ວິທະຍາສາດ ແລະ ສິ່ງແວດລ້ອມ ປ.4 (Natsc_4)

4 ການຫັກເຫຂອງແສງ ການຫກັ ເຫຂອງແສງ ແມນ່ ກຽ່ ວກບັ ພດຶ ຕກິ າໍ ຂອງແສງ ເມອ່ື ແສງເດນີ ທາງຈາກຕວົ ກາງໜງ່ຶ ໄປຫາອກີ ຕວົ ກາງອນ່ື ເຊນ່ັ : ຈາກອາກາດໄປຫານາໍ້ . ເມອ່ື ແສງເດນີ ທາງຜາ່ ນສອງຕວົ ກາງທມ່ີ ຄີ ວາມ ໜາແໜນ້ ແຕກຕາ່ ງກນັ ຄວາມໄວ ແລະ ທດິ ທາງຂອງແສງຈະປຽ່ ນ ເມອ່ື ແສງເດນີ ທາງຈາກອາກາດ ໄປຫານາໍ້ ຄວາມໄວຂອງແສງຈະຊາ້ ລງົ ແລະ ແສງຈະປຽ່ ນທດິ ທາງຂອງມນັ ໄປເທອ່ື ລະໜອ້ ຍ ເພາະ ວາ່ ນາໍ້ ມຄີ ວາມໜາແໜນ້ ກວາ່ ອາກາດ, ການປຽ່ ນທດິ ທາງຂອງແສງນ້ີ ແມນ່ ການຫກັ ເຫຂອງແສງ. ສວສ ສະຫງວນລິຂະສິດອາກາດວັດຖຸແຫວຼວັດຖຸແຂງ ໜ້ອຍກວາ່ ຫຼາຍກວ່າ ການທດົ ລອງ: ການຫກັ ເຫຂອງແສງ. ๗ ຈຸດປະສງົ : ເພື່ອໃຫ້ເຫນັ ວາ່ ຈະເກດີ ຫຍງັ ຂນ້ຶ ກບັ ແສງ ເມືອ່ ມັນເດີນທາງຜ່ານອາກາດ, ຜາ່ ນນ້ໍາ ແລະ ຜ່ານອາກາດຄນື . ๗ ອຸປະກອນ: ຈອກທ່ໃີ ສ່ນ້ໍາເຄ່ິງໜ່ງຶ , ເຈຍ້ ທມ່ີ ລີ ກູ ສອນສອງອນັ ແລະ ຊ້ີໄປທາງດຽວກນັ . ๗ ຂ້ັນຕອນການທດົ ລອງ: 23 - ວາງຈອກແກ້ວທມ່ີ ນີ ້ໍາໃສ່ເທງິ ໂຕະ. - ຍກົ ບດັ ທີ່ມີລູກສອນສອງອັນທຊ່ີ ີໄ້ ປທາງດຽວກັນຂນ້ຶ . - ວາງບັດໃສ່ດ້ານຫຼັງຂອງຈອກແກວ້ ທີມ່ ີນໍ້າ ໂດຍໃຫລ້ ູກສອນໜ່ງຶ ຈະຢ່ດູ ້ານເທງິ ແລະ ອີກລູກສອນອັນໜຶ່ງແມ່ນຢູ່ດາ້ ນລຸມ່ ຂອງນ້າໍ . - ສງັ ເກດເບິງ່ ບດັ ໂດຍຜ່ານຈອກແກວ້ ທມ່ີ ີນາໍ້ . ເມອ່ື ແສງຜາ່ ນຈາກວດັ ຖໜຸ ງ່ຶ ໄປຫາວດັ ຖອຸ ນ່ື ມນັ ສາມາດ ກງ່ົ ຫືຼ ຫກັ ເຫ, ໃນການທດົ ລອງທໄ່ີ ດສ້ າໍ ເລດັ ໄປນນ້ັ ແສງເດນີ ທາງ ຈາກອາກາດຜາ່ ນຈອກແກວ້ , ຜາ່ ນນາ້ໍ ແລະ ຜາ່ ນດາ້ ນຫງັຼ ຂອງ ຈອກແກວ້ ແລະ ຈາກນນ້ັ ກບັ ສອູ່ າກາດ ກອ່ ນທຈ່ີ ະກະທບົ ໃສ່ ລກູ ສອນ. ເວລາໃດທແ່ີ ສງຜາ່ ນຈາກຕວົ ກາງໜງ່ຶ ຫືຼ ວດັ ຖໜຸ ງ່ຶ ເຂາ້ົ ສວູ່ ດັ ຖອຸ ນ່ື ແສງຈະຫກັ ເຫ ຫືຼ ປຽ່ ນມມຸ ໄປເທອ່ື ລະໜອ້ ຍ. 96 ໙໖

ບດົ ທີ 24 ໄຟຟາ້ ສະຖິດ ແລະ ແມເ່ ຫກັຼ 1 ໄຟຟາ້ ສະຖດິ ໄຟຟາ້ ສະຖດິ ແມນ່ ຫຍງັ ? - ເວລາເຄອື່ ງນຸງ່ ຕິດຢູ່ຂາຂອງນັກຮຽນ. - ເວລາຮສູ້ ກຶ ຖກື ຊອ໋ ດໜອ້ ຍໜງ່ຶ ຫືຼ ມແີ ຮງກະທບົ ໜອ້ ຍໜງ່ຶ ຈາກບດິ ຂອງປະຕທູ ເ່ີ ປນັ ໂລຫະ. - ເວລາຂນົ ຫົວລຸກ. - ເວລາເຫນັ ແສງຟາ້ ເຫອືຼ ມ. +-+-++--+-+-+- +-+- +-+-+-+- +-+-+-+- --+-+-+--- ---- ++++++++++-++-+- 24 ໄຟຟ້າສະຖິດ ແມ່ນການສ້າງໄຟຟ້າບນັ ຈຸຢເູ່ ທິງພ້ືນຜວິ ຂອງວັດຖໃຸ ດໜງ່ຶ ທ່ເີ ອນ້ີ ວ່າ “ສະຖິດ” ເພາະວ່າ ໄຟຟາ້ ບນັ ຈຍຸ ງັ ຢພູ ້ນື ທດ່ີ ຽວ ແທນທ່ຈີ ະເຄ່ືອນຍາ້ ຍ ຫືຼ ໄຫໄຼ ປຫາພ້ືນທ່ອີ ່ືນ. ທກຸ ສງ່ິ ທອ່ີ ້ອມຮອບພວກເຮາົ ມຄີ ວາມດຸນ່ ດຽ່ ງປົກກະຕິຂອງອະນພຸ າກຕ່າງໆ ແຕເ່ ມອ່ື ພນ້ື ຜິວ ຂອງວັດຖຸສອງອັນມາສໍາຜັດກັນ ຫຼື ມກີ ານຮກຸ ຖູກນັ ອະນພຸ າກບາງສ່ວນຈະເຄອື່ ນຍາ້ ຍຈາກວດັ ຖຸ ໜຶ່ງໄປຫາອີກວດັ ຖຸໜງຶ່ ສ້າງຄວາມບ່ໍດຸນ່ ດ່ຽງຂ້ຶນ. ການແລກປຽ່ ນອະນພຸ າກເຮດັ ໃຫ້ພື້ນຜິວວັດຖໄຸ ດ້ ຮບັ ຫຼື ສູນເສຍອະນພຸ າກຕາ່ ງໆ ທ່ເີ ຮັດໃຫເ້ ກີດໄຟຟ້າບນັ ຈບຸ ວກ ແລະ ໄຟຟາ້ ບນັ ຈລຸ ົບ. ໄຟຟາ້ ບນັ ຈເຸ ຫຼ່າົ ນີ້ສາມາດສ້າງຂນຶ້ ຢູ່ເທງິ ພນື້ ຜິວຂອງວັດຖໃຸ ດໜ່ງຶ ຈນົ ກວ່າພວກມນັ ຈະພບົ ເສ້ນັ ທາງທີຈ່ ະປ່ອຍອອກ ຫືຼ ສ່ົງອອກໄປ ເຮັດໃຫ້ເກດີ ການຊອ໋ ດພຽງເລກັ ນ້ອຍ. ຄວາມບດ່ໍ ນຸ່ ດຽ່ ງ ກນັ ລະຫວາ່ ງໄຟຟາ້ ບັນຈບຸ ວກ ແລະ ໄຟຟ້າບນັ ຈລຸ ົບຢເູ່ ທງິ ພື້ນຜວິ ຂອງວດັ ຖຸ ທເີ່ ຮັດໃຫເ້ ກດີ ໄຟຟາ້ ສະຖດິ . ໙໗ 97

2 ການທົດລອງໄຟຟ້າສະຖິດ ๗ ຈຸດປະສງົ : ເພ່ືອທດົ ສອບວ່າວັດຖຸໃດສາມາດໃຊ້ເພ່ືອສາ້ ງບັນຈຂຸ ອງໄຟຟ້າສະຖດິ ໄດ້. ก ອຸປະກອນ: ປຸມເປົາ້ , ມີດຕັດ, ເຈ້ຍປ້ຶມຂຽນ, ຜາ້ ແພຂນົ ໜູ ແລະ ຈານ. ก ຂ້ນັ ຕອນການທດົ ລອງ: ຂ້ນັ ຕອນທີ 1: ຕັດເຈຍ້ ປ້ຶມຂຽນໃຫເ້ ປນັ ສ່ວນນອ້ ຍໆ ແລະ ກອງໄວໃ້ ນຈານ. ຂນັ້ ຕອນທີ 2: ເປາ່ົ ໝາກປຸມເປ້າົ ໃຫ້ພໍດີແລວ້ ມດັ ປາກໃຫ້ແໜນ້ . ຂນ້ັ ຕອນທີ 3: ເອາົ ດາ້ ນໃດດາ້ ນໜງ່ຶ ຂອງໝາກປມຸ ເປາ້ົ ຮກຸ ຖໃູ ສຜ່ າ້ ແພຂນົ ໝໄູ ປມາ 10 ຄງ້ັ . ຂັ້ນຕອນທີ 4: ຄາດຄະເນວາ່ ເຈຍ້ ຈະດດູ ໃສ່ໝາກປຸມເປາ້ົ ບ.່ໍ ຂ້ນັ ຕອນທີ 5: ເອົາດາ້ ນທຮີ່ ຸກຖູຂອງ ປມຸ ເປາ້ົ ໄປໃກກ້ ບັ ເສດເຈຍ້ ນນ້ັ ໂດຍ ບຕ່ໍ ອ້ ງໃຫປ້ ມຸ ເປາ້ົ ຕດິ ກບັ ເຈຍ້ . ຂນັ້ ຕອນທີ 6: ສງັ ເກດສ່ິງທີ່ກາໍ ລງັ ເກດີ ຂນຶ້ ແລະ ບນັ ທຶກຜົນການທົດລອງ ເຈຍ້ ທ່ີ ເໜງັ ແລະ ຕດິ ກັບປຸມເປົ້າມຈີ ກັ ອນັ . ຂ້ັນຕອນທີ 7: ໃຫເ້ ຮັດແບບດຽວກັບວດັ ຖອຸ ່ືນໆ ໂດຍໃຊປ້ ຸມເປົ້າອນັ ດຽວກນັ , ເສດ ເຈຍ້ ອນັ ເກົາ່ ແລະ ຈໍານວນທີ່ຖຕູ ້ອງເທາ່ົ ກັນ. 24 ສວສ ສະຫງວນລິຂະສິດ ວດັ ຖທຸ ໃີ່ ຊຖ້ ູ ດງຶ ດດູ ໄດ້ ຫຼື ບ່ໄໍ ດ້ ຈາໍ ນວນຂອງ ການຄາດຄະເນ ການສັງເກດ ເສດເຈຍ້ ທ່ຕີ ດິ ຜ້າແພຂົນໜູ ເຄ່ືອງນຸ່ງຂອງຕນົ ເອງ ພນື້ ຫອ້ ງ ຜົມ ຜິວໜງັ 98 ໙໘

3 ແມ່ເຫກັຼ ແມເ່ ຫຼັກແມ່ນຫຍງັ ? ມນັ ເຮັດໜ້າທ່ຫີ ຍັງ? N N S ແມເ່ ຫກັຼ ແມນ່ ໂລຫະຊະນດິ ໜງ່ຶ ທດ່ີ ງຶ ດດູ S ຫືຼ ຍວູ້ ດັ ຖອຸ ນ່ື ອອກ. ທກຸ ໆແມເ່ ຫກັຼ ມີ 2 ຂວ້ົ ຄ:ື ຂວ້ົ ເໜອື (N) ແລະ ຂວ້ົ ໃຕ້ (S). ແມເ່ ຫກັຼ ມີ ຄວາມສາໍ ຄນັ ເພາະວາ່ ພວກມນັ ສາມາດດງຶ (ດງຶ ດດູ ) ແລະ ເຮດັ ໃຫສ້ ງ່ິ ຕາ່ ງໆຕດິ ກນັ ແລະ ແມເ່ ຫກັຼ ຍງັ ສາມາດຍູ້ (ດນັ ອອກ) ສງ່ິ ຕາ່ ງໆ ອອກຈາກກນັ ແມເ່ ຫກັຼ ຖກື ນາໍ ໃຊໃ້ ນເຄອ່ື ງຈກັ ທກຸ ປະເພດໃນຊວີ ດິ ປະຈາໍ ວນັ ເພອ່ື ເຮດັ ໃຫສ້ ງ່ິ ຕາ່ ງໆສາມາດເຮດັ ວຽກໄດ.້ W N N S ແມ່ເຫກັຼ ຈະຢຸດຢູ່ທດິ ເໜືອ/ໃຕ້ ໂດຍທີ່ S E ຂວົ້ ເໜືອຂອງແມເ່ ຫຼັກຈະປນ່ິ ໜ້າໃສດ່ ້ານ ທິດເໜືອ. ເຂັມທດິ ເຮດັ ວຽກໄດເ້ ພາະເຂັມທີ່ຢກູ່ າງ 24 ແມເ່ ຫັຼກ. ສົ້ນຂອງຂົ້ວທກ່ີ ງົ ກນັ ຂ້າມກັນຂອງແມເ່ ຫຼກັ ຈະດດູ ກນັ . S NS N S NN S ໙໙ ສ້ນົ ຂອງຂົວ້ ດຽວກນັ ຂອງແມເ່ ຫຼັກຈະຍກູ້ ນັ ອອກ 99

4 ທດົ ລອງ ເພອື່ ລະບຸວັດຖທຸ ່ເີ ປນັ ແມເ່ ຫກຼັ ເຫັກຼ ຕະປູສາມາດສ້າງໃຫເ້ ປັນແມເ່ ຫກຼັ ໄດ້ ໂດຍການຖໃູ ສ່ແມ່ເຫຼັກຊ້ໍາໄປຊາໍ້ ມາ (20 ຄ້ງັ ) ໃນທດິ ທາງດຽວເທ່າົ ນ້ັນ. ໃນການຮຸກຖູຕອ້ ງໃຫ້ຂົ້ວເໜືອຂອງແມ່ເຫຼກັ ສາໍ ຜັດກັນກັບເຫຼັກ ຕະປູ ໂດຍເອາົ ມືຈັບຫວົ ເຫຼັກຕະປູ ແລວ້ ຖໄູ ປຕາມລວງຍາວຂອງເຫຼັກຕະປູຈນົ ເຖິງປາຍຂອງ ມນັ ແລະ ປະຕບິ ັດຄືນຄືເກາົ່ ຈະເຮດັ ໃຫ້ດ້ານຫົວຂອງເຫຼັກຕະປູກາຍເປນັ ຂ້ວົ ເໜອື ແລະ ປາຍ ເຫຼກັ ຕະປູກາຍເປັນຂວົ້ ໃຕ.້ S ๗ ຈຸດປະສງົ : ໃຫ້ນກັ ຮຽນສາມາດລະບຸ ອປຸ ະກອນ ຫຼື ວັດຖຕຸ ່າງໆ ທ່ີແມ່ເຫຼັກ ສາມາດ ແລະ ບ່ໍສາມາດດຶງດດູ ໄດ້. ก ອຸປະກອນ: ເຫັກຼ ຕະປູມີຄວາມເປັນ ແມ່ເຫຼັກ, ບິກ, ຢາງລຶບ, ບັນທັດ, ມີດຕັດ, ເຫຼັກຂັດເຈ້ຍ, ບ່ວງ. ສວສ ສະຫງວນລິຂະສິດ N ก ຂ້ັນຕອນການທດົ ລອງ: ຂນ້ັ ຕອນທີ 1: ຄາດຄະເນວັດຖຈຸ ະດຶງດູດຈາກແມເ່ ຫັກຼ ຫຼື ບໍ.່ ຂັນ້ ຕອນທີ 2: ບັນທກຶ ການຄາດເນຂອງນັກຮຽນໃສ່ຕາຕະລາງ. ຂນ້ັ ຕອນທີ 3: ຫຍັບແມ່ເຫກັຼ ເຂົາ້ ໃກ້ວັດຖທຸ ່ີໃຊ້ໃນການທົດສອບເທອື່ ລະໜອ້ ຍຈົນ ກວ່າພວກມັນຕິດກນັ . 24 ຂ້ັນຕອນທີ 4: ບນັ ທກຶ ການສງັ ເກດຂອງນກັ ຮຽນ. ຂັ້ນຕອນທີ 5: ປະຕິບດັ ແບບດຽວກັນກັບວດັ ຖຸອືນ່ ທີ່ໃຊ້ການທດົ ສອບ. ວດັ ຖຸ ການດຶງດດູ : ດດູ /ບໍດ່ ດູ ການຄາດຄະເນ ການສັງເກດ ບິກ ເຫກັຼ ຕະປູ ຢາງລຶບ ໄມບ້ ນັ ທດັ ເຫກຼັ ຂດັ ເຈ້ຍ ບ່ວງ 100 ໑໐໐

ບດົ ທີ 25 ແຮງດັນອາກາດ ແລະ ແຮງດັນນາ້ໍ 1 ແຮງດັນອາກາດ ເຈົ້າຄດິ ວາ່ ຈະເກີດຫຍັງຂຶນ້ ຖ້າເຈ້າົ ເອາົ ມືອອກຈາກປາກຈອກ? 2 1 3 ການທດົ ລອງທີ 1: ຂວາ້ໍ ຈອກລົງ 25 ก ຈຸດປະສົງ: ເພອື່ ໃຫ້ຮວູ້ ່າ ຈະຂວາໍ້ ປາກຈອກທ່ມີ ນີ ້າໍ ລົງແນວໃດ ເພອື່ ບໍໃ່ ຫນ້ າ້ໍ ເຮ່ຍ. ก ອປຸ ະກອນ: - ຈອກແກວ້ . - ນໍ້າ. - ເຈ້ຍທມ່ີ ຄີ ວາມໜາ ແລະ ກວ້າງພທໍ ກ່ີ ວມປາກຈອກ. - ຖວ້ ຍໃຫຍ່ ຫືຼ ພາຊະນະຕ່າງໆທີສ່ າມາດຮອງຮບັ ນາໍ້ ທີ່ຈະເຮຍ່ ລງົ . ก ຂ້ັນຕອນການທົດລອງ: ຂັ້ນຕອນທີ 1: ຖອກນ້ໍາໃສ່ຈອກໃຫເ້ ຕັມ. ຂນັ້ ຕອນທີ 2: ວາງເຈຍ້ ໃສ່ເທິງປາກຈອກ. ຂັ້ນຕອນທີ 3: ວາງມເື ບືອ້ ງໜຶງ່ ໃສເ່ ທງິ ເຈ້ຍ ແລວ້ ກົດໄວເ້ ບາົ ໆ. ຂັ້ນຕອນທີ 4: ຂວ້ໍາຈອກລົງໃສ່ພາຊະນະ ແຕ່ຍງັ ຕອ້ ງເອົາມກື ົດໃສເ່ ຈຍ້ ຄາ້ ງໄວ້ຢ.ູ່ ຂນ້ັ ຕອນທີ 5: ຄອ່ ຍໆເອົາມອື ອກ. ຄໍາຖາມ: - ເກີດຫຍັງຂຶ້ນຢູ່ໃນການທົດລອງ? - ເປນັ ຫຍງັ ນ້ໍາຍງັ ຢ່ໃູ ນຈອກຄືເກ່ົາ? - ຄວາມແຮງຫຍງັ ທ່ເີ ຮດັ ໃຫ້ເຈຍ້ ຍງັ ຄາ້ ງຢຄູ່ ເື ກາົ່ ? - ແມ່ນຫຍງັ ທີ່ເປັນສາເຫດໃຫເ້ ກີດມີຄວາມແຮງນ້ີ ແລະ ຍ້ອນຫຍງັ ? ໑໐໑ 101

ສວສ ສະຫງວນລິຂະສິດ ຄວາມແຮງ ແມນ່ ແຮງຍູ້ ຫຼື ແຮງດງຶ ຂອງວດັ ຖຸໃດໜ່ງຶ ທເ່ີ ກີດຈາກການກະທບົ ຊຶ່ງກັນ ແລະ ກັນຂອງວັດຖໜຸ ງ່ຶ ກະທບົ ໃສອ່ ກີ ວັດຖຸອນ່ື . ຄວາມແຮງ ທີກ່ ະທບົ ໃສວ່ ດັ ຖຸໃດໜງ່ຶ ສາມາດເຮັດໃຫ້ ວັດຖນຸ ັ້ນມີການປ່ຽນແປງທາງດ້ານຮບູ ຮ່າງລັກສະນະ, ຄວາມໄວ ແລະ ທດິ ທາງ. ແຮງດນັ ໃຊ້ວດັ ແທກຄວາມແຮງທີຖ່ ືກນາໍ ໃຊໃ້ ນຂອບເຂດ ຫຼື ພ້ນື ຜວິ ຂອງວດັ ຖຸໃດໜງຶ່ . ອາກາດມີນາ້ໍ ໜັກ ແລະ ມນັ ຈະກົດ ຫືຼ ບີບ ທກຸ ໆສງ່ິ ທ່ີມັນສາໍ ຜດັ . ອະນຸພາກຂອງອາກາດເຄ່ອື ນທ່ໄີ ປ ມາຢາ່ ງສະໝ່າໍ ສະເໝີ ແລະ ເປນັ ອດິ ສະຫະຼ ຢູ່ທຸກທິດທາງ ຈະຕໍາກັບອະນພຸ າກຂອງອາກາດອ່ືນ ແລະ ວັດຖຸຕ່າງໆທີອ່ ້ອມຕົວຂອງມນັ ເອງ ເຮັດໃຫມ້ ີແຮງດນັ ຢູ່ທຸກທດິ ທາງ. ການທົດລອງທີ 2: ການຍົກປ້ຶມ ก ຈດຸ ປະສງົ : ນກັ ຮຽນຕອ້ ງໄດຄ້ ນ້ົ ຫາຄາໍ ຕອບວາ່ ແຮງດນັ ອາກາດທຢ່ີ ໃູ່ ນປມຸ ເປາ້ົ ສາມາດຍກົ ປມ້ຶ ທມ່ີ ນີ າໍ້ ໜກັ ຂນ້ຶ ໄດຫ້ າຼ ຍປານໃດ. ก ອປຸ ະກອນ: ປມຸ ເປາ້ົ ແລະ ປມ້ຶ ຕາ່ ງໆ. ก ຂນ້ັ ຕອນການທດົ ລອງ: ຂນ້ັ ຕອນທີ 1: ວາງປມຸ ເປາ້ົ ທບ່ີ ມ່ໍ ລີ ມົ ໃສເ່ ທງິ ໜາ້ ໂຕະ ໂດຍໃຫປ້ າກຂອງມນັ ຢອ່ ນລງົ ຂາ້ ງໂຕະ. ຂນ້ັ ຕອນທີ 2: ວາງປມ້ຶ ແບບຮຽນ 1 ເຫມ້ັຼ ໃສເ່ ທງິ ປມຸ ເປາ້ົ . ຂນ້ັ ຕອນທີ 3: ຄາດຄະເນສງ່ິ ທຈ່ີ ະເກດີ ຂນ້ຶ ແລະ ຍອ້ ນຫຍງັ ? ຂນ້ັ ຕອນທີ 4: ເປາ່ົ ປມຸ ເປາ້ົ ແລະ ສງັ ເກດເບງ່ິ ສງ່ິ ທເ່ີ ກດີ ຂນ້ຶ 25 ກບັ ປມ້ຶ ແບບຮຽນນນ້ັ . ຂນ້ັ ຕອນທີ 5: ປອ່ ຍລມົ ອອກຈາກປມຸ ເປາ້ົ ແລະ ເພມ່ີ ປມ້ຶ ເຂາ້ົ ໄປອກີ 1 ເຫມ້ັຼ ແລະ ປະຕບິ ດັ ແບບນໄ້ີ ປເລອ້ື ຍໆ. ຄໍາຖາມ: - ແມນ່ ຫຍງັ ທີ່ເຮດັ ໃຫ້ປຸມເປ້ົາໃຫຍ່ຂ້ຶນ ຫືຼ ນອ້ ຍລງົ ໄດ?້ - ເກີດຫຍັງຂນ້ຶ ກບັ ປ້ມຶ ທ່ີວາງຢ່ເູ ທິງປຸມເປ້ົາ? ແລະ ຍ້ອນຫຍັງຈງຶ່ ເປັນແນວນ້ນັ ? - ເກດີ ຫຍັງຂ້ຶນເມືອ່ ເວລາເຮາົ ປ່ອຍປາກປຸມເປົ້າ? ຍອ້ ນຫຍງັ ຈງ່ຶ ເປັນແນວນັນ້ ? - ແຮງດັນອາກາດມສີ ່ວນກ່ຽວຂ້ອງແນວໃດ? ເມືອ່ ພວກເຮາົ ເປົາ່ ອາກາດເຂ້ົາໄປໃນປມຸ ເປ້າົ ອາກາດຈະດນັ ເຂາ້ົ ໄປດ້ານໃນປຸມເປົ້າ ແລະ ເຮັດໃຫ້ປຸມເປ້າົ ໃຫຍຂ່ ນ້ຶ . ແຮງດນັ ອາກາດທີ່ຢູ່ດ້ານໃນປມຸ ເປົ້າຈະດນັ ໄປທກຸ ທດິ ທາງ. ແຮງດນັ ອາກາດທ່ີເກີດຂຶ້ນໂດຍການດັນເອົາອາກາດເຂົ້າໄປໃນປຸມເປົ້າຈະສ້າງຄວາມແຮງໃດໜຶ່ງຂ້ຶນມາ ແລວ້ ດັນປ້ມຶ ໃຫຍ້ ກົ ຂນຶ້ . 102 ໑໐໒

ການທດົ ລອງທີ 3: ການຍງິ ໃຫເ້ ຂົ້າເປາົ້ ໝາຍ ก ຈຸດປະສງົ : ໃຫ້ນັກຮຽນຄ້ົນຄວາ້ ເປັນກມຸ່ ເພ່ອື ຄນ້ົ ຫາຄາໍ ຕອບວາ່ ຈະນໍາໃຊແ້ ຮງດນັ ອາກາດແນວໃດເພ່ືອຍ້າຍວດັ ຖໃຸ ດໜຶ່ງໃຫ້ເຂ້າົ ເປາ້ົ ໝາຍ. ก ອປຸ ະກອນ: ປຸມເປ້ົາ, ເຈຍ້ 1 ໃບ ເພອ່ື ເຮດັ ໝາກບານເຈ້ຍຫຍ່ໍໆ ແລະ ສຂໍ າວ. ก ຂນ້ັ ຕອນທດົ ລອງ: ຂັນ້ ຕອນທີ 1: ຂີດຈດຸ ເປ້າົ ໝາຍໃສ່ພື້ນ ໂດຍໃຊ້ ສໍຂາວ ຫຼື ສງິ່ ໃດໜຶງ່ . ຂນັ້ ຕອນທີ 2: ເອາົ ໝາກບານເຈຍ້ ໄປວາງໃສ່ໃຫ້ ຫາ່ ງຈາກຈດຸ ເປ້າົ ໝາຍ 1 ແມັດ. ຂັນ້ ຕອນທີ 3: ຜດັ ປຽ່ ນກັນເປົາ່ ປມຸ ເປາ້ົ ແລະ ໃຊ້ນ້ວິ ມືຄວບຄຸມທິດທາງຂອງແຮງດນັ ອາກາດ 1 ແມດັ ຈາກປຸມເປ້ົາ ເພ່ືອເຄອ່ື ນຍ້າຍໝາກບານເຈ້ຍ ຂອງນກັ ຮຽນໃຫ້ເຂາົ້ ສເູ່ ປາ້ົ ໝາຍ. ຂັ້ນຕອນທີ 4: ວດັ ແທກ ຫືຼ ໝາຍໂດຍໃຊສ້ ໍຂາວ ເພອ່ື ໃຫ້ຮູ້ວາ່ ນກັ ຮຽນແຕ່ລະຄົນ ສາມາດເປ່າົ ໝາກບານເຈ້ຍໃຫເ້ ຂາົ້ ໃກເ້ ປາ້ົ ໝາຍໄດ້ຫຼາຍປານໃດ. ຄໍາຖາມ: - ເກີດຫຍງັ ຂນຶ້ ກັບອາກາດ, ໝາກປມຸ ເປົາ້ ແລະ ໝາກບານເຈຍ້ ? - ເປັນຫຍັງໝາກບານເຈ້ຍຈຶງ່ ສາມາດຍາ້ ຍໄປຫາເປ້ົາໝາຍໄດ້? - ວທິ ີໃດໄດຜ້ ົນດທີ ສ່ີ ດຸ ແລະ ຍອ້ ນຫຍງັ ? 25 - ໃຊ້ແຮງດນັ ອາກາດຫຼາຍປານໃດ ເພອ່ື ເຄອື່ ນຍ້າຍໝາກບານເຈ້ຍ? - ມີສິງ່ ອ່ນື ອີກບ່ໍທີແ່ ຮງດັນອາກາດສາມາດໃຊ້ເຮັດສງ່ິ ຕ່າງໆໄດ້? ການເປ່ົາປຸມເປົ້ານັ້ນກ່ຽວຂ້ອງກັບການດັນອະນຸພາກຂອງອາກາດຈາກປອດຂອງນັກຮຽນ ເຂົ້າໄປໃນປຸມເປ້ົາ. ອະນຸພາກເຫົາ່ຼ ນີ້ຕໍາໃສ່ພື້ນຜວິ ພາຍໃນຂອງປຸມເປົາ້ ເຮດັ ໃຫ້ເກດີ ມແີ ຮງດນັ ອາກາດທພ່ີ ຽງພໍ ທສີ່ າມາດດນັ ປຸມເປາົ້ ໃຫ້ຂະຫຍາຍອອກໄດ້ ແລະ ປຸມເປົ້າກ່ຈໍ ະຕ່ຶງຂນຶ້ , ເມື່ອປອ່ ຍ ປາກປມຸ ເປ້າົ ອາກາດຈະອອກມາຢ່າງວອງໄວ ເພອື່ ເຮັດໃຫແ້ ຮງດນັ ຢູ່ດ້ານໃນ ແລະ ແຮງດນັ ຢ່ດູ ້ານ ນອກຂອງປມຸ ເປົ້າເທາ່ົ ກັນ. ພວກເຮາົ ນໍາໃຊແ້ ຮງດນັ ອາກາດ ໃນຊີວິດປະຈາໍ ວນັ ເຊ່ັນ: ການສບູ ລົມໃສ່ຕນີ ລົດໃຫຍ່ ແລະ ລົດຖບີ , ການຫນ້ິຼ ເຄອ່ື ງດນົ ຕີປະເພດເປ່ົາ, ໃຊທ້ ດໍ່ ູດເພືອ່ ດ່ມື ນໍ້າ, ການດຶງນໍາ້ ຈາກນໍາ້ ສາ້ ງ, ການພນົ່ ສີ, ເຄອື່ ງດູດຝຸນ່ , ການເປາ່ົ ປມຸ ເປົາ້ ແລະ ການຫາຍໃຈ. ໑໐໓ 103

ສວສ ສະຫງວນລິຂະສິດ2 ແຮງດນັ ນໍາ້ ເປນັ ຫຍັງໝາກປມຸ ເປ້າົ ຈຶ່ງມີຮູບຮ່າງຕ່າງກນັ ? ອນັ ໃດທີ່ເປັນສາເຫດໃຫ້ເປັນແນວນ້?ີ ອາກາດທຢ່ີ ູ່ໃນປຸມເປ້ົານນ້ັ ຈະດນັ ຢູ່ທຸກທິດທາງໃນ ເວລາທີມ່ ັນແຜກ່ ະຈາຍອອກພາຍໃນປມຸ ເປ້ົາ. ດ່ງັ ນັນ້ , ຈ່ງຶ ເຮດັ ໃຫ້ປຸມເປົ້າມນົ ແລະ ເບົາຂ້ນຶ . ນໍາ້ ທ່ຢີ ູໃ່ ນປມຸ ເປົ້າຈະມີຮບູ ຮ່າງລກັ ສະນະຄືຢົດນ້າໍ ທ່ີ ມນີ າໍ້ ໜັກຢ່ດູ ້ານລມຸ່ ຂອງປຸມເປົ້າ. ນ້າໍ ໜກັ ກວ່າອາກາດ ມັນ ຈະດນັ ລົງດ້ານລຸ່ມຂອງປມຸ ເປ້າົ ແລະ ກົນ້ ຂອງປມຸ ເປົາ້ ຈະ ຂະຫຍາຍອອກ ເພອ່ື ຮອງຮັບນ້າໍ ໜັກ ເຮັດໃຫ້ມີແຮງດັນຢູ່ດ້ານ ລ່ມຸ ຫຼາຍກວາ່ ດາ້ ນເທິງ ເນອື່ ງຈາກນໍາ້ ໜັກຂອງນາໍ້ . ການທດົ ລອງທີ 4: ນໍາ້ ພຸ ก ຈຸດປະສງົ : ນັກຮຽນຕອ້ ງໄດຄ້ ນົ້ ຄວ້າວາ່ ຄວາມເລກິ ຂອງນ້ໍາມີຜນົ ຕ່ໍໄລຍະຮາ່ ງຂອງ ນໍາ້ ທສ່ີ ີດອອກຈາກຕຸກຍອ້ ນແຮງດນັ ນາໍ້ ໄດ້ແນວໃດ. ก ອຸປະກອນ: ຕຸກນ້າໍ ເປົາ່ ທ່ີເຈາະຮູ 3 ຮ,ູ ໄມ້ນ້ອຍໆທ່ີໃຊອ້ ັດຮູ, ສຂໍ າວ, ໄມ້ບນັ ທດັ . ก ຂັນ້ ຕອນການທດົ ລອງ: 25 ຂນ້ັ ຕອນທີ 1: ຕ້ງັ ກະຕຸກນາ້ໍ ລງົ ພື້ນ. ຂ້ນັ ຕອນທີ 2: ໝາຍຈຸດໃສ່ພືນ້ ບອ່ ນທີ່ນັກຮຽນຄາດຄະເນວ່າ ນ້ໍາຈາກ 3 ຮຈູ ະຕົກໃສ່ ເມືອ່ ເວລາຖອດໄມ້ອອກ. ຂນ້ັ ຕອນທີ 3: ຖອດໄມອ້ ອກຈາກຮເູ ທງິ ສດຸ ຂອງຕກຸ ແລະ ໝາຍ ຈດຸ ທນ່ີ າ້ໍ ຕກົ ໃສ່ ແລວ້ ບນັ ທກຶ ນາ້ໍ ທຕ່ີ ກົ ໃສພ່ ນ້ື ນນ້ັ ໃກກ້ ວາ່ ຫືຼ ໄກ ກວາ່ ການຄາດຄະເນເອາົ ໄວ.້ ຂນັ້ ຕອນທີ 4: ຖອດໄມ້ນ້ອຍອອກຈາກຮູກາງ ໂດຍເຮດັ ແບບ ດຽວກັນກບັ ຮູ້ເທງິ . ຂັ້ນຕອນທີ 5: ຖອດໄມ້ນ້ອຍອອກຈາກຮູລຸ່ມໂດຍເຮັດແບບ ດຽວຜ່ານມາ. ແຮງດນັ ນາໍ້ ຈະສງູ ກວາ່ ຫືຼ ຕາ່ໍ ກວາ່ ຢຮູ່ ລູ ມຸ່ ຂອງກະຕກຸ ເພາະ ວາ່ ມຄີ ວາມເລກິ ຂອງນາໍ້ ຫາຼ ຍກວາ່ ຫືຼ ໜອ້ ຍກວາ່ ທສ່ີ າ້ ງແຮງກດົ ລງົ ດາ້ ນລມຸ່ . 104 ໑໐໔

ບົດທີ 26 ຄວາມສໍາຄັນຂອງນໍາ້ 1 ຄວາມສາໍ ຄັນຂອງນໍາ້ ຕໍ່ພືນ້ ຖານໂຄງລາ່ ງ ນ້ໍາມີຄວາມສາໍ ຄນັ ຫຍັງແດ?່ ອຸດສາຫະກໍາແມ່ນການຜັນປ່ຽນວັດຖຸ ກະສກິ າໍ ແມນ່ ການປກູ ຝງັ ລຽ້ ງສດັ . ດບິ ຕາ່ ງໆໃຫກ້ າຍເປນັ ສນິ ຄາ້ ຫືຼ ຜະລດິ ຕະພນັ ຕວົ ຢາ່ ງ: ການຄາດໄຖໜາ້ ດນິ ສາໍ ລບັ ການປກູ ທຖ່ີ ກື ນາໍ ໃຊເ້ ພອ່ື ຊວ່ ຍຄນົ ເຮາົ ຕວົ ຢາ່ ງ: ປຽ່ ນ ພດື ແລະ ການລຽ້ ງສດັ ເພອ່ື ສະໜອງອາຫານ ໄມໃ້ ຫກ້ າຍເປນັ ເຈຍ້ , ການຜະລດິ ໄຟຟາ້ . ແລະ ຜະລດິ ຕະພນັ ຕາ່ ງໆ. ການຄມົ ມະນາຄົມຂນົ ສງ່ົ ແມນ່ ການ 26 ເຄອ່ື ນຍ້າຍຄົນ ຫືຼ ສິ່ງຂອງຈາກສະຖານທີ່ໜຶ່ງ ໄປຫາສະຖານທອີ່ ນ່ື . ນາ້ໍ ແມນ່ ສງ່ິ ຈາໍ ເປນັ ທສ່ີ ດຸ ສາໍ ລບັ ສງ່ິ ທມ່ີ ຊີ ວີ ດິ ທງັ ໝດົ ເຊນ່ັ : ຄນົ ແລະ ສດັ ຕອ້ ງການນາໍ້ ເພອ່ື ດມ່ື , ພດື ຕອ້ ງການນາໍ້ ເພອ່ື ການຈະເລນີ ເຕບີ ໃຫຍ່ ນາໍ້ ຍງັ ເປນັ ແຫງ່ຼ ທຢ່ີ ອູ່ າໄສຂອງປາທກຸ ຊະນດິ ແລະ ສດັ ນາໍ້ ອນ່ື ໆ. ຄນົ ເຮາົ ຍງັ ເພງ່ິ ພາອາໄສນາໍ້ ເພອ່ື ປງຸ ແຕງ່ ອາຫານ, ຊກັ ເຄອ່ື ງ ແລະ ລາ້ ງສງ່ິ ຂອງຕາ່ ງໆ, ໃຊ້ ໃນການປູກຝງັ ລ້ຽງສດັ (ກະສິກາໍ ), ຜະລິດພະລງັ ງານ, ໃຊ້ເພ່ືອສ້າງສງ່ິ ຕ່າງໆ (ອຸດສາຫະກໍາ) ແລະ ເຄ່ອື ນຍາ້ ຍສ່ງິ ຕາ່ ງໆ (ການຄົມມະນາຄົມຂນົ ສ່ົງ). ໑໐໕ 105

2 ການນາໍ ໃຊນ້ ້າໍ ໃນພ້ນື ຖານໂຄງລ່າງ ນາໍ້ ຈາກແຫງ່ຼ ນາໍ້ ມາຮອດເຮອື ນຂອງນກັ ຮຽນໄດແ້ ນວໃດ ແລະ ກບັ ຄນື ສແູ່ ຫງ່ຼ ນາ້ໍ ໄດແ້ ນວໃດ? ແຫຼງ່ ທມີ່ າຫັຼກ ຈດຸ ກະຈາຍນໍ້າ ຈຸດກັກນໍາ້ ນໍາ້ ໃຊ້ໃນຄົວເຮອື ນ ຈດຸ ບໍາບດັ ນາ້ໍ ແລະ ລະບາຍນ້ໍາເສຍ ສວສ ສະຫງວນລິຂະສິດ ລະບບົ ນໍາ້ ປະປາ 26 ການນາໍ ໃຊນ້ ໍາ້ 106 ໑໐໖ ໑໐

3 ສາເຫດຂອງມົນລະພິດທາງນ້າໍ ແມ່ນຫຍງັ ທ່ີເປັນສາເຫດຂອງມົນລະພິດທາງນໍ້າ? ປ່ອຍນໍ້າເສຍທີບ່ ່ໄໍ ດ້ ສານເຄມີທ່ປີ ົນຢອູ່ າກາດທີ່ ຮບັ ການບາໍ ບດັ ກ່ອນ ມາຈາກລດົ ແລະ ໂຮງຈກັ ການປ່ອຍນໍາ້ ທ່ີ ສານພິດທ່ລີ ະລາຍຢູ່ໃນ ໃຊ້ແລວ້ ອອກ ທໍາມະຊາດໄຫຼລົງແມນ່ ້ໍາ ຈາກຄົວເຮອື ນ ຝຸ່ນຈາກມູນສັດ ໄຫຼລງົ ແມ່ນໍ້າ ການປອ່ ຍນໍ້າເປອ້ື ນຈາກ ບລໍ ິສດັ ທ່ຜີ ່ານການບໍາບດັ ສງິ່ ຕ່າງໆທໄ່ີ ຫມຼ າຈາກທ້ອງ ຖະໜົນ, ຮ້ວົ ສວນ ແລະ ເຂດ ກ່ໍສາ້ ງ ສານເຄມີທ່ລີ ະລາຍຢູ່ໃນນາ້ໍ ສິ່ງຕ່າງໆທໄີ່ ຫຼມາຈາກການ ເປ້ອື ນທີມ່ າຈາກໂຮງງານ ເຊາະເຈື່ອນ ທເ່ີ ກີດຈາກການ ປູກຝງັ ແລະ ດິນທປ່ີ ນົ ສານເຄມີ 26 ສາເຫດທ່ພີ າໃຫ້ເກີດມນີ າ້ໍ ເສຍທນ່ີ ໍາໄປສ່ມູ ນົ ລະພດິ ທາງນໍ້າມີຫາຼ ຍສາເຫດ ເປນັ ຕນົ້ ແມນ່ ການປອ່ ຍນ້າໍ ເສຍຕາມຊຸມຊນົ ທີມ່ ເີ ສດອາຫານ, ສິງ່ ເປອ້ື ນເປີ ແລະ ສານທີໃ່ ຊຊ້ ກັ ລ້າງເຈືອປນົ ມາ ນໍາ, ການປອ່ ຍນ້ໍາເສຍຈາກໂຮງຈກັ ໂຮງງານ ແລະ ການຖມ້ິ ຂເ້ີ ຫຍື້ອຈາກອຸດສາຫະກາໍ , ການໃຊປ້ ໋ຍຸ ແລະ ຢາປາບສັດຕູພືດທາງການກະເສດທ່ມີ ີປະລມິ ານຫາຼ ຍເກີນໄປ, ການຕັດໄມທ້ ໍາລາຍປາ່ , ການ ຮວ່ົ ໄຫຼຂອງນ້ໍາມັນ ແລະ ສານອນື່ ໆຈາກການຂນົ ສ່ົງທາງນໍາ້ ແລະ ອຸນຫະພູມຂອງນໍາ້ ທ່ເີ ພີມ່ ຂ້ຶນສົ່ງ ຜົນກະທບົ ຕໍຄ່ ວາມສມົ ດນູ ຂອງລະບົບນິເວດທາງນໍ້າ. ໑໐໗ 107

4 ການຄ້ມຸ ຄອງນ້າໍ ການຄມຸ້ ຄອງນາໍ້ ທມ່ີ ປີ ະສດິ ທພິ າບ ໝາຍເຖງິ ມກີ ານສະໜອງນາໍ້ ແລະ ການກາໍ ຈດັ ນາໍ້ ເສຍ. ການສະໜອງນໍາ້ ຕອ້ ງຮບັ ປະກັນວ່າ ເຮົາມີນໍາ້ ທ່ສີ ະອາດພຽງພໍໃນເວລາທຕ່ີ ອ້ ງການ ໂດຍຜາ່ ນ ຂະບວນການກກັ ເກັບນໍ້າ, ການບໍາບດັ , ການເກັບຮັກສາ ແລະ ການແຈກຢາຍນາໍ້ . ການກາໍ ຈດັ ນ້າໍ ເສຍທມ່ີ ີປະສດິ ທພິ າບ ຕ້ອງມີຂະບວນການເກັບນ້າໍ ເສຍ, ການກນ່ັ ຕອງ ແລະ ການປອ່ ຍນ້ໍາທສ່ີ ະອາດກບັ ຄືນສແູ່ ຫຼງ່ ນ້ໍາຕາມທໍາມະຊາດ. ການກັ່ນຕອງນາ້ໍ ເປນັ ຂະບວນການທ່ີໃຊ້ໃນການສະໜອງນໍາ້ ສະອາດ ແລະ ການກາໍ ຈັດ ສງິ່ ປົນເປື້ອນໃນນາໍ້ ເຊນັ່ ດຽວກັນ. ການກ່ນັ ຕອງນ້າໍ ແມ່ນຂະບວນການແຍກອະນພຸ າກຂອງທາດແຂງອອກຈາກທາດແຫວຼ ໂດຍການໃຊເ້ ຄ່ອື ງກ່ນັ ຕອງນໍາ້ ທີ່ຊ່ວຍໃຫທ້ າດແຫວຼ ສາມາດຊມຶ ຜ່ານໄດ້ ໃນຂະນະທ່ີຈະກ່ນັ ຕອງ ຫືຼ ກກັ ອະນຸພາກຂອງທາດແຂງໄວ.້ ສວສ ສະຫງວນລິຂະສິດ ການທົດລອງ: ສາ້ ງເຄື່ອງກັ່ນຕອງນໍ້າ ก ອປຸ ະກອນ: ກະຕຸກປລາສະຕກິ (ຕກຸ ນ້າໍ ດືມ່ ເປ່າົ ), ມີດຕັດ, ດນິ ຊາຍ, ຫີນແຮ່ນ້ອຍໆ, ກ້ອນຫີນນ້ອຍ, ຖ່ານໄຟ, ນາ້ໍ ເປື້ອນ, ຜ້າແພ ຫືຼ ເຈຍ້ ອະນາໄມ (ເຈຍ້ ທິດຊູ). ก ວທິ ກີ ານສາ້ ງເຄ່ອື ງກນ່ັ ຕອງນໍາ້ : - ຕດັ ຕກຸ ນ້າໍ ຕາມຮບູ . ນາໍ້ ເປ້ືອນ - ເອາົ ສວ່ ນຫວົ ຂອງຕກຸ ສບຸ ໃສສ່ ວ່ ນກນົ້ ຂອງຕກຸ . - ວາງສງ່ິ ຕ່າງໆໃສແ່ ຕລ່ ະຊນັ້ ຂອງຕກຸ ຕາມຮູບ ຊຶງ່ ຊ້ນັ ກອ້ ນຫີນ ແຮນ່ ອ້ ຍ ລມຸ່ ສຸດແມນ່ ຜາ້ ແພ ຫືຼ ເຈ້ຍອະນາໄມ (ເຈ້ຍທດິ ຊ)ູ . ຖ່ານໄຟ - ເທນໍາ້ ເປ້ອື ນໃສ່ເຄອື່ ງກັ່ນຕອງ. ດິນຊາຍ 26 - ໂຕງ່ ເອາົ ນ້ໍາ “ນາໍ້ ສະອາດ” ທີ່ຊມຶ ອອກມາດາ້ ນລຸມ່ . - ປຽບທຽບ ແລະ ສງັ ເກດຄວາມແຕກຕ່າງລະຫວ່າງນ້ໍາ ເປອ້ື ນ ແລະ ນາ້ໍ ທ່ໄີ ດກ້ ັນ່ ຕອງແລວ້ . - ສັງເກດຊັ້ນກອງຕ່າງໆວ່າມີຫຍັງແດ່ທ່ີຕົກຄ້າງຢູ່ ແຕລ່ ະຊ້ັນ. ເຈຍ້ ທິດຊູ ຫຼື ຜາ້ ແພ ນໍາ້ ທກີ່ ່ັນຕອງແລວ້ 108 ໑໐໘

ບົດທີ 27 ມນົ ລະພດິ ທາງອາກາດ 1 ສາເຫດທີພ່ າໃຫເ້ ກດີ ມນົ ລະພິດທາງອາກາດ ມນົ ລະພດິ ທາງອາກາດ ເກດີ ຂ້ນຶ ມາຈາກຫຍັງ? 27 ມົນລະພດິ ທາງອາກາດ ແມນ່ ສານຕາ່ ງໆທເີ່ ຈອື ປນົ ຢູ່ນໍາອາກາດ ທ່ເີ ປັນອັນຕະລາຍຕ່ໍ ສຸຂະພາບຂອງມະນຸດ ແລະ ສິງ່ ທມ່ີ ຊີ ວີ ິດອນື່ ໆ. ນອກນີ້, ມນົ ລະພດິ ທາງອາກາດຍັງກ່ໃໍ ຫ້ເກດີ ຄວາມ ເສຍຫາຍຕໍສ່ ະພາບອາກາດ ຫຼື ວັດຖຸສງິ່ ຂອງຕາ່ ງໆ. ມົນລະພດິ ທາງອາກາດມີຫາຼ ຍປະເພດ ເຊນ່ັ : ກາສ, ຄວັນ, ຄວນັ ພິດຈາກລດົ ຍົນ ແລະ ອະນຸພາກທ່ມີ າຈາກທາດແຂງ (ຝ່ນຸ , ເກສອນດອກໄມ້ ແລະ ສະປຂໍ ອງເຊ້ອື ຣາ). ມົນລະພິດທາງອາກາດຫາຼ ຍໆຢ່າງ ແມ່ນເປນັ ພດິ ແລະ ສາມາດທາໍ ລາຍ ປອດ ແລະ ສຸຂະພາບຂອງພວກເຮາົ ໑໐໙ 109

2 ຈາໍ ແນກສາເຫດທີພ່ າໃຫເ້ ກດີ ມົນລະພິດທາງອາກາດ ຈງ່ົ ເລືອກຮູບພາບໃນຂ້ທໍ ີ 1 ໃສ່ແຜນວາດຕ່ໍໄປນີ້ໃຫຖ້ ກື ຕ້ອງ ສາເຫດທ່ີພາໃຫ້ເກີດ ມົນລະພດິ ທາງອາກາດ ເກດີ ຈາກການກະທໍາ ເກີດຈາກເຫດການທາງ ຂອງມະນດຸ ທາໍ ມະຊາດ ສວສ ສະຫງວນລິຂະສິດ 27 ແຜນວາດສາເຫດທີ່ພາໃຫ້ເກີດມົນລະພິດທາງອາກາດ ມນົ ລະພດິ ທາງອາກາດບາງຢາ່ ງມາຈາກເຫດການທາງທາໍ ມະຊາດ ບາງຢາ່ ງກແ່ໍ ມນ່ ຄນົ ສາ້ ງ ຂນ້ຶ . ການເກດີ ມນົ ລະພດິ ທາງອາກາດ ຈາກກດິ ຈະກາໍ ຕາ່ ງໆຂອງມະນດຸ ລວມທງັ ການຜະລດິ ໄຟຟາ້ ສາໍ ລບັ ຄວົ ເຮອື ນ ແລະ ອດຸ ສາຫະກາໍ ຕາ່ ງໆ, ການໃຊປ້ ຍຸ໋ , ຢາຂາ້ ແມງໄມ້ ແລະ ມນົ ລະພດິ ຈາກກະສິ ກາໍ , ຄວນັ ອາຍເສຍຈາກລດົ , ຍນົ ຫືຼ ພາຫະນະອນ່ື ໆ, ການຈດູ ຟນື , ຖາ່ ນ ແລະ ເຊອ້ື ເພງີ ອນ່ື ໆສາໍ ລບັ ແຕງ່ ກນິ ,ໃຫຄ້ ວາມອບົ ອນຸ່ , ການຈດູ ຂເ້ີ ຫຍອ້ື ໂດຍສະເພາະຢາງປະລາສະຕກິ , ສານເຄມຕີ າ່ ງໆ, ຄວນັ ແລະ ມນົ ລະພດິ ຈາກໂຮງຈກັ ໂຮງງານ. ສງ່ິ ທງັ ໝດົ ເຫາ່ົຼ ນສ້ີ ງ່ົ ຜນົ ໂດຍກງົ ຕສ່ໍ ຂຸ ະພາບຂອງພວກເຮາົ ແລະ ສງ່ິ ແວດລອ້ ມ. 110 ໑໑໐

3 ບນັ ຫາ ແລະ ສາເຫດທ່ເີ ກດີ ມົນລະພິດທາງອາກາດໃນ ທ້ອງຖນິ່ ບນັ ຫາມົນລະພິດທາງອາກາດຢໃູ່ ນທ້ອງຖນ່ິ ຂອງນັກຮຽນມຫີ ຍັງແດ່? ໑໐ ໑໑໑ 27 111

4 ວິທຫີ ຼຸດຜ່ອນມົນລະພດິ ທາງອາກາດຢູ່ໃນທອ້ ງຖນິ່ ພວກເຮົາສາມາດເຮດັ ສງິ່ ໃດເພ່ືອຫຼຸດຜອ່ ນມົນລະພິດທາງອາກາດ? 27 ສວສ ສະຫງວນລິຂະສິດ ເພອ່ື ຫດຸຼ ຜອ່ ນມນົ ລະພດິ ທາງອາກາດໃນທອ້ ງຖນ່ິ ຄວນປະຕບິ ດັ ດງ່ັ ນ:້ີ - ປກູ ຕນ້ົ ໄມທ້ ດົ ແທນ. - ປດິ ໄຟ. - ຫດຸຼ ຜອ່ ນການໃຊເ້ ຄອ່ື ງໃຊໄ້ ຟຟາ້ ຕາ່ ງໆ. - ຫດຸຼ ຜອ່ ນການນາໍ ໃຊຖ້ ງົ ປລາສະຕກິ . - ນາໍ ໃຊ້ ຫືຼ ໝນູ ໃຊຜ້ ະລດິ ຕະພນັ ຕາ່ ງໆຄນື . - ເລອື ກໃຊລ້ ດົ ປະຈາໍ ທາງ. - ຍາ່ ງ ຫືຼ ຂລີ່ ດົ ຖບີ . 112 ໑໑໒

ບດົ ທີ 28 ການປຽ່ ນແປງພມູ ອາກາດ 1 ຜນົ ກະທົບຂອງອາຍແກດັ ເຮືອນແກ້ວ ຊັ້ນບັນຍາກາດ ທ່ີເປັນຊ້ນັ ອາຍແກັດບາງໆ ເອ້ນີ ວ່າ: “ອາຍແກດັ ເຮືອນແກວ້ ” ທອ່ີ ້ອມ ໜ່ວຍໂລກ ແລະ ຊ່ວຍປອ້ ງກນັ ບໍ່ໃຫໜ້ ່ວຍໂລກຮອ້ ນເກີນໄປ ຫືຼ ເຢນັ ເກີນໄປ. ຜນົ ຂອງເຮືອນ ແກ້ວ ເປນັ ຂະບວນການທາງທໍາມະຊາດ ທີ່ເຮດັ ໃຫ້ພນື້ ຜວິ ຂອງໜ່ວຍໂລກອົບອຸ່ນ. ຜນົ ກະທົບຂອງອາຍແກດັ ເຮອື ນແກວ້ ແມ່ນຫຍງັ ? ຜນົ ກະທົບຂອງອາຍແກດັ ເຮືອນແກວ້ ພະລງັ ງານຈາກດວງອາທດິ ເຮດັ ໃຫໜ້ ວ່ ຍໂລກອົບອຸ່ນ ບາງສ່ວນສະທອ້ ນກັບສູອ່ າວະກາດ ບາງສວ່ ນຖກື ກັກໄວໂ້ ດຍອາຍແກັດ ເຮອື ນແກວ້ ຢ່ໃູ ນຊ້ນັ ບນັ ຍາກາດ ອາຍແກັດຕ່າງໆເກີດຂນຶ້ ຕາມທໍາມະຊາດຢໃູ່ ນຊ້ນັ ບນັ ຍາກາດຂອງໜວ່ ຍໂລກ ແລະ ເຮດັ 28 ໜ້າທ່ຄີ າ້ ຍຄກື ບັ ຜາ້ ຫມົ່ ທໂີ່ ປ່ງໃສ ໃຫ້ແສງຜ່ານເຂົ້າມາໄດ້ ແລະ ເກັບພະລງັ ງານຄວາມຮ້ອນບາງ ສ່ວນຈາກດວງອາທິດໄວ,້ ຖາ້ ບ່ມໍ ີຊ້ນັ ບນັ ຍາກາດ ພະລັງງານຄວາມຮອ້ ນທັງໝດົ ອາດຈະຫາຍໄປສູ່ ອະວະກາດ, ສິ່ງທີ່ມີຊີວິດທັງໝົດອາດຈະບສໍ່ າມາດຢູ່ລອດໄດ້ໃນໂລກໜ່ວຍນີ້ ເພາະວ່າໜ່ວຍໂລກ ຈະໜາວແຮງ ອາຍແກດັ ເຫົຼ່ານ້ີ ເອ້ີນວາ່ : “ອາຍແກັດເຮືອນແກວ້ ” ເພາະວາ່ ພວກມັນເຮດັ ໜາ້ ທຄີ່ ກື ັບ “ເຮອື ນແກ້ວ” ເປັນເຮືອນທີ່ເປັນແກວ້ ພິເສດ ທອ່ີ ອກແບບມາສະເພາະສໍາລບັ ປກູ ພດື , ເຮອື ນແກ້ວ ຈະປອ່ ຍໃຫແ້ ສງລອດຜາ່ ນເຂາ້ົ ມາໄດ້ ແຕຈ່ ະເກບັ ຄວາມຮອ້ ນໄວ້ຢດູ່ ້ານໃນ ເພື່ອໃຫພ້ ດື ມີຄວາມ ອົບອຸ່ນ ແລະ ສາມາດຈະເລີນເຕບີ ໃຫຍໄ່ ດ້ດີ. ໑໑໓ 113

2 ພາວະໂລກຮ້ອນ ເກີດຫຍັງຂ້ນຶ ເມ່ອື ຊັ້ນບນັ ຍາກາດໜາຂຶ້ນ? 28 ສວສ ສະຫງວນລິຂະສິດ 114 ໑໑໔ ໑໑

3 ການປ່ຽນແປງຂອງພູມອາກາດ ສະພາບອາກາດ ແລະ ພມູ ອາກາດແຕກຕາ່ ງກັນຄແື ນວໃດ? ສະພາບອາກາດ ແມນ່ ສະພາບຂອງຊນ້ັ ບນັ ຍາກາດຢໃູ່ ນສະຖານທສ່ີ ະເພາະໃດໜງ່ຶ ແລະ ເວລາໃດໜງ່ຶ ໃນຮບູ ແບບຂອງອນຸ ຫະພມູ , ປະລມິ ານນາ້ໍ ຝນົ ຫືຼ ຈາໍ ນວນນາ້ໍ ຝນົ , ລມົ , ຄວາມຊມຸ່ , ປະລມິ ານແສງແດດ, ຈາໍ ນວນເມກທປ່ີ ກົ ຫມຸ້ . ສະພາບອາກາດ ຄສື ະພາບຂອງບນັ ຍາກາດໃນແຕລ່ ະ ມ້ື ຫືຼ ໃນແຕລ່ ະອາທດິ . ພມູ ອາກາດ ແມນ່ ຮູບແບບເງ່ືອນໄຂຂອງສະພາບອາກາດ ທ່ີເກດີ ຂນ້ຶ ຢໃູ່ ນທ້ອງຖິ່ນໃດໜງຶ່ ຫຼື ພາກພ້ນື ໃດໜຶງ່ ໃນໄລຍະຍາວ (ຢ່າງໜອ້ ຍ 30 ປ)ີ . ໃນທວົ່ ໂລກຈະມີພມູ ອາກາດທແ່ີ ຕກຕ່າງ ກນັ ເຊັ່ນ: ເຂດຮ້ອນ, ເຂດແຫ້ງແລ້ງ, ເຂດທມີ່ ອີ ນຸ ຫະພມູ ປານກາງ, ເຂດທມ່ີ ນີ ້ໍາກ້ອນປົກຫ້ມຸ (ເຂດ ອາກຕິກ). ລາວເຮາົ ຢູໃ່ ນພູມອາກາດເຂດຮ້ອນ ຊ່ງຶ ພມູ ອາກາດ ແມ່ນສະພາບອາກາດທເີ່ ຮົາເຫັນໄດ້ ຢູ່ໃນສະຖານທໃ່ີ ດໜ່ຶງ ແລະ ເວລາໃດໜງຶ່ ທີ່ແນ່ນອນຂອງປີ ໂດຍອີງຈາກສະພາບອາກາດທເີ່ ຄຍີ ເຫນັ ໃນສະຖານທີດ່ ຽວກັນ ແລະ ໃນຊວ່ ງເວລາດຽວກັນໃນໄລຍະທຜ່ີ ່ານມາ. - ເຂດນ້າໍ ກ້ອນ ແລະ ຫມິ ະ, ຂົ້ວໂລກທ່ີ 28 ມີນໍາ້ ກ້ອນປົກຫຸ້ມ, ຍອດພູ ແລະ ພູນາໍ້ ກ້ອນຕ່າງໆ. - ເນື້ອທີ່, ຂະໜາດ ແລະ ທ່ີຕງ້ັ ຂອງ ແຜ່ນດນິ . - ພ້ນື ທີ່ນ້ໍາ, ມະຫາສະໝຸດ, ແມ່ນໍ້າ ແລະ ທະເລ. - ສງິ່ ທມີ່ ີຊີວິດທີອ່ າໄສຢ່ພູ ື້ນທີ່ເຫຼົາ່ ນັ້ນ. - ຊ້ັນບັນຍາກາດ ແລະ ສະພາບອາກາດ. ໑໔ ໑໑໕ 115

4 ຜນົ ກະທົບຂອງການປຽ່ ນແປງພມູ ອາກາດ ການປ່ຽນແປງພມູ ອາກາດມີຜົນກະທບົ ຄື ແນວໃດ? ເກດີ ການປຽ່ ນແປງຕໍວ່ ງົ ຈອນ ຫມິ ະ ແລະ ນ້ໍາກ້ອນໜອ້ ຍລົງ ຊີວິດຂອງສດັ ແລະ ເກີດການ ເກີດການປຽ່ ນແປງ ອົບພະຍບົ ຮບູ ແບບຂອງສາຍຝົນ ແລະ ຫມິ ະ ອຸນຫະພມູ ສງູ ຂຶນ້ ແລະ ຄວາມຮ້ອນເພມ່ີ ຂ້ນຶ ສວສ ສະຫງວນລິຂະສິດ ເກດີ ໄພແຫ້ງແລງ້ ແລະ ໄຟໄໝ້ປ່າຫາຼ ຍຂ້ນຶ ເກດີ ການລະລາຍ ຂອງນ້ໍາກ້ອນ ມີພາຍຸຮນຸ ແຮງຂນ້ຶ ເກີດການປຽ່ ນແປງ ວງົ ຈອນຊີວິດຂອງພດື ປະກາລັງເສຍຫາຍ ລະດບັ ນ້າໍ ສູງຂນ້ຶ ມະຫາສະໝດຸ ຮອ້ ນຂນຶ້ 28 ໂປສະເຕຂີ ອງການປ່ຽນແປງພູມອາກາດ ສາເຫດ ການປ່ຽນແປງພມູ ອາກາດ ວທິ ແີ ກໄ້ ຂ ຜນົ ກະທບົ 116 ໑໑໖

ບົດທີ 29 ເຕກັ ໂນໂລຊີ ແລະ ການນາໍ ໃຊວ້ ທິ ະຍາສາດ 1 ເຕກັ ໂນໂລຊີ ແມ່ນຫຍງັ ? 29 ເຕກັ ໂນໂລຊີ ແມນ່ ການປະຍກຸ ໃຊ້ຄວາມຮູ້ຂອງວິທະຍາສາດໃນທາງປະຕບິ ດັ . ເປົ້າໝາຍ ຂອງວທິ ະຍາສາດ ຄືການສະແຫວງຫາຄວາມຮູ້ ເພ່ອື ໃຫເ້ ກດີ ຜນົ ປະໂຫຍດ. ເປາົ້ ໝາຍຂອງເຄ່ອື ງ ເຕກັ ໂນໂລຊີ ແມນ່ ເພືອ່ ພັດທະນາຜະລດິ ຕະພັນ, ເຄ່ອື ງມື, ເຄອື່ ງກນົ ຈກັ ແລະ ອປຸ ະກອນຕາ່ ງໆ ທ່ີ ຊວ່ ຍແກໄ້ ຂບນັ ຫາ ແລະ ປບັ ປງຸ ຊວີ ດິ ການເປນັ ຢຂູ່ ອງຄນົ ເຮາົ . ໑໑໗ 117

2 ຄວາມສໍາຄັນຂອງເຕັກໂນໂລຊີ ເຄືອ່ ງເຕກັ ໂນໂລຊີໃໝໆ່ ໄດ້ຖືກອອກແບບເພອື່ : ສວສ ສະຫງວນລິຂະສິດ - ຊວ່ ຍຍົກລະດບັ ຄຸນນະພາບຊີວິດຂອງຄົນເຮົາໃຫ້ດຂີ ນ້ຶ . - ຊວ່ ຍໃຫຄ້ ນົ ເຮາົ ສະດວກສະບາຍຂ້ນຶ . - ຊ່ວຍແກ້ໄຂບນັ ຫາຕາ່ ງໆ. - ຊ່ວຍເຮດັ ໃຫ້ການເຮດັ ວຽກມີຄວາມວ່ອງໄວຂ້ນຶ . - ຊວ່ ຍໃຫມ້ ປີ ະສດິ ທພິ າບ ແລະ ງາ່ ຍຂ້ນຶ . - ຊ່ວຍປະຢັດເວລາ. - ຊວ່ ຍປະຢັດເງນິ . - ຊ່ວຍຫຼຸດແຮງງານ ແລະ ພະລັງງານຂອງເຮາົ . - ຊ່ວຍປັບປຸງວທິ ີການເຮັດສງິ່ ຕ່າງໆ. - ຊວ່ ຍເພມີ່ ທາງເລອື ກໃຫຫ້ າຼ ຍຂຶ້ນ. ປະເພດຂອງເຄື່ອງເຕກັ ໂນໂລຊີ: - ການສສ່ື ານ. - ການຄມົ ມະນາຄົມຂນົ ສ່ງົ . - ການກໍ່ສ້າງ. - ກະສິກໍາ. - ການແພດ. - ພະລັງງານ. - ອດຸ ສາຫະກາໍ ທເ່ີ ປນັ ພນ້ື ຖານໂຄງລາ່ ງ 29 118 ໑໑໘

3 ເຕັກໂນໂລຊີ ແລະ ການນາໍ ໃຊ້ວທິ ະຍາສາດຢູ່ໃນຊີວິດປະ ຈາໍ ວນັ ແຕກ່ ່ອນ “ວ”ີ ເຮັດຈາກໄມ້ ຫຼື ເຈ້ຍ ໃຊ້ ມພື ັດໄປມາເຮດັ ໃຫອ້ າກາດເຄອື່ ນເໜງັ ເພ່ອື ໃຫເ້ ຮົາຮສູ້ ກຶ ເຢນັ ຂຶນ້ , ຈາກການຄົນ້ ພບົ ໄຟຟ້າ ຈງ່ຶ ມກີ ານຜະລິດພັດລົມໃນຮູບແບບໃໝ່ ໂດຍ ໃຊໂ້ ລຫະ, ຢາງພາລາ ແລະ ປລາສະຕິກ ຈ່ຶງ ເຮດັ ໃຫ້ມພີ ັດລົມທ່ໃີ ຊ້ພະລັງງານໄຟຟາ້ , ຕມໍ່ າ ຈຶ່ງມີການພັດທະນາເຄືຶ່ອງພັດລົມມາເປັນແອ. ສິ່ງທີ່ດ່ັງກ່າວມານັ້ນແມ່ນເກີດມາຈາກວີທີທີ່ ໃຊ້ມື ແລະ ພັດທະນາມາເລື້ອຍໆຈົນເຮັດໃຫ້ ຄນົ ເຮົາ ແລະ ຕຶກອາຄານຕາ່ ງໆມີຄວາມເຢນັ ຂນ້ຶ . 29 ການດໍາລງົ ຊວີ ິດໃນເມືອ່ ກ່ອນ ແມ່ນແຕກຕາ່ ງກັບການດໍາລົງຊີວດິ ໃນປັດຈບຸ ນັ ຍ້ອນການ ປຽ່ ນແປງຂອງເຕັກໂນໂລຊີຢ່າງກວ້າງຂວາງ, ເຕັກໂນໂລຊມີ ກີ ານປຽ່ ນແປງຢ່ຕູ ະຫຼອດເວລາ ມີ ສງິ່ ປະດິດສາ້ ງ ແລະ ນະວດັ ຕະກາໍ ອນັ ໃໝ່ເກີດຂນ້ຶ ຕາມຄວາມກາ້ ວໜາ້ ໃນດາ້ ນຄວາມຮູ້ ແລະ ຄວາມເຂົ້າໃຈທາງວິທະຍາສາດ. ການພດັ ທະນາທາງດ້ານເຕັກໂນໂລຊີ ປະກອບມີການສ້າງທກັ ສະຄວາມຮູໃ້ ໝ,່ ຄວາມໝາຍໃໝຂ່ ອງຜະລິດຕະພນັ , ການໃຊ້ວດັ ຖຸດບິ ແບບໃໝ່ ແລະ ການນາໍ ໃຊ້ ເຄ່ອື ງກນົ ຈກັ ຢາ່ ງກວາ້ ງຂວາງ. ໑໑໙ 119

4 ການນາໍ ໃຊ້ເຄ່ືອງເຕັກໂນໂລຊໃີ ນຊວີ ິດປະຈາໍ ວັນ ການປ່ຽນແປງເຕກັ ໂນໂລຊີໃນດາ້ ນພະລັງງານ ທີໃ່ ຫແ້ ສງສະວ່າງໃນເຮອື ນ ສວສ ສະຫງວນລິຂະສິດ - ເຄື່ອງໃຊປ້ ະເພດນຊ້ີ ວ່ ຍແກ້ໄຂບັນຫາໃດແດຂ່ ອງເຮາົ ? - ເຄ່ອື ງໃຊປ້ ະເພດນີຊ້ ວ່ ຍແກໄ້ ຂບັນຫາແນວໃດ? ມນັ ເຮັດໜ້າທ່ີຫຍັງ? - ໃນແຕລ່ ະໄລຍະມກີ ານປບັ ປຽ່ ນພດັ ທະນາການອອກແບບອປຸ ະກອນປະເພດນຄ້ີ ແື ນວໃດ? - ເຄ່ອື ງໃຊປ້ ະເພດນ້ມີ ີຄນຸ ປະໂຫຍດຫຍງັ ແດ່ຕ່ຄໍ ນົ ເຮົາ? ບັນຫາ ການແກໄ້ ຂ ເຕັກໂນໂລຊໃີ ນດ້ານພະລັງງານ ທໃີ່ ຫແ້ ສງສະວາ່ ງໃນເຮືອນ 29 ຄຸນປະໂຫຍດ ການປ່ຽນແປງ ພະລງັ ງານ-ການປຸງແຕງ່ ກະສິກາໍ ຄົມມະນາຄມົ ຂົນສງ່ົ ການສື່ສານ ອາຫານ 120 ໑໒໐

BQL_BUSY poster_1120x790mm_RURAL_Only bottom stripe with logo_04Mar22_PrintReady(bleed).pdf 1 7/03/2022 10:40:26 AM ໑໒໑ 121 C M Y CM MY CY CMY K

BQL_BUSY poster_URBAN_1120x790mm_Only bottom stripe with logo_07mar22_PrintReady(Bleed).pdf 1 7/03/2022 10:59:50 AM ສວສ ສະຫງວນລິຂະສິດ 122 ໑໒໒ C M Y CM MY CY CMY K

ກະດູກບ່າໄຫຼ່ ກະດູກກະໂຫຼກຫວົ ກະດູກແຂນ ກະດກູ ຄໍ ກະດກູ ສຸດ ກະດູກຂ້າງ ກະດູກສນັ ຫຼັງ ກະດກູ ຂາ ກະດູກກະໂພກ ໑໒໓ ກະດກູ ມື ກະດກູ ຕນີ 123

ລະດໃູ ບໄມປ້ ່ົງຢູ່ 124 ໑໒໔ ເຟ້ືອງໂລກເໜືອ ສວສ ສະຫງວນລິຂະສິດ ລະດຮູ ້ອນຢູ່ເຟື້ອງ ລະດໃູ ບໄມຫ້ ນຼົ່ ຢູ່ ລະດໜູ າວຢູ່ ໂລກເໜືອ ເຟອື້ ງໂລກໃຕ້ ເຟ້ືອງໂລກເໜືອ ລະດູໜາວຢູ່ ດວງອາທິດ ລະດູຮ້ອນຢູ່ ເຟ້ືອງໂລກໃຕ້ ເຟ້ືອງໂລກໃຕ້ ລະດໃູ ບໄມຫ້ ່ົຼນຢູ່ ເຟອື້ ງໂລກເໜືອ ລະດູໃບໄມ້ປົ່ງຢູ່ ເຟອື້ ງໂລກໃຕ້