มาลัยลายมือ

คณุ สมบตั ิที่นา่ ชน่ื ชมประการหนึ่งของผูม้ ปี ัญญา คือการรูจ้ กั วางตวั ให้เหมาะกับ กาละเทศะ เหมาะกับกลุ่มคน เหมาะกับตวั บุคคล รวู้ ่าเมือ่ ใดควรพดู เมือ่ ใดควรฟงั เมือ่ ใดควรเปน็ ผู้น�ำ เมื่อใดควรเป็นผู้ตาม เมื่อใดควรลงมอื ปฏบิ ัติ เม่ือใดควรวาง เฉย ไมย่ ดึ วิธกี ารของตวั เองถ่ายเดยี วเหมอื นนักรอ้ งทเ่ี อาแตร่ ้องอยูเ่ พลงเดียว และไม่ได้สกั แตว่ ่าท�ำ ตามสิ่งที่ใครๆ กท็ ำ�กนั การปฏิบตั ิธรรมช่วยใหม้ ที ้ังความ ยืดหยนุ่ และความหนักแนน่ มัน่ คง ตัณหาและความกลัว โทสะและอคติ ตลอดจนความว่นุ วายในจิตใจ เป็นตวั บ่อน ท�ำ ลายความสามารถในการปฏบิ ัติตนใหส้ อดคลอ้ งกับกาละเทศะ แต่สติสมั ปชญั ญะ ทตี่ ระหนักรู้ในบริบทและสถานการณแ์ วดลอ้ ม ตลอดจนความเคารพผอู้ ืน่ จะช่วย พัฒนาคณุ สมบัตดิ งั กลา่ ว 99

100

ความโกรธมักจะเกิดขนึ้ เสมอเม่อื ไม่ได้ดงั่ ใจ ความโกรธครอบงำ�จิตใจไดอ้ ย่าง ง่ายดายเม่อื เราอยากให้ใครเปน็ อยา่ งไรหรือท�ำ อะไรอยา่ งใด แตเ่ ขาไม่ได้เปน็ หรือ ทำ�อะไรตามท่เี ราตอ้ งการ ความโกรธเกิดข้นึ ได้งา่ ยเปน็ พเิ ศษหากคนทเี่ กย่ี วข้อง นน้ั เปน็ คนส�ำ คัญตอ่ เราหรือมอี ทิ ธพิ ลตอ่ ชวี ิตของเรา ความโกรธมักจะรุนแรง เปน็ พิเศษเวลาทเ่ี รากลวั หรือคดิ ว่าตวั เองถกู ความคิดท่ีว่า ‘ฉนั ถกู เธอผิด’ เปน็ อันตรายเพราะทำ�ใหค้ วามโกรธดูมีเหตุมผี ลและฟังดถู กู ต้อง พระพุทธองคท์ รงสอนใหเ้ ราหดั สงั เกตว่าสิ่งต่างๆ เปลย่ี นแปลงไปตามเหตแุ ละ ปัจจัย การทำ�เช่นนชี้ ว่ ยใหเ้ หน็ ว่าเราไมส่ ามารถควบคมุ โลกที่เราอยู่ได้ ความอยาก ของเราเป็นเพียงส่วนเสี้ยวของกระแสเหตุการณ์ตา่ งๆ เราไม่จำ�เป็นตอ้ งกม้ หน้า ก้มตายอมรับวา่ ทุกอย่างเป็นกรรมเกา่ หรอื เป็นชะตาลขิ ิต แต่จำ�เปน็ ต้องเลิกสร้าง ความคาดหวงั ที่ไมต่ รงกบั ความเป็นจรงิ สำ�หรับตวั เราเองและผ้อู ่ืน ดว้ ยจติ ใจ อนั สงบ เราสามารถมุ่งมน่ั แก้ไขปัญหาโดยจัดการกับปัจจัยต่างๆ ทมี่ สี ่วนใหเ้ กิด ปญั หาน้นั ได้ 101

102

ตลอดระยะเวลาทีผ่ ่านมา สมเด็จพระญาณสงั วร สมเด็จพระสังฆราชทรงกระตนุ้ ให้เรารับผิดชอบต่อชวี ิตของตน และใหเ้ ห็นเรือ่ งนีด้ ้วยการมศี รัทธาในองคพ์ ระ สมั มาสมั พุทธเจ้า ดว้ ยการน�ำ คำ�สอนของพระองคท์ า่ นมาปฏิบัติในชีวติ เราทุกคนไม่ว่าจะเปน็ นักบวช หรือฆราวาสตา่ งมสี ่วนท่จี ะเกอ้ื กูลใหส้ งั คมไทยดขี ้ึนและเปน็ สุขสงบมากขึ้นได้ ดงั พระนิพนธ์ตอนหน่ึงว่า “อ�ำ นาจจติ ... บนั ดาลให้โลกเย็นก็ได้ แมเ้ ปน็ อำ�นาจจาก จิตทีด่ ี บนั ดาลให้โลกร้อนเปน็ ไฟดว้ ยภัยต่างๆ ก็ได้ แม้เปน็ อ�ำ นาจจากจิตทีช่ ว่ั นี้ เป็นความจรงิ แน่ จงึ ควรอบรมจติ ตน และชว่ ยอบรมจิตกันและกนั โดยควร จติ เพยี งดวงเดียว คอื จติ ของคนเพียงคนเดียว กม็ อี ำ�นาจบนั ดาลให้เห็นไดอ้ ยู่ แล้ว จติ เพยี งดวงเดียวท่เี ปน็ จิตดี หรือคนดนี นั่ เอง แมเ้ พยี งคนเดยี ว ก็สามารถ ช่วยให้สังคมท่ีอยู่ร่วมด้วยเป็นสงั คมท่ีมคี วามสขุ สงบได”้ เราสามารถบูชาพระคุณขององค์สมเด็จพระสังฆราชด้วยการพิสูจนศ์ รัทธาของ พระองคท์ า่ นทม่ี ตี อ่ เรา น่ันคอื การพสิ จู นว์ า่ หากเรามุ่งม่นั ปฏิบตั ิตามคำ�สอนของ องค์พระสัมมาสมั พุทธเจา้ อยา่ งจรงิ จงั เราจะสามารถทำ�ใหค้ รอบครัวและสงั คม รอบข้างเปลี่ยนแปลงได้อย่างแทจ้ รงิ หรือไม่ 103

On your birthday celebrate the love of your moth- er. Remember that you have gained this precious human birth because of the love and sacrifices of your mother. How much discomfort your mother willingly experienced for nine whole months so that you could be born! If she gave birth naturally, your mother endured the most painful experience that a human being can know so that you could gain this precious human birth. She did this gladly. When she saw you for the first time she cried for joy. It is this human birth, this human body and mind that gives you the opportunity to realise peace, wisdom and compassion. On your birthday remember your mother who made this life possible. On my 58th birthday, I offer this reflection and my blessings to you all. 104

ในวันเกดิ เราควรฉลองความรักท่แี มม่ ตี อ่ เรา อยา่ ลมื ว่าเรามชี วี ติ อนั มีค่านี้ได้ กเ็ พราะความรักและความเสยี สละของแม่ ตลอดระยะเวลาเกา้ เดือน แมต่ ้องทน ลำ�บากสักเพียงใดเพอ่ื ให้เราเกดิ มา หากคลอดโดยธรรมชาติ แมต่ อ้ งผจญกบั ความเจบ็ ปวดสาหสั ทส่ี ดุ เทา่ ทีม่ นษุ ยเ์ ราจะพงึ ประสบ แต่แมก่ ย็ อมรับความเจ็บ ปวดนด้ี ้วยใจยนิ ดี เมอื่ เหน็ หนา้ ลกู เปน็ ครงั้ แรก แมร่ อ้ งไหด้ ้วยความดีใจ ดว้ ย การเกดิ มาเป็นมนุษยน์ ี้เองท่ที ำ�ใหเ้ รามีกายและใจทสี่ ามารถเข้าถงึ ปญั ญา ความ เมตตากรณุ าและสันติสขุ ในวนั เกิด เราจงึ ไมค่ วรลมื วา่ แม่คอื ผู้ใหช้ ีวิตน้ีแกเ่ รา เนอ่ื งในวาระครบรอบวนั เกดิ ปที ี่ ๕๘ อาตมาขอมอบข้อคิดทางธรรมะพร้อมทง้ั ค�ำ อ�ำ นวยพรแก่ทุกคน 105

106

เป็นเร่ืองง่ายเหลือเกินที่จะหลงลมื ไปว่าชีวติ เราไม่มน่ั คงและคาดเดาอะไรไม่ได้สกั เพยี งไหน เรามักจะใช้ชีวติ อย่างประมาทราวกบั วา่ จะอยู่ไปตลอดกาล เราปลอ่ ย เวลาอนั มคี ่าใหส้ ญู เปล่าราวกบั เป็นเมด็ ทรายอันดาษดน่ื ไรค้ ่า พระพุทธองคท์ รงสอนใหเ้ ราตื่นข้นึ มารบั รู้ความจรงิ พืน้ ฐานทีเ่ ราไมอ่ าจทึกทักเอา สิ่งใดได้ เราอาจพลดั พรากจากคนทเี่ รารักไดท้ ุกขณะ เราไมม่ ีเวลามากพอท่ีจะมวั โกรธและหงดุ หงิดกบั เรอ่ื งเลก็ นอ้ ยไร้สาระ เวลาทม่ี ีอยรู่ ่วมกนั นน้ั แสนสัน้ ขอให้ เราใชเ้ วลานี้ใหด้ ีที่สุดเทา่ ท่ีเราจะท�ำ ได้ 107

108

ฉันทลักษณ์ทางบทกวีไม่ใช่ขอ้ จำ�กดั ต่อกวี โน้ตของคีตกรไม่ใชข่ อ้ จ�ำ กัดตอ่ นกั ดนตรี ศลี ยอ่ มไม่ใชข่ ้อจ�ำ กดั ของผู้ต้งั ใจศกึ ษาธรรมะ การสมคั รใจรบั เอากรอบอันแยบคายในการใชช้ ีวติ ไมเ่ ปน็ อปุ สรรคตอ่ การสร้างสรรคส์ งิ่ ดีงาม หากแตเ่ ปน็ ภาชนะรองรบั ให้คณุ ธรรมเจรญิ งอกงาม 109

110

ในการดำ�เนนิ ชวี ิตประจำ�วัน การฝกึ ฝนเร่อื งสัมมาวาจามคี วามส�ำ คัญอยา่ งยง่ิ เราควรพยายามพฒั นาสมั มาวาจาในแตล่ ะดา้ น คือ 1) พูดในเร่ืองจริง 2) พูดในสิ่งที่เป็นประโยชน์ 3) พดู ใหถ้ กู กาละเทศะ 4) พูดด้วยเมตตา 5) พดู ด้วยวาจาสุภาพไพเราะ ทง้ั หมดน้ีคอื คณุ ลกั ษณะของวาจานกั ปราชญ์ 111

112

การลงมือปฏิบตั ิธรรมไม่จ�ำ เปน็ ตอ้ งหมายความวา่ เสน้ ทางชวี ติ ของเราจะราบร่ืน การเดินทางบนเสน้ ทางนนั้ ตา่ งหากท่จี ะราบร่ืน ลองนกึ ถงึ เสน้ ทางบนเขาที่เตม็ ไป ดว้ ยหลุมขรขุ ระ การเดินทางดว้ ยรถบรรทกุ คันเก่าคร่ำ�ครา่ ท่ีไมม่ รี ะบบกนั กระแทก กบั รถขับเคล่อื นส่ลี ้อปรบั อากาศทีแ่ ลน่ อย่างนุ่มนวลยอ่ มแตกต่างกัน ในกรณีเชน่ นี้ พาหนะตา่ งหากทีม่ คี วามสำ�คญั ไม่ใชเ่ ส้นทาง และพาหนะทส่ี ำ�คญั ทส่ี ุดท่ีเรามีคอื จติ ใจของเราเอง 113

114

พระพทุ ธองค์ทรงสอนวา่ พึงชนะความโกรธดว้ ยเมตตา พึงชนะความช่วั ดว้ ยความดี พึงชนะความตระหนี่ด้วยการให้ พึงชนะความเหวไหลดว้ ยความจริง หากเราแสวงหาชัยชนะโดยไมค่ �ำ นงึ ถึงส่ิงใด เรากส็ ญู เสียหลักการ และถ้าเราสูญ เสียหลกั การ เราก็สูญเสยี ตนเอง 115

116

ความประมาทคอื การละเลยสงิ่ ทเ่ี กอื้ กูลต่อการพัฒนาชวี ติ และมวั แต่ใช้เวลากบั ส่งิ ท่ที ำ�ให้เราสญู สน้ิ พลัง และท�ำ ให้เราฟุง้ ซา่ นหรือหดหซู่ ึมเศรา้ พระพทุ ธองคต์ รสั วา่ “ความไมป่ ระมาทเป็นหนทางสูอ่ มตธรรม ความประมาท เปน็ หนทางสู่ความตาย เมื่อรู้ขอ้ แตกตา่ งเช่นนี้แล้ว บคุ คลผู้มีปัญญายอ่ มยินดีใน ความไม่ประมาทอันเป็นหนทางแหง่ พระอรยิ เจ้า 117

118

การตน่ื รู้อยู่ในปัจจุบนั เป็นเสมอื นบ้านของจิตใจ ไม่วา่ เราจะอยู่ทบ่ี ้าน ท่ที �ำ งานหรอื แมก้ ระทั่งขณะเดินทางไปตา่ งประเทศ หา่ งไกลจากเพอ่ื นและคนท่ีเรารัก หากเรายงั คงเขา้ ถึงความต่ืนรู้ทส่ี ว่างกระจ่างชดั นี้ได้ เราย่อมรู้สึกเหมอื นอย่บู า้ น 119

120

พชื พันธุ์ในสวนเตบิ โตงอกงามเมอ่ื คนทำ�สวนขยนั กำ�จัดวชั พืช จติ ใจของเราก็ เหมือนสวนดอกไม้ คณุ ธรรมทัง้ หลายจะเจรญิ งอกงามเม่อื เราขยนั ขจัดวัชพืช แห่งกิเลส 121

122

พระพทุ ธองค์ตรสั วา่ บุคคลทล่ี ะทิ้งการกระท�ำ อนั โงเ่ ขลาและหนั มาอทุ ิศตนให้กบั การเจรญิ ปญั ญาและเมตตา ส่องโลกนี้ใหส้ ว่างดจุ พระจนั ทรว์ นั เพ็ญยามโผล่พน้ ขอบเมฆ การใช้ชวี ิตเป็นตวั อย่างใหเ้ พ่อื นมนษุ ย์ดว้ ยกนั ได้ประจกั ษ์ถึงศักยภาพ ของมนุษยท์ ่สี ามารถกอ่ ใหเ้ กิดความเปลย่ี นแปลงในทางทด่ี ีได้อยา่ งแทจ้ รงิ เปน็ ของขวญั อันวิเศษทเ่ี ราทกุ คนสามารถมอบแกโ่ ลกใบน้ี 123

124

การท�ำ ความดที กุ อยา่ งให้ผลดีในทันที การกระทำ�ทปี่ ระกอบด้วยเมตตากรณุ าส่ง ผลใหจ้ ติ ใจมีเมตตาเพ่มิ ข้นึ ทันที และลดความหยาบกระด้างลงทันทีเชน่ กนั นับเปน็ กา้ วเล็กๆ ท่จี ะน�ำ ไปสคู่ วามพน้ ทุกข์ อย่างไรกต็ าม ความดมี ักจะใหผ้ ลดีต่อชวี ติ ทางโลกก็ต่อเม่ือคนทีแ่ วดลอ้ มเราให้ คุณคา่ กับความดีเท่าน้ัน ยกตวั อย่าง ในบางสงั คมอาจมองวา่ ความเมตตากรุณา เป็นความอ่อนแอ แตห่ ากมองจากจิตใจภายในแลว้ การทำ�ความดที ุกอยา่ งไม่วา่ จะเล็กนอ้ ยเพยี งใด ย่อมมีสว่ นช่วยช�ำ ระจิตใจของเราใหบ้ รสิ ุทธผิ์ อ่ งใส 125

126

ล�ำ พงั แค่ทศั นคตแิ ละความคิดเห็นที่ดมู เี หตุมผี ลและมีหลกั การยังไมพ่ อ เราตอ้ ง เรียนรู้วิธีถอื ความเห็นนัน้ ใหพ้ อเหมาะพอดดี ้วย ถา้ เรายึดม่ันในความเหน็ มากเกิน ไปจนกลายเป็นสว่ นหนึง่ ของตัวเอง เวลาใครวพิ ากษ์วจิ ารณค์ วามเห็นน้ันก็ เหมอื นตวั เราถูกโจมตีไปด้วย เราจงึ รูส้ กึ เจบ็ ปวด ดังนั้น เราควรเจรญิ สติ ใหเ้ หน็ มมุ มองวา่ เปน็ สักแตว่ า่ มุมมอง ความคดิ เห็นเป็นสกั แต่ว่าความคิดเหน็ ไม่มีอะไร มากหรอื นอ้ ยไปกว่านี้ 127

128

การเจริญสมาธภิ าวนาเหมอื นเอาไมส้ องท่อนมาสีกนั ให้เกดิ ไฟ เราตอ้ งอาศยั ความอดทนเป็นอยา่ งมากจึงจะประสบความส�ำ เร็จ และเราต้องท�ำ อย่างตอ่ เนอ่ื ง สม�ำ่ เสมอด้วย บางทีเราเรม่ิ ตน้ ด้วยความกระตอื รือล้นอยา่ งย่ิงแต่ไม่นานก็หมด ไป เวลาที่เราร้สู ึกเหน่อื ยล้า เบ่ือ หรอื หมดกำ�ลังใจ ขอใหร้ ับทราบว่าเราหยดุ พกั ไม่ได้ แม้เพยี งชั่วครู่หน่ึง หรือสองสามวนั หรือเปน็ สัปดาห์ แลว้ กลับมาทำ�ตอ่ ทอ่ นไม้นน้ั ก็จะเยน็ ลงแลว้ เราก็จะตอ้ งเริม่ ต้นใหม่อีกคร้ัง ดังนั้น ถึงเราจะท�ำ สมาธิภาวนาเพียงวันละเล็กนอ้ ย ก็ไม่เปน็ ไร ขอ้ ส�ำ คญั อยู่ทว่ี ่า เราทำ�ตอ่ เน่ืองสม่�ำ เสมอ 129

130

อย่าเชื่อในความวติ กกังวลหรอื พยายามต่อสู้กับอารมณน์ ้ี บนเส้นทางแห่งการ พฒั นาปัญญา เราต้องหัดถอนตวั ออกจาก ‘เนอื้ หา’ ของความวติ กกงั วล “ถ้า เรอ่ื งน้ีเกดิ ขน้ึ แล้ว.....” แลว้ หันไปมองที่ ‘กระบวนการ’ ความวิตกกงั วลเป็นภาวะที่เกดิ ขึน้ ในจติ ใจ การมองให้เหน็ วา่ เปน็ ปรากฏการณท์ ่ี มีจุดเร่ิมต้นและจุดจบหรอื มองให้เหน็ วา่ ความกงั วลเกิดขึ้นและดบั ไปอยา่ งไร เปน็ หนทางสคู่ วามสงบสุขภายในใจ 131

132

สอนจิตใจตนเองเหมอื นสอนลูก สอนดว้ ยความอดทนอยา่ งยงิ่ สอนดว้ ย ปญั ญาและความรัก ถา้ ลกู ท�ำ อะไรไม่ดีหรอื โง่เขลา พ่อแมท่ ี่ดยี ่อมไม่โมโห ไม่ตนื่ ตระหนกหรอื หมดกำ�ลงั ใจ เพราะพ่อแม่ยอ่ มมุง่ หวังเพยี งใหล้ กู เป็นสขุ บางคราว กต็ ้องใช้ไม้แขง็ ถึงแม้ว่าลูกจะไม่พอใจบา้ ง แตบ่ างคราวกต็ ้องใช้ไม้นวม ย่งิ พ่อแม่ มีสตมิ ากข้นึ ทักษะในการเล้ยี งดูลกู ก็ยิ่งดีขน้ึ เราควรจะสอนจติ ใจตนเองเหมือน สอนลูกในลกั ษณะเดียวกันน้ี 133

134

ขอให้สงั เกตความพอใจในการเรียนรู้ (กศุ ลฉนั ทะหรือธรรมฉนั ทะ) และพัฒนาให้ มากขึ้น ส่งเสรมิ คนทอ่ี ย่รู อบข้าง รวมท้ังชี้แนะในยามที่ทำ�ได้ ให้สงั เกตและพัฒนา ฉันทะให้มากขนึ้ ความพอใจในการเรยี นรแู้ ละความสุขจากการเจริญงอกงามทาง ปัญญาในฐานะมนษุ ย์จะค่อยๆ ช�ำ ระความเพลิดเพลนิ ในสง่ิ ที่สง่ ผลเสยี ต่อกายและ สง่ ผลร้ายต่อจติ ใจ 135

136

รบั ฟงั ข่าวทกุ วนั ฟงั วันละหลายๆ ครงั้ แต่ไม่ใช่ขา่ วสารทีป่ รากฎบนจอหรอื ตาม หน้าหนงั สอื พิมพ์ แตเ่ ปน็ ขา่ วสารของกายและใจซึ่งเปน็ ขา่ วสารท่ีสำ�คัญทสี่ ุด เกิด อะไรขึน้ ในขณะนี้ สังเกตการกระทำ�ทางกายและวาจาวา่ ส่งผลตอ่ จิตใจอยา่ งไร สงั เกตความร้สู กึ ในจติ ใจว่ามีส่วนก�ำ หนดการกระทำ�ทางกายและวาจาอยา่ งไร นี่ เปน็ วิธีสังเกตกฎแห่งกรรมในชวี ิตประจ�ำ วนั ของเรา 137

138

ไมม่ ีใครหรอื อะไรบงั คับให้เราโกรธได้ หากไมม่ ีสว่ นใดส่วนหนงึ่ ในตัวเรายินดีต่อ ความโกรธน้ัน เวลาทคี่ วามคาดหวงั อนั ไม่สอดคลอ้ งกบั ความเป็นจริงไม่วา่ จะตอ่ บุคคลหรอื สถานการณ์ต่างๆ ไมเ่ ปน็ ไปดงั คาด ความโกรธยอ่ มปรากฎขึ้น เรา อยากใหท้ กุ คนเคารพเรา พอไม่เปน็ ดงั นัน้ เราก็โกรธ เราอยากให้โลกท่เี ราอยนู่ ้ี ยตุ ิธรรมและดงี าม พอเหน็ ความอยตุ ิธรรมและโหดร้าย เราก็โกรธ ย่งิ เราเขา้ ใจชดั เจนเร่อื งเหตแุ ละปจั จยั ทท่ี �ำ ใหท้ กุ อย่างเปน็ ไปดงั ทเ่ี ปน็ อยู่ หรือท�ำ ให้ คนมพี ฤตกิ รรมดังที่เขาเป็นอยู่ เวลาที่ใครหรืออะไรไม่เป็นไปตามที่เราต้องการ หรอื ไม่เปน็ ไปตามทีเ่ ราคดิ เราก็จะโกรธน้อยลง จากจุดทีส่ งบนีเ้ ราจะก้าวต่อไป ในการปฏบิ ัติได้ โดยปล่อยวางในสง่ิ ทีค่ วรจะปลอ่ ยวาง และพฒั นาในส่งิ ท่คี วรจะ พฒั นาใหด้ ีข้ึน 139

140

การปล่อยวางไม่ได้หมายความวา่ เราจะหยุดความเพียรพยายามในการด�ำ เนนิ ชวี ติ การปล่อยวางไม่ได้ทำ�ให้เราละเลยหน้าที่และความรบั ผดิ ชอบ เราไม่ไดป้ ล่อยวางในตวั การกระทำ� แตป่ ลอ่ ยวางความสมั พันธ์ท่ีไมถ่ ูกต้องตอ่ การกระท�ำ น้ันตา่ งหาก โดยเฉพาะอย่างยิ่ง เราปลอ่ ยวางอุปนิสยั ทช่ี อบปลอ่ ยใหม้ ี ‘ตัวฉัน’ ‘ของฉนั ’ มาสรา้ งความมัวหมองในโลกของเรา แมลงวนั ที่ตกลงไปตายเพียงตวั เดียว ทำ�ให้แกงเสียหมดทง้ั หมอ้ ได้ฉนั ใด การ ยดึ ความคดิ ว่ามี ‘ตวั ฉนั ’ และ ‘ของฉัน’ ย่อมท�ำ ให้เกดิ ความเสยี หายแมก้ ระท่งั สถานการณท์ ีม่ คี ณุ ค่ามากท่ีสดุ ไดฉ้ ันน้นั 141

142

พระพทุ ธองคท์ รงสอนวา่ ความประมาทเป็นหนทางสคู่ วามตายและความไม่ ประมาทเป็นหนทางสู่อมตธรรม ความไม่ประมาทเปน็ คณุ ธรรมส�ำ คัญอย่างยงิ่ จนพระพทุ ธองคท์ รงน�ำ มากล่าวย�ำ้ ในพระปัจฉิมโอวาทกอ่ นจะเสดจ็ ปรนิ พิ พาน ความไมป่ ระมาทหมายถึงการรักษาความตื่นรอู้ ยกู่ ับความจริงของกายและใจและ ของโลกทอ่ี ยู่รอบตัวเรา ไม่หลงลมื ว่าความหนุ่มความสาวและสุขภาพตลอดจน ชวี ิตเองนัน้ เปน็ ของไมแ่ นน่ อนและเป็นท่พี ่ึงแก่เราไม่ได้ นนั่ หมายความว่าเราไมอ่ าจ จะนง่ิ นอนใจในสิง่ ใดได้ ไม่วา่ กับใครหรอื อะไรก็ตาม ในครอบครวั ความไม่ประมาทหมายถึงการหาเวลาใส่ใจดูแลคณุ ภาพของความ สมั พันธท์ ีม่ ีความหมายกับเรามากทสี่ ดุ มีสตพิ จิ ารณาวา่ เราปฏิบตั ิตอ่ คนท่อี ย่กู บั เราอยา่ งไร พดู กับเขาอยา่ งไรและมองเขาอยา่ งไร 143

144

ความโกรธแค้นและคดิ อาฆาตน้ันเปน็ พษิ เสมอ ย่ิงพยายามหาเหตุผลมารองรบั วา่ ความโกรธแคน้ เปน็ เรือ่ งธรรมดาหรือมเี หตมุ ีผล เป็นการปกป้องศกั ด์ศิ รี เป็นไป เพราะความรกั ชาติ หรือเปน็ เรื่องชอบธรรมตามหลักศาสนา พิษของความโกรธ กย็ ิ่งทวีความรา้ ยแรง ไม่มีอะไรท่ีจะอันตรายไปกว่าคนบา้ คลง่ั โกรธเกรี้ยวทม่ี ัน่ ใจ เตม็ ท่วี า่ ตัวเองถกู ไม่มีชัยชนะถาวรจากการกระท�ำ อนั เนือ่ งจากความโกรธแค้น ทุกฝ่ายพ่ายแพ้สญู เสยี ท้งั ในขณะนน้ั และในอนาคต พา่ ยแพ้ทง้ั ในชาตินี้และชาตหิ น้า การให้อภัยไม่ได้หมายความว่าความโกรธแคน้ จะหายไปชว่ั ขา้ มคนื แตห่ มายถงึ ว่า เราจะไมท่ �ำ อะไรตามความโกรธ เมื่อเราไม่เติมเชือ้ ไฟ ความโกรธก็ค่อยๆ จางหาย ไปเอง ท่เี ราท�ำ เชน่ น้ีเพราะเขา้ ใจแลว้ ว่าความทกุ ขท์ ่ีเกิดจากพิษภัยของความโกรธ นั้นหนกั หนาสาหสั กว่าความพอใจท่อี าจได้รับจากการทำ�ร้ายคนท่ีท�ำ อะไรไมด่ ีกบั เรา 145

146

พอเราเกาท่คี ัน เรากร็ สู้ กึ ดอี ยู่ครหู่ นึ่ง แลว้ อาการคนั ก็จะกลบั มาอกี คราวนี้มกั จะ คันมากกวา่ เดิม กลายเปน็ วา่ ยง่ิ เกาก็ยงิ่ คัน การตามใจกเิ ลสตณั หาเหมือนการเกาทค่ี ัน พระพทุ ธองค์ทรงกระตนุ้ ใหเ้ ราตัง้ ค�ำ ถามวา่ อะไรจะดกี ว่ากัน ระหว่างความสุขความพอใจชั่วคราวท่ีได้จากการเกาท่ี คนั กบั ความสุขจากการไมม่ ที ีค่ ันให้เราเกา 147

148