร ปงี บประมาณ พ.ศ. 2563-2565 และวตั ถุประสงค์ (Stakeholder) โครงการบรู ณาการสง่ เสริมกจิ กรรมทางกายและการออกกำ�ลังกายในผ้สู งู อายุ (ตัวช้ีวดั : KPI) ให้มกี ารเคลอ่ื นไหวทีด่ ี ชีวียนื ยาว ปี 2563 ปี 2564 ปี 2565 องคป์ ระกอบท่ี 2 2. ระดบั ส่ิงแวดล้อม - สถานศกึ ษา 1. (รา่ ง) มาตรฐานสภาพแวดล้อมท่ีเอือ้ 1. ผลกั ดัน มาตรฐาน 1. ผลกั ดนั ให้ อปท. ส่งเสรมิ ให้ผู้สงู อายุมกี ารเคลื่อนไหวท่ี (Environment) - ชมรมผู้สูงอายุ ตอ่ การเคลอ่ื นไหว ออกก�ำ ลังกาย สภาพแวดลอ้ มทีเ่ ออ้ื ออกเทศบญั ญตั ิ/ คลอ่ งแคลว่ และการทรงตวั ท่ีดี - หน่วยงานของรัฐและ ของผู้สูงอายุ ตอ่ การเคลอ่ื นไหว ข้อก�ำ หนด วตั ถุประสงค์ 1. สนับสนนุ ใหท้ ้องถนิ่ เอกชน การออกก�ำ ลงั กายของ เพื่อส่งเสริมใหผ้ ู้สงู อายมุ ีการ ออกกฎ/ข้อก�ำ หนด - อปท. ผสู้ ูงอายุ เคล่ือนไหวท่คี ลอ่ งแคลว่ และ และจดั สง่ิ แวดลอ้ มหรอื การทรงตัวที่ดี สถานท่ีสาธารณะให้ ตัวช้ีวัด เออื้ ตอ่ การเคลอื่ นไหว 2.1 รอ้ ยละผ้สู งู อายมุ คี วาม ออกก�ำ ลงั กาย มีความปลอดภัย คล่องแคลว่ ในการเคล่ือนไหว ผา่ นเกณฑ์ 2.2 ร้อยละผสู้ ูงอายุมคี วามสามารถ ในการทรงตวั ผา่ นเกณฑ์ องค์ประกอบท่ี 3 3. ระดับองคก์ ร/สถาบัน - สถานบรกิ าร 1. สร้างและพัฒนาหลักสูตรและ 1. เผยแพร่และผลกั ดนั 1. พัฒนาศกั ยภาพผู้สูงอายุ ส่งเสรมิ ใหผ้ สู้ งู อายุมีความสามารถ 1. ผลกั ดนั นโยบายเรือ่ งการ สาธารณสุข แผนการสอนการออกกำ�ลังกาย หลักสตู รไปยงั องค์กร ใหเ้ ปน็ ผ้นู �ำ ด้านออกก�ำ ลัง ในการเคลื่อนไหวในการท�ำ กจิ วัตร ประเมนิ คดั กรองผสู้ ูงอายุ - มหาวทิ ยาลยั ครอบคลุมและสามารถปฏบิ ตั ิ ต่าง ๆ กาย คู่มอื แนวทางการขบั เคล่ือนแผนปฏิบัตกิ าร ประจ�ำ วนั ด้วยตนเอง - ความแข็งแรงอดทนของ รพช. รพ.สต. ได้จริง 2. พฒั นาศกั ยภาพบุคลากร 2. การศึกษาวิจยั พฒั นา การส่งเสริมสขุ ภาพผสู้ งู อายุ กรมอนามัย วัตถุประสงค์ กลา้ มเนื้อ - รร.ชมรมผ้สู ูงอายุ 2. ศึกษาวจิ ัยพฒั นา ชดุ การเรียนรู้ ในการคัดกรองการเฝ้า รูปแบบการออกก�ำ ลงั กาย เพือ่ สง่ เสริมใหผ้ ู้สูงอายมุ ีความสามารถ - การเคลือ่ นไหว - วทิ ยาลยั การพยาบาล ทเ่ี ข้าถึงผสู้ งู อายุ ระวังการฟื้นฟสู มรรถภาพ ท่เี หมาะสมของผู้สงู อายุ ในการเคล่ือนไหวในการท�ำ กจิ วตั ร - การทรงตัว สาธารณสุข และการวางระบบส่งตอ่ ตามบรบิ ท วฒั นธรรม ประจำ�วนั ด้วยตนเอง 2. สร้างและพฒั นาหลกั สูตรและ - สสส. ประเพณขี องชมุ ชน ตัวช้วี ดั แผนการสอนการออกก�ำ ลัง 3.1 ผ้สู งู อายุมคี วามสามารถในการ กายครอบคลมุ และสามารถ เคล่อื นไหวในการทำ�กิจวัตร ปฏบิ ตั ิได้จริง ประจำ�วันด้วยตนเอง ไมน่ อ้ ยกว่า 3. เผยแพร่และผลกั ดันหลกั สตู ร ร้อยละ 95 ไปยังและองคก์ รต่าง ๆ 4. ระดบั ชุมชน - ชมรมผ้สู งู อายุ 1. ก�ำ หนดแนวทางการสรา้ งชมุ ชน 1. ขบั เคลอ่ื นงานการสร้าง 1. การศึกษาวิจยั พัฒนา (Community) - อปท. ชมรมตน้ แบบ การสง่ เสรมิ ชุมชน ชมรมต้นแบบ รปู แบบการออกก�ำ ลงั กาย 1. การสร้างนวัตกรรมชุมชน - หมู่บา้ น กจิ กรรมทางกายและ การส่งเสรมิ กจิ กรรม ท่เี หมาะสมของผู้สงู อายุ 2. การคนื ขอ้ มลู - วดั การออกกำ�ลังกายเพื่อสงู วัย ทางกายและการออก ตามบริบท วฒั นธรรม 3. การพฒั นาศกั ยภาพ Capacity - ผู้น�ำ ทอ้ งถิน่ เคลือ่ นไหวดี ชีวยี ืนยาว ก�ำ ลังกายเพือ่ สงู วยั ประเพณขี องชมุ ชน 31 building เคล่อื นไหวดี ชวี ยี ืนยาว

32 โครงการ (Project) โครงการบรู ณาการสง่ เสรมิ กจิ กรรมทางกายและการออกก�ำ ลังกายในผสู้ ูงอายุ Issue (ประเดน็ ) องคป์ ระกอบของประเด็น กลยุทธ์ (Strategy) ผเู้ กีย่ วข้อง และวตั ถปุ ระสงค์ 4. สรา้ งชมุ ชนต้นแบบ/บคุ คล (Stakeholder) ให้มีการเคล่อื นไหวท่ดี ี ชวี ียนื ยาว (ตัวชีว้ ัด : KPI) คมู่ ือแนวทางการขบั เคลื่อนแผนปฏิบัตกิ าร ต้นแบบ - ครอบครัว/ชมรม ปี 2563 ปี 2564 ปี 2565 การสง่ เสริมสุขภาพผสู้ ูงอายุ กรมอนามัย 5. ระดบั ระหว่างบคุ คล ผูส้ งู อายุ 2. จดั ท�ำ แนวทางการผลติ นวัตกรรม 2. ผลักดันและสนบั สนนุ (Inter Personal) - CM CG ของชมุ ชนในดา้ นการออกก�ำ ลงั กาย การสรา้ งนวัตกรรมชมุ ชน - อสม. 6. ระดับบคุ คล (Individual) - จติ อาสา 1. จดั ทำ�หลกั สูตรพัฒนาแกนนำ� 1. พฒั นาแกนนำ�การออก 1. พัฒนาแกนนำ�การออก - ผสู้ ูงอายุ การออกก�ำ ลังกาย กิจกรรมทางกาย กำ�ลังกาย กจิ กรรมทาง ก�ำ ลงั กาย กิจกรรมทาง - วัยทำ�งาน ในชุมชน (Coach PA Community) กาย ในชุมชน (Coach กาย ในชุมชน (Coach - วัยเรียน 2. จดั ทำ�แนวทาง คำ�แนะนำ� PA Community) PA Community) - วยั เด็ก “เพื่อนช่วยเพ่ือน เพ่ือผ้สู ูงวัย 2. ขบั เคล่ือน แนวทาง 2. ขบั เคล่ือน แนวทาง - วยั เยาวชน แขง็ แรง” คำ�แนะน�ำ “เพอ่ื นช่วย คำ�แนะนำ� “เพือ่ นชว่ ย - Pre-aging เพอ่ื น เพอ่ื ผสู้ งู วยั แขง็ แรง” เพอ่ื น เพอ่ื ผสู้ งู วยั แขง็ แรง” - พระ อสว. 1. จดั ท�ำ เผยแพร่ องค์ความรู้เพือ่ สร้าง 1. เผยแพร่ องคค์ วามรู้เพือ่ 1. เผยแพร่ องคค์ วามร้เู พอื่ ความรอบรดู้ า้ นสุขภาพให้ผ้สู งู อายุ สร้างความรอบร้ดู ้าน สร้างความรอบรูด้ า้ น (HL) ตระหนักถงึ ความจ�ำเปน็ สุขภาพใหผ้ สู้ งู อายุ (HL) สุขภาพให้ผสู้ งู อายุ (HL) ในการออกก�ำลังกายกล้ามเน้อื ตระหนกั ถึงความจ�ำเป็น ตระหนักถึงความจ�ำเปน็ แขง็ แรง อดทน ยืดหยนุ่ 2 วนั / ในการออกก�ำลงั กาย ในการออกก�ำลังกาย สปั ดาห์ อยา่ งสม�่ำเสมอ กล้ามเนื้อแขง็ แรง อดทน กลา้ มเน้ือแข็งแรง อดทน ยืดหยุ่น 2 วัน/สัปดาห์ ยืดหยุ่น 2 วนั /สัปดาห์ อยา่ งสมำ�่ เสมอ อยา่ งสม่ำ� เสมอ บทที่ 4 2. จัดท�ำ เผยแพร่ สอ่ื ประชาสัมพนั ธ์ 2. เผยแพร่ สอ่ื ประชาสมั พนั ธ์ 2. เผยแพร่ สอ่ื ประชาสมั พนั ธ์ แผนปฏิบตั กิ าร ปีงบประมาณ พ.ศ. 2563-2565 เพอ่ื สรา้ งความรอบรู้ เพ่อื สรา้ งความรอบรูด้ ้าน เพ่อื สร้างความรอบรู้ด้าน ดา้ นสขุ ภาพใหผ้ สู้ ูงอายุ (HL) สุขภาพใหผ้ ูส้ งู อายุ (HL) สขุ ภาพใหผ้ ู้สงู อายุ (HL) ตระหนกั ถึงความจ�ำเปน็ ในการ ตระหนักถึงความจ�ำเป็น ตระหนกั ถึงความจ�ำเป็น ออกก�ำลงั กายกลา้ มเนอ้ื แขง็ แรง ในการออกก�ำลงั กาย ในการออกก�ำลงั กาย อดทน ยดื หยุ่น 2 วนั /สปั ดาห์ กลา้ มเนอื้ แขง็ แรง อดทน กล้ามเน้ือแขง็ แรง อดทน อย่างสม่�ำเสมอ ยดื หยุ่น 2 วนั /สัปดาห์ ยืดหย่นุ 2 วนั /สปั ดาห์ อยา่ งสม่ำ� เสมอ อยา่ งสม�่ำเสมอ 3. สรา้ งกระแส รณรงค์ 3. สร้างกระแส รณรงค์ การส่งเสรมิ ให้ผ้สู งู อายุ การส่งเสรมิ ใหผ้ สู้ งู อายุ เคลอื่ นไหวออกแรง เคลื่อนไหวออกแรง ออกเดนิ เปน็ ประจ�ำ เพอื่ ออกเดนิ เปน็ ประจ�ำ เพอ่ื พฒั นาศักยภาพผสู้ งู อายุ พัฒนาศักยภาพผสู้ ูงอายุ ให้สามารถท�ำกจิ วตั ร ให้สามารถท�ำกิจวัตร ประจ�ำวันไดด้ ้วยตนเอง ประจ�ำวันไดด้ ว้ ยตนเอง (ADL) (ADL)

บทท่ี 4 2. โภชนาการ แผนปฏิบัตกิ าร ปงี บประมาณ พ.ศ. 2563-2565 Issue (ประเด็น) องคป์ ระกอบของประเด็น กลยทุ ธ์ (Strategy) โครงการ (Project) ปี 2563 ปี 2564 ปี 2565 โภชนาการ และวตั ถปุ ระสงค์ ระดับนโยบายประเทศ (ตวั ชี้วดั : KPI) กจิ กรรม: 1. ผลกั ดันให้ อปท. ด�ำ เนนิ การ องคป์ ระกอบท่ี 1 ระดับนโยบาย, สงั คม, 1. สง่ เสริมและผลักดันใหเ้ กิด ระดบั นโยบายประเทศ ระดบั นโยบายประเทศ ผู้สูงอายมุ ีพฤตกิ รรมการบรโิ ภค วัฒนธรรม นโยบายสาธารณะ/ภาษี/ โภชนาการเชงิ รุก กิจกรรม: กิจกรรม: อาหารในสัดส่วนท่ีเหมาะสม ระดบั นโยบายประเทศ ธรรมนูญสุขภาพชมุ ชน/ 1. พฒั นาแนวทางการด�ำ เนนิ การ 1. ก�ำ กับ ติดตาม และประเมนิ ตามวยั และบรโิ ภคสารอาหาร 1. ผลกั ดันใหเ้ กดิ การขบั เคลือ่ น ข้อตกลงรว่ มกันในชมุ ชน จัดการสภาพแวดลอ้ มที่เอื้อ ผลการด�ำ เนนิ งานตาม ที่จำ�เปน็ ในปริมาณทีเ่ พยี งพอ นโยบายโภชนาการชะลอชรา เพอื่ จดั การสภาพแวดล้อม ตอ่ การมีพฤตกิ รรมการบริโภค นโยบายสาธารณะ/ธรรมนูญ เพ่อื ชะลอชรา และป้องกนั ให้เกิดเป็นนโยบายระดบั ชาติ ท่เี อ้อื ตอ่ การมีพฤติกรรมการ อาหารที่เหมาะสม สขุ ภาพชมุ ชน/ขอ้ ตกลง ควบคมุ โรคไมต่ ดิ ต่อเรอ้ื รัง ระดับนโยบายจังหวดั บริโภคอาหารที่เหมาะสม กลุ่มเป้าหมาย: รว่ มกนั ในชมุ ชนเพือ่ จดั การ - บรโิ ภคอาหารที่เปน็ สาร 2. ผลกั ดนั ใหเ้ กิดขอ้ บัญญัติ ศอ./สสจ./รพ./รพ.สต./อปท. สภาพแวดลอ้ มที่เออื้ ตอ่ การมี อาหารจำ�เปน็ ต่อการชะลอ ทอ้ งถ่นิ ในการควบคมุ การใช้ Stakeholder: พฤตกิ รรมการบรโิ ภคอาหาร ความเสือ่ มของอวยั วะตา่ ง ๆ เครอื่ งปรงุ รสอาหารในสถานที่ สำ�นักโภชนาการ, ท่เี หมาะสม ได้แก่ สมอง ตา หัวใจและ ประกอบอาหาร ผปู้ ระกอบ กรมอนามยั กลมุ่ เปา้ หมาย: หลอดเลอื ด กระดูกและฟัน อาหาร รา้ นอาหาร/ ชุมชน/ ระดบั นโยบายจงั หวดั ศอ./สสจ./รพ./รพ.สต./อปท. กลา้ มเนื้อ ตับ เพอื่ ชะลอชรา ครวั เรือน 2. ขบั เคล่อื นให้ทุกจงั หวดั ดำ�เนิน Stakeholder: วตั ถุประสงค์ : 3. ผลกั ดัน/ขบั เคลือ่ น นโยบาย/ การตามแนวทาง ด�ำ เนนิ การ กรมอนามัย/สป./อปท. เพื่อสง่ เสริมให้ผสู้ งู อายุบรโิ ภค มาตรการข้อตกลงร่วมกัน จดั การสภาพแวดลอ้ มทเ่ี ออ้ื ระดบั นโยบายประเทศ อาหารท่ีเป็นแหล่งของสารอาหาร ในชมุ ชนเพือ่ จัดการ ต่อการมพี ฤติกรรมการบริโภค 2. ผลกั ดันใหเ้ กิดเป็นนโยบาย คู่มอื แนวทางการขบั เคล่ือนแผนปฏิบัตกิ าร ทจ่ี ำ�เปน็ ในปรมิ าณทเ่ี หมาะสมเพื่อ สภาพแวดล้อมทีเ่ อื้อต่อ อาหารที่เหมาะสม ระดบั ชาติ การส่งเสริมสขุ ภาพผสู้ งู อายุ กรมอนามัย ชะลอชรา การมพี ฤติกรรมการบริโภค กลุม่ เปา้ หมาย: กลุ่มเปา้ หมาย: 1. ร้อยละการรบั รขู้ องผู้สูงอายุ อาหารท่ีเหมาะสมตามบรบิ ท ผสู้ งู อายุ ผดู้ แู ลผสู้ งู อายุ และ ผู้สูงอายุ ผ้ดู ูแลผ้สู ูงอายุ และ ในการบริโภคอาหารทเ่ี ป็น พนื้ ที่ ประชาชนทว่ั ไป ประชาชนทัว่ ไป แหล่งของสารอาหารท่จี ำ�เปน็ Stakeholder: Stakeholder: 2. ร้อยละของผสู้ งู อายทุ ีบ่ ริโภค ศอ./สสจ./รพ./รพ.สต./อปท. กระทรวงสาธารณสุข, กระทรวง อาหารทีเ่ ป็นแหล่งของสาร ระดับนโยบายประเทศ ศึกษาธกิ าร, กระทรวงมหาดไทย, อาหารท่ีจำ�เป็น (baseline 3. ขับเคล่ือนนโยบายสาธารณะ/ กระทรวงพัฒนาสงั คมและ รอ้ ยละ 24.2) ธรรมนูญสขุ ภาพชมุ ชน/ ความมน่ั คงของมนษุ ย์ • ปี 64 ร้อยละ 25 ข้อตกลงร่วมกันในชมุ ชนเพ่อื • ปี 65 รอ้ ยละ 30 จดั การสภาพแวดลอ้ มท่ีเอือ้ • ปี 66 รอ้ ยละ 35 ตอ่ การมีพฤติกรรมการบริโภค • ปี 67 รอ้ ยละ 45 อาหารที่เหมาะสม • ปี 68 ร้อยละ 55 กลมุ่ เปา้ หมาย: ศอ./สสจ./รพ./รพ.สต./อปท./ 33

34 องคป์ ระกอบของประเดน็ และวัตถปุ ระสงค์ Issue (ประเด็น) (ตัวชี้วัด : KPI) กลยทุ ธ์ (Strategy) โครงการ (Project) ปี 2563 ปี 2564 ปี 2565 กรมส่งเสริมการปกครองทอ้ งถิ่น คมู่ ือแนวทางการขบั เคลื่อนแผนปฏิบัตกิ าร Stakeholder: การสง่ เสริมสุขภาพผสู้ ูงอายุ กรมอนามัย กระทรวงสาธารณสขุ , กระทรวง ศึกษาธิการ, กระทรวงมหาดไทย, บทที่ 4 กระทรวงพฒั นาสงั คมและ แผนปฏิบตั กิ าร ปีงบประมาณ พ.ศ. 2563-2565 ความม่นั คงของมนษุ ย์ 4. ขบั เคลอ่ื นให้เกดิ การลด/ คนื ภาษใี นกล่มุ ผูป้ ระกอบการ ที่ด�ำ เนนิ การอาหารเพ่ือ สขุ ภาพ และในกลมุ่ ผสู้ งู อายทุ ี่ ไมเ่ จบ็ ป่วย ระดบั นโยบายจังหวดั 5. ผลักดันใหผ้ นู้ ำ�ชุมชนจดั ต้ัง เวทปี ระชาคม เพ่ือกำ�หนด นโยบายสาธารณะ/ธรรมนูญ สุขภาพชมุ ชน/ข้อตกลง ร่วมกนั ในชมุ ชนเพือ่ จดั การ สภาพแวดล้อมทเ่ี อือ้ ตอ่ การมี พฤติกรรมการบริโภคอาหารที่ เหมาะสม กลุม่ เปา้ หมาย: ศอ./สสจ./รพ./รพ.สต./อปท. Stakeholder: ศอ./สสจ./พชอ./อปท./ชมรม ผู้สงู อาย/ุ วดั /แกนน�ำ ชุมชน 6. ผลักดันใหเ้ กิดนักโภชนาการ ประจำ�ตำ�บล เพือ่ ให้เกิด การสรา้ งความรอบรเู้ ร่อื ง โภชนาการ การจดั การ โภชนาการในชมุ ชน

บทท่ี 4 Issue (ประเด็น) องคป์ ระกอบของประเด็น กลยทุ ธ์ (Strategy) โครงการ (Project) ปี 2563 ปี 2564 ปี 2565 แผนปฏิบัตกิ าร ปงี บประมาณ พ.ศ. 2563-2565 และวัตถปุ ระสงค์ (ตัวชี้วัด : KPI) 7. สร้างแรงจูงใจในการเลือกซอื้ อาหารเพอื่ สขุ ภาพ และ มรี างวลั ตอบแทน เช่น เวลามี การแจกเงนิ กำ�หนดเงือ่ นไข การซ้อื อาหารเพอื่ สุขภาพ 2. สง่ เสริมใหเ้ กิดความร่วมมือ 1. จดั ท�ำ มาตรฐานสำ�หรับผปู้ รุง 1. ขบั เคลอื่ นมาตรฐานส�ำ หรบั 1. ผลักดนั ใหเ้ กดิ ขอ้ บัญญตั ิ กับภาคเี ครอื ข่ายเพอื่ กำ�หนด ประกอบอาหารตามหลัก ผ้ปู รงุ ประกอบอาหารตาม ทอ้ งถ่ินในการควบคมุ การใช้ นโยบาย/มาตรการขอ้ ตกลง โภชนาการและสขุ าภบิ าล หลักโภชนาการและสุขาภบิ าล เครื่องปรงุ รสอาหารในสถานท่ี ร่วมกนั ในชมุ ชนเพื่อควบคุม อาหาร เชน่ โครงการผสู้ ูงอายุ อาหารในพนื้ ที่ ประกอบอาหารรา้ นอาหาร/ การใช้เครื่องปรุงรสอาหาร เขา้ ถึงผัก ผลไมป้ ลอดภยั กลมุ่ เป้าหมาย: ครวั เรอื น ชุมชน ในสถานท่ีประกอบอาหาร กล่มุ เปา้ หมาย: กรมสง่ เสรมิ การปกครองท้องถิ่น กลมุ่ เปา้ หมาย: ผูป้ ระกอบอาหาร กรมสง่ เสริมการปกครองทอ้ งถน่ิ ผู้ปรงุ ประกอบรา้ นอาหาร, กรมสง่ เสรมิ การปกครองทอ้ งถิน่ / รา้ นอาหาร/ ชมุ ชน/ครวั เรือน ผ้ปู รุงประกอบร้านอาหาร, ประชาชนท่ัวไป อปท. ประชาชนทั่วไป Stakeholder: Stakeholder: Stakeholder: กระทรวงสาธารณสขุ , กระทรวง กระทรวงสาธารณสุข, กระทรวง กระทรวงสาธารณสุข, มหาดไทย,กระทรวงอตุ สาหกรรม, มหาดไทย กระทรวงมหาดไทย, กระทรวง กระทรวงพาณชิ ย์, กระทรวง อุตสาหกรรม, กระทรวงพาณิชย,์ เกษตรและสหกรณ,์ สถาบัน คู่มอื แนวทางการขบั เคล่ือนแผนปฏิบัตกิ าร กระทรวงเกษตรและสหกรณ์, คุณวุฒิวิชาชีพจากสำ�นักนายก การส่งเสริมสขุ ภาพผสู้ งู อายุ กรมอนามัย สถาบนั คุณวฒุ วิ ชิ าชพี จากสำ�นัก รฐั มนตรี นายกรฐั มนตรี 3. สง่ เสริมให้เกดิ ความร่วมมือ กิจกรรม: และบรู ณาการของหน่วยงาน 1. จดั ท�ำ ขอ้ ตกลงรว่ มกนั และ ที่เกยี่ วข้องทกุ ภาคส่วนด้าน โภชนาการชะลอชรา จดั กิจกรรมรณรงค์ สง่ เสริมให้ เกิดความรว่ มมือและ บรู ณาการของหนว่ ยงานท่ี เกี่ยวขอ้ งทกุ ภาคสว่ นดา้ น โภชนาการชะลอชรา กลมุ่ เปา้ หมาย: สธ./ดศ./มท./พม./ศธ./วท./ กรมประชาสมั พันธ์ 35

36 องคป์ ระกอบของประเด็น และวตั ถปุ ระสงค์ Issue (ประเดน็ ) (ตัวชีว้ ัด : KPI) กลยทุ ธ์ (Strategy) โครงการ (Project) ปี 2563 ปี 2564 ปี 2565 ระดบั ชุมชน องค์กร, สถาบัน คมู่ ือแนวทางการขบั เคลื่อนแผนปฏิบัตกิ าร ครอบครัว เพ่ือน บุคคล Stakeholder: การสง่ เสริมสุขภาพผสู้ ูงอายุ กรมอนามัย ผลักดันให้เผยแพร่สื่อ เผยแพร่ กระทรวงสาธารณสขุ , กระทรวง ข้อมูลท่ีถกู ต้องและครบถ้วน ดิจทิ ัลเพอ่ื เศรษฐกิจและสงั คม (ดศ.), กระทรวงมหาดไทย (อปท.), กระทรวงการพฒั นาสังคม และความมน่ั คงของมนษุ ย์ (พม.), กระทรวงศกึ ษาธกิ าร (ศธ.), กระทรวงการอุดมศกึ ษา วิทยาศาสตร์ วิจยั และนวตั กรรม (อว.), กรมประชาสัมพนั ธ์ 4. สรา้ งและพัฒนาองคค์ วามรู้ กิจกรรม: กิจกรรม: กิจกรรม: ด้านอาหารชะลอความเสื่อม 1. พัฒนาองคค์ วามร้ดู ้านอาหาร 1. ประเมินผลองค์ความร้ดู ้าน 1. ปรบั ปรงุ พัฒนารปู แบบ ของอวยั วะที่ส�ำ คัญ ชะลอความเสื่อมของอวัยวะ อาหารชะลอความเส่ือมของ ทสี่ �ำ คญั ตามบริบทพ้นื ที่ อวัยวะทสี่ �ำ คัญตามบริบท องค์ความรูด้ า้ นอาหารชะลอ (ค�ำ ถาม : มีหลกั การสำ�หรับ ตามระดบั การศกึ ษา ชมุ ชน พน้ื ที่ ในการน�ำ ไปใช้ ความเสอื่ มของอวัยวะที่ส�ำ คญั อาหารชะลอชรา เมอื ง ชนบท เศรษฐฐานะ ตามบรบิ ทพืน้ ท่ี ใหเ้ หมาะสม ของกรมอนามัย ในระดบั มากข้นึ ประเทศแลว้ หรือไม?่ ??) มแี ตค่ ่มู ือและการถ่ายทอด กลุม่ เป้าหมาย: กลุ่มเปา้ หมาย: กล่มุ เป้าหมาย: พ้นื ฐานองคค์ วามรู้เร่ือง ศอ./สสจ./รพ./รพ.สต./อปท. ศอ./สสจ./รพ./ รพ.สต./อปท. ศอ./สสจ./รพ./รพ.สต./อปท. บทที่ 4 สารอาหารบำ�รุงสมอง ตา ผู้ดูแลผสู้ งู อาย,ุ ผสู้ งู อายุ 60 ปี Stakeholder: Stakeholder: แผนปฏิบตั กิ าร ปีงบประมาณ พ.ศ. 2563-2565 กระดกู และฟัน แต่ไม่ลงลกึ ถงึ ขน้ั ขึน้ ไป และประชาชนทวั่ ไป ส�ำ นักโภชนาการ, กรมอนามยั สำ�นกั โภชนาการ, กรมอนามัย ชะลอวยั Stakeholder: 2. มกี ารจดั ทำ�แหลง่ สบื คน้ ข้อมลู 2. เผยแพรร่ ูปแบบองคค์ วามรู้ กระทรวงสาธารณสขุ (HITAP, และชอ่ งทางในการแลกเปลย่ี น ดา้ นอาหารชะลอความเสื่อม สป., อย.), IHPP, สวรส., สสส., องค์ความร้ดู ้านอาหารชะลอ ของอวยั วะทสี่ �ำ คญั ตามบริบท สมาคมโภชนาการ, สถาบนั ความเส่อื มของอวัยวะทสี่ �ำ คญั พน้ื ท่ี ผา่ นภาคเี ครอื ขา่ ยแกนน�ำ การศึกษา, กระทรวงมหาดไทย ทม่ี คี วามทนั สมยั ตอ่ สถานการณ์ ในพน้ื ที่ และผา่ นเวบ็ ไซต์ (อปท.) ในปัจจุบัน และมคี วามพร้อม ส�ำ นกั โภชนาการ 2. ส�ำ รวจชอ่ งทางในการสอื่ สาร ตอ่ การน�ำ ไปใช้งาน รวมถึง กลุม่ เปา้ หมาย: องคค์ วามรใู้ นกลมุ่ ผูส้ ูงอายุ เพ่ือเปน็ ต้นแบบให้แต่ละพ้ืนที่ ศอ./สสจ./รพ./รพ.สต./อปท./พม. เชน่ การเข้าถึงส่ือ การรบั รู้ น�ำ องคค์ วามร้ทู ่ีดนี ั้นไป ข้อมลู ทถ่ี ูกต้อง วฒั นธรรม ประยกุ ต์ใช้ใหเ้ ข้ากบั บริบท การกิน ของแตล่ ะพืน้ ท่ี

บทท่ี 4 Issue (ประเด็น) องคป์ ระกอบของประเด็น กลยทุ ธ์ (Strategy) โครงการ (Project) ปี 2563 ปี 2564 ปี 2565 แผนปฏิบัตกิ าร ปงี บประมาณ พ.ศ. 2563-2565 และวัตถปุ ระสงค์ (ตัวชี้วัด : KPI) 3. เผยแพรอ่ งค์ความรดู้ ้าน กจิ กรรม: Stakeholder: อาหารชะลอความเส่ือมของ 1. ก�ำ กับ ติดตาม ประเมินผล สธ./มท./พม. อวยั วะทส่ี ำ�คัญตามบรบิ ท ของแต่ละพื้นที่ พื้นท่ีผา่ นภาคีเครือขา่ ย 2. รวบรวมและวเิ คราะห์ขอ้ มลู แกนนำ�ในพื้นที่ และผา่ น กลุ่มเป้าหมาย: เวบ็ ไซตส์ ำ�นักโภชนาการ ศอ./สสจ./รพ./รพ.สต./อปท./พม. ทีเ่ หมาะสมกนั ตาม Stakeholder: ระดับการศึกษา ชุมชนเมือง สธ./มท./พม. เชน่ สื่อออนไลนผ์ ่าน ศูนย์การคา้ ตลาด โรงพยาบาล ชมุ ชนชนบท ผา่ นหอกระจาย ข่าว วิทยุชุมชน ผนู้ ำ�ชมุ ชน เพ่ือน ชมรม รร.ผู้สงู อายุ กลมุ่ เปา้ หมาย: ศอ./สสจ./รพ./รพ.สต./อปท. Stakeholder: สำ�นักโภชนาการ, กรมอนามัย คู่มอื แนวทางการขบั เคล่ือนแผนปฏิบัตกิ าร การส่งเสริมสขุ ภาพผสู้ งู อายุ กรมอนามัย 5. ประเมนิ ภาวะโภชนาการ กจิ กรรม และพฤติกรรมการบริโภค 1. สรา้ งและพัฒนาแบบประเมิน อาหารด้านชะลอความเสื่อม ภาวะโภชนาการ ของอวัยวะทีส่ ำ�คญั และ 2. สรา้ งและพฒั นาแบบประเมิน สภาพแวดลอ้ มท่เี อื้อตอ่ การมี พฤตกิ รรมการบริโภคอาหาร พฤติกรรมการบริโภคอาหาร ด้านชะลอความเสอ่ื มของ ทเ่ี หมาะสม (จดุ ประสงค์ อวยั วะทส่ี �ำ คัญ การทำ�โครงการเพื่อทราบ สถานการณเ์ พิ่ม) 37

38 องค์ประกอบของประเด็น และวัตถุประสงค์ Issue (ประเดน็ ) (ตัวช้ีวดั : KPI) กลยุทธ์ (Strategy) โครงการ (Project) ปี 2563 ปี 2564 ปี 2565 คมู่ ือแนวทางการขบั เคลื่อนแผนปฏิบัตกิ าร 3. ประเมนิ ภาวะโภชนาการและ การสง่ เสริมสุขภาพผสู้ ูงอายุ กรมอนามัย พฤติกรรมการบรโิ ภคอาหาร ด้านชะลอความเสือ่ มของ อวัยวะท่ีสำ�คัญ เลอื กจาก จงั หวดั ทมี่ ีสดั ส่วนจำ�นวน ประชากรผู้สูงอายมุ ากทส่ี ดุ ของแต่ละภาค: ≥ 4 จังหวดั ) 4. ปรับปรุงและพฒั นาให้แบบ ประเมินมคี วามสมบรู ณ์มาก ย่ิงข้ึน 5. จดั อบรมสอนวิธกี ารนำ�แบบ ประเมนิ ไปใช้เป็นเคร่อื งมือ/ ตัวชี้วัดภาวะโภชนาการและ พฤติกรรมการบริโภคอาหาร ด้านชะลอความเสื่อมของ อวยั วะที่ส�ำ คญั ในกลุ่มภาคี เครอื ข่ายแกนน�ำ ในพ้นื ที่ 6. เก็บขอ้ มูลภาวะโภชนาการ กจิ กรรม กจิ กรรม และพฤตกิ รรมการบรโิ ภค 1. สรา้ งและพฒั นาแนวทางการ 1. กำ�กบั ติดตาม ประเมนิ ผล อาหารด้านชะลอความเส่ือม ด�ำ เนินงานด้านอาหารและ กลุม่ เป้าหมาย: บทที่ 4 ของอวัยวะท่ีส�ำ คญั โดยขยาย โภชนาการชะลอความเสอ่ื ม ศอ./สสจ./รพ./รพ.สต./อปท./พม. แผนปฏิบตั กิ าร ปีงบประมาณ พ.ศ. 2563-2565 พนื้ ทข่ี องจำ�นวนประชากร ของอวัยวะทสี่ ำ�คญั รว่ มกบั Stakeholder: ผสู้ งู อายุ โดยใหน้ �ำ เคร่ือง ภาคเี ครือขา่ ย สธ./มท./พม. ช้วี ัดฯ ไปใช้ในระดับบุคคล 2. จัดประชมุ ขบั เคลอ่ื นแนวทาง องค์กร ชมุ ชน การดำ�เนนิ งานดา้ นอาหาร กลุ่มเปา้ หมาย: และโภชนาการชะลอความ ศอ./สสจ./รพ./รพ.สต./อปท./พม. เส่อื มของอวัยวะทส่ี ำ�คญั ใน Stakeholder: กลุ่มภาคเี ครอื ข่ายแกนนำ�ใน สธ./มท./พม. พ้ืนที่

บทท่ี 4 Issue (ประเดน็ ) องคป์ ระกอบของประเด็น กลยทุ ธ์ (Strategy) โครงการ (Project) ปี 2563 ปี 2564 ปี 2565 แผนปฏิบัตกิ าร ปงี บประมาณ พ.ศ. 2563-2565 และวตั ถปุ ระสงค์ 6. สรา้ งแนวทางการดำ�เนนิ งาน (ตัวชีว้ ัด : KPI) ด้านอาหารและโภชนาการ ชะลอความเสอ่ื มของอวยั วะที่ 3. ขับเคลอื่ นภาคีเครือข่ายให้ ส�ำ คัญ ดำ�เนินการตามแนวทางฯ กลุ่มเปา้ หมาย: ศอ./สสจ./รพ./รพ.สต./อปท./พม. Stakeholder: สธ./มท./พม. ระดับชุมชน 7. สร้างความตระหนกั ให้กับ กจิ กรรม: กิจกรรม: 1. สง่ เสริมและสนับสนุนให้ ผ้ปู ระกอบการร้านอาหาร/ 1. จัดอบรม ใหค้ วามรู้ และ 1. กำ�กบั ติดตาม และประเมิน ชมุ ชน/ครัวเรือน ลดการใช้ รบั รองผปู้ ระกอบการ/ ผลอย่างต่อเน่อื ง ผู้ประกอบการ/ผูป้ ระกอบ เคร่อื งปรุงรส เพ่ิมการใสผ่ ัก ผปู้ ระกอบรา้ นอาหาร/ กลุ่มเป้าหมาย: อาหาร ร้านอาหาร/ ชมุ ชน/ เพื่อลดโรคไม่ติดต่อเรอ้ื รงั ครวั เรือน ชมุ ชนให้กับสมาคม ศอ./สสจ./รพ./รพ.สต./อปท. ครวั เรือน มคี วามรูด้ ้านการ ผู้ประกอบการอาหารและ Stakeholder: ผลติ อาหารและประกอบ ในพน้ื ทน่ี �ำ ร่อง 4 จังหวดั กระทรวงสาธารณสขุ , กระทรวง อาหารทีเ่ หมาะสมและ 4 ภาค มหาดไทย เอ้ือตอ่ การมีสุขภาพทดี่ ี กลุ่มเป้าหมาย: ลดโรคไมต่ ิดต่อเรอ้ื รัง ผูป้ ระกอบการ/ผู้ประกอบอาหาร ร้านอาหาร/ ครัวเรือน ชุมชน ทั่วประเทศ คู่มอื แนวทางการขบั เคล่ือนแผนปฏิบัตกิ าร Stakeholder: การส่งเสริมสขุ ภาพผสู้ งู อายุ กรมอนามัย ผูป้ ระกอบการ/ผปู้ ระกอบอาหาร ร้านอาหาร/ ครัวเรอื น ชุมชน ท่วั ประเทศ, กระทรวงสาธารณสขุ , กระทรวงอุตสาหกรรม, กระทรวงพาณชิ ย์, กระทรวงเกษตรและสหกรณ์, กระทรวงมหาดไทย (อปท.) 39

40 องคป์ ระกอบของประเด็น และวตั ถปุ ระสงค์ Issue (ประเดน็ ) (ตัวชีว้ ัด : KPI) กลยทุ ธ์ (Strategy) โครงการ (Project) ปี 2563 ปี 2564 ปี 2565 คมู่ ือแนวทางการขบั เคลื่อนแผนปฏิบัตกิ าร ระดบั องคก์ ร, สถาบนั 8. พัฒนาสื่อความรูโ้ ภชนาการ กจิ กรรม: การสง่ เสริมสุขภาพผสู้ ูงอายุ กรมอนามัย ผลักดันใหเ้ ผยแพรส่ ื่อ เผยแพร่ เพ่อื ปอ้ งกนั และควบคมุ โรค 1. ผลิตส่ือความรโู้ ภชนาการ ขอ้ มลู ทถ่ี ูกต้องและครบถ้วนเพ่อื ไม่ตดิ ตอ่ เรอ้ื รัง ป้องกนั และควบคุมโรคไม่ตดิ ต่อ ร่วมกบั ภาคเี ครือขา่ ยเพ่อื เรื้อรงั ปอ้ งกันและควบคุมโรค ไม่ติดต่อเรอ้ื รัง กลุม่ เปา้ หมาย: ผดู้ แู ลผูส้ ูงอายุ, ผสู้ ูงอายุ 60 ปี ขนึ้ ไป และประชาชนทัว่ ไป ทั่วประเทศ Stakeholder: กระทรวงสาธารณสขุ (HITAP, สป., อย.), IHPP, สวรส., สสส., สมาคมโภชนาการ, สถาบัน การศึกษา, กระทรวงมหาดไทย (อปท.) ระหว่างบุคคล, ครอบครัว, เพอื่ น 9. สร้างความรว่ มมือกบั ภาคี กิจกรรม: ระดบั บุคคล เครอื ข่ายดา้ นการสอื่ สารและ 1. ประสานสรา้ งความร่วมมือกบั ส่งเสริมใหเ้ กิดความรอบรู้ ผลิตสอื่ โภชนาการเพือ่ ป้องกัน ภาคเี ครือข่ายดา้ นการส่อื สาร ดา้ นโภชนาการและรู้เทา่ ทันสื่อ และควบคมุ โรคไม่ตดิ ตอ่ เรื้อรัง และผลิตส่อื โภชนาการ ในผู้สูงอายุ พระสงฆ์ และ เพ่อื ปอ้ งกันและควบคุมโรค บทที่ 4 ประชาชนทว่ั ไป ไมต่ ิดต่อเร้ือรงั แผนปฏิบตั กิ าร ปีงบประมาณ พ.ศ. 2563-2565 2. สรา้ งกระแสและสื่อสาร สาธารณะให้ทนั สถานการณ์ โดยมชี ่องทางสอ่ื สาร กล่มุ เปา้ หมาย: ผูด้ แู ลผู้สงู อายุ, ผ้สู ูงอายุ 60 ปี ข้นึ ไป และประชาชนทั่วไป ท่วั ประเทศ Stakeholder: ผ้นู ำ�ชมุ ชน ผู้นำ�ทางศาสนา กรมประชาสมั พนั ธ,์ กระทรวง ดจิ ทิ ลั เพอ่ื เศรษฐกจิ และสงั คม (ดศ.), กระทรวงมหาดไทย (อปท.), ส�ำ นกั งานพระพทุ ธศาสนาแหง่ ชาติ

บทท่ี 4 Issue (ประเด็น) องคป์ ระกอบของประเด็น กลยุทธ์ (Strategy) โครงการ (Project) ปี 2563 ปี 2564 ปี 2565 แผนปฏิบัตกิ าร ปงี บประมาณ พ.ศ. 2563-2565 และวตั ถุประสงค์ (ตวั ชี้วัด : KPI) กระทรวงวัฒนธรรม, กระทรวง ดิจิทลั เพอ่ื เศรษฐกจิ และสงั คม (ดศ.), กระทรวงการพฒั นาสังคม และความมนั่ คงของมนุษย์ (พม.), กระทรวงศึกษาธกิ าร (ศธ.), กระทรวงการอดุ มศกึ ษา วทิ ยาศาสตร์ วิจัยและนวตั กรรม (อว.), กรมประชาสมั พันธ,์ ส�ำ นกั งาน กสทช, Line Thailand, Facebook, Google Thailand 10. ขบั เคลอ่ื นความรดู้ ้าน กจิ กรรม: โภชนาการผ่านพระสงฆ์ 1. ขับเคลือ่ นความร้ดู ้าน (พระคลิ านปุ ฏั ฐาก) และ โภชนาการผา่ นพระสงฆ์ และ วดั ส่งเสรมิ สขุ ภาพ ภายใตช้ ่อื ประชาชนท่วั ไป ปัญญาและศรทั ธา 2. สรา้ งความรอบรูด้ า้ น โภชนาการในพระสงฆ์ และประชาชนทว่ั ไป ให้มี ความรอบรดู้ ้านโภชนาการ คู่มอื แนวทางการขบั เคล่ือนแผนปฏิบัตกิ าร ในการปรบั เปล่ียนพฤติกรรม การส่งเสริมสขุ ภาพผสู้ งู อายุ กรมอนามัย ที่เหมาะสม กลมุ่ เปา้ หมาย: พระสงฆ์ และประชาชนท่ัวไป Stakeholder: ผูน้ ำ�ชมุ ชน ผูน้ ำ�ทางศาสนา ส�ำ นกั ประชาสมั พันธ์, กระทรวงดิจทิ ลั เพื่อเศรษฐกจิ และสังคม (ดศ.) กระทรวงสาธารณสุข, กระทรวง มหาดไทย (อปท.), ส�ำ นักงาน พระพทุ ธศาสนาแหง่ ชาติ, กระทรวงวฒั นธรรม ประเดน็ ที่จะสง่ ตอ่ กลุ่มวัยท�ำ งาน : ผลกั ดนั ใหเ้ กิดการลดระยะเวลาการท�ำ งานในสถานประกอบการ/หน่วยงานราชการเพอ่ื ดูแลผู้สูงอายุโดยไมก่ ระทบต่อรายได้ 41

42 3. ส่งิ แวดลอ้ ม คมู่ ือแนวทางการขบั เคลื่อนแผนปฏิบัตกิ าร โครงการ วตั ถุประสงค์ ตวั ช้ีวดั โครงการ กิจกรรม เป้าหมายกจิ กรรม พน้ื ท่ีด�ำ เนนิ การ/ การสง่ เสริมสุขภาพผสู้ ูงอายุ กรมอนามัย เชิงปริมาณ เชิงคุณภาพ 2563 2564 2565 ผูร้ บั ผิดชอบ 1. โครงการ เพอื่ พฒั นาเกณฑ์ 1) จงั หวดั มี 1) มขี ้อมูล 1) ทบทวนและวิเคราะหป์ ัญหา 1) ได้ทบทวนและวเิ คราะห์ 1) มเี กณฑ์ 1) มีข้อเสนอเชิง 1) ศนู ย์อนามยั ที่ พัฒนาเกณฑ์ มาตรฐานด้าน สถานการณ์ สถานการณ์ สถานการณป์ ญั หาอนามยั สง่ิ แวดลอ้ ม สถานการณป์ ญั หาอนามยั มาตรฐาน นโยบายระดบั 1-12 มาตรฐาน อนามยั สงิ่ แวดลอ้ ม ปญั หาอนามัย อนามยั ส่ิง ทีส่ ง่ ผลกระทบต่อสุขภาพผสู้ ูงอายุ สงิ่ แวดล้อมทสี่ ่งผลกระทบ ด้านอนามยั กระทรวง 2) สำ�นักงาน ด้านอนามัย ส�ำ หรบั ผู้สงู อายุ สง่ิ แวดลอ้ มที่ แวดลอ้ มของ และบทบาทผู้เกี่ยวขอ้ งในการ ต่อสขุ ภาพผ้สู งู อายุ สง่ิ แวดล้อม สาธารณสุขใน สาธารณสขุ สิ่งแวดลอ้ ม ส่งผลกระทบ ผสู้ ูงอายุ จัดการอนามยั สงิ่ แวดล้อมท่ีเออ้ื 2) กรอบการพฒั นาเกณฑ์ ส�ำ หรบั ผ้สู งู อายุ การผลกั ดนั จังหวัด (76 ส�ำ หรับผู้สงู ตอ่ สุขภาพ 2) มีเกณฑ์ ต่อการมีสุขภาพดขี องผู้สูงอายุ มาตรฐานดา้ นอนามัย (ประกาศกรม ขับเคลือ่ น จังหวัด) อายุ ผสู้ งู อายุ มาตรฐาน (วเิ คราะหช์ ่องว่างหาสาเหตุ) สิ่งแวดล้อม อนามัย) เกณฑ์มาตรฐาน 3) อปท. (76 จังหวดั ) ดา้ นอนามัย 2) จดั ทำ�เกณฑ์มาตรฐานดา้ นอนามยั ด้านอนามยั สิง่ 4) ชมุ ชน สงิ่ แวดลอ้ ม สิง่ แวดล้อมสำ�หรบั ประชาชน แวดลอ้ มส�ำ หรับ 5) มหาวทิ ยาลัย สำ�หรับ ผูส้ งู อายุ ผสู้ งู อายุ 6) สถานดแู ล ผู้สงู อายุ 3) จดั ท�ำ ขอ้ เสนอเชงิ นโยบายระดบั 2) ขับเคล่ือน ผูส้ ูงอายุ กระทรวงสาธารณสุขเพอื่ ใหเ้ กิด เกณฑ์มาตรฐาน 7) อสม. / CG การขับเคลอื่ นอยา่ งเป็นรูปธรรม ดา้ นอนามยั สิ่ง 8) พม. ในทุกจังหวัดน�ำ ระบบเฝ้าระวังและ แวดลอ้ มส�ำ หรับ 9) กระทรวง เตอื นภยั ฯ ไปใชท้ ุกพน้ื ท่ี ผู้สงู อายุ ในทกุ มหาดไทย ระดบั 2. โครงการ เพอื่ พฒั นาการ 1) รอ้ ยละ 100 1) มีชอ่ งทางการ 1) ประชมุ ผ้เู ก่ยี วขอ้ งเพอ่ื กำ�หนดกลไก 1) มแี นวทางการสรา้ งเสริม 1) มชี อ่ งทางการ 1) ขับเคลอื่ น ศนู ยอ์ นามัย สสจ. เสริมสรา้ ง เข้าถงึ ข้อมูล ของทกุ จังหวดั เข้าถึงขอ้ มลู การสรา้ งความรอบร้ฯู ความรอบรดู้ า้ นอนามัย เขา้ ถงึ เพือ่ ใช้ ความรอบรู้ อปท. ชุมชน บทที่ 4 ความรอบรู้ ความรอบรดู้ ้าน มีกจิ กรรมที่ ด้านอนามัย 2) พฒั นาชดุ ความรเู้ พอ่ื สรา้ งความ สง่ิ แวดลอ้ มสำ�หรบั ผู้สูงอายุ ในการส่ือสาร เพื่อสขุ ภาพ แผนปฏิบตั กิ าร ปีงบประมาณ พ.ศ. 2563-2565 เพือ่ สุขภาพ สขุ ภาพและ เสรมิ สร้าง สิ่งแวดลอ้ ม รอบรู้ด้านอนามยั ส่งิ แวดล้อมท่ี ในจังหวดั เตือนภยั สุขภาพ ดา้ นอนามัย ดา้ นอนามยั อนามยั สงิ่ แวดลอ้ ม สุขภาพ สำ�หรบั เหมาะสมกบั ผ้สู ูงอายแุ ละสถานดแู ล 2) มชี ุดความรเู้ พอ่ื สร้าง ส�ำ หรับผสู้ ูงอายุ ส่ิงแวดลอ้ มท่ี สิ่งแวดล้อม ส�ำ หรบั ผสู้ งู อายุ ดา้ นอนามัย ผสู้ ูงอายุ ผสู้ งู อายุ ความรอบรู้ดา้ นอนามยั และสถานดูแล เหมาะสมกับ ของผู้สูงอายุ สิ่งแวดลอ้ ม 3) พฒั นาช่องทางการเขา้ ถงึ เพอื่ ใชใ้ น สง่ิ แวดลอ้ มทเี่ หมาะสมกับ ผู้สูงอายทุ ุก ผู้สูงอายใุ น สำ�หรบั การสื่อสาร เตอื นภัยสุขภาพ สำ�หรบั ผู้สงู อายแุ ละสถานดแู ล จงั หวัด ระดับชมุ ชนผ่าน ผู้สูงอายุ ผสู้ งู อายแุ ละสถานดูแลผสู้ งู อายุ ผูส้ ูงอายุ 2) มเี วทเี ชดิ ชเู กยี รติ ธรรมนญู สขุ ภาพ ทุกจังหวดั 3) มีการด�ำ เนนิ กจิ กรรมใน แลกเปล่ียน พชอ. 4) จัดเวทเี ชดิ ชูเกยี รติแลกเปล่ยี นเรยี นรู้ พ้นื ท่ี เรยี นร้ตู ้นแบบ 2) จัดเวที ต้นแบบการส่งเสรมิ ความรอบรู้ 4) มกี ารประเมินความ การส่งเสรมิ แลกเปลย่ี น การจัดอนามยั สง่ิ แวดล้อมสำ�หรบั เชือ่ มโยงผลสัมฤทธข์ิ อง ความรอบรู้ เรียนรู้ 4 ภาค ผสู้ งู อายุ กิจกรรมระดบั จังหวดั ของ การจัดอนามัย สขุ ภาพผูส้ งู อายใุ นพืน้ ที่ ส่งิ แวดลอ้ ม สำ�หรับผสู้ ูงอายุ

บทท่ี 4 โครงการ วัตถปุ ระสงค์ ตวั ชี้วดั โครงการ กจิ กรรม เป้าหมายกจิ กรรม พ้นื ทีด่ �ำ เนนิ การ/ แผนปฏิบัตกิ าร ปงี บประมาณ พ.ศ. 2563-2565 เชงิ ปริมาณ เชงิ คุณภาพ 2565 ผู้รบั ผิดชอบ 2563 2564 ศนู ย์อนามัย สสจ. 3. โครงการ 1. เพอื่ เตรียม ร้อยละ 10 ของ มีตน้ แบบเมอื งที่ 1) จัดทำ�แนวทางการพฒั นาเมือง 1) ได้แนวทางการพัฒนาเมอื ง 1) ถอดบทเรยี น อปท. ชุมชน พัฒนาเมอื งที่ ความพร้อมใน ชุมชนเข้มแข็งด้าน เปน็ มิตรกบั ที่เปน็ มติ รกบั ผู้สงู อายุดา้ นอนามัย ทเ่ี ป็นมิตรกบั ผูส้ งู อายุดา้ น พืน้ ทตี่ น้ แบบ เปน็ มิตรกบั การจดั สภาพ อนามยั สงิ่ แวดลอ้ ม ผ้สู ูงอายจุ งั หวัดละ สง่ิ แวดลอ้ ม อนามยั สิ่งแวดล้อม เมอื งทเี่ ปน็ มิตร ผ้สู งู อายุ แวดล้อม มีการเตรียมความ 1 แหง่ 2) สรา้ งความร่วมมือกับหนว่ ยงานท่ี 2) ไดต้ น้ แบบเมอื งท่เี ปน็ มติ ร กับผูส้ ูงอายุ ดา้ นอนามัย สำ�หรบั พร้อมสำ�หรบั เกย่ี วขอ้ งเพ่อื ขับเคลอื่ นแนวทาง กบั ผู้สูงอายดุ ้านอนามัย ด้านอนามยั สง่ิ แวดล้อม ผู้สงู อายุใน ผ้สู งู อายุ และพฒั นาต้นแบบ สง่ิ แวดล้อม ส่งิ แวดล้อม - พื้นที่ ชุมชน/เมอื ง 3) ถอดบทเรียนพืน้ ท่ีต้นแบบเมืองท่ี 2) ขยายตน้ แบบฯ สาธารณะ หนว่ ยงาน เปน็ มติ รกบั ผสู้ ูงอายดุ ้านอนามยั ภายนอก ทีร่ บั ผดิ ชอบ : สิ่งแวดลอ้ ม อาคารและ กระทรวง 4) ขยายตน้ แบบเมอื งท่เี ป็นมิตรกบั ตัวอาคาร มหาดไทย ผสู้ ูงอายุดา้ นอนามยั ส่ิงแวดล้อม - การคมนาคม กระทรวงคมนาคม 5) ตดิ ตาม ประเมนิ ผล ขนสง่ มหาวิทยาลยั - ที่อยู่อาศัย กรงุ เทพมหานคร เพ่อื การ พัฒนาทย่ี ง่ั ยนื คู่มอื แนวทางการขบั เคล่ือนแผนปฏิบัตกิ าร การส่งเสริมสขุ ภาพผสู้ งู อายุ กรมอนามัย 43

44 4. สุขภาพช่องปาก คมู่ ือแนวทางการขบั เคลื่อนแผนปฏิบัตกิ าร Issue (ประเดน็ ) องคป์ ระกอบของประเดน็ กลยทุ ธ์ (Strategy) โครงการ (Project) แผนปฏบิ ัติการ การสง่ เสริมสุขภาพผสู้ ูงอายุ กรมอนามัย สขุ ภาพช่องปาก และวัตถุประสงค์ 2563 2564 (ตวั ชี้วัด : KPI) 2565 องคป์ ระกอบที่ 1 ระดบั นโยบาย โครงการส่งเสริมใหผ้ สู้ ูงอายุไทยมีฟนั แทอ้ ย่างนอ้ ย 20 ซจี่ นถงึ - ตั้งคณะกรรมการอนั - คณะท�ำ งานออกแบบ - นำ�เสนอต่อ ผูส้ งู อายมุ ีสภาวะชอ่ งปาก ผลักดนั ใหเ้ กิดกฎหมาย อายุ 80 ปี ประกอบด้วยผู้เช่ียวชาญ รายละเอยี ดของโครงการ คณะกรรมการเพ่อื และอวยั วะที่เก่ยี วขอ้ ง หรือนโยบายท่ีเอ้ือต่อการ กจิ กรรม คอยก�ำ กบั ดูแลความ ทเี่ ขา้ กับบรบิ ทของ พจิ ารณาและนำ�เขา้ ท�ำ หนา้ ทีไ่ ด้อยา่ งเหมาะสม ส่งเสริมให้ผูส้ งู อายุมฟี นั - ออกกฎหมาย หรอื พ.ร.บ. ทเี่ ออื้ ตอ่ การสง่ เสริมใหผ้ ู้สงู อายมุ ีฟนั คบื หนา้ ของโครงการ ประเทศไทย คณะรฐั มนตรีเพ่อื วตั ถปุ ระสงคท์ ี่ 1.1 20 ซ่ี หรือ 4 ค่สู บฟันหลัง 20 ซ่ี หรือ 4 คสู่ บฟันหลัง ภายในปี 2579 โดยระบคุ �ำ จำ�กดั ความ - ตัง้ คณะท�ำ งานทีป่ ระกอบ ออกเป็นกฎหมายหรือ รอ้ ยละ 80 ของผู้สูงอายไุ ทย ภายในปี 2579 (ล้อตาม ขอบเขต หนา้ ท่ี ความรับผิดชอบของทุกภาคสว่ นทีเ่ ก่ียวขอ้ ง ไปด้วยฝา่ ยนติ ิบัญญัติ พ.ร.บ. บังคบั ใชต้ อ่ ไป มีฟันแทใ้ ช้งานไดอ้ ยา่ งนอ้ ย แผนยทุ ธศาสตร์ชาติ อีกท้ังก�ำ หนดกรอบเวลาของโครงการในระยะตา่ ง ๆ ใหช้ ัดเจน ทันตบคุ ลากร และ 20 ซ่ี หรอื 4 คู่สบฟันหลงั 20 ปี โดยกลยทุ ธน์ ี้ใช้ ท�ำ การประชาสัมพันธใ์ หป้ ระชาชนทกุ คนรับรู้วา่ โครงการนี้ ภาคประชาชน ศกึ ษา ภายในปี 2579 และร้อยละ หลักการตามกฎบัตร มคี วามจ�ำ เปน็ และตอ้ งอาศยั ความรว่ มมอื ของประชาชนทกุ คน รายละเอียดของโครงการ ของผู้สูงอายุที่มปี ัญหาใน ออตตาวาในดา้ น Building ในการที่จะทำ�ให้โครงการนสี้ �ำ เร็จ โดยมงุ่ เน้นให้ประชาชนร้จู กั โดยยึดตน้ แบบจาก 8020 การกิน กลืน บดเคีย้ วอาหาร Healthy Public Policy) การท�ำ ให้ตวั เองเกดิ Self-care รว่ มกับการไดร้ ับการดแู ลดา้ น campaign ของประเทศ ลดลง oral-health care จากทางภาครฐั ญี่ปนุ่ ประกอบกับ วัตถุประสงคท์ ี่ 1.2 - จดั ท�ำ รา่ งแผนงานสุขภาพช่องปากประเทศไทยระยะ 20 ปี ประเทศอนื่ ๆ (ถา้ ม)ี ร้อยละของผู้สงู อายทุ เ่ี ป็นโรค โดยการมีส่วนรว่ มของภาคีเครอื ข่าย ดา้ นสขุ ภาพช่องปาก จัดท�ำ เป็นรายงานสรปุ ให้ ปรทิ นั ตอ์ ักเสบลดลง ทง้ั ภาครัฐ/ภาคเอกชน คณะกรรมการพิจารณา - เสนอรา่ งแผนงานสุขภาพช่องปาก stakeholder /ประชาพจิ ารณ์ - เสนอแผนงานสขุ ภาพช่องปาก เขา้ ครม. กลุ่มเป้าหมาย - ประชาชนไทยทกุ คน 66 ลา้ นคน บทที่ 4 ความแตกตา่ งทางด้าน Socioeconomic status แผนปฏิบตั กิ าร ปีงบประมาณ พ.ศ. 2563-2565 - ตอ้ งทำ�การศกึ ษาและระบใุ ห้ได้วา่ จะท�ำ ใหป้ ระชากรในแต่ละ Socioeconomic status เกดิ ความเสมอภาคกันไดอ้ ยา่ งไร โดยอาจจะต้องเรม่ิ จากการท�ำ mapping ก่อนวา่ แตล่ ะกลุม่ ประชากรมกี ารกระจุกตัวอยบู่ ริเวณไหนของประเทศ (อาจจะ ต้องดตู วั อยา่ งในเร่ืองของการท�ำ Social Deprivation index mapping ของ UK) Stakeholder ที่จะร่วมท�ำ - ฝา่ ยนิติบัญญตั ิ ฝา่ ยวชิ าการ ภาคประชาชน เข้ามาหารือรว่ มกัน ภาคีเครือขา่ ยดา้ นสขุ ภาพชอ่ งปาก ทัง้ ภาครัฐ ภาคเอกชน มหาวิทยาลัย ภาคประชาชน หน่วยงานที่มสี ่วนได้ส่วนเสยี และหน่วยงานที่เกีย่ วขอ้ งกับการจดั ท�ำ แผน เชน่ กระทรวงการ พฒั นาสังคมและความมัน่ คงของมนษุ ย์ หมายเหตุ : คณะกรรมการหรอื คณะทำ�งานอาจจะใชต้ ามแผน ทันตกรรมผ้สู งู อายุทผี่ า่ นมติรฐั มนตรแี ลว้ ก็ได้