ວິທະຍາສາດ ແລະ ສິ່ງແວດລ້ອມ ປ.4 (Natsc_4)

2 ປະເພດການສບື ພັນຂອງສດັ ສວສ ສະຫງວນລິຂະສິດ ການສບື ພນັ ຂອງສັດມີ 2 ປະເພດ ຄ:ື 11 1) ສດັ ບາງປະເພດທສ່ີ ບື ພນັ ໂດຍການເກດີ ລກູ ເປນັ ໄຂ່ ຊງ່ຶ ໄຂຈ່ ະພດັ ທະນາ ແລະ ແຕກອອກ ມາເປນັ ໂຕອອ່ ນ. ການປະຕສິ ນົ ທມິ ທີ ງັ ການປະຕສິ ນົ ທພິ າຍໃນ ແລະ ພາຍນອກຮາ່ ງກາຍ ຂອງສດັ ໂຕແມ່ ສດັ ທເ່ີ ກດີ ລກູ ເປນັ ໄຂຈ່ ະເກດີ ໄຂອ່ ອກມາຢນູ່ ອກຮາ່ ງກາຍ ແລະ ແຕກເປນັ ໂຕ ມ:ີ ນກົ , ປາ, ແມງໄມ,້ ສດັ ເຄງ່ິ ບກົ ເຄງ່ິ ນາ້ໍ ແລະ ສດັ ເລອື ຄານເກອື ບທງັ ໝດົ . 2) ສດັ ທເ່ີ ກດີ ລກູ ເປນັ ໂຕ. ການປະຕສິ ນົ ທຈິ ະເກດີ ຂນ້ຶ ພາຍໃນຮາ່ ງກາຍຂອງສດັ ໂຕແມ່ ແລະ ຈະເລນີ ເຕບີ ໃຫຍໄ່ ປເລອ້ື ຍໆ ຈນົ ກວາ່ ພວກມນັ ພອ້ ມທຈ່ີ ະເກດີ ອອກມາ. ສດັ ລຽ້ ງລກູ ດວ້ ຍ ນາ້ໍ ນມົ ເກອື ບທງັ ໝດົ ຈະເກດີ ລກູ ເປນັ ໂຕ ແລະ ລຽ້ ງລກູ ນອ້ ຍດວ້ ຍນາໍ້ ນມົ ທເ່ີ ກດີ ຂນ້ຶ ພາຍໃນ ຮາ່ ງກາຍຂອງແມ.່ ສັດ ເກີດລູກເປນັ ໄຂ່ ເກດີ ລູກເປນັ ໂຕ ສັດເຄ່ງິ ບກົ ເຄິງ່ ນາ້ໍ ກົບ 46 ໔໖

3 ຄວາມຄາ້ ຍຄກື ນັ ແລະ ຄວາມແຕກຕາ່ ງກນັ ຂອງການສບື ພນັ ຂອງສດັ ສດັ ທີ່ເກີດລກູ ເປນັ ໄຂ່ ຈະແຕກຕາ່ ງກນັ ໄປຕາມຂະໜາດ, ສີິສັນ, ຈໍານວນໄຂ່ ແລະ ບ່ອນ ທີສ່ ດັ ວາງໄຂ່. ນອກຈາກນ້,ີ ສັດທີ່ເກດີ ລູກເປນັ ໄຂຍ່ ັງມີຄວາມແຕກຕາ່ ງກນັ ໃນການເບ່ງິ ແຍງ ດູແລກອ່ ນ ແລະ ຫັງຼ ໄຂ່ຈະແຕກອອກມາເປນັ ໂຕ. ສດັ ທເ່ີ ກດີ ລກູ ເປນັ ໂຕ ຈະແຕກຕາ່ ງກນັ 11 ໄປຕາມຈາໍ ນວນລກູ ທເ່ີ ກດີ ອອກມາ, ເວລາທໃ່ີ ຊ້ ລະຫວາ່ ງການປະຕສິ ນົ ທຂິ ອງໄຂ,່ ການເກດີ ລກູ ນອ້ ຍ, ໄລຍະເວລາການດແູ ລ ແລະ ປກົ ປອ້ ງ ຈາກພແ່ໍ ມພ່ າຍຫງັຼ ທເ່ີ ກດີ ອອກມາແລວ້ . ກບົ (ສດັ ເຄງ່ິ ບກົ ເຄງ່ິ ນາໍ້ ) ແລະ ປາວາງ ໄຂ່ ທບ່ີ ມ່ໍ ເີ ປອື ກແຂງປກົ ຫມຸ້ ໄຂເ່ ຫາ່ົຼ ນຈ້ີ ະປຽກ ຊມຸ່ ແລະ ຢໃູ່ ນນາໍ້ ຕະຫອຼ ດເວລາ. ສດັ ເຫາ່ົຼ ນຈ້ີ ະ ວາງໄຂ່ຈໍານວນຫຼາຍເພາະວ່າໄຂ່ຈໍານວນໜ່ຶງ ຈະຖກື ກນິ ກອ່ ນທຈ່ີ ະແຕກອອກເປນັ ໂຕ ແລະ ຈະເລນີ ເຕບີ ໃຫຍ.່ ສັດເລືອຄານ ແລະ ແມງໄມ້ວາງໄຂຈ່ ໍານວນຫາຼ ຍຢບູ່ ່ອນ ຕາ່ ງໆທີ່ປອດໄພຈາກສດັ ທີເ່ ປນັ ຜູ້ລາ່ , ຈາກນາ້ໍ ທ່ອີ າດຖວ້ ມຂ້ຶນມາ ແລະ ສະພາບແວດລອ້ ມທອີ່ ັນຕະລາຍ. ສັດເລືອຄານຈະວາງໄຂ່ທີ່ ມີເປອື ກໜຽວຢູ່ໃນດນິ , ດິນຊາຍ ຫຼື ກອ້ ງໃບໄມ້. ແມງໄມຈ້ ະວາງໄຂ່ ຢກູ່ ້ອງໃບໄມ້ເພືອ່ ລບົ ຫຼີກຈາກຜູ້ລາ່ ຊ່ງຶ ແມງໄມຈ້ ະວາງໄຂ່ໃກ້ໆກັບ ແຫງ່ຼ ອາຫານຂອງມນັ . ນກົ ຈະຄາ້ ຍຄືກັບສດັ ລ້ຽງລູກດ້ວຍນມົ ພວກມັນຈະດແູ ລເບິງ່ ແຍງລູກນ້ອຍຂອງມັນຈົນກວ່າພວກມັນຈະສາມາດປົກປ້ອງຕົນເອງ ໄດ.້ ນົກຈະສ້າງຮັງຢ່ເູ ທິງຕົນ້ ໄມສ້ ູງ ຫືຼ ບ່ອນທເີ່ ຂ້ົາເຖິງໄດຍ້ າກ ແລະ ນົກຈະປ້ອນອາຫານໃຫ້ແກ່ລູກນ້ອຍຂອງມັນຈົນກວ່າພວກມັນຈະ ສາມາດບນິ ແລະ ຫາອາຫານດວ້ ຍຕົນເອງ. ໔໗ 47

4 ລກັ ສະນະການສບື ພັນຂອງສັດ ຈງ່ົ ແຕມ້ ຕາຕະລາງໃສປ່ ມ້ຶ ຂຽນຂອງນກັ ຮຽນ ແລະ ຕມ່ື ຂມ້ໍ ນູ ໃສ່ ປະເພດສດັ ຕົວຢ່າງ ເກດີ ລູກເປັນໄຂ່ ຫືຼ ຈາໍ ນວນ ແລະ ການປົກປ້ອງ ເກີດລກູ ເປນັ ໂຕ ສະຖານທເີ່ ກີດ ຈາກແມ່/ການ ລ້ຽງດຈູ າກແມ່ ສັດລ້ຽງລູກດວ້ ຍ ໂດຍປົກກະຕຈິ ະ ນ້າໍ ນມົ ເກດີ ລູກຄນົ ດຽວ ຢູບ່ ້ານ ຫຼື ໂຮງໝໍ ສວສ ສະຫງວນລິຂະສິດຄົນເຮາົເກີດລກູ ເປນັ ໂຕ ຈົນກວ່າຈະໃຫຍ່ 11 ສດັ ເຄິ່ງບົກເຄິ່ງນາ້ໍ ແມງໄມ້ ປາ ສດັ ເລືອຄານ ນົກ - ເປັນຫຍັງໄຂທ່ ີ່ເກດີ ອອກມາຈຶງ່ ມຈີ າໍ ນວນຕ່າງກນັ ? - ໄຂ່ທຸກໜ່ວຍສາມາດແຕກອອກມາເປນັ ໂຕ ແລະ ເຕບີ ໃຫຍໄ່ ດທ້ ັງໝດົ ບໍ່? ຍ້ອນຫຍງັ ? - ເປັນຫຍັງຈໍານວນຂອງລກູ ທເີ່ ກດີ ອອກມາຈາກສັດທເ່ີ ກີດລກູ ເປັນໂຕ ຈ່ຶງມີຈໍານວນຕາ່ ງ ກັນ? - ມີສັດຊະນດິ ໃດແດ່ທ່ປີ ົກປ້ອງລູກຂອງມັນ? ຍອ້ ນຫຍງັ ? 48 ໔໘

ບົດທີ 12 ວງົ ຈອນຊວີ ດິ ຂອງສັດປີກ 1 ລກັ ສະນະຂອງໄຂ່ - ໄຂຂ່ ອງສດັ ປະເພດຕາ່ ງໆລຸ່ມນມ້ີ ລີ ັກສະນະແນວໃດ? ຂະໜາດ, ຮູບຮາ່ ງ, ສີຂອງມນັ . - ເປືອກດ້ານນອກຂອງໄຂ່ເປັນແນວໃດ? ອອ່ ນ ຫືຼ ແຂງ, ເບງ່ິ ເຫນັ ທາງໃນໄດ້ບໍ່, ມຜີ ິວທີ່ ລຽບ, ມີນໍາ້ ເມືອກປົກຫ້ມຸ ຢູ່. 12 ໄຂ່ ແມ່ນສິງ່ ໜຶງ່ ທ່ສີ ດັ ປະເພດນົກ, ສັດເລືອຄານ, ປາ, ສດັ ເຄ່ິງບກົ ເຄງິ່ ນາ້ໍ ແລະ ແມງໄມ້ ເກືອບທຸກຊະນິດ ຈະເກດີ ອອກມາ ເພາະມນັ ເປັນຂະບວນການຂອງການສືບພນັ . ໄຂປ່ ະກອບດ້ວຍ ຊນັ້ ນອກ ຫຼື ເປອື ກ, ໄຂສ່ ີຂາວດາ້ ນໃນທເ່ີ ອ້ນີ ວ່າ ໄຂຂ່ າວ (albumen) ແລະ ມໄີ ຂ່ແດງຢໃູ່ ຈກາງ ຊຶ່ງ ໄຂທ່ ງັ ໝດົ ຈະບນັ ຈຢຸ ພູ່ າຍໃນເຍື່ອຫ້ມຸ ບາງໆ. ໄຂ່ຂອງສັດເຄ່ິງບົກເຄງ່ິ ນໍ້າ ແລະ ໄຂ່ຂອງປາບ່ມໍ ຊີ ້ນັ ນອກທີ່ແຂງ ຄືກັບສດັ ປະເພດອນື່ ເຊນ່ັ : ນກົ . ດັງ່ ນັນ້ , ພວກມັນຈ່ງຶ ຕອ້ ງວາງໄຂ່ໃນນາໍ້ ຫືຼ ຟອງອາກາດ ເພ່ືອບໃໍ່ ຫ້ໄຂ່ຂອງມັນແຫງ້ . ໄຂ່ຈະຖືກ ປະສມົ ພນັ ຢນູ່ ອກຮາ່ ງກາຍຂອງໂຕແມ່ ຫັງຼ ຈາກພວກມັນໄດ້ວາງໄຂໄ່ ວ.້ ປາ ຫຼື ກົບໂຕແມຈ່ ະວາງ ໄຂເ່ ປນັ ຈໍານວນຫາຼ ຍ ແລະ ໂຕຜຈູ້ ະປ່ອຍນາໍ້ ເຊື້ອໃສ່ຢດູ ້ານນອກ. ໔໙ 49

2 ໂຄງສ້າງຂອງໄຂ່ - ຢດູ່ ້ານໃນຂອງໄຂ່ມລີ ກັ ສະນະແນວໃດ? - ໄຂທ່ ັງໝົດມີໂຄງສາ້ ງແບບດຽວກນັ ບ່ໍ? ໄຂທ່ ງັ ໝດົ ບວ່ໍ າ່ ຈະເກດີ ຈາກນກົ , ສດັ ເລອື ຄານ ຫືຼ ສດັ ກມຸ່ ອນ່ື ໆຈະມສີ ວ່ ນຕາ່ ງໆທຄ່ີ າ້ ຍຄກື ນັ . ຈຸດໃຫ້ກໍາເນດີ ໄຂ່ເຫອືຼ ງ ສວສ ສະຫງວນລິຂະສິດຊ່ອງອາກາດເສັ້ນໃຍ 12 ໄຂຂ່ າວ ເປອື ກຊນ້ັ ນອກ ເປອື ກຊ້ນັ ໃນ ຊ້ນັ ນອກຂອງໄຂ່ ອາດຈະເປັນໄດທ້ ັງເປອື ກທ່ແີ ຂງ (ໄຂນ່ ົກ) ຫືຼ ເປນັ ເປອື ກໜັງທອີ່ ອ່ ນ (ໄຂ່ ເຕາ່ົ ), ໄຂ່ທີມ່ ີເຍອ່ື ຫຸ້ມທມີ່ ່ນື (ໄຂຂ່ ອງແມງໄມ)້ ຫຼື ເປນັ ເຍ່ອື ຫມຸ້ ໜຽວໆ ຄາ້ ຍຄກື ັບໄຂ່ປາ ຫຼື ໄຂ່ກບົ . ຊັ້ນນອກເຫຼ່າົ ນ້ຊີ ່ວຍປົກປ້ອງພາກສວ່ ນພາຍໃນຂອງໄຂ່ ແລະ ມຊີ ອ່ ງໃຫ້ອາກາດຜ່ານເຂ້ົາໄປຫາຕົວ ອ່ອນທກີ່ ໍາລັງພດັ ທະນາ. ໄຂເ່ ຫອືຼ ງແລະ ໄຂຂ່ າວໃຫສ້ ານອາຫານ ແລະ ນາ້ໍ ລຽ້ ງສາໍ ລບັ ສງ່ິ ທມ່ີ ຊີ ວີ ດິ ທກ່ີ າໍ ລງັ ພດັ ທະນາໃໝ.່ ໄຂເ່ ຫຼືອງມີຈຸດນອ້ ຍໆຢເູ່ ທງິ ເອ້ນີ ວ່າ ຈດຸ ໃຫກ້ າໍ ເນີດ (Germinal disc). ຈດຸ ໃຫ້ກາໍ ເນີດນີ້ ແມນ່ ສວ່ ນໜ່ຶງຂອງໄຂທ່ ີສ່ ່ິງທ່ີມີຊິວດິ ໃໝໄ່ ດພ້ ດັ ທະນາຂ້ນຶ . ເສນ້ັ ໃຍ (chalaza) ແມນ່ ເສນ້ັ ບາງໆຄາ້ ຍຄແື ພຈລຸ ງັ ທເ່ີ ຊອ່ື ມຕໄ່ໍ ຂເ່ ຫອືຼ ງກບັ ແພຈລຸ ງັ ຊນ້ັ ນອກ ແລະ ເຊອ່ື ມຕສ່ໍ ວ່ ນຕາ່ ງໆຂອງໄຂໃ່ ຫເ້ ຂາ້ົ ຢໃູ່ ນບອ່ ນທເ່ີ ໝາະສມົ . 50 ໕໐

3 ວງົ ຈອນຊີວິດ ສດັ ທກຸ ປະເພດຈະຜາ່ ນ 4 ຂນ້ັ ຕອນຫກັຼ ຂອງວງົ ຈອນຊວີ ດິ ເຊນັ : 12 1) ການຖືພາ ແລະ ເກີດລກູ (ສໍາລບັ ຄົນເຮາົ ແລະ ສັດລຽ້ ງລູກດວ້ ຍນົມອ່ນື ໆ) ຫືຼ ການຟກັ ໄຂ່ ແລະ ເບາະເປນັ ໂຕ (ສາໍ ລັບສັດທ່ເີ ກີດໄຂ່): - ການເກດີ ໝາຍເຖິງ ການສບື ທອດລກູ ຫຼານຢໃູ່ ນໂລກນ້.ີ - ການເບາະອອກມາຈາກໄຂ່ ໝາຍເຖງິ ເວລາທລ່ີ ກູ ອອ່ ນທມ່ີ ຊີ ວີ ດິ ອອກມາຈາກໜວ່ ຍໄຂ.່ 2) ການຈະເລນີ ເຕີບໃຫຍ:່ ຂ້ນັ ຕອນການຈະເລີນເຕີບໃຫຍ່ ແມ່ນຊ່ວງເວລາທສີ່ ັດຍງັ ນອ້ ຍ ບໍທ່ ນັ ໄດ້ເຕບີ ໃຫຍ່ ເຕມັ ທີ່, ຂະໜາດຍັງບໍ່ໃຫຍ່ ແລະ ຍງັ ບໍ່ທັນເຂາ້ົ ສູ່ໄວປະສມົ ພັນໄດ້. 3) ການເຕບີ ໃຫຍ່ເຕັມໄວ ແລະ ການສບື ພັນ: ການສືບພນັ ເກດີ ຂ້ຶນເມອ່ື ໃຫຍເ່ ຕັມໄວ. ການສບື ພັນສດັ ຕອ້ ງມໂີ ຕຜູ້ ແລະ ໂຕແມ່ ຊງຶ່ ການສບື ພັນແມ່ນເກີດຂຶ້ນໂດຍການປະສົມນໍ້າອະສຈຸ ຂິ ອງໂຕຜູ້ ກັບໄຂຂ່ ອງໂຕແມ່ ເອ້ີນ ວາ່ : ການປະຕສິ ົນທ.ິ 4) ການມອີ າຍຫຸ ຼາຍຂຶ້ນ ຫືຼ ອາຍແຸ ກຂ່ ຶນ້ : - ອາຍຈຸ ະຫາຼ ຍຂ້ນຶ ແລະ ຈະເຂົ້າສູຂ່ ນ້ັ ຕອນສຸດທາ້ ຍຂອງວົນຈອນຊີວິດ. - ຊີວດິ ໃໝຈ່ ະເກດີ ຂນ້ຶ ຢ່ໃູ ນວງົ ຈອນຊວີ ິດຕ່ໄໍ ປ. ໕໑ 51

ສວສ ສະຫງວນລິຂະສິດ4 ວງົ ຈອນຊີວດິ ຂອງນົກ ຂັນ້ ຕອນຕ່າງໆໃນວງົ ຈອນຊວີ ດິ ຂອງນົກ ຈະປະກອບມີ ການສືບພັນ ແລະ ການປະຕິ ສນົ ທິ, ການຟັກໄຂ່ ແລະ ການແຕກອອກຈາກໄຂ,່ ເປນັ ນກົ ອອ່ ນ, ເປນັ ນົກນອ້ ຍ (ຂົນກໍາລງັ ປ່ງົ ໃນໄລຍະທໍາອດິ ) ຫານກົ ໄວໜມຸ່ , ກາຍເປັນນົກໃຫຍ່ທີຈ່ ະເລີນເຕບີ ໃຫຍເ່ ຕມັ ໄວ (ມຂີ ົນເຕັມ ໂຕ) ແລະ ພອ້ ມທ່ີຈະມກີ ານສບື ພນັ ຈາກນ້ນັ ຈະກາຍເປນັ ນົກແກ່. 12 ການສບື ພນັ ຂອງນກົ ຈະເລມ່ີ ຕນ້ົ ແບບດຽວກນັ ກບັ ສດັ ລຽ້ ງລກູ ດວ້ ຍນມົ ໂດຍຜາ່ ນຂະບວນ ການປະຕສິ ນົ ທ.ິ ນາໍ້ ເຊອ້ື ຈາກນກົ ໂຕຜຈູ້ ະປະຕສິ ນົ ທກິ ບັ ໄຂຂ່ ອງນກົ ໂຕແມຢ່ ພູ່ າຍໃນຮາ່ ງກາຍ. ຈາກນນ້ັ , ໄຂຂ່ າວ ແລະ ເປອື ກໄຂຈ່ ະພດັ ທະນາໄປເລອ້ື ຍໆຢໃູ່ ນບລໍ ເິ ວນສວ່ ນທໄ່ີ ດຮ້ ບັ ການປະຕິ ສນົ ທຂິ ອງໄຂ່ ຢໃູ່ ນຂນ້ັ ຕອນນໄ້ີ ຂທ່ ໄ່ີ ດປ້ ະຕສິ ນົ ທແິ ລວ້ ພອ້ ມທຈ່ີ ະເກດີ ອອກມາ. ນົກຈະວາງໄຂຈ່ ໍານວນຫຼາຍ ແລະ ຈະມີການກຽມພ້ອມສໍາລບັ ການຟັກໄຂ່. ການຟັກໄຂ່ ແມນ່ ຂະບວນການຮກັ ສາໃຫອ້ ນຸ ຫະພູມທຖ່ີ ກື ຕ້ອງ ແລະ ພາຍໃຕ້ເງ່ອື ນໄຂທເ່ີ ໝາະສມົ ເພ່ອື ໃຫໄ້ ຂ່ສາມາດພັດທະນາໄດ.້ ນົກຈະເອາົ ປກີ ແລະ ລາໍ ຕົວປກົ ໄຂຂ່ ອງມນັ ເພືອ່ ຮກັ ສາຄວາມ ອບົ ອ່ນຸ ໄວ້ ແລະ ປກົ ປ້ອງໄຂ່ໄວໃ້ ນຂະນະທ່ໂີ ຕອ່ອນກາໍ ລງັ ພດັ ທະນາຢູ່ດ້ານໃນຂອງໄຂ່ ຈົນ ກວາ່ ໂຕອອ່ ນທ່ຢີ ່ໃູ ນໄຂ່ນ້ນັ ພອ້ ມທຈ່ີ ະແຕກອອກມາ. ເມອື່ ນກົ ອ່ອນແຕກອອກມາຄ້ັງທໍາອິດ ພວກມັນຈະມີພຽງຜິວໜັງ ຫຼື ມີແຕ່ຂນົ ອ່ອນໆ ແລະ ຕາຍັງປິດຢູ.່ ໃນຊ່ວງໄລຍະຂັ້ນຕອນການຈະເລີນເຕບີ ໃຫຍ່ ລກູ ນົກທີ່ຍັງນ້ອຍຈະຢ່ໃູ ນ ຮັງທ່ໄີ ດຮ້ ັບການເບ່ງິ ແຍງລ້ຽງດໂູ ດຍພໍແ່ ມ່ຈົນກວ່າ ນົກນ້ອຍເຫົຼ່ານນັ້ ຈະປ່ົງຂນົ ຫ້ມຸ (ນົກອ່ອນ) ແລະ ສາມາດບນິ ອອກຈາກຮັງໄດ້. ນົກທີ່ຍັງຢໃູ່ ນຊວ່ ງການຈະເລນີ ເຕບີ ໃຫຍ່ ຍງັ ຖືວ່າເປັນນົກ ອອ່ ນຢູ່ ຈົນກວ່າພວກມນັ ຈະມຂີ ນົ ປກົ ຫຸມ້ ເຕມັ ໂຕ ແລະ ເຂົາ້ ສ່ໄູ ວປະສົມພັນ. 52 ໕໒

ບດົ ທີ 13 ພະຍາດທີມ່ ກັ ເກີດຂນ້ຶ ກັບສດັ 1 ພະຍາດທີມ່ ັກເກີດກບັ ສດັ ຫຼາຍທສີ່ ຸດ ສັດປວ່ ຍໄດ້ແນວໃດ? 13 ພະຍາດ ແມນ່ ຄວາມຜດິ ປກົ ກະຕທິ ເ່ີ ກດີ ຂນ້ຶ ໂດຍສງ່ິ ທມ່ີ ຊີ ວີ ດິ ເຊນ່ັ : ແບກັ ທເີ ຣຍບາງຊະນດິ , ເຊອ້ື ໄວຣສັ ຫືຼ ເຊອ້ື ຣາ. ພະຍາດສາມາດກໃ່ໍ ຫເ້ ກດີ ບນັ ຫາຢໃູ່ ນຮາ່ ງກາຍ ຫືຼ ການເຮດັ ວຽກຂອງລະບບົ ພາຍໃນຂອງສດັ . ສງ່ິ ທມ່ີ ຊີ ວີ ດິ ຫາຼ ຍຊະນດິ ອາໄສຢໃູ່ ນ ແລະ ຢເູ່ ທງິ ຮາ່ ງກາຍຂອງພວກເຮາົ ໂດຍ ປກົ ກະຕແິ ລວ້ ພວກມນັ ຈະບມ່ໍ ອີ ນັ ຕະລາຍ ຫືຼ ບມ່ໍ ຜີ ນົ ປະໂຫຍດ ແຕວ່ າ່ ພາຍໃຕເ້ ງອ່ື ນໄຂທແ່ີ ນນ່ ອນ ສງ່ິ ທມ່ີ ຊີ ວີ ດິ ບາງປະເພດອາດກໃ່ໍ ຫເ້ ກດີ ພະຍາດ ຊງ່ຶ ພະຍາດສາມາດກໃ່ໍ ຫເ້ ກດີ ບນັ ຫາຢໃູ່ ນຮາ່ ງກາຍ ຫືຼ ການເຮດັ ວຽກຂອງລະບບົ ພາຍໃນຂອງສດັ . ພະຍາດຕາ່ ງໆສາມາດເກດີ ຂນ້ຶ ໄດກ້ ບັ ນກົ , ປາ, ສດັ ປາ່ , ສດັ ລຽ້ ງຢໃູ່ ນຟາມ, ສດັ ປກີ ແລະ ສດັ ລຽ້ ງຢເູ່ ຮອື ນ. ໕໓ 53

2 ສາ້ ງໂປສະເຕພີ ະຍາດໄຂຫ້ ວດັ ສດັ ປກີ ຂ້ມໍ ນູ ການສ້າງໂປສະເຕ:ີ - ຫົວຂ້.ໍ - ຮບູ ຂະໜາດໃຫຍຂ່ ອງສິງ່ ທມ່ີ ີຊີວິດທຕີ່ ິດພະຍາດໄຂ້ຫວດັ ສດັ ປີກ. - ສາເຫດຂອງພະຍາດນນັ້ (ແບກັ ທີເຣຍ, ເຊື້ອຣາ, ເຊືອ້ ໄວຣັສ). - ຮບູ ແຕມ້ 4 ເສ້ັນທາງຂອງການສ່ງົ ຕໍ່ພະຍາດ. - ມປີ ະໂຫຍກຄໍາເວາ້ົ ກຽ່ ວກບັ ເສນັ້ ທາງຂອງການສງ່ົ ຕພ່ໍ ະຍາດ. ສາເຫດຂອງການຕິດຕ່ໍພະຍາດໄຂ້ຫວດັ ສັດປກີສວສ ສະຫງວນລິຂະສິດ 13 ການຕດິ ຕໍຂ່ ອງພະຍາດ ການຕດິ ຕໍຂ່ ອງພະຍາດ ການຕດິ ຕ່ຂໍ ອງພະຍາດ ການຕິດຕຂໍ່ ອງພະຍາດ ສັດທ່ຕີ ິດພະຍາດ ໄຂ້ຫວັດສັດປີກ ພະຍາດໄຂ້ຫວດັ ສດັ ປກີ ແມ່ນພະຍາດທເ່ີ ກີດຂ້ຶນກບັ ນົກໂດຍເຊອ້ື ໄວຣັສຊະນິດໜຶງ່ ສາມາດ ແຜ່ກະຈາຍໃນຈໍາພວກກມຸ່ ສດັ ປກີ ທງັ ສັດປີກທ່ຄີ ນົ ລຽ້ ງ ແລະ ທ່ເີ ປນັ ສດັ ປາ່ . ອາການຂອງສັດປີກ ຈະແຕກຕາ່ ງກນັ ໄປຕາມປະເພດຂອງສັດປກີ ແຕ່ສາມາດມອີ າການຄາ້ ຍຄກື ນັ ເຊັ່ນ: ຖອກທ້ອງ, ຫາຍໃຈຍາກ, ໜາ້ ບວມກ່າໍ ຊໍ້າ ແລະ ຕາຍ. ສັດປກີ ທປີ່ ວ່ ຍຈະມີເຊ້ອື ໄວຣັສຕດິ ຢູ່ຕາມຂົນ, ນາ້ໍ ມູກ, ນາໍ້ ລາຍ ແລະ ອາຈມົ . ພະຍາດຈະມີຢ່ໂູ ດຍທ່ົວໄປໃນເປັດໄກ່ເກອື ບທງັ ໝດົ ແລະ ສາມາດສງ່ົ ຕໍ່ ໂດຍກງົ ຜາ່ ນທາງອາຈມົ ແລະ ນໍາ້ ລາຍ ຫຼື ສາມາດແຜ່ກະຈາຍໂດຍວັດຖສຸ ງ່ິ ຂອງທ່ີມສີ ິ່ງປນົ ເປອື້ ນ ຕດິ ມານາໍ ເຊັ່ນ: ເກີບ, ດນິ , ເຄອ່ື ງນງຸ່ ແລະ ຈາກການກິນເປັດໄກ່ທຕີ່ ດິ ພະຍາດ. 54 ໕໔

3 ການແຜເ່ ຊ້ືອ ແລະ ວທິ ປີ ອ້ ງກັນພະຍາດສດັ ພະຍາດເຂົ້າໄປໃນຟາມ ສັດ ສານລະລາຍ ຄນົ ທ່ີເຂົາ້ ມາ ເຄື່ອງມື ອປຸ ະກອນທາງ ສັດປ່າ ສະພາບ ການກະເສດ ແວດລອ້ ມ ພະຍາດເຂົາ້ ໄປໃນຟາມ ສດັ 13 (ບາງກໍລະນີ ກໍຈະຜາ່ ນໄດ້ ເຄ່ືອງມື ທາງນ)ີ້ ສະພາບ ແວດລອ້ ມ ສາເຫດທີ່ພາໃຫ້ເກີດພະຍາດໃນສັດມີຄື: ແບັກທີເຣຍ, ເຊືອ້ ໄວຣັສ, ພະຍາດກາຝາກ, ເຊືອ້ ຣາ, ອາຫານບູດເນາ່ົ , ສານເຄມທີ ເ່ີ ປນັ ພດິ ແລະ ສາເຫດອ່ນື ໆທ່ີບໍ່ຮ້.ູ ພະຍາດທເ່ີ ກດີ ຂນ້ຶ ກບັ ສດັ ສາມາດລະບາດໄດ້ 5 ເສນ້ັ ທາງຫກັຼ ຄ:ື ການສາໍ ຜດັ ໂດຍກງົ , ການສດູ ດມົ ເອາົ ອະນພຸ າກນອ້ ຍໆທລ່ີ ອຍຢໃູ່ ນອາກາດ, ໂດຍຜາ່ ນທາງອາຫານ ແລະ ເຄອ່ື ງດມ່ື , ການສງ່ົ ຜາ່ ນທາງອອ້ ມ ໂດຍອປຸ ະກອນ, ເກບີ ທໃ່ີ ສ, ພາຫະນະຕາ່ ງໆ ຫືຼ ຜາ່ ນພະຍາດກາຝາກ ຂອງສດັ ເຊນ່ັ : ເຫບັ , ໝດັ , ຍງຸ ... ການສງ່ົ ຕພ່ໍ ະຍາດຈະເກດີ ຂນ້ຶ ເມອ່ື ທາດໃດໜງ່ຶ ເຊນ່ັ : ດນິ , ນາ້ໍ , ອາກາດ ຫືຼ ສງ່ິ ທມ່ີ ຊີ ວີ ດິ ອນ່ື ໄດນ້ າໍ ພາພະຍາດຕດິ ຕມ່ໍ າສສູ່ ດັ ໂຕໃໝ່ ຊງ່ຶ ພະຍາດສດັ ບາງຊະນດິ ມກີ ານຕດິ ຕໄ່ໍ ດສ້ ງູ ຊງ່ຶ ໝາຍຄວາມວາ່ ພວກມນັ ສາມາດຕດິ ຕຈ່ໍ າກສດັ ໂຕໜງ່ຶ ໄປຫາອກີ ສດັ ໂຕໜງ່ຶ ໄດໄ້ ວ ຊງ່ຶ ພະຍາດບາງຊະນດິ ກບໍ ສ່ໍ າມາດຕດິ ຕໄ່ໍ ດ້ ແລະ ບມ່ໍ ກີ ານລະບາດ. ພະຍາດກາຝາກສດັ ລວມມແີ ມທ່ ອ້ ງ, ຍງຸ , ໝດັ , ເຫາົ , ເຫບັ ແລະ ໄຮ ພວກມນັ ສາມາດ ອາໄສຢພູ່ າຍໃນຮາ່ ງກາຍຂອງສດັ ໄດ້ (ການຕດິ ເຊອ້ື ພາຍໃນ) ຫືຼ ຢເູ່ ທງິ ຜວິ ໜງັ ຊງ່ຶ ຈະຢດູ່ າ້ ນນອກ ຮາ່ ງກາຍຂອງສດັ ພະຍາດກາຝາກ ແມນ່ ສງ່ິ ທມ່ີ ຊີ ວີ ດິ ໜງ່ຶ ທອ່ີ າໄສຢເູ່ ທງິ ຫືຼ ພາຍໃນສງ່ິ ທມ່ີ ຊີ ວີ ດິ ໃດໜງ່ຶ ທຖ່ີ ກື ຢດຶ ເກາະ ດດູ ເອາົ ອາຫານຈາກສດັ ທມ່ີ ນັ ຢດຶ ເກາະນນ້ັ . ໕໕ 55

4 ວທິ ີປອ້ ງກັນ ແລະ ຄວບຄຸມການລະບາດຂອງພະຍາດສດັ ຂ້ໍມູນການສ້າງໂປສະເຕ:ີ - ຫົວຂໍ້. - ຮບູ ຂະໜາດໃຫຍຂ່ ອງສງ່ິ ທມ່ີ ີຊີວດິ ທຕ່ີ ດິ ພະຍາດອະຫິວາໝູ. - ສາເຫດຂອງພະຍາດນ້ນັ (ແບັກທເີ ຣຍ, ເຊ້ືອຣາ, ເຊືອ້ ໄວຣສັ ). - ຮູບແຕມ້ 4 ເສ້ນັ ທາງຂອງການສົ່ງຕໍພ່ ະຍາດ. - ມປີ ະໂຫຍກຄາໍ ເວາົ້ ໃດໜຶ່ງທອ່ີ ະທບິ າຍແຕລ່ ະເສ້ນັ ທາງທີ່ພະຍາດສາມາດສົ່ງຕໍໄ່ ດ້ ແລະ ການປະຕບິ ດັ ທ່ີສາມາດປອ້ ງກັນການລະບາດ. ສວສ ສະຫງວນລິຂະສິດ 13 ສາເຫດຂອງການຕິດຕພ່ໍ ະຍາດອະຫິວາໝູ ການຕິດຕ່ໍຂອງພະຍາດ ສດັ ທີ່ຕດິ ພະຍາດ ການຕິດຕ່ໍຂອງພະຍາດ ແລະ ວິທປີ ້ອງກັນ ອະຫວິ າໝູ ແລະ ວທິ ປີ ້ອງກນັ ການຕິດຕ່ໍຂອງພະຍາດ ການຕິດຕໍ່ຂອງພະຍາດ ແລະ ວິທີປອ້ ງກັນ ແລະ ວິທີປອ້ ງກນັ ພະຍາດອະຫວິ າໝູ ເປນັ ພະຍາດຕດິ ຕຂ່ໍ ອງໝທູ ລ່ີ ຽ້ ງຢບູ່ າ້ ນ ແລະ ໝທູ ອ່ີ າໄສຢປູ່ າ່ ທເ່ີ ກດີ ຈາກ ເຊອ້ື ໄວຣສັ . ຮບູ ແບບການສງ່ົ ຕພ່ໍ ະຍາດໂດຍທວ່ົ ໄປ ແມນ່ ຜາ່ ນການຕດິ ຕໂ່ໍ ດຍກງົ ລະຫວາ່ ງໝທູ ຕ່ີ ດິ ເຊອ້ື ໄວຣສັ ແລະ ໝທູ ແ່ີ ຂງແຮງ ຊງ່ຶ ພະຍາດຈະສງ່ົ ຕຈ່ໍ າກໝທູ ຕ່ີ ດິ ພະຍາດຢແູ່ ລວ້ ໂດຍຄນົ ເຮາົ ລວມ ທງັ ລດົ ທຂ່ີ ນົ ສງ່ົ ໝຈູ າກບອ່ ນໜງ່ຶ ໄປອກີ ບອ່ ນໜງ່ຶ , ຈາກພຄ່ໍ າ້ ແມຄ່ າ້ ຜທູ້ ເ່ີ ຂາ້ົ -ອອກຟາມໝູ ແລະ ຜດູ້ ແູ ລ ຟາມໝ,ູ ເຊອ້ື ໄວຣສັ ອາດມຢີ ໃູ່ ນອາຫານເສດເຫອືຼ ທເ່ີ ອາົ ມາເປນັ ອາຫານໃຫໝ້ .ູ 56 ໕໖

ບດົ ທີ 14 ພືດມດີ ອກ 1 ລັກສະນະຂອງພືດມດີ ອກ ພືດສາມາດຈັດແບ່ງອອກເປນັ ຊະນດິ ຕາ່ ງໆໄດຫ້ າຼ ຍວິທີ ໜ່ຶງໃນນນັ້ ກຄ່ໍ ືການຈັດຈໍາແນກ ພືດຕາມຊະນດິ ພືດທມີ່ ດີ ອກ ແລະ ພືດບໍ່ມດີ ອກ. ພືດ ພືດມດີ ອກ ພືດບໍມ່ ີດອກ ພດື ມີດອກ ແມນ່ ພດື ທີຂ່ ະຫຍາຍຕົວໄດເ້ ຕມັ ທີ່ແລ້ວອອກດອກ ແລະ ຜະລດິ ແກ່ນ ຊຶງ່ 14 ແກ່ນຈະຢູ່ດ້ານໃນຂອງໝາກທີ່ມເີ ນື້ອປົກຫຸ້ມ ເຊັ່ນ: ໝາກລະມດຸ ຫືຼ ອາດຈະມີເປອື ກທີແ່ ຂງ ແລະ ແຫ້ງ ເຊ່ັນ: ປະເພດຖ່ວົ ຕ່າງໆ. ນັກຮຽນໄດ້ຮຽນຫຍັງແດ່ປກີ າຍນ້ກີ ່ຽວກບັ ແກນ່ ພດື ? ແຕກໜ່ໍ ປ່ົງໃບອ່ອນ ເບຍ້ ຕົນ້ ທີ່ມໝີ າກແກ່ ເຜິ້ງຊ່ວຍໃນການປະສົມ ລະອອງເກສອນ ຕ້ນົ ອອ່ ນ ຕ້ນົ ແກ່ເລມີ່ ມີໝາກ ຕົ້ນແກທ່ ີ່ມດີ ອກ ວົງຈອນຊວີ ິດຂອງພືດມີດອກ ໕໗ 57

ສວສ ສະຫງວນລິຂະສິດ2 ສາໍ ຫຼວດພືດມີດອກບໍລເິ ວນເດ່ີນໂຮງຮຽນ - ພດື ມີດອກເຕບີ ໃຫຍ່ໄດ້ຢບູ່ ່ອນໃດແດ່? ຈງ່ົ ໃຫ້ຕວົ ຢ່າງ. - ພືດມີດອກມີລັກສະນະແນວໃດ? ຈງົ່ ຍົກຕວົ ຢ່າງ. - ພດື ມີດອກແຕກຕ່າງຈາກພດື ຊະນິດອື່ນແນວໃດ? - ຍອ້ ນຫຍັງດອກໄມ້ຈ່ຶງມີຫາຼ ຍຊະນິດ? - ຍ້ອນຫຍັງດອກໄມ້ຈ່ຶງມສີ ີສັນຕ່າງໆ? - ຍອ້ ນຫຍງັ ດອກໄມ້ບາງຊະນິດຈຶ່ງມກີ ນ່ິ ຫອມ? - ນັກຮຽນຈະເຫນັ ສັດຊະນິດໃດແດມ່ າຕອມດອກໄມ້? - ເປນັ ຫຍັງດອກໄມ້ຈ່ຶງມຄີ ວາມສາໍ ຄນັ ? - ພວກມນັ ເຮດັ ໜາ້ ທີ່ຫຍັງ? 14 ພດື ມີດອກສາມາດເຕີບໃຫຍຢ່ ູໃ່ ນສະຖານທແ່ີ ຕກຕາ່ ງກນັ . ດອກໄມຈ້ ະມຫີ າຼ ກຫາຼ ຍສສີ ັນ, ກນິ່ , ຂະໜາດ ແລະ ຮບູ ຮ່າງທແ່ີ ຕກຕ່າງກນັ ຂນຶ້ ກັບຊະນດິ ພັນ ເພອື່ ດງຶ ດດູ ແມງໄມ,້ ນົກນ້ອຍ ແລະ ສດັ ຂະໜາດນອ້ ຍອືນ່ ໆ. 58 ໕໘

3 ພາກສວ່ ນຕາ່ ງໆຂອງດອກພດື ເກສອນຜູ້ ເກສອນແມ່ ກາ້ ນຊູເກສອນແມ່ ກ້ານຊູ ເກສອນຜູ້ ກີບດອກ ເບ້ົາໄຂ່ ຫຼື ຮງັ ໄຂ່ 14 ກບີ ລຽ້ ງ ກາ້ ນດອກ ສວ່ ນປະກອບສາ້ ງຫັຼກຂອງດອກພດື ປະກອບມີ: ກາ້ ນດອກ, ກບີ ລ້ຽງ, ກີບດອກ, ເກສອນ ຜູ້ ແລະ ເກສອນແມ່. - ກາ້ ນດອກ ຊ່ວຍຮອງຮັບດອກເອົາໄວ້. - ກີບລ້ຽງ ຈະເປັນສຂີ ຽວປກົ ຫຸ້ມຢດູ່ ້ານນອກສດຸ ເພອື່ ຊ່ວຍປກົ ປ້ອງດອກຈູມ. - ກີບດອກ ມສີ ີສດົ ໃສ ແລະ ດງຶ ດດູ ແມງໄມ.້ - ເກສອນຜູ້ ເປນັ ພາກສ່ວນເພດຜູ້ຂອງດອກ ທີຜ່ ະລິດເກສອນ ປະກອບດ້ວຍລະອອງ ເກສອນ ແລະ ກາ້ ນຊເູ ກສອນຜູ້. - ເກສອນແມ່ ເປັນພາກສວ່ ນເພດແມຂ່ ອງດອກ ປະກອບດ້ວຍຍອດເກສອນແມ,່ ກາ້ ນຊູ ເກສອນແມ່ ແລະ ເບົ້າໄຂ່ ຫືຼ ຮັງໄຂ່. ໕໙ 59

4 ແຕມ້ ຮບູ ສວ່ ນປະກອບສ້າງຂອງດອກພດື ໃຫໃ້ ຊ້ນິວ້ ມືຈີກພາກສ່ວນຕາ່ ງໆຂອງດອກຢ່າງລະມັດລະວັງ ແລະ ວາງໃສເ່ ຈຍ້ ປຽກ ຫືຼ ສະກ໋ອດ: ສວສ ສະຫງວນລິຂະສິດ - ເລມ່ີ ຈາກຖານຂອງດອກໄມ້ ຊງ່ຶ ທາໍ ອດິ ໃຫ້ຈີກຊນ້ັ ປກົ ຫຸ້ມດາ້ ນນອກທ່ີເປນັ ກີບລຽ້ ງອອກ ເທ່ືອລະອນັ . 14 - ໃຫວ້ າງກບີ ລ້ຽງເຫ່າຼົ ນນ້ັ ເທ່ືອລະອນັ ໃສເ່ ຈຍ້ ທປ່ີ ຽກ. - ຕ່ໍໄປໃຫຈ້ ກີ ຊ້ັນທີສອງທ່ເີ ປນັ ກີບດອກອອກ. - ວາງກີບດອກຕ່ຈໍ າກກບີ ລ້ຽງ. - ປະຕິບັດຂັ້ນຕອນແບບດຽວກນັ ຈົນໄປຮອດເກສອນຜູ້ ແລະ ຈາກນ້ັນເກສອນແມ່. - ຄຊູ ີໃ້ ສແ່ ຕ່ລະພາກສ່ວນ ແລະ ໃຫ້ນກັ ຮຽນບອກຊືແ່ ຕ່ລະພາກສ່ວນຕ່າງໆຂອງພດື . ການປະສົມເກສອນ ຢູ່ໃນພືດທມີ່ ດີ ອກ ຄກື ານນໍາເອາົ ລະອອງເກສອນຜູ້ (ພາກສວ່ ນ ເພດຜ້ຂູ ອງດອກ) ໄປຫາເກສອນແມ່ (ເປັນພາກສວ່ ນເພດແມຂ່ ອງດອກ) ແມງໄມ້ມີບົດບາດ ສໍາຄັນໃນການປະສົມເກສອນດອກໄມ.້ ເກສອນແມ່ ເກສອນຜູ້ 60 ໖໐

ບດົ ທີ 15 ພືດບມ່ໍ ດີ ອກ 1 ລກັ ສະນະຂອງພດື ບໍ່ມີດອກ - ນກັ ຮຽນເຄຍີ ເຫັນແຜນວາດນີມ້ າກ່ອນບ່?ໍ (ເບ່ິງບົດທີ 4) - ແຜນວາດນ້ີໃຊ້ໄວສ້ ໍາລັບຫຍງັ ? - ແຜນວາດນຊີ້ ວ່ ຍນກັ ວທິ ະຍາສາດຄ້ນົ ຄວ້າຫຍງັ ແດ່? ພືດ ພດື ບມໍ່ ີດອກ ພດື ມີດອກ 15 ແກນ່ ເປືອຍ ການສ້າງສະປໍ ຕົນ້ ສນົ ໄຄ ຜັກກູດ ພືດບມໍ່ ດີ ອກ ຈະບຜ່ໍ ະລດິ ດອກ ແລະ ໝາກເພືອ່ ໃຊ້ໃນການສບື ພນັ . ພືດບມ່ໍ ີດອກຖືກ ຈັດແບ່ງອອກເປັນ 2 ປະເພດຫກຼັ ຕາມວທິ ີທ່ພີ ວກມນັ ສບື ພນັ ຄື: ສືບພັນດ້ວຍແກນ່ ເປອື ຍ ແລະ ສືບພັນດ້ວຍສະປໍ. ພືດບໍ່ມດີ ອກ ທ່ສີ ືບພັນດວ້ ຍແກນ່ ຈະມີປະເພດຕນົ້ ສນົ ແລະ ຕ້ນົ ແປກ. ພດື ບມໍ່ ດີ ອກ ຈະບໍຜ່ ະລິດດອກ ແລະ ແກນ່ ແຕ່ຈະສືບພນັ ດວ້ ຍສະປໍແທນ ຊຶງ່ ຈະມີຈາໍ ພວກໄຄ ແລະ ຜກັ ກດູ . ໖໑ 61

ສວສ ສະຫງວນລິຂະສິດ2 ພືດບມ່ໍ ດີ ອກ ພດື ເຫ່ົຼານີ້ມີລັກສະນະແນວໃດ? ໄຄ ແມນ່ ພດື ທມ່ີ ີຂະໜາດນອ້ ຍ ແລະ ຕ່ໍາ. ພວກມນັ ເປນັ ສີຂຽວ, ຂະຫຍາຍຕວົ ເປນັ ແຜນ່ ຄ້າຍຄືໃບໄມ້ ຊງຶ່ ຈະດູດຊຶມນໍາ້ ແລະ ສານອາຫານຕ່າງໆ. ໄຄຂະຫຍາຍຕົວຢ່ສູ ະພາບ ແວດລອ້ ມທ່ີມີຄວາມຊມຸ່ ຊ່ືນ. ຜັກກດູ ຈະມີໃບເປັນໃບປະກອບແບບຂົນນົກ ນັບແຕກ່ ້ານໃບຈນົ ຮອດປາຍໃບ ເອ້ນີ ວາ່ : ໃບຜກັ ກູດ. ຜັກກດູ ຜະລດິ ສະປຢໍ ກູ່ ້ອງໃບ ຊ່ງຶ ຜກັ ກດູ ຈະເລີນເຕບີ ໃຫຍໄ່ ດ້ດີຢູໃ່ ນພືນ້ ທ່ີ ທເີ່ ຢັນ, ປຽກຊມຸ່ ແລະ ຮ່ົມ. ປະເພດຕ້ົນສນົ ເກືອບທງັ ໝດົ ຈະເປັນຕ້ນົ ໃຫຍ່, ມຊີ ໍ່ດອກທີຢ່ ຶດແກນ່ ຂອງມນັ ເອົາໄວ້ ແລະ ມໃີ ບແຫຼມ. 15 ຈງ່ົ ບອກຊະນິດຂອງພດື ບມ່ໍ ີດອກ. 123 456 789 62 ໖໒

3 ວງົ ຈອນຊວີ ດິ ຂອງພດື ບໍ່ມີດອກ ຊໍ່ດອກແມ່ ຊດ່ໍ ອກຜູ້ ຕນົ້ ສົນ ເຕາົ້ ໄຂ່ ການແຕກໜໍ່ ໄຂ່ ເກສອນ 15 ລ້ົມພັດລະອອງເກ ສອນຈາກຊ່ໍດອກຜູ້ ແລ້ວຕົກໃສ່ຊ່ໍດອກ ແກນ່ ແມ່ ກ່ໍໃຫ້ເກີດການ ປະຕິສົນທິ. ວງົ ຈອນຊີວດິ ຂອງຕນ້ົ ສົນ ກມຸ່ ປະເພດຕນ້ົ ສົນ ແມ່ນພືດບມ່ໍ ດີ ອກ ທ່ີໃຊ້ຊໍດ່ ອກ ເພື່ອບັນຈຸແກ່ນ ແລະ ເປັນໄມ້ຢນື ຕົ້ນ ເຊນັ່ : ຕ້ົນແປກ, ຕນ້ົ ສນົ . ກມຸ່ ປະເພດຕົ້ນສົນ ສບື ພນັ ໂດຍໃຊຊ້ ດ່ໍ ອກ ຊ່ງຶ ຊໍດ່ ອກຈະແຍກເປັນຊໍດ່ ອກຜູ້ ແລະ ຊໍ່ ດອກແມ່. ຊດ່ໍ ອກຜ້ຈູ ະປອ່ ຍເກສອນປວິ ໄປຕາມລົມ ຖ້າເກສອນຕົກໃສຊ່ ດ່ໍ ອກແມ່ ຈະເຮັດໃຫ້ຊ່ໍ ດອກແມ່ຜະລດິ ແກນ່ . ເກັດທີແ່ ຂງຂອງຕນົ້ ສນົ ຈະປົກປອ້ ງແກ່ນໄວເ້ ພອ່ື ຈະເລີນເຕບີ ໃຫຍ.່ ເມອ່ື ແກນ່ ເຕບີ ໃຫຍເ່ ຕມັ ທແ່ີ ລວ້ ແກນ່ ຈະລນ່ົ ອອກຈາກຊດ່ໍ ອກ ພວກມນັ ເປນັ ແກນ່ ທມ່ີ ປີ ກີ ແລະ ຈະປວິ ໄປຕາມລມົ ຈນົ ເຖງິ ພນ້ື ຊງ່ຶ ເປນັ ບອ່ ນທພ່ີ ວກມນັ ຈະແຕກໜ່ໍ ແລະ ຈະເລນີ ເຕບີ ໃຫຍ.່ ໖໓ 63

4 ວົງຈອນຊີວິດຂອງ ຜັກກດູ ແລະ ໄຄ ໃບຜກັ ກູດ ແລະ ສະປໍ ເບົາ້ ສະປໍ ແລະ ສະປໍ 15 ສວສ ສະຫງວນລິຂະສິດວົງຈອນຊີວິດຂອງຜັກກູດວົງຈອນຊວີ ິດຂອງໄຄ ຜັກກູດ ແລະ ໄຄ ແມນ່ ພືດບ່ມໍ ດີ ອກ ຊງ່ຶ ຈະພົບເຫນັ ໄດ້ໃນສະພາບແວດລອ້ ມເຂດຮອ້ ນ ຊຸ່ມ. ຜກັ ກູດຈະມໃີ ບທເ່ີ ປັນໃບປະກອບແບບຂນົ ນກົ ນບັ ແຕ່ກ້ານໃບຈົນຮອດປາຍໃບ ເອີ້ນ ວາ່ : ໃບຜກັ ກູດ. ລະບບົ ຮາກ (ເຫງາົ້ ) ແລະ ລາໍ ຕນ້ົ ຈະມໜີ າ້ ທ່ລີ າໍ ລຽງນໍ້າ ແລະ ສານອາຫານໃຫ້ ກັບຕນ້ົ ຜັກກດູ . ໄຄ ແມນ່ ພືດທ່ີມຂີ ະໜາດນອ້ ຍ ຈະຂະຫຍາຍຕວົ ຄ້າຍຄກື ັບພມົ ສຂີ ຽວທີ່ເປນັ ແຜ່ນ ພວກ ມນັ ບ່ໍມີຮາກຈິງ ຫຼື ມລີ າໍ ຕນ້ົ ເພ່ືອລໍາລຽງນ້າໍ ໄປຍັງພາກສວ່ ນອືນ່ ໆ ແຕຄ່ ວາມຊຸ່ມຈະຖກື ດູດຊຶມ ໄປທວ່ົ ທກຸ ພາກສ່ວນຂອງມັນແທນ. ຜັກກດູ ແລະ ໄຄ ພດື ຈໍາພວກນ້ີ ສືບພັນດ້ວຍສະປໍ ພວກມັນບ່ໍມແີ ກນ່ . ຜັກກດູ ສືບພນັ ໂດຍຜາ່ ນສະປທໍ ີ່ມີຢ່ກູ ້ອງໃບ. ໄຄສືບພນັ ຈາກສະປທໍ ີ່ຢູໃ່ ນເບ້າົ ດາ້ ນເທິງ ສດຸ ຂອງລາໍ ຕົນ້ ເມ່ອື ເຕີບໃຫຍ່ໄດເ້ ຕັມທສີ່ ະປຈໍ ະຖືກປອ່ ຍອອກ ແລະ ເມອ່ື ສະປໍໄປຕກົ ໃສ່ ດນິ ທຊ່ີ ຸມ່ ມນັ ກຈໍ ະເລີ່ມເຕບີ ໃຫຍ.່ ເບ້ຍຜກັ ກດູ ທີ່ເກີດຂ້ນຶ ໃໝຈ່ ະມີທັງພາກສວ່ ນທເ່ີ ປັນເພດຜູ້ ແລະ ເພດແມ່. ມອສທີເ່ ກດີ ຂຶນ້ ໃໝເ່ ປັນໄດ້ທັງຕນ້ົ ຜູ້ ແລະ ຕົນ້ ແມ,່ ພາຍຫຼັງມີການປະສມົ ພນັ ລະຫວ່າງສ່ວນທ່ເີ ປັນເພດຜູ້ ແລະ ສວ່ ນທ່ເີ ປັນເພດແມ່ແລວ້ ຕ້ົນຜກັ ກູດ ແລະ ໄຄກຈໍ ະເລີ່ມ ຈະເລນີ ເຕບີ ໃຫຍຂ່ ້ຶນ ແລະ ເມືອ່ ເຕີບໃຫຍໄ່ ດ້ເຕັມທີແ່ ລ້ວ ຈະສ້າງສະປໍ ແລະ ຂະບວນການ ການຂະຫຍາຍພັນກໍຈະເລ່ີມຂນ້ຶ ອີກຄງັ້ . 64 ໖໔

ບົດທີ 16 ພະຍາດພືດ 1 ສາເຫດທີ່ເຮັດໃຫ້ພດື ເກີດພະຍາດ ຍ້ອນສາເຫດຫຍງັ ຈ່ງຶ ເຮັດໃຫ້ພດື ບ່ແໍ ຂງແຮງ? 16 ພະຍາດພດື ໝາຍເຖິງຄວາມຜດິ ປົກກະຕິຈາກສະພາບເດີມຂອງພດື ເຮດັ ໃຫຮ້ ບູ ຮາ່ ງ ລກັ ສະນະ, ການຈະເລນີ ເຕີບໃຫຍ່ ແລະ ການຂະຫຍາຍຕົວຜດິ ປກົ ກະຕິໄປ. ພະຍາດພືດແບງ່ ອອກເປນັ 2 ປະເພດຄື: ພະຍາດພືດທເີ່ ກີດຈາກສິ່ງທ່ີມຊີ ວີ ດິ ເຊ່ນັ : ເຊອ້ື ຣາ, ແບກັ ທເີ ຣຍ ແລະ ຈຸລນິ ຊີ ແລະ ພະຍາດພືດທີ່ເກີດຈາກເງອ່ື ນໄຂສະພາບແວດລອ້ ມທີ່ເປເິ ປອ້ື ນ ຊຶ່ງ ຈະກ່ຽວຂ້ອງກັບຄນຸ ນະພາບຂອງດິນ, ນໍ້າ, ສານອາຫານ, ປະລິມານແສງແດດ, ຈາໍ ນວນມນົ ລະພິດ ທາງອາກາດ, ມນົ ລະພິດທາງດນິ ແລະ ມນົ ລະພິດທາງນໍ້າ. ໖໕ 65

2 ການສງັ ເກດພະຍາດພືດ ຖາ້ ສງົ ໃສວາ່ ພດື ນນັ້ ຕດິ ພະຍາດ ໃຫສ້ ງັ ເກດລກັ ສະນະພາຍນອກຂອງພດື ນນ້ັ ຢາ່ ງລະອຽດ ຈະຊວ່ ຍໃຫເ້ ຫນັ ຮອ່ ງຮອຍບາງຢາ່ ງກຽ່ ວກບັ ຊະນດິ ຂອງພະຍາດທເ່ີ ກດີ ຂນ້ຶ ກບັ ພດື ໄດ.້ - ພືດມລີ ັກສະນະຮູບຮາ່ ງແນວໃດທ່ນີ ກັ ຮຽນຊອກຫາ? - ນກັ ຮຽນຈະສງັ ເກດເບ່ິງພາກສວ່ ນໃດຂອງພືດນນ້ັ ? - ນັກຮຽນຈະໄປຊອກຫາພືດນນ້ັ ຢູ່ບອ່ ນໃດ? - ນກັ ຮຽນຄາດວາ່ ຈະພບົ ເຫັນພືດມລີ ັກສະນະແນວໃດ? - ນກັ ຮຽນຄິດວາ່ ໝາກ, ໃບ, ລາໍ ຕນ້ົ , ດອກ ແລະ ຮາກຂອງພືດນັ້ນຈະເປນັ ແນວໃດ? ສວສ ສະຫງວນລິຂະສິດ 16 ໃບແຫມ້ ໃບດ່າງ ໝາກເນາ່ົ ກ້ານເນ່າົ ລາໍ ຕ້ນົ ເນາົ່ ຮາກເນ່ົາ ສງ່ິ ທຕ່ີ ອ້ ງບນັ ທກຶ ໃນການສາໍ ຫວຼ ດບລໍ ເິ ວນເດນ່ີ ໂຮງຮຽນ: - ຊະນິດຂອງພດື . - ບອ່ ນທີ່ພດື ນ້ນັ ຢ.ູ່ - ພາກສວ່ ນຂອງພດື ທຕ່ີ ດິ ພະຍາດ ແລະ ມລີ ກັ ສະນະແນວໃດ ເຊນ່ັ : ສຂີ ອງມນັ , ຂະໜາດ ຂອງມນັ ແລະ ຮບູ ຮາ່ ງຂອງມນັ . - ສະພາບແວດລອ້ ມບອ່ ນທພ່ີ ດື ເກດີ ເຊນ່ັ : ດນິ , ນາໍ້ , ການປກົ ປອ້ ງ, ແສງແດດ ເປນັ ຄແື ນວໃດ. - ໃຫ້ແຕມ້ ຮູບຂອງພາກສ່ວນທ່ຖີ ກື ທາໍ ລາຍ. - ຊະນດິ ຂອງພະຍາດນນ້ັ ເຊນ່ັ : ເປນັ ໝຽ້ ງ, ໃບຫຽ່ ວແຫງ້ , ເນາ່ົ , ເປນັ ໂໝກ, ຖກື ແມງໄມເ້ ຈາະ. 66 ໖໖

3 ການແຜກ່ ະຈາຍຂອງພະຍາດພືດ ເຊືອ້ ໂລກຈະແຜ່ກະຈາຍໃນຄນົ ເຮົາ, ຢູ່ໃນພດື ເຊື້ອໂລກ ຈະເອນ້ີ ວາ່ ພະຍາດທເີ່ ກດີ ຂ້ນຶ ກບັ ພດື . ພະຍາດທເ່ີ ກີດຂນຶ້ ກັບພດື ແມ່ນພະຍາດຕິດຕໍ່ທ່ແີ ຜຂ່ ະຫຍາຍຢໃູ່ ນກມຸ່ ພືດ ປະກອບມ:ີ ເຊອື້ ແບກັ ທເີ ຣຍ, ເຊ້ອື ຣາ, ໄວຣສັ ແລະ ຈຸລນິ ຊ.ີ ພະຍາດພດື ຈະແຜກ່ ະຈາຍ ເມອ່ື ສງ່ິ ທມ່ີ ຊີ ວີ ດິ ໃດໜງ່ຶ ນາໍ ເອາົ ພະຍາດຕດິ ຕທ່ໍ ຕ່ີ ດິ ຢເູ່ ທງິ ຫືຼ ຢູ່ ພາຍໃນຮາ່ ງກາຍຂອງສງ່ິ ທມ່ີ ຊີ ວີ ດິ ນນ້ັ ໄປໃສພ່ ດື ຕນ້ົ ໃໝ່ ພະຍາດຕດິ ຕສ່ໍ າມາດສບື ພນັ ຢພູ່ າຍໃນ ພດື ຫືຼ ຈບັ ຢດູ່ າ້ ນນອກຂອງຕນ້ົ ພດື ນນ້ັ ໄດ.້ ພະຍາດພດື ເກອື ບທງັ ໝດົ ທເ່ີ ກດີ ຈາກເຊອ້ື ຣາ, ແບກັ ທເີ ຣຍ, ໄວຣສັ ແລະ ຈລຸ ນິ ຊີ ຈະຖກື ແມງໄມຊ້ ະນດິ ຕາ່ ງໆ ນາໍ ພາເຊອ້ື ແບກັ ທເີ ຣຍ ແລະ ສະປທໍ ມ່ີ ເີ ຊອ້ື ຣາເຫາ່ົຼ ນນ້ັ ໄປສພູ່ ນ້ື ທອ່ີ ນ່ື ໂດຍ ການກນິ ອາຫານ ຫືຼ ຕອມພດື ທຕ່ີ ດິ ເຊອ້ື ໃນບລໍ ເິ ວນນນ້ັ ທມ່ີ ເີ ຊອ້ື ຕດິ ແບກັ ທເີ ຣຍ ຫືຼ ເຊອ້ື ຣາ ແລວ້ ໄປຕອມພດື ຕນ້ົ ອນ່ື ໆ ຈງ່ຶ ເຮດັ ໃຫເ້ ກດີ ການແຜເ່ ຊອ້ື ພະຍາດພດື . ສະປໍທຕີ່ ດິ ເຊອື້ ຣາ ເຊື້ອຣາກະຈາຍ ກະຈາຍໄປຫາພດື ຢໃູ່ ນລະດູໜາວ ຕນ້ົ ອ່ນື ສະປໍທີ່ຕດິ ເຊອື້ ຣາ ພືດທຕ່ີ ດິ ພະຍາດ ສະປທໍ ີ່ມເີ ຊ້ືອຣາ 16 ແຜກ່ ະຈາຍ ຕາມລະດກູ ານ ການກະຈາຍຂອງສະປໍທີມ່ ີ ເຊ້ືອຣາເລມີ່ ເຊືອ້ ຣາ ໂດຍລົມ ແລະ ຝົນ ຂະຫຍາຍຕວົ ໃນພດື ນອກນພ້ີ ະຍາດພດື ຍງັ ສາມາດແຜກ່ ະຈາຍໄດ້ ເມອ່ື ນາໍ ເອາົ ສານໃດໜງ່ຶ ເຊນ່ັ : ດນິ , ນາໍ້ ຫືຼ ອາກາດ ທມ່ີ ພີ ະຍາດຕດິ ຕປ່ໍ ນົ ຢນູ່ າໍ ໄປສພູ່ ດື ຢອູ່ ກີ ເຂດໜງ່ຶ . ໂດຍສວ່ ນຫາຼ ຍພະຍາດທເ່ີ ກດີ ກບັ ໃບຂອງພດື ຈະແຜກ່ ະຈາຍດວ້ ຍລມົ ແຕວ່ າ່ ພວກ ມນັ ຍງັ ສາມາດແຜໄ່ ປຫາພດື ບລໍ ເິ ວນໃກຄ້ ຽງໄດ້ ໂດຍລະອອງນາໍ້ ທມ່ີ າຈາກນາໍ້ ຝນົ ຫືຼ ນາໍ້ ຈາກ ຊນົ ລະປະທານ. ບແ່ໍ ມນ່ ພະຍາດພດື ທກຸ ຊະນດິ ຈະສາມາດຕດິ ຕໄ່ໍ ດ,້ ພະຍາດຈະບສ່ໍ າມາດຕດິ ຕຈ່ໍ າກພດື ຕນ້ົ ໜງ່ຶ ຫາພດື ຕນ້ົ ອນ່ື ໄດ້ ຍອ້ ນສະພາບເງອ່ື ນໄຂທບ່ີ ເ່ໍ ອອ້ື ອາໍ ນວຍ; ພະຍາດເຫາ່ົຼ ນນ້ັ ຈະບສ່ໍ າມາດ ສງ່ົ ຕຈ່ໍ າກພດື ທຕ່ີ ດິ ພະຍາດໄປຫາພດື ທແ່ີ ຂງແຮງສມົ ບນູ ໄດ.້ ສະພາບເງອ່ື ນໄຂທບ່ີ ເ່ໍ ອອ້ື ອາໍ ນວຍ ໃນການຈະເລນີ ເຕບີ ໃຫຍ່ ລວມມປີ ະລມິ ານນາໍ້ ຝນົ , ແສງແດດ, ອນຸ ຫະພມູ ເພມ່ີ ຂນ້ຶ ຫືຼ ຫດຸຼ ລງົ , ດນິ ທມ່ີ ຄີ ນຸ ນະພາບບດ່ໍ ,ີ ມນົ ລະພດິ ຕາ່ ງໆ, ການໃຊຢ້ າຂາ້ ແມງໄມ້, ສະພາບອາກາດທີຮ່ ຸນແຮງ ແລະ ສ້າງຄວາມເສຍຫາຍ. ໖໗ 67

ສວສ ສະຫງວນລິຂະສິດ4 ສາ້ ງໂປສະເຕີກຽ່ ວກັບພະຍາດພດື ເປນັ ກຸ່ມ ນກັ ຮຽນເລອື ກພດື ທນ່ີ ກັ ຮຽນຄນຸ້ ເຄຍີ ແລະ ປະຕບິ ດັ ດງ່ັ ນ:້ີ - ແຕ້ມຮູບພດື ໃສ່ໃຈກາງຂອງເຈຍ້ . - ພດື ນ້ນັ ຕອ້ ງມພີ າກສ່ວນຕາ່ ງໆທຢີ່ ູ່ດາ້ ນລຸມ່ ຈາກໜ້າດນິ ແລະ ດາ້ ນເທງິ ທີ່ພົ້ນໜ້າດິນ. - ຢດູ່ ້ານຂາ້ ງຂອງຮູບພືດນັ້ນ ໃຫ້ຂຽນຄາໍ ອະທບິ າຍກ່ຽວກັບ 5 ວທິ ີ ທ່ພີ ືດສາມາດຕດິ ເຊື້ອ ພະຍາດໄດ້ ໃຫໃ້ ຊ້ຂມ້ໍ ູນຈາກຂ້ໍທີ 3. ນັກຮຽນຄນົ ໜຶ່ງຕ້ອງຂຽນໜງ່ຶ ຂໍ້. - ແຕ້ມລູກສອນຈາກແຫຼ່ງທີ່ມາຂອງພະຍາດໃສ່ພາກສ່ວນຂອງພືດທ່ີຕິດພະຍາດນັ້ນ ເຊັ່ນ: ລກູ ສອນຈາກ “ມນົ ລະພດິ ໃນດນິ ” ໄປຫາຮາກຂອງພດື . 16 68 ໖໘

ບົດທີ 17 ການຄວບຄມຸ ພະຍາດພືດ 1 ປັດໄຈທ່ີມີຜົນຕ່ພໍ ະຍາດພືດ ພືດ: - ຕອ້ ງໄດ້ຄໍານງຶ ເຖງິ ອັນໃດແດໃ່ ນການຄັດເລືອກເອາົ ພືດທີ່ເໝາະສົມກບັ ທອ້ ງຖ່ິນ? - ພດື ແນວໃດທີບ່ ໍຄ່ ວນເລອື ກ? - ການຄດັ ເລອື ກພດື ຊ່ວຍປ້ອງກັນຈາກພະຍາດພດື ແນວໃດ? ສະພາບແວດລອ້ ມ: - ພວກເຮາົ ຈະຮັກສາສະພາບແວດລອ້ ມໃຫສ້ ະອາດ ແລະ ສົມບູນໄດແ້ ນວໃດ? - ມອີ ນັ ໃດແດທ່ ີຕ່ ້ອງໄດເ້ ຮັດ? - ພືດຕ້ອງການຫຍງັ ແດ່ຈາກສະພາບແວດລ້ອມ ເພ່ືອໃຫພ້ ວກມນັ ແຂງແຮງສມົ ບນູ ? ພະຍາດທເີ່ ກີດກັບພດື : 17 - ພວກເຮາົ ສາມາດປອ້ ງກັນບໍໃ່ ຫພ້ ະຍາດພດື ແຜເ່ ຂົ້າມາໃນບລໍ ເິ ວນໃດໜງ່ຶ ໄດ້ແນວໃດ? - ພະຍາດພດື ສາມາດຕິດຕໍ່ໃສພ່ ືດໄດ້ແນວໃດ? - ເຮົາຈະຢຸດການຕິດຕໍ່ນໄ້ີ ດ້ແນວໃດ? ການຂະຫຍາຍຕົວຂອງທຸກໆພະຍາດ ພດື ຈະຂຶ້ນກັບການພົວພນັ ກນັ ລະຫວາ່ ງ 3 ປັດ ສະພາບແວດ ້ລອມ ພະຍາດທ່ເີ ກດີ ກບັ ພດື ໄຈ ຄື: ພດື , ສະພາບແວດລອ້ ມ ແລະ ພະຍາດ ທີເ່ ກີດກບັ ພດື ນນ້ັ . ດັງນັນ້ , ວິທີປ້ອງກນັ ແລະ ການກາໍ ຈດັ ພະຍາດພືດຕ້ອງໄດ້ເອາົ ໃຈໃສ່ 3 ປັດໄຈນ້.ີ ພະຍາດພືດສາມາດປ້ອງກັນ ແລະ ຈາໍ ພດື ກດັ ໄດ້ ຖ້າຫາກວ່າ: - ພດື ຊະນດິ ນັ້ນ ເປັນພດື ທີເ່ ໝາະສົມໃນ ການຈະເລນີ ເຕບີ ໃຫຍໃ່ ນທອ້ ງຖ່ິນ. - ມສີ ະພາບແວດລອ້ ມ ທສ່ີ ະອາດ, ສມົ ບນູ ແລະ ຕອບສະໜອງຕໍຄ່ ວາມຕ້ອງການຕາ່ ງໆ ໃຫແ້ ກພ່ ືດໄດ.້ - ນາໍ ເອາົ ພະຍາດທເ່ີ ກດີ ຂນ້ຶ ກບັ ພດື ຫືຼ ສງ່ິ ຕາ່ ງໆທພ່ີ ະຍາດອາດຕດິ ຢູ່ ອອກຈາກບລໍ ເິ ວນນນ້ັ . ໖໙ 69

2 ຫກັຼ ການປະຕບິ ັດຕ່າງໆ ທີ່ໃຊ້ໃນການປອ້ ງກັນພະຍາດພດື ສະພາບແວດລ້ອມ: ພດື : - ດນິ ແລະ ນໍ້າທີມ່ ຄີ ນຸ ນະພາບ - ເລືອກພືດທີ່ມີຄວາມທົນ ບໍເ່ ກດີ ພະຍາດ. ທານ. - ອະນາໄມອປຸ ະກອນ, ເຄອ່ື ງມ.ື - ເລືອກພດື ທ່ມີ ຄີ ວາມ - ກາໍ ຈດັ ແມງໄມ້ ແລະ ຫຍາ້ ທີ່ ເໝາະສົມກັບທ້ອງຖນ່ິ . ເປນັ ສັດຕູພດື . - ພືດທສີ່ ົມບູນ ແລະ ແກນ່ ສວສ ສະຫງວນລິຂະສິດ ພະຍາດພືດ: ທມ່ີ ີຄຸນນະພາບ. - ຈາໍ ກດັ ການແຜກ່ ະຈາຍ, ອງີ ໃສ່ - ປກູ ໃນເວລາທເ່ີ ໜາະສມົ - ມີຊ່ອງວ່າງທີ່ພຽງພໍສໍາ ກດົ ໝາຍກກັ ກນັ ພະຍາດພດື . - ຈດູ ຫືຼ ຝງັ ສ່ງິ ທຕ່ີ ດິ ພະຍາດ. ລັ ບ ກ າ ນ ຈ ະ ເ ລີ ນ ເ ຕີ ບ - ເອາົ ສ່ງິ ຂອງມາຂ້ັນ ຫືຼ ກ້ັນເຂດ ໃຫຍຂ່ ອງພດື . - ກ າ ນ ສັ ບ ປ່ ຽ ນ ໝູ ນ ວ ຽ ນ ທມ່ີ ພີ ະຍາດນ້ນັ ໄວ້. ຂອງພືດມີຄວາມເໝາະ ສມົ . 17 ຫັກຼ ການປະຕບິ ດັ ທີ່ໃຊໃ້ ນການປ້ອງກັນພະຍາດພືດ ປະກອບມີ: ການຄດັ ເລືອກຊະນິດພດື , ການຄວບຄມຸ ແມງໄມ້ ແລະ ຈໍາພວກຫຍ້າທີ່ເກີດບໍລິເວນພືດທເ່ີ ຮົາປກູ , ມີແນວທາງໃນການປູກຝງັ ທີ່ເໝາະສົມ ແລະ ມກີ ານຈາໍ ກດັ ການນາໍ ເອາົ ພືດທ່ຕີ ິດພະຍາດເຂ້າົ ມາ. 70 ໗໐

3 ວິທກີ ານກາໍ ຈດັ ພະຍາດພືດ ການກາໍ ຈດັ ພະຍາດພດື ໂດຍວທິ ກີ ານຕາ່ ງໆ 17 ການປກູ ຜກັ ທຽມໃສ່ລະຫວາ່ ງກາງຂອງຜກັ ສະຫຼັດ ການປູກພດື ແບບປະສມົ ປະສານນ້ີ ສາມາດຫຼຸດຜອ່ ນການລະບາດຂອງພະຍາດພດື ໄດ້. ຫຼັກການປະຕິບດັ ທີ່ໃຊ້ໃນການກໍາຈດັ ພະຍາດພືດ ຖ້າພືດຫາກຕິດເຊືອ້ ພະຍາດ ຄວນ ສ້າງສງ່ິ ກດີ ຂວາງໄວ້ເພອື່ ປ້ອງກັນພດື ຕົ້ນອ່ນື ໆ, ຄວນກາໍ ຈັດການແຜລ່ ະບາດຂອງພະຍາດ, ກາໍ ຈດັ ທຸກສ່ິງທີ່ຕດິ ພະຍາດ ພອ້ ມທງັ ອະນາໄມ ແລະ ສີດຂາ້ ເຊອື້ ບໍລິເວນດ່ັງກາ່ ວ. ເມອື່ ເວລາເລອື ກວທິ ີປ້ອງກັນ ແລະ ກໍາຈັດພະຍາດພດື ຕ້ອງໄດຄ້ ໍານງຶ ເຖງິ ຈດຸ ດີ ແລະ ຈຸດເສຍຂອງມນັ ພ້ອມ. ການກໍາຈັດພະຍາດພືດໂດຍໃຊ້ສານເຄມີ ເຊນ່ັ : ສານທ່ໃີ ຊ້ຂາ້ ເຊ້ອື ຫຼື ຢາຂ້າແມງໄມ້ ຈະຊ່ວຍກໍາຈດັ ພະຍາດພດື , ຊວ່ ຍປົກປ້ອງຕນົ້ ພືດຈາກແມງໄມ,້ ແບັກທເີ ຣຍ ຫຼື ເຊືອ້ ຣາ ທີກ່ ໃ່ໍ ຫ້ ເກດີ ເຊອື້ ພະຍາດ ແຕ່ວ່າສານເຄມເີ ຫາ່ົຼ ນ້ີ ອາດຈະຂ້າແມງໄມ້ບາງຊະນດິ , ເຊືອ້ ຣາ ແລະ ແບັກທີ ເຣຍທ່ີມີຄຸນປະໂຫຍດ ແລະ ເປນັ ສ່ວນໜຶ່ງທ່ຈີ ໍາເປນັ ໃນລະບົບນິເວດນາໍ ນອກຈາກນີ້ສານເຄມີ ຕ່າງໆຍງັ ສາ້ ງມົນລະພິດຕໍ່ສ່ງິ ແວດລອ້ ມ ເມອ່ື ສານເຄມເີ ຫ່າົຼ ນໄີ້ ຫຼລົງສແູ່ ມ່ນໍ້າ, ປົນຢ່ໃູ ນອາກາດ ແລະ ໜ້າດນິ . ແຫງ່ຼ ທມ່ີ າຂອງຮບູ : ຮບູ ຂາ້ ງເທງິ ນນ້ັ ມາຈາກ ກະຊວງກະສກິ າໍ ແລະ ປາ່ ໄມ,້ ກມົ ປກູ ຝງັ , ສນູ ປອ້ ງກນັ ພະຍາດພດື ໗໑ 71

ສວສ ສະຫງວນລິຂະສິດ4 ຂຽນບດົ ລາຍງານວທິ ກີ ານຄວບຄມຸ ແລະ ປອ້ ງກນັ ພະຍາດພດື 17 ບົດລາຍງານຕ້ອງມີລາຍລະອຽດ ດ່ງັ ນີ້: - ຊ່ື ແລະ ປະເພດຂອງພືດຊະນິດນ້ນັ . - ມີຄາໍ ອະທບິ າຍຫຍກ້ໍ ່ຽວກບັ ພະຍາດ ແລະ ຜົນກະທົບຂອງມນັ ຕໍ່ພືດຊະນິດນນ້ັ ຫືຼ ສາມາດແຕມ້ ຮູບໃສ່ໄດ.້ - ມີວທິ ຄີ ວບຄມຸ ແລະ ປ້ອງກັນພະຍາດຊະນິດນນ້ັ ຢາ່ ງໜອ້ ຍ 4 ວິທີ ທ່ີແຕກຕາ່ ງກັນໄປ. ຢາ່ ງໜອ້ ຍແຕ່ລະວທິ ຄີ ວບຄຸມ ແລະ ປອ້ ງກນັ ພະຍາດພືດ ຕອ້ ງມລີ າຍລະອຽດດ່ງັ ນ:້ີ ï ສາມາດຊ່ວຍພດື ຊະນດິ ນນ້ັ ໄດ.້ ï ສາມາດປບັ ປງຸ ສະພາບແວດລອ້ ມ. ï ຫຸຼດຜ່ອນເຊອື້ ພະຍາດ ແລະ ການລະບາດຂອງມນັ . - ມີຄາໍ ອະທິບາຍໃດໜຶ່ງວ່າ ເປນັ ຫຍງັ ວທິ ີການເຫາ່ົຼ ນີຈ້ ງ່ຶ ເປັນປະໂຫຍດ. 72 ໗໒

ບົດທີ 18 ການປ່ຽນແປງວດັ ຖທຸ າງກາຍະພາບ 1 ຄວາມໝາຍຂອງການປຽ່ ນແປງທາງກາຍະພາບ 18 ການປ່ຽນແປງທາງກາຍະພາບ ແມນ່ ການປຽ່ ນແປງຂອງທາດໃດໜຶ່ງ ທບີ່ ໄ່ໍ ດປ້ ຽ່ ນແປງສ່ງິ ທ່ີ ທາດນັ້ນເປັນຢູ່ ມນັ ຍັງແມ່ນທາດເດີມ ບໄ່ໍ ດ້ມີທາດໃໝເ່ ກດີ ຂ້ຶນ ຊ່ງຶ ມນັ ຈະມກີ ານປຽ່ ນແປງແຕທ່ າງ ດ້ານຮູບຮ່າງພາຍນອກ ຫຼື ລັກສະນະພາຍນອກຂອງທາດເທົ່ານັນ້ ເຊັ່ນ: ປ່ຽນແປງຮູບຮາ່ ງ, ຂະໜາດ ແລະ ພາວະທາດແຂງ, ທາດແຫຼວ ຫຼື ທາດອາຍ. ໃນການປ່ຽນແປງທາງກາຍະພາບ ສງິ່ ທີ່ປ່ຽນແປງ ໄປຈະມີພຽງແຕ່ຮບູ ຮາ່ ງພາຍນອກຂອງທາດເທາ່ົ ນ້ນັ . ໗໓ 73

2 ປະເພດຂອງການປ່ຽນແປງທາງກາຍະພາບ ການປ່ຽນແປງທາງກາຍະພາບຂອງວດັ ຖໃຸ ດໜ່ຶງ ເກດີ ຈາກຄວາມແຮງ ຫືຼ ມີການກະທບົ ໃສ່ ຂອງພະລັງງານໃດໜງຶ່ ເຊັ່ນ: ການບີບ, ການຢືດ, ການທບັ , ການກດົ , ການດງຶ , ການງເໍ ຂ້ົາ, ຖກື ກະທົບຈາກຄວາມຮອ້ ນ ແລະ ເຢັນ. ຕົວຢ່າງ: ການຕັດເຈ້ຍໃຫ້ເປນັ ສວ່ ນນ້ອຍໆ, ການຕັດຟນື ໃຫ້ ເປັນທອ່ ນນອ້ ຍໆ, ນມົ ທ່ເີ ຮຍ່ ອອກຈາກຕກຸ , ການເປາົ່ ປມຸ ເປາ້ົ , ການລະລາຍຂອງນາ້ໍ ກອ້ ນ, ການລະ ເຫຍີ ອາຍ ແລະ ການແຂງໂຕຂອງນາ້ໍ . 18 ສວສ ສະຫງວນລິຂະສິດ ອຸປະກອນການທົດລອງ ​ການປຽ່ ນແປງ ສາເຫດ ຂ້ີທຽນ ຈ າ ກ ທ າ ດ ແ ຂ ງ ກ າ ຍ ເ ປັ ນ ທ າ ດ ປຸມເປາົ້ ແຫວຼ ແລະ ກບັ ເປັນທາດແຂງ ຖືກຄວາມຮ້ອນ ແລະ ຄວາມເຢັນ. ດນິ ຊາຍ ຈາກກ້ອນບໍ່ເທ່ົາກັນກາຍເປັນຮູບ ເຈ້ຍ ຢາງບ້ວງ ຫືຼ ຢາງຢດື ບ່ວງ. 74 ໗໔

3 ຄວາມແຕກຕາ່ ງຂອງການປຽ່ ນແປງທາງກາຍະພາບ ແລະ ການປຽ່ ນແປງທາງເຄມີ ການປຽ່ ນແປງຂອງວດັ ຖຸທາງເຄມີ ມີຄ:ື ການປຽ່ ນແປງທາງເຄມນີ ນ້ັ ຈະມທີ າດໃໝ່ເກີດຂຶ້ນ ເຊັນ່ : ໄຂ່ທີ່ກາໍ ລງັ ຕົມ້ , ໄມ້ທີ່ກາໍ ລັງຈູດ, ໝາກກວ້ ຍທກ່ີ ໍາລັງເນ່າົ ເປ່ືອຍ, ເຫກັຼ ທີ່ກາໍ ລງັ ເຂ້ົາໝ້ຽງ. ການ ປ່ຽນແປງທາງເຄມີບ່ໍສາມາດກັບຄືນພາວະເດີມຂອງທາດໄດ້ ສ່ວນການປ່ຽນແປງທາງກາຍະພາບ ແມນ່ ສາມາດກັບຄືນພາວະເດີມຂອງທາດໄດ້ ແລະ ບ່ໍມທີ າດໃໝເ່ ກີດຂນ້ຶ . 18 - ໄຂເ່ ກດີ ການປຽ່ ນແປງແນວໃດ? - ໄດ້ມສີ ່ງິ ໃໝທ່ ່ແີ ຕກຕາ່ ງໄປ ເກດີ ຂ້ນຶ ບ?່ໍ - ການປ່ຽນແປງຂອງທາດນນ້ັ ສາມາດກບັ ຄືນທາດເດມີ ໄດບ້ ?ໍ່ ພວກເຮົາສາມາດເຮັດໃຫ້ ໄຂ່ສຸກກບັ ມາເປນັ ໄຂດ່ ບິ ໄດ້ບ?ໍ່ - ມນັ ແມນ່ ການປຽ່ ນແປງປະເພດໃດ? ໗໕ 75

4 ຈາໍ ແນກການປຽ່ ນແປງທາງກາຍະພາບ ແລະ ການປ່ຽນ ແປງທາງເຄມີ ຕມ່ື ຂມ້ໍ ນູ ໃສຕ່ າຕະລາງ ໂດຍການລະບປຸ ະເພດການປຽ່ ນແປງໃນຕວົ ຢາ່ ງຕາ່ ງໆລມຸ່ ນ:້ີ 18 ສວສ ສະຫງວນລິຂະສິດ ການສັງເກດ ທາດໃໝ່ ກບັ ຄືນໄດ້ ປະເພດ (ໄດ/້ ບ່ໄໍ ດ)້ (ກາຍະພາບ/ ທາດ (ຈາກ/ເປນັ ) (ແມນ່ /ບໍ່ແມ່ນ) ເຄມ)ີ ໄຂ່ຕມ້ົ ແຫຼວກາຍເປັນໄຂ່ ໄມ້ທ່ີກາໍ ລັງຈດູ ສຸກທີ່ແຂງ ຈອກທ່ແີ ຕກ ເຫຼັກຕະປູທເີ່ ປັນ ໝຽ້ ງ ນ້ໍາກອ້ ນ ໝາກໄມເ້ ນົ່າ 76 ໗໖

ບດົ ທີ 19 ຜົນຂອງຄວາມຮ້ອນ 1 ການປ່ຽນພາວະຂອງວດັ ຖຸ 19 ຖາ້ ນກັ ຮຽນເອາົ ນາໍ້ ກອ້ ນອອກຈາກຕເູ້ ຢນັ ແລະ ເອາົ ໃສໃ່ ນໝທ້ໍ ຮ່ີ ອ້ ນ, ທນັ ໃດນນ້ັ ນກັ ຮຽນຈະ ເຫນັ ການປຽ່ ນແປງຂອງວດັ ຖຸ ມນັ ຈະປຽ່ ນຈາກທາດແຂງ (ນາ້ໍ ກອ້ ນ) ມາເປນັ ທາດແຫວຼ (ນາໍ້ ) ແລະ ຈະກາຍເປນັ ທາດອາຍ (ເມອ່ື ນາ້ໍ ເລມ່ີ ຟດົ ເປນັ ຟອງ ແລະ ຈາກນນ້ັ ມນັ ຈະລະເຫຍີ ຂນ້ຶ ເປນັ ອາຍ). ການ ປຽ່ ນແປງຂອງພາວະວດັ ຖຸ ຈະເກດີ ຂນ້ຶ ເມອ່ື ເພມ່ີ ພະລງັ ງານຄວາມຮອ້ ນເຂາ້ົ ໄປ ແລະ ເອາົ ອອກ. ໗໗ 77

2 ໂມເລກຸນຂອງພາວະວດັ ຖຸ ວັດຖທຸ ງັ ໝົດ ຖືກສາ້ ງຂ້ນຶ ດ້ວຍອະນພຸ າກນອ້ ຍໆ ທເີ່ ອີ້ນວ່າ: ໂມເລກຸນ. ໂມເລກນຸ ຕ່າງໆ ແມ່ນຫວົ ໜ່ວຍໂຄງສາ້ ງທີ່ນ້ອຍທສີ່ ຸດ ທ່ີປະກອບສ້າງເປັນວັດຖຸທັງໝົດ ໂມເລກນຸ ນ້ອຍຫຼາຍ ແລະ ບ່ສໍ າມາດເບິ່ງເຫັນດ້ວຍຕາເປາົ່ ຊ່ຶງການຈັດລຽງຂອງໂມເລກນຸ , ວິທກີ ານເຄ່ອື ນເໜັງ ແລະ ຊ່ອງ ວ່າງລະຫວາ່ ງໂມເລກຸນຕາ່ ງໆ ຊວ່ ຍກາໍ ນົດວາ່ ທາດນນ້ັ ເປນັ ວັດຖຸແຂງ, ແຫວຼ ຫືຼ ອາຍ. 19 ສວສ ສະຫງວນລິຂະສິດ ໂມເລກນຸ ຢໃູ່ ນທາດແຂງ ຈະ ໂມເລກຸນຢູ່ໃນທາດແຫຼວຈະ ຢໃູ່ ນທາດອາຍ ໂມເລກຸນຈະ ຢຕູ່ ດິ ກັນ, ເຊືອ່ ມຕໍ່ກນັ ທຸກ ຫາ່ ງກນັ ແຕວ່ ່າຍງັ ສໍາພນັ ມີຊ່ອງຫວາ່ ງຫາຼ ຍ ແລະ ບໍ່ ທດິ ທາງ ແລະ ສ່ັນສະເທືອນ ກັ ນ ໂ ດ ຍ ມີ ກ າ ນ ເ ຊື່ ອ ມ ທ່ີ ບໍ່ ຕິດຕ່ກໍ ນັ ເລີຍ ພວກມນັ ຈະ ຫືຼ ເຄອ່ື ນຍາ້ ຍຕາມຕາໍ ແໜງ່ ທ່ີ ຕິດກນັ ແລະ ສາມາດເຄືອ່ ນ ເ ຄ່ື ອ ນ ຍ້ າ ຍ ໂ ດ ຍ ບ່ໍ ມີ ທິ ດ ທ່ີ ແນນ່ ອນ ທາດແຂງມຮີ ບູ ຮາ່ ງ ຍາ້ ຍໄດ້ຫາຼ ຍຂນຶ້ ທາດແຫຼວ ແນ່ນອນ ແລະ ຈະຕາໍ ກນັ . ຄງົ ທ.່ີ ຈະມີຮູບຮ່າງຕາມພາຊະນະ ໂມເລກຸນຢູ່ໃນທາດອາຍຈະ ທີ່ບັນຈ.ຸ ກະຈາຍໄປທ່ົວໃນສິ່ງຂອງທີ່ ໃຊບ້ ັນຈຸ. 78 ໗໘

3 ຜົນກະທບົ ຂອງຄວາມຮອ້ ນຕໍ່ພາວະຂອງວດັ ຖຸ ເມື່ອເພີ່ມຄວາມຮ້ອນໃສ່ວັດຖຸແຂງ ໂມເລກຸນຂອງມັນຈະເຄື່ອນ ເໜັງຫຼາຍຂຶ້ນ. ບາງອະນພຸ າກຈະເລມີ່ ເຄື່ອນທຫີ່ າ່ ງກັນອອກຫາຼ ຍຂນຶ້ , ທາດແຂງ ຈະຂະຫຍາຍອອກ ແລະ ເພມ່ີ ຂະໜາດຂຶ້ນເທອື່ ລະໜ້ອຍ. ເມ່ືອ ເພ່ີມຄວາມຮອ້ ນເຂ້ົາໄປຫຼາຍເທາ່ົ ໃດ ການສ່ັນສະເທອື ນກຈໍ່ ະ ເພ່ມີ ຂ້ຶນ ໂມເລກຸນບາງອັນຈະຕາໍ ກັນ ເຮັດໃຫ້ບາງສ່ວນແຕກອອກ ຊ່ຶງໂຄງຮ່າງຂອງທາດແຂງ ເລມ່ີ ແຕກອອກ ແລະ ທາດແຂງນນັ້ ຈະ ເລີ່ມລະລາຍ. ໃນຂະນະທທ່ີ າດແຫວຼ ລະລາຍ ມນັ ປຽ່ ນຮບູ ຕາມພາຊະນະທ່ີ ບນັ ຈຸ ເມອ່ື ເພມ່ີ ຄວາມຮອ້ ນເຂາ້ົ ໄປໂມເລກນຸ ໄດຮ້ ບັ ພະລງັ ງານເພມ່ີ ຂນ້ຶ ຈະເຄອ່ື ນຍາ້ ຍ ແລະ ເຄອ່ື ນເໜງັ ຫາຼ ຍຂນ້ຶ ອະນພຸ າກຕາ່ ງໆຈະ ເຄອ່ື ນທຫ່ີ າ່ ງກນັ ອອກຫາຼ ຍຂນ້ຶ ແລະ ທາດແຫວຼ ຈະຂະຫຍາຍອອກ. ເມອ່ື ເພມ່ີ ຄວາມຮອ້ ນເຂາ້ົ ໄປຫາຼ ຍເທາ່ົ ໃດ ອະນພຸ າກຈະເຄອ່ື ນ 19 ເໜງັ ແລະ ຕາໍ ກນັ ຫາຼ ຍຂນ້ຶ ບາງໂມເລກນຸ ຕາໍ ກນັ ຫາຼ ຍຈນົ ອອກຈາກ ທາດແຫວຼ ຊງ່ຶ ທາດແຫວຼ ທຖ່ີ ກື ຕມ້ົ ຈະປຽ່ ນເປນັ ທາດອາຍ. ໂມເລກຸນຂອງທາດອາຍຈະເຄ່ອື ນໂຕໄດ້ໄວຫຼາຍຢ່ທູ ຸກທິດທາງ ພະລງັ ງານຄວາມຮອ້ ນ ເຮດັ ໃຫໂ້ ມເລກນຸ ສບື ຕຕ່ໍ າໍ ກນັ ແຮງຂນ້ຶ ແລະ ຟງ້ົ ອອກຈາກກນັ . ໂມເລກຸນຂອງທາດອາຍກະຈາຍໂຕອອກໄປທຸກທິດທາງ. ໗໙ 79

ສວສ ສະຫງວນລິຂະສິດ4 ທດົ ລອງການປຽ່ ນແປງໂມເລກຸນຂອງທາດອາຍເມອ່ື ຖືກ ຄວາມຮ້ອນ ແລະ ຄວາມເຢນັ ๗ ອປຸ ະກອນ: ປມຸ ເປາ້ົ 1 ໜວ່ ຍ, ກະຕກຸ ນາ້ໍ ເປາ່ົ 1 ຕກຸ , ຖວ້ ຍໃຫຍ່ ຫືຼ ພາຖາດໃຫຍ່ 2 ອນັ , ນາ້ໍ ເຢນັ , ນາ້ໍ ຮອ້ ນ, ນາ້ໍ ກອ້ ນ (ຖາ້ ມ)ີ . ก ຂນັ້ ຕອນການທດົ ລອງ: - ຂັ້ນຕອນທີ 1. ເອາົ ປາກຂອງປມຸ ເປົ້າສບຸ ໃສປ່ າກກະຕຸກ ແລະ ເອົາໄປປະໄວ້ໃນອຸນຫະພມູ ຂອງຫອ້ ງ ພ້ອມທງັ ສງັ ເກດການ ປຽ່ ນແປງຂອງປຸມເປົ້າ. - ຂນັ້ ຕອນທີ 2. ສງັ ເກດປຸມເປາົ້ ແລະ ຄາດຄະເນວ່າ ມັນຈະ ມີການປ່ຽນແປງຄືແນວໃດ ເມື່ອເອາົ ກະຕຸກນ້ໍາໄປຈຸ່ມໃສນ່ າ້ໍ ຮ້ອນ. 19 - ຂັ້ນຕອນທີ 3. ເອົາກະຕກຸ ໄປຈມຸ່ ໃສຖ່ ້ວຍນ້ໍາຮອ້ ນ ແລະ ສັງເກດການປຽ່ ນແປງຂອງປມຸ ເປາ້ົ . - ຂນັ້ ຕອນທີ 4. ຫຼັງຈາກ 2-3 ນາທີ ແລ້ວໃຫເ້ ອົາກະຕຸກນ້ໍາໄປ ຈມຸ່ ໃສນ່ າໍ້ ເຢັນ ຫຼື ນໍ້າປະສມົ ກັບນໍາ້ ກອ້ ນ ແລະ ສັງເກດການ ປ່ຽນແປງຂອງປຸມເປາົ້ . ຄວາມຮ້ອນມຜີ ນົ ຕໍ່ວດັ ຖຸ ໂດຍເຮດັ ໃຫເ້ ກດີ ການປ່ຽນແປງໃດໜຶງ່ ຂອງພາວະວັດຖຸ ອະນພຸ າກ ຫຼື ໂມເລກຸນຂອງວັດຖຈຸ ະເຄອ່ື ນເໜັງຕະຫອຼ ດເວລາ. ຄວາມຮ້ອນແມນ່ ພະລງັ ງານໜຶ່ງ ດ່ັງນນ້ັ , ການເພີ່ມຄວາມຮອ້ ນ ແມ່ນການເພມີ່ ພະລັງງານຢໃູ່ ນໂມເລກຸນ ເຮດັ ໃຫ້ ການເຄອ່ື ນເໜັງເພມ່ີ ຂນຶ້ . 80 ໘໐

ບດົ ທີ 20 ການລະລາຍຂອງວດັ ຖຸໃນນາໍ້ 1 ທາດລະລາຍ ຄວາມສາມາດໃນການລະລາຍຂອງທາດ ທາດຖກື ລະລາຍ ທາດລະລາຍ ທາດຖກື ລະລາຍ ແມນ່ ທາດທ່ີ ທາດລະລາຍ ລະລາຍໃນທາດແຫວຼ ເຮດັ ໃຫເ້ ກດີ ທາດ ລະລາຍ. ທາດພາລະລາຍ ຈະແມນ່ ທາດ ແຫວຼ ເປນັ ສວ່ ນຫາຼ ຍ ເປນັ ຕນ້ົ ແມນ່ ນາໍ້ . ນາໍ້ ເຮດັ ໃຫເ້ ກດີ ການລະລາຍ. ທາດລະລາຍ ເກດີ ຂນ້ຶ ເມອ່ື ທາດຖກື ລະລາຍສມົ ປນົ ຢໃູ່ ນ ທາດພາລະລາຍເປນັ ເນອ້ື ດຽວ. ທາດລະລາຍແມນ່ ຫຍັງ? 20 - ທາດລະລາຍ ເກດີ ຂນ້ຶ ຈາກການສມົ ທາດພາລະລາຍ ປນົ ຂອງທາດຖກື ລະລາຍ (ທາດທ່ີ ທາດຖກື ລະລາຍ ລະລາຍ) ແລະ ທາດພາລະລາຍ (ທາດທທ່ີ າດຖກື ລະລາຍລະລາຍໃສ)່ . ທາດລະລາຍ - ທາດລະລາຍອາດເປນັ ທາດແຫວຼ ຫືຼ ທາດອາຍ. ຢູໃ່ ນທາດລະລາຍນ້າໍ ຕານ ນ້າໍ ແມ່ນທາດພາລະລາຍ. ໃນເວລາລະລາຍ ອະນພຸ າກຂອງ ທາດພາລະລາຍ ຈະຕໍາກັນກັບອະນຸພາກຂອງທາດຖືກລະລາຍ (ນໍ້າຕານ). ທາດແຫຼວຈະແຍກ ອະນຸພາກຂອງທາດແຂງ. ພວກມນັ ສາມາດເຄອ່ື ນເໜັງໄປມາ, ປະສົມ ແລະ ສະຫບຼັ ໄປມາຢ່າງ ເປັນອິດສະຫຼະລະຫວ່າງອະນຸພາກຕ່າງໆໃນທາດແຫຼວ. ອະນພຸ າກຂອງທາດພາລະລາຍຈະ ອອ້ ມຮອບອະນຸພາກຂອງທາດຖກື ລະລາຍ ພອ້ ມທັງແຍກໃຫ້ນອ້ ຍລງົ ໄປເລອື້ ຍໆ ເຮດັ ໃຫອ້ ະນຸ ພາກນ້ອຍໆຂອງທາດຖືກລະລາຍຄ່ອຍໆກະຈາຍຢ່າງສະໝ່ໍາສະເໜີຢູ່ລະຫວ່າງອະນຸພາກຂອງ ທາດແຫຼວ ຫືຼ ທາດພາລະລາຍ. ໘໑ 81

2 ການລະລາຍ ການລະລາຍແມ່ນຫຍັງ? ການລະລາຍ ແມ່ນການວັດແທກປະລິ ລະລາຍໄດ້ ລະລາຍບໄ່ໍ ດ້ ມານຂອງທາດ (ທາດຖກື ລະລາຍ) ທີ່ຈະສມົ ປົນ ຢູ່ໃນທາດພາລະລາຍໃດໜຶ່ງສະເພາະ. ຖາ້ ທາດ ທ່ີບໍ່ລະລາຍໃນທາດພາລະລາຍສະເພາະໃດ ໜ່ຶງ ທາດນນ້ັ ແມ່ນທາດທີບ່ ໍ່ມເີ ງືອ່ ນໄຂໃນການ ລະລາຍ. ສວສ ສະຫງວນລິຂະສິດ ທດົ ລອງຄວາມສາມາດໃນການລະລາຍ ແລະ ບລໍ່ ະລາຍຂອງວັດຖຸໃນນໍ້າ ก ຈຸດປະສງົ : ເພ່ອື ໃຫ້ນັກຮຽນສາມາດບອກໄດວ້ ່າ ວັດຖໃຸ ດທສ່ີ າມາດລະລາຍໃນນໍາ້ ແລະ ວັດຖຸໃດບໍ່ສາມາດລະລາຍໃນນໍາ້ . ก ອປຸ ະກອນ: ຈອກແກ້ວ, ບວ່ ງກາເຟ ຫຼື ບ່ວງນອ້ ຍ, ນ້ໍາຕານ, ດິນຊາຍ, ເກືອ, ແປ້ງນົວ ແລະ ດິນ. 20 ก ຂ້ັນຕອນການທດົ ລອງ: - ເທນ້າໍ ໃສເ່ ຄິ່ງຈອກ ແລະ ຂີດໝາຍເສ້ັນໃສ່ດາ້ ນນອກຂອງຈອກ ເພື່ອໃຫ້ເຫັນລະດັບນໍາ້ . - ຕກັ ເອາົ ເກືອ (ທາດຖກື ລະລາຍ) 1 ບ່ວງກາເຟເທໃສ່ຈອກນໍ້າ. - ຂຽນການຄາດຄະເນໃສ່ຕາຕະລາງ, ນ້າໍ ຕານຈະລະລາຍໃນນາ້ໍ ຫຼື ບ່ໍ. - ໃຊ້ບວ່ ງຄົນ 10 ຮອບ. - ຕ່ືມຂມໍ້ ູນໃສຕ່ າຕະລາງກຽ່ ວກບັ ເກືອ (ທາດຖກື ລະລາຍ) ທີນ່ ັກຮຽນໄດ້ສງັ ເກດເຫັນ. - ເທນາໍ້ ອອກຈາກຈອກ ແລະ ຈາກນ້ັນສືບຕ່ໍປະຕິບດັ ໃນຮູບແບບດຽວກນັ ກັບທາດຖືກລະ ລາຍອ່ນື ໆ. ການຄາດຄະເນ ຜນົ ການທດົ ລອງ ທາດຖືກລະລາຍ ລະລາຍ ບ່ໍລະລາຍ ລະລາຍ ບລ່ໍ ະລາຍ ນ້າໍ ຕານ ດນິ ຊາຍ ແປ້ງນົວ ເກືອ ດິນ 82 ໘໒

3 ປັດໄຈທ່ມີ ຜີ ນົ ຕໍ່ການລະລາຍຂອງວດັ ຖຸ ການທົດລອງອຸນຫະພມູ ແລະ ຄວາມສາມາດໃນການລະລາຍຂອງວັດຖ:ຸ ก ຈດຸ ປະສົງ: ເພືອ່ ສະແດງໃຫ້ເຫັນສ່ງິ ທີ່ເກດີ ຂນຶ້ ກບັ ນາໍ້ ເມອື່ ມນັ ໄດ້ຮບັ ຄວາມຮ້ອນ. ก ອປຸ ະກອນ: ຈອກແກ້ວ 2 ຈອກ ທ່ແີ ມ່ນປະເພດດຽວກັນ, ນ້ໍາຮອ້ ນ, ນໍາ້ ເຢນັ ຫືຼ ນາ້ໍ ທີ່ມີ ອຸນຫະພູມທົວ່ ໄປ ແລະ ສປີ ະສມົ ອາຫານ. ก ຂັ້ນຕອນການທົດລອງ: - ເທນາໍ້ ໃສ່ 2 ຈອກ ເທາ່ົ ກນັ ໂດຍຈອກທີ 1 ແມນ່ ໃສນ່ າໍ້ ຮອ້ ນ ແລະ ຈອກທີ 2 ແມນ່ ໃສນ່ າໍ້ ເຢນັ . - ຢອດສີປະສົມອາຫານ 1 ຢອດ ໃສ່ແຕ່ລະຈອກ. - ສັງເກດສງ່ິ ທ່ີເກດີ ຂນ້ຶ ໃນແຕລ່ ະຈອກ. - ເກີດຫຍັງຂ້ຶນກັບສີປະສມົ ອາຫານຢແູ່ ຕລ່ ະຈອກ? - ມນັ ຄກື ັນບ່ໍ ຫຼື ຕາ່ ງກັນ? ຕາ່ ງກນັ ແນວໃດ? - ນກັ ຮຽນສງັ ເກດເຫັນຫຍັງກຽ່ ວກັບການເຄ່ອື ນເໜັງຂອງນາ້ໍ ? - ຍ້ອນຫຍງັ ສປີ ະສົມອາຫານຈງ່ຶ ກະຈາຍໄດ້ໄວກວາ່ ຢໃູ່ ນນາໍ້ ຮອ້ ນ? - ເກດີ ຫຍັງຂຶ້ນກັບສປີ ະສມົ ອາຫານໃນຕອນທາ້ ຍການທົດລອງ? 20 ນ້າໍ ເຢນັ ນໍ້າຮ້ອນ ໘໓ 83

ສວສ ສະຫງວນລິຂະສິດ4 ການທົດລອງກ່ຽວກັບປັດໄຈທ່ີມີຜົນຕ່ໍການລະລາຍຂອງ ວັດຖຸ ການທດົ ລອງທີ 1: ຜົນຂອງການຄົນນາໍ້ ໃນຈອກ. ก ຂນ້ັ ຕອນການທດົ ລອງ: - ເທນາ້ໍ ທຢີ່ ູ່ໃນອຸນຫະພມູ ຫອ້ ງໃສຈ່ ອກແກວ້ 3 ຈອກ. - ເພມ່ີ ນ້ໍາຕານ 1 ບ່ວງໃສ່ແຕລ່ ະຈອກ. - ແຕລ່ ະຈອກຕ້ອງໄດຄ້ ນົ ໃຫແ້ ຕກຕ່າງກນັ ໄປ ລຸ່ມນ້ີ: - ຈອກທີ 1 ຄົນໃຫ້ຊາ້ ໆ. - ຈອກທີ 2 ຄົນໃຫ້ປານກາງ. - ຈອກທີ 3 ຄນົ ໃຫ້ໄວໆ. - ເລມ່ີ ຄນົ ແຕລ່ ະຈອກໃນເວລາເທາ່ົ ກນັ ແລະ ສບື ຕຄ່ໍ ນົ ດວ້ ຍຄວາມໄວທເ່ີ ໝາະສມົ 30 ວນິ າທ.ີ - ສັງເກດເບ່ິງວ່າຈອກໃດທີ່ເຮັດໃຫ້ນ້ໍາຕານລະລາຍໄດໄ້ ວທສີ່ ດຸ ? ການທົດລອງທີ 2: ຜົນກະທບົ ຂອງອຸນຫະພມູ . ก ຂ້ນັ ຕອນການທດົ ລອງ: - ເທນໍາ້ ໃສຈ່ ອກ 1 ໜ່ວຍ ໂດຍຈອກທີ 1 ແມ່ນນໍ້າຮອ້ ນ ແລະ ຈອກທີ 2 ແມ່ນນາໍ້ ເຢັນ. 20 - ຕັກເອົານາໍ້ ຕານ 1 ບວ່ ງກາເຟ ຫຼື ບ່ວງນ້ອຍຖອກໃສແ່ ຕ່ລະຈອກ. - ໃຊບ້ ່ວງຄນົ ແຕລ່ ະຈອກໃນເວລາ ແລະ ຄວາມໄວເທົາ່ ກນັ ຄ:ື 10 ວນິ າທີ. - ຢຸດຄນົ ແລວ້ ປະໄວປ້ ະມານ 2-3 ວິນາທີ ໃຫ້ນ້າໍ ຢຸດນ້ິງ ແລະ ສງັ ເກດ. ອນຸ ຫະພູມໃນນາ້ໍ ຈອກໃດທ່ລີ ະລາຍນ້ໍາຕານໄດດ້ ທີ ສີ່ ດຸ ? ການທົດລອງທີ 3: ຜນົ ຂອງອນຸ ຫະພູມ. ก ຂັ້ນຕອນການທດົ ລອງ - ເທນ້ໍາຮອ້ ນໃສ່ 2 ຈອກ ໃຫເ້ ທາ່ົ ກນັ . - ຕກັ ເອາົ ນາໍ້ ຕານຊາຍ 1 ບວ່ ງໃສຈ່ ອກທີ 1 ແລະ ເອາົ ນາໍ້ ຕານກອ້ ນ 1 ກອ້ ນໃສໃ່ ນຈອກທີ 2. - ໃຊບ້ ວ່ ງຄນົ ແຕ່ລະຈອກໃນເວລາ ແລະ ຄວາມໄວເທົາ່ ກັນ ຄື: 10 ວນິ າທີ. - ຢຸດຄນົ ແລວ້ ປະໄວປ້ ະມານ 2-3 ວນິ າທີ ໃຫ້ນາໍ້ ຢຸດນ້ິງ ແລະ ສງັ ເກດ. - ນາໍ້ ຕານຊະນດິ ໃດທ່ລີ ະລາຍໄດ້ດທີ ່ີສດຸ ? ນໍ້າຕານກ້ອນ ຫຼື ນ້ໍາຕານຊາຍ? ປັດໄຈທີມ່ ຜີ ົນຕໍເ່ ວລາໃນການລະລາຍຂອງທາດແຂງຄື: - ອຸນຫະພູມຂອງທາດພາລະລາຍ (ຖາ້ ຢູ່ນໍາ້ ຮ້ອນຈະລະລາຍໄວຂນ້ຶ ). - ຂະໜາດຂອງທາດຖືກລະລາຍ (ຖາ້ ເປັນເມັດນອ້ ຍໆຈະລະລາຍໄວຂ້ຶນ). - ການເຄ່ອື ນເໜັງຂອງທາດຖກື ລະລາຍ (ການຄນົ ເຮັດໃຫ້ເກດີ ການລະລາຍໄວຂນ້ຶ ). 84 ໘໔

ບດົ ທີ 21 ການຖາ່ ຍໂອນຄວາມຮອ້ ນ 1 ການຖ່າຍໂອນຄວາມຮ້ອນ ການຖາ່ ຍໂອນຄວາມຮອ້ ນ ແມນ່ ການເຄອ່ື ນທຂ່ີ ອງພະລງັ ງານຄວາມຮອ້ ນຈາກທາດ 21 ຫືຼ ວດັ ຖໜຸ ງ່ຶ ໄປຫາອກີ ວດັ ຖໜຸ ງ່ຶ ຫືຼ ລະຫວາ່ ງວດັ ຖໜຸ ງ່ຶ ໄປຫາສງ່ິ ທຢ່ີ ອູ່ ອ້ ມຂາ້ ງຂອງວດັ ຖນຸ ນ້ັ . ພະລງັ ງານຄວາມຮອ້ ນຈະເຄອ່ື ນທຈ່ີ າກວດັ ຖຸ ຫືຼ ສະພາບແວດລອ້ ມທຮ່ີ ອ້ ນກວາ່ ໄປຫາບລໍ ເິ ວນທ່ີ ເຢນັ ກວາ່ . ການຖາ່ ຍໂອນຄວາມຮອ້ ນຈະດາໍ ເນນີ ຕໄ່ໍ ປຈນົ ກວາ່ ວດັ ຖທຸ ງັ ສອງອນັ ຈະມອີ ນຸ ຫະພມູ ເທາ່ົ ກນັ . ການຖາ່ ຍໂອນຄວາມຮອ້ ນ ສາມາດເກດີ ຂນ້ຶ ໄດຢ້ ໃູ່ ນ 3 ພາວະຄ:ື ພາວະແຂງ, ພາວະ ແຫວຼ ແລະ ພາວະອາຍ. ການຖ່າຍໂອນຄວາມຮ້ອນແບງ່ ອອກເປັນ 3 ປະເພດ ຄື: 1) ພະລັງງານຄວາມຮ້ອນເຄ່ືອນທີ່ຜ່ານຊ່ອງຫວ່າງລະຫວ່າງສອງ ວັດຖທຸ ່ບີ ໄ່ໍ ດ້ສາໍ ຜດັ ກນັ ເຊນັ່ : ຄວາມຮ້ອນທີ່ສົ່ງຜາ່ ນຈາກດວງ ອາທດິ ຫືຼ ຄວາມຮອ້ ນທີສ່ ່ົງຜາ່ ນຈາກແປວໄຟ. 2) ຄວາມຮອ້ ນເຄອ່ື ນຜາ່ ນວດັ ຖແຸ ຂງ ໂດຍການສາໍ ຜດັ ໂດຍກງົ ເຊນ່ັ : ການຖກື ຄວາມຮອ້ ນດາດມໃື ນເວລາຈບັ ສງ່ິ ຂອງທກ່ີ າໍ ລງັ ຮອ້ ນຢ.ູ່ 3) ຄວາມຮອ້ ນເຄອ່ື ນຜາ່ ນທາດແຫວຼ ແລະ ອາຍ ເຊນ່ັ : ນາ້ໍ ທກ່ີ າໍ ລງັ ຕມ້ົ ຢ.ູ່ ສງ່ິ ເຫາ່ົຼ ນແ້ີ ມນ່ ການຖາ່ ຍໂອນຄວາມຮອ້ ນປະເພດໃດ? ໘໕ 85

2 ການຖ່າຍໂອນຄວາມຮອ້ ນໃນຮູບແບບຕາ່ ງໆ ເມອ່ື ນກັ ຮຽນເອາົ ໝນ້ໍ າໍ້ ຄາ້ ງໃສໄ່ ຟ ນກັ ຮຽນຈະຮສູ້ ກຶ ໄດເ້ ຖງິ ຄວາມຮອ້ ນທມ່ີ າຈາກແປວໄຟ ທເ່ີ ຮດັ ໃຫມ້ ຂື ອງນກັ ຮຽນຮອ້ ນ. ສວ່ ນໝທ້ໍ ສ່ີ າໍ ຜດັ ກບັ ແປວໄຟຈະຮອ້ ນກວາ່ ໝູ່ ແລະ ຄວາມຮອ້ ນ ຈະແຜກ່ ະຈາຍໄປທວ່ົ ໝ.້ໍ ຄວາມຮອ້ ນຈາກແປວໄຟເຮດັ ໃຫໂ້ ລຫະຢພູ່ ນ້ື ຂອງໝໍ້ ແລະ ນາໍ້ ຢດູ່ າ້ ນ ລມຸ່ ຮອ້ ນ. ໂມເລກຸນທ່ຢີ ່ພູ ້ນື ໝ້ຈໍ ະໄດ້ຮັບພະລັງງານຄວາມ ຮອ້ ນ ແລະ ມຄີ ວາມໜາແໜນ້ ໜອ້ ຍລງົ . ຍອ້ ນນາໍ້ ທ່ີ ຮ້ອນຢູ່ດ້ານລຸ່ມມີຄວາມໜາແໜ້ນໜ້ອຍກວ່ານໍ້າເຢັນ ນໍ້າເລມ່ີ ເຢັນ ທຢ່ີ ດູ່ າ້ ນເທງິ ຈງ່ຶ ເຮດັ ໃຫນ້ າໍ້ ຮອ້ ນເລມ່ີ ລອຍຂນ້ຶ ໄປດາ້ ນ ສວສ ສະຫງວນລິຂະສິດ ນາໍ້ ເຢັນ ນ້ໍາເຢັນ ຈົມລົງພືນ້ ນາໍ້ ຮອ້ ນ ຈມົ ລງົ ພ້ນື ລອຍຂນຶ້ ເທງິ ໃນຂະນະທນ່ີ າໍ້ ເຢນັ ເລມ່ີ ຈມົ ລງົ ພນ້ື ຈາກນນ້ັ ນາໍ້ ເຢນັ ທຢ່ີ ດູ່ າ້ ນລມຸ່ ຈະໄດຮ້ ບັ ຄວາມຮອ້ ນ ແລະ ຄວາມ ໜາແໜ້ນກ່ໍຈະເລ່ີມໜ້ອຍກວ່ານໍ້າທ່ີຢູ່ດ້ານເທິງຂອງ ມນັ . ດງ່ັ ນນ້ັ , ຈງ່ຶ ເຮດັ ໃຫມ້ ນັ ລອຍຂນ້ຶ ໄປດາ້ ນເທງິ ຊງ່ຶ ຂະບວນການນຈ້ີ ະໝນູ ໄປໝນູ ມາ ເຮດັ ໃຫເ້ ກດີ ມຟີ ອງອາກາດ ແລະ ການເຄອ່ື ນເໜງັ ຢໃູ່ ນນາໍ້ ຍອ້ ນນາໍ້ ໄດຮ້ ບັ ພະລງັ ງານຄວາມຮອ້ ນນນ້ັ ເອງ. ແຕມ້ ແຜນວາດ ແລະ ອະທບິ າຍປະເພດຂອງການຖາ່ ຍໂອນຄວາມຮອ້ ນທກ່ີ າໍ ລງັ ເກດີ ຂນ້ຶ . 21 ........................ ........................ ......................... ໘໖ 86

3 ການສາທດິ ການຊກັ ນາໍ ຄວາມຮອ້ ນຂອງວດັ ຖ.ຸ - ນັກຮຽນສາມາດຍກົ ໝອ້ໍ ອກຈາກເຕາົ ໄຟໄດ້ແນວໃດ? - ນກັ ຮຽນຈະໃຊຫ້ ຍງັ ? ຍ້ອນຫຍງັ ? - ນກັ ຮຽນຈະສງັ ເກດເບິງ່ ຫຍັງ ແລະ ຍ້ອນຫຍງັ ? - ແມນ່ ຫຍັງຈະເກີດຂ້ນຶ ກ່ອນໝ?ູ່ ຕໍໄ່ ປແມ່ນຫຍັງ? ຍ້ອນສາ ເຫດຫຍັງ? - ຄວາມຮ້ອນຈະສງົ່ ຜາ່ ນມາຫາມຂື ອງເຮົາບ?ໍ່ ຍອ້ ນຫຍງັ ? ໄມ້ ຂທ້ີ ຽນເຜິ້ງ ເຫຼກັ ເຫກຼັ ຕະປູ ເຫັກຼ ຕະປູນ້ອຍ ທຽນໄຂ 21 ຄວາມຮອ້ ນ ຄວາມຮ້ອນ ຄວາມຮອ້ ນ - ເກີດຫຍັງຂ້ນຶ ກບັ ໂມເລກຸນຢໃູ່ ນທອ່ ນເຫກຼັ ເມື່ອໄດຮ້ ບັ ຄວາມຮອ້ ນ? - ອັນໃດເປນັ ສາເຫດທເ່ີ ຮດັ ໃຫຂ້ ທີ້ ຽນລະລາຍ? ວດັ ຖສຸ ງ່ິ ຂອງຕາ່ ງໆທເ່ີ ປນັ ປະເພດໂລຫະ ແລະ ແກວ້ ທສ່ີ າມາດສງ່ົ ຜາ່ ນຄວາມຮອ້ ນໄດ້ ງາ່ ຍ ເອນ້ີ ວາ່ : ວດັ ຖຊຸ ກັ ນາໍ ຄວາມຮອ້ ນ. ດວ້ ຍເຫດນໝ້ີ ້ໍ ແລະ ເຄອ່ື ງໃຊຕ້ າ່ ງໆສາໍ ລບັ ການແຕງ່ ກນິ ຈງ່ຶ ເຮດັ ຈາກໂລຫະເປນັ ສວ່ ນຫາຼ ຍ. ວດັ ຖສຸ ງ່ິ ຂອງທຫ່ີ ດຸຼ ການຖາ່ ຍໂອນຄວາມຮອ້ ນໄດ້ ເອນ້ີ ວາ່ ວດັ ຖບຸ ຊ່ໍ ກັ ນາໍ ຄວາມຮອ້ ນ ເຊນ່ັ : ຂນົ ສດັ ແມນ່ ວດັ ຖບຸ ຊ່ໍ ກັ ນາໍ ຄວາມຮອ້ ນໄດດ້ .ີ ດວ້ ຍເຫດຜນົ ນ,້ີ ຂນົ ສດັ ຈງ່ຶ ຖກື ນາໍ ມາເຮດັ ເສອ້ື ກນັ ໜາວ ແລະ ຖງົ ມື ເພາະວາ່ ມນັ ຊວ່ ຍຮກັ ສາຄວາມຮອ້ ນໄວບ້ ໃ່ໍ ຫ້ ຄວາມຮອ້ ນສງ່ົ ອອກໄປດາ້ ນນອກ ຈງ່ຶ ເຮດັ ໃຫເ້ ຮາົ ມຄີ ວາມອບົ ອນຸ່ . ໘໗ 87

4 ການທດົ ລອງກຽ່ ວກບັ ວດັ ຖຊຸ ກັ ນາໍ ຄວາມຮອ້ ນ ແລະ ວດັ ຖຸ ບຊ່ໍ ັກນາໍ ຄວາມຮອ້ ນ. ๗ ຈດຸ ປະສງົ : ເພື່ອໃຫ້ນກັ ຮຽນຈໍາແນກໄດ້ລະຫວ່າງວດັ ຖທຸ ່ີຊັກນາໍ ຄວາມຮອ້ ນ ແລະ ວດັ ຖຸ ບໍຊ່ ກັ ນໍາຄວາມຮອ້ ນ. ๗ ອຸປະກອນ: ຖ້ວຍໃຫຍ,່ ບ່ວງ 3 ກາ້ ນທີ່ຄກື ັນ (ບ່ວງກາ້ ນທີ 1 ເປັນໂລຫະ, ບວ່ ງກ້ານທີ 2 ເປນັ ຢາງ ແລະ ບວ່ ງກ້ານທີ 3 ເປນັ ໄມ)້ , ແກນ່ ພືດ 3 ແກນ່ ທ່ມີ ີຂະໜາດ ແລະ ຮູບຮາ່ ງ ເທາ່ົ ກັນ, ນ້າໍ ຮອ້ ນ ແລະ ຂ້ີທຽນເຜງ້ິ . ๗ ຂ້ັນຕອນການທດົ ລອງ: - ເອົາຂ້ີທຽນທ່ີມີປະລິມານເທ່ົາກັນຕິດໃສ່ປາຍຂອງບ່ວງ ທັງ 3 ກາ້ ນ. - ເອົາແກນ່ ພດື ຕດິ ໃສກ່ າງຂ້ທີ ຽນ. - ຖອກນໍາ້ ຮ້ອນລົງໃສ່ຖວ້ ຍປະມານ 2/3. - ຕມ່ື ຂມ້ໍ ນູ ໃສຫ່ ອ້ ງທາໍ ອດິ ໃນຕາຕະລາງ ໂດຍການຄາດຄະເນວາ່ ແກນ່ ພດື ໃດທຕ່ີ ດິ ຢຂູ່ ທ້ີ ຽນ ຈະຕກົ ລງົ ກອ່ ນໝູ່ (ບວ່ ງກາ້ ນໃດ). - ເອາົ ກ້ານບ່ວງທັງ 3 ຈຸ່ມລງົ ຖວ້ ຍທ່ບີ ັນຈຸນ້ໍາຮ້ອນຕາມຮູບ. - ເລ່ມີ ນບັ ຫຼື ຈບັ ເວລາເປັນວນິ າທ.ີ - ສັງເກດຂີທ້ ຽນ ແລະ ສ່ງິ ທີເ່ ກດີ ຂ້ນຶ ຢູບ່ ວ່ ງແຕລ່ ະກ້ານ. - ບນັ ທກຶ ຜນົ ການທດົ ລອງໃສຕ່ າຕະລາງ. 21 - ຂຽນປະໂຫຍກຄໍາເວົາ້ ໃດໜງຶ່ ທີ່ອະທິຍາຍວັດຖໃຸ ດແມ່ນວັດຖຊຸ ັກນາໍ ຄວາມຮ້ອນໄດດ້ ີ ແລະ ວັດຖຸໃດແມ່ນວດັ ຖຸບໍ່ຊັກນາໍ ຄວາມຮ້ອນໄດ.້ ສວສ ສະຫງວນລິຂະສິດ ການຄາດຄະເນ ການສັງເກດ ຂທີ້ ຽນລະລາຍ ຫືຼ ບ?ໍ່ ວດັ ຖຸ ຂທ້ີ ຽນຈະລະລາຍ ແລະ ແກນ່ ພດື ຈະ ໃຊ້ເວລາຈັກວິນາທ?ີ ບ່ວງທີ່ເປນັ ໂລຫະ ຕກົ ລງົ ບ?່ໍ ບ່ວງໄມ້ ບ່ວງຢາງ ຂີ້ທຽນໄດ້ລະລາຍ ຂີທ້ ຽນບໄໍ່ ດ້ລະລາຍ ຂທ້ີ ຽນໄດລ້ ະລາຍ ຂ້ີທຽນບໄ່ໍ ດລ້ ະລາຍ 88 ໘໘

ບດົ ທີ 22 ລະບບົ ສລຸ ິຍະຈັກກະວານ 1 ອງົ ປະກອບຂອງລະບບົ ສລຸ ິຍະຈກັ ກະວານ ດວງອາທິດ ແມ່ນດາວຂະໜາດກາງທ່ໃີ ກ້ໜ່ວຍໂລກທີສ່ ດຸ .ໂລກແມນ່ ໜງ່ຶ ໃນ 8 ດາວເຄາະ ທໝ່ີ ູນອອ້ ມດວງອາທດິ ເອີ້ນວ່າ: ການໂຄຈອນ. ການປີ່ນອອ້ ມຮອບດວງອາທິດຂອງໜວ່ ຍໂລກ ໃຊເ້ ວລາປະມານ 365 ມ້ື ຫືຼ 1 ປີ. ດວງອາທດິ , ດາວເຄາະ 8 ໜວ່ ຍ ແລະ ດາວບໍລິວານຕ່າງໆ ເປນັ ສວ່ ນຫັກຼ ໆຂອງລະບບົ ສຸລິຍະຈກັ ກະວານຂອງເຮາົ ຊງຶ່ ດວງອາທິດມີຂະໜາດໃຫຍຫ່ າຼ ຍຖາ້ ທຽບໃສກ່ ບັ ດາວເຄາະອື່ນໆໃນລະບົບສລຸ ຍິ ະຈກັ ກະວານ. ເສນ້ັ ໂຄຈອນ ແມ່ນເສັນ້ ໂຄ້ງທເ່ີ ປັນເສ້ັນທາງຂອງວດັ ຖໃຸ ດໜງຶ່ ທໝ່ີ ູນຊໍາ້ ໄປຊ້າໍ ມາຢາ່ ງເປັນ ປົກກະຕຢິ ູ່ເທິງທອ້ ງຟາ້ ເຊ່ນັ : ດາວເຄາະ ຫຼື ດາວບລໍ ວິ ານ (ເດືອນ). ໜວ່ ຍໂລກປນ່ິ ອ້ອມດວງ ອາທດິ ໃນຂະນະທດີ່ າວບໍລວິ ານ (ເດືອນ) ຂອງໜ່ວຍໂຄຈອນອອ້ ມໜ່ວຍໂລກ. ດາວສຸກ ດາວອັງຄານ ດາວເສົາ ດາວເກດ 22 ດວງອາທດິ ດາວພດຸ ໂລກ ດາວພະຫດັ ດາວມະລດຶ ຕະຍູ ຖ້າຈດັ ລຽງລາໍ ດັບດາວເຄາະທີ່ໃກ້ດວງອາທິດຫາຼ ຍທີ່ສຸດ ແມນ່ ເລມີ່ ຈາກດາວພຸດ, ດາວ ສຸກ, ໜ່ວຍໂລກ, ດາວອງັ ຄານ, ດາວພະຫດັ , ດາວເສາົ , ດາວມະລດຶ ຕະຍູ ແລະ ດາວເກດ. ໘໙ 89

2 ລາໍ ດັບຂອງດາວເຄາະຕາ່ ງໆ ຂະໜາດຂອງດາວເຄາະຕາ່ ງໆມຄີ ແື ນວໃດ? ດາວ ຸພດ ດດາາວວເມກະດ ຶລດຕະ ູຍ ດາວ ຸສກ ໂລກ ດາວ ັອງຄານ ດາວພະ ັຫດ ດາວເ ົສາ ດວງອາທິດ ໄລຍະຫ່າງຈາກດວງອາທິດຂອງແຕ່ລະດາວເຄາະມຄີ ືແນວໃດ? ດດາາວວ ຸສັອງກຄານງວນລິຂະສິດ ດາວພະ ັຫດດາວເສົາ ດາວມະລຶດຕະ ູຍ ດາວເກດ ດາໂວລພຸກດສວສ ສະຫ ດວງ ອາທິດ 22 ດາວເຄາະແຕ່ລະໜ່ວຍມດີ າວບໍລວິ ານຫຼາຍປານໃດ? ດາວເຄາະບາງໜ່ວຍ ກມໍ່ ີດາວບລໍ ວິ ານແບບ ໂລກ ດາວອັງຄານ ດຽວກນັ ກັບໂລກ. ດາວອງັ ຄານມດີ າວບລໍ ວິ ານສອງ ດາວພະຫັດ ດາວເສົາ ດວງ. ດາວເຄາະອ່ນື ໆເດມີດາວບໍລິວານຈັກດວງ? ດາວມະລືດຕະຍູ ດາວເກດ 90 ໙໐

3 ຄວາມອຽງຂອງແກນກາງຂອງໜ່ວຍໂລກ ການປ່ິນອອ້ ມ ການໂຄຈອນ ແກນກາງຂອງໜວ່ ຍໂລກ ແມ່ນເສນັ້ ທ່ີ ເບິງ່ ບໍ່ເຫນັ ທີແ່ ລນ່ ຜາ່ ນຈຸດໃຈກາງຂອງໜ່ວຍ ໃຊເ້ ວລາ 24 ຊ່ວົ ໂມງ ໃຊເ້ ວລາ 365 ມ້ື ຫືຼ 1 ປີ ໂລກຈາກຂ້ວົ ໜ່ງຶ ໄປຫາອກີ ຂົວ້ ໜ່ຶງ. ໜ່ວຍ ຫຼື 1 ມ້ື ເຮດັ ໃຫເ້ ກີດກາງ ເຮດັ ໃຫເ້ ກດີ ມລີ ະດກູ ານ ໂລກຈະປິ່ນອ້ອມແກນກາງຂອງມນັ ເອງ ຊງ່ຶ ເວນັ /ກາງຄືນ ດ້ານເທງິ ປິ່ນອ້ອມແກນໝູນຂອງມັນ. ການ ເຄອ່ື ນທີ່ນີ້ ເອ້ີນວ່າ: ການປິນ່ ອອ້ ມຂອງໜວ່ ຍ ໂລກ. ໃນຂະນະທີ່ໜວ່ ຍໂລກກໍາລງັ ປນິ່ ອອ້ ມ ແກນກາງຂອງມັນຢູ່ນນັ້ ມນັ ຍັງໂຄຈອນອ້ອມ ຫຼື ປນ່ິ ອອ້ ມດວງອາທດິ ໄປພອ້ ມໆກັນ. ການ ເຄອ່ື ນຍ້າຍນີ້ ເອ້ີນວາ່ : ການປ່ນິ ອອ້ ມ ຫຼື ການ ໂຄຈອນຂອງໜວ່ ຍໂລກ. ຂວົ້ ໂລກເໜອື ເສນັ້ ສູນສດູ 22 ຂ້ວົ ໂລກໃຕ້ ໜ່ວຍໂລກບ່ໝໍ ູນຕງ້ັ ຊື່ ມນັ ຈະຄອ່ ຍໆ ອຽງໄປຕາມແກນກາງຂອງມັນ. ໃນແຕ່ລະ ເສນ້ັ ສນູ ສດູ ແມນ່ ເສັນ້ ແບ່ງທີ່ ໄລຍະຂອງປີ ສ່ວນຕ່າງໆຂອງໜ່ວຍໂລກ ອ້ອມໃຈກາງຂອງໜວ່ ຍໂລກ. ມັນຈະ ຈະໄດ້ຮັບແສງແດດຈາກດວງອາທິດໂດຍກົງ ຢູ່ເຄິ່ງກາງລະຫວ່າງຂົ້ວໂລກເໜືອ ເກອື ບທັງໝດົ . ດ່ັງນັ້ນ, ເມືອ່ ຂ້ວົ ໂລກເໜືອ ແລະ ຂົວ້ ໂລກໃຕ.້ ເສນັ້ ສູນສດູ ແບງ່ ອຽງໃສດ່ ວງອາທິດ ມນັ ຈະຮອ້ ນຂຶ້ນ ໃນທາງ ໜ່ວຍໂລກອອກເປັນເຟ້ືອງໂລກເໜືອ ເຟ້ອື ງໂລກເໜືອ. ເມືອ່ ຂວ້ົ ໂລກໃຕອ້ ຽງໃສ່ ແລະ ເຟື້ອງໂລກໃຕ.້ ປະເທດລາວຕັງ້ ດວງອາທດິ ມັນຈະໜາວຂ້ນຶ ໃນເຟອື້ ງໂລກ ຢູເ່ ຟອ້ື ງໂລກເໜອື ຢູທ່ າງເໜືອຂອງ ເໜືອ ແກນກາງທ່ອີ ຽງຂອງໜ່ວຍໂລກກໃ່ໍ ຫ້ ເສນ້ັ ສນູ ສູດ. ເກດີ ລະດກູ ານຢູສ່ ່ວນຕ່າງໆຂອງໂລກ. ໙໑ 91

4 ລະດູການຕາ່ ງໆ ລະດກູ ານ ຄືຮູບແບບຂອງສະພາບອາກາດທີ່ແຕກຕາ່ ງກນັ ທີເ່ ຫັນໄດຢ້ າ່ ງຊດັ ເຈນ ຫຼື ຮູ້ສຶກໄດ້ພາຍໃນໄລຍະໜ່ງຶ ປ.ີ ການປຽ່ ນແປງສະພາບອາກາດເປນັ ຜນົ ມາຈາກການປຽ່ ນແປງ ທາງດ້ານປະລມິ ານ ແລະ ຄວາມແຮງຂອງແສງຕາເວັນທີ່ກະທບົ ໃສ່ໜວ່ ຍໂລກຢູໃ່ ນແຕລ່ ະ ໄລຍະຂອງປີ ຊງ່ຶ ເກດີ ຈາກຄວາມອຽງຂອງແກນກາງຂອງໜວ່ ຍໂລກ. ລະດູການຕາ່ ງໆຢເູ່ ທງິ ໜ້າໂລກ ເກີດຈາກການໂຄຈອນອ້ອມດວງອາທິດຂອງໂລກ ແລະ ຄວາມອຽງຂອງແກນກາງຂອງມັນໃນຂະນະທໝີ່ ູນປິນ່ . ເຟື້ອງໂລກເໜືອຈະໄດ້ຮັບແສງ ດວງອາທດິ ຫາຼ ຍ ໃນຊ່ວງເດືອນພດຶ ສະພາ, ມິຖຸນາ, ກລໍ ະກົດ ແລະ ສງິ ຫາ ເພາະວາ່ ເຟ້ອື ງ ສວສ ສະຫງວນລິຂະສິດ ຂົ້ວໂລກເໜອື ເຟ້ອື ງໂລກເໜືອ ໂລກເໜືອຈະປິ່ນໜ້າໃສ່ດວງອາທິດ. ຍ້ອນຄວາມອຽງຂອງແກນກາງຂອງ ໜວ່ ຍໂລກ ເຮັດໃຫ້ປະລມິ ານແສງ ແລະ ຄວາມຮ້ອນຈາກແສງທ່ີກະທົບ ຂວ້ົ ໂລກໃຕ້ ເສັນ້ ສນູ ສູດ ໃສພ່ ືນ້ ຜວິ ຂອງໂລກໃນລະດຮູ ້ອນເພ່ມີ ຂ້ຶນ. ປະເທດລາວເຮົາ ມພີ ູມອາກາດຮອ້ ນຊຸ່ມ ຊງ່ຶ ເອີນ້ ວາ່ ລະດຝູ ນົ ເລ່ີມແຕ່ເດືອນພືດສະພາ ເຖິງເດືອນຕລຸ າ ແລະ ລະດແູ ລງ້ ເລ່ີມຈາກເດອື ນພະຈິກເຖິງເດອື ນເມສາ. 22 ລະດູໃບໄມປ້ ່ງົ ຢູ່ ເຟື້ອງໂລກເໜືອ ລະດຮູ ອ້ ນຢເູ່ ຟອື້ ງ ລະດູໃບໄມຫ້ ົນ່ຼ ຢູ່ ລະດໜູ າວຢູ່ ໂລກເໜອື ເຟອ້ື ງໂລກໃຕ້ ເຟືອ້ ງໂລກເໜອື ລະດໜູ າວຢູ່ ດວງອາທດິ ລະດຮູ ອ້ ນຢູ່ ເຟື້ອງໂລກໃຕ້ ເຟ້ືອງໂລກໃຕ້ ລະດູໃບໄມ້ຫນ່ົຼ ຢູ່ ເຟື້ອງໂລກເໜອື ລະດໃູ ບໄມປ້ ່ງົ ຢເູ່ ຟອ້ື ງໂລກໃຕ້ 92 ໙໒

ບດົ ທີ 23 ສຽງ ແລະ ແສງ 1 ຄນຸ ລັກສະນະຂອງສຽງ ເປນັ ຫຍັງເມອື່ ດີດສາຍຢາງໃນເຄ່ືອງດນົ ຕຈີ ່ຶງເກີດມີສຽງ? ສຽງທເີ່ ກດີ ຈາກການສັ່ນສະເທືອນ ເມ່ືອເຮົາດດີ ສາຍກຕີ າ້ ແມນ່ ເຮາົ ເຮັດໃຫ້ເກີດການສັນ່ ສະເທອື ນໃດໜຶງ່ ຂນ້ຶ ສ່ິງນ້ີເຮັດໃຫອ້ າກາດທີ່ ສໍາຜດັ ກັບສາຍກຕີ ້າສນັ່ ເຮັດໃຫ້ອາກາດຢ່ໄູ ກເກີດການສ່ັນສະເທອື ນ ໄປເລ້ືອຍໆ ຈງ່ຶ ເຮດັ ໃຫອ້ າກາດທຢ່ີ ່ໃູ ກ້ຫຂູ ອງເຮາົ ສນັ່ ສະເທອື ນ ແລະ ສະໝອງຂອງເຮົາຈະຮັບຮໄູ້ ດ້ເຖງິ ສຽງ. ການສັນ່ ສະເທອື ນທ່ີເຄືອ່ ນທີ່ ໄປ ເອນີ້ ວາ່ : ຄ້ນື ສຽງ. ຮບູ ເຄອ່ື ງດນົ ຕີ ວດັ ຖແຸ ຂງ ວດັ ຖແຸ ຫວຼ 23 ທາດອາຍ ຮູບແຜນວາດ ສຽງສ່ົງຜ່ານພາວະຕາ່ ງໆຂອງວດັ ຖຸ ສຽງ ເປນັ ພະລງັ ງານປະເພດໜງ່ຶ ທ່ເີ ກດີ ຂນ້ຶ ເມື່ອສິງ່ ໃດສິງ່ ໜ່ງຶ ເກດີ ການສນ່ັ ສະເທອື ນ ເມອື່ ວັດຖສຸ ັນ່ ສະເທອື ນ ມນັ ຈະເຮດັ ໃຫເ້ ກດີ ການເຄອ່ື ນເໜັງ່ ຂອງອະນພຸ າກນ້ອຍໆ ຫຼື ໂມເລກຸນ ທີ່ ປະກອບຂ້ນຶ ເປັນວດັ ຖຸຕ່າງໆນ້ັນ ກະທົບກບັ ໂມເລກນຸ ທ່ີຢູ່ໃກຄ້ ຽງ ແລະ ເຮດັ ໃຫພ້ ວກມນັ ເກດີ ການ ສ່ນັ ສະເທືອນແບບດຽວກນັ ແລະ ສງ່ິ ນ້ີຈະເຮດັ ໃຫໂ້ ມເລກນຸ ກະທົບກັບໂມເລກຸນທີ່ຢູ່ໃກ້ຄຽງຫຼາຍຂຶນ້ ເລ້ືອຍໆ ນ້ແີ ມນ່ ຮູບແບບການເຄືອ່ ນທ່ຜີ າ່ ນວດັ ຖຸຂອງສຽງ. ໙໓ 93

ສວສ ສະຫງວນລິຂະສິດ2 ທົດລອງສຽງສ່ົງຜ່ານພາວະຕ່າງໆຂອງວັດຖຸ ๗ ຈຸດປະສົງ: ເພື່ອຫາຄາໍ ຕອບກ່ຽວກັບວທິ ກີ ານເດີນທາງຂອງສຽງຜາ່ ນພາວະຂອງວັດຖທຸ ່ີ ແຕກຕ່າງກນັ ທງັ ວັດຖຸແຂງ, ແຫຼວ ແລະ ອາຍ. ก ອຸປະກອນ: ຖົງຢາງ 3 ຖົງ, ນ້າໍ , ທອ່ ນໄມ້ ແລະ ສໍດໍາ. - ຖົງທີ 1: ບັນຈຸອາກາດ. - ຖງົ ທີ 2: ບນັ ຈຸນໍາ້ . - ຖົງທີ 3: ບນັ ຈທຸ ່ອນໄມ້ (ໃຫມ້ ີຂະໜາດເທົາ່ ກນັ ກັບຖງົ ຂອງອາກາດ ແລະ ນາໍ້ ). ช ຂນ້ັ ຕອນການທດົ ລອງ: - ອັດຫເູ ບ້ືອງໜງຶ່ ໄວ.້ - ເອາົ ຖົງທີ 1 ແປະໃສ່ຫູອກີ ເບອື້ ງໜງຶ່ . - ໃຫນ້ ກັ ຮຽນອກີ ຄນົ ໜຶງ່ ໃຊສ້ ເໍ ຄາະຖົງຢາງ 3 ເທ່ອື . - ເຮດັ ແບບດຽວກັນກບັ ຖົງທີ 2 ແລະ 3. - ເມື່ອເວລາເຄາະຖງົ 3 ຄັ້ງ ດວ້ ຍສໍ ໃຫ້ໃຊ້ແຮງເຄາະເທົ່າກັນໃນແຕ່ລະຄງ້ັ . - ນກັ ຮຽນແຕ່ລະຄນົ ສບັ ປຽ່ ນກັນປະຕບິ ດັ . 23 ການທດົ ລອງສຽງສ່ົງຜ່ານພາວະຕ່າງໆຂອງວັດຖຸ ສຽງ ຈະປ່ຽນໄປຕາມການສ່ັນສະເທອື ນທໄ່ີ ວ ຫືຼ ຊ້າຂອງວດັ ຖຸ ຖາ້ ການສັ່ນສະເທືອນແຮງຂຶນ້ ສຽງກໍຈະແຮງຂນຶ້ . ສຽງເຄອ່ື ນທີ່ຜ່ານວັດຖຸແຂງໄດໄ້ ວກວາ່ ວດັ ຖຸແຫຼວ ແລະ ອາຍ ເພາະວາ່ ອະນຸ ພາກຢູ່ໃນວັດຖແຸ ຂງ ແມ່ນຢູ່ຕິດກນັ ກວ່າ ຈຶ່ງເຮັດໃຫ້ການສັນ່ ສະເທອື ນ ທ່ສີ ່ົງຜ່ານຈາກອະນພຸ າກ ໜ່ງຶ ໄປຫາອກີ ອະນພຸ າກໜງ່ຶ ຈະໄວກວາ່ . ສຽງ ເຄ່ອື ນຜາ່ ນທາດອາຍໄດຊ້ ້າ ເພາະວາ່ ອະນພຸ າກຂອງ ທາດອາຍແມນ່ ຢູ່ໄກກນັ ດັ່ງນ້ັນ, ສຽງຈະເບາົ ກວ່າ. 94 ໖໙໔

3 ການສະທ້ອນແສງ ການສະທ້ອນແສງແມນ່ ຫຍງັ ? ມູມຂອງແສງ ມູ ມ ຂ ອ ງ ແ ສ ງ ທເ່ີ ຂາ້ົ ມາ ທສ່ີ ະທອ້ ນ ການສະທ້ອນແສງ 23 - ເກີດຫຍງັ ຂ້ຶນເມືອ່ ເຍອື ງໄຟສາຍໃສ່ໜ້າແວນ່ ? - ລໍາແສງໄຟສາຍຈະໄປໃສ? - ລາໍ ແສງນ້ຈີ ະໄປຕາໍ ໃສຫ່ ຍງັ ? - ຍ້ອນຫຍັງຈຶ່ງເປນັ ແນວນັ້ນ? ການສະທອ້ ນແສງ ແມນ່ ກ່ຽວກັບພຶດຕິກໍາຂອງແສງເມື່ອມັນສ່ົງຜາ່ ນຕວົ ກາງໃດໜ່ຶງ (ທາດ ອາຍ) ເຊ່ນັ : ອາກາດ. ແສງຈະເດີນທາງເປັນເສ້ນັ ຊື່ ຈົນກວາ່ ມນັ ຈະຖືກກນ້ັ ໂດຍວດັ ຖຸໃດໜ່ງຶ ເມືອ່ ແສງກະທບົ ໃສວ່ ດັ ຖຸ ມນັ ຈະຟ້ງົ ອອກ ຫຼື ສະທອ້ ນອອກ. ແສງຈະສະທ້ອນກບັ ເປນັ ມມຸ ດຽວກນັ ກບັ ມຸມທີ່ມັນກະທົບຢູ່ພືນ້ ຜວິ ຂອງວດັ ຖຸນ້ັນ. ໙໕ 95