Important Announcement
PubHTML5 Scheduled Server Maintenance on (GMT) Sunday, June 26th, 2:00 am - 8:00 am.
PubHTML5 site will be inoperative during the times indicated!

Home Explore SachMoi.Net-1001-bi-an-chua-co-loi-giai

SachMoi.Net-1001-bi-an-chua-co-loi-giai

Description: SachMoi.Net-1001-bi-an-chua-co-loi-giai

Search

Read the Text Version

["Theo An ninh th\u1ebf gi\u1edbi Ma c\u00e0 r\u1ed3ng kh\u00f4ng th\u1ec3 t\u1ed3n t\u1ea1i M\u1ed9t nh\u00e0 nghi\u00ean c\u1ee9u ng\u01b0\u1eddi M\u1ef9 \u0111\u00e3 d\u1ef1a tr\u00ean v\u00e0i ph\u00e9p to\u00e1n \u0111\u1ec3 ch\u1ee9ng minh r\u1eb1ng s\u1ef1 t\u1ed3n t\u1ea1i c\u1ee7a ma c\u00e0 r\u1ed3ng l\u00e0 ho\u00e0n to\u00e0n b\u1ecba \u0111\u1eb7t. \u0110i\u1ec1u n\u00e0y ch\u1ee9ng t\u1ecf nh\u1eefng sinh v\u1eadt v\u1eabn \u00e1m \u1ea3nh con ng\u01b0\u1eddi b\u1ea5y l\u00e2u nay l\u00e0 kh\u00f4ng th\u1ec3 c\u00f3 th\u1ef1c. Gi\u00e1o s\u01b0 v\u1eadt l\u00fd Costas Efthimiou t\u1ea1i \u0110\u1ea1i h\u1ecdc Central Florida \u0111\u00e3 ph\u00e1 b\u1ecf nh\u1eefng \u00fd t\u01b0\u1edfng phi khoa h\u1ecdc nh\u01b0 ma c\u00e0 r\u1ed3ng, hay nh\u1eefng th\u00e2y ma s\u1ed1ng l\u1ea1i, nh\u1eb1m t\u0103ng c\u01b0\u1eddng s\u1ef1 hi\u1ec3u bi\u1ebft c\u1ee7a d\u00e2n ch\u00fang. Kh\u00f4ng ch\u1ec9 ng\u01b0\u1eddi d\u00e2n tin v\u00e0o nh\u1eefng c\u00e2u chuy\u1ec7n ma qu\u00e1i n\u00e0y m\u00e0 con s\u1ed1 nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi m\u00ea t\u00edn \u0111ang \u1edf m\u1ee9c b\u00e1o \u0111\u1ed9ng, Efthimiou cho bi\u1ebft. Truy\u1ec1n thuy\u1ebft cho r\u1eb1ng ma ca r\u1ed3ng h\u00fat m\u00e1u ng\u01b0\u1eddi v\u00e0 m\u1ed9t khi b\u1ecb c\u1eafn, n\u1ea1n nh\u00e2n \u0111\u00f3 c\u0169ng bi\u1ebfn th\u00e0nh m\u1ed9t ma c\u00e0 r\u1ed3ng v\u00e0 ti\u1ebfp t\u1ee5c \u0111i h\u00fat m\u00e1u ng\u01b0\u1eddi kh\u00e1c. V\u00e0 Efthimiou \u0111\u00e3 l\u00fd gi\u1ea3i m\u1ed9t c\u00e1ch logic nh\u01b0 sau: V\u00e0o 1\/1\/1600, d\u00e2n s\u1ed1 th\u1ebf gi\u1edbi l\u00e0 536.870.911 ng\u01b0\u1eddi. N\u1ebfu con ma c\u00e0 r\u1ed3ng \u0111\u1ea7u ti\u00ean xu\u1ea5t hi\u1ec7n v\u00e0o ng\u00e0y \u0111\u00f3 v\u00e0 c\u1eafn m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi trong m\u1ed9t th\u00e1ng, s\u1ebd c\u00f3 2 con ma c\u00e0 r\u1ed3ng v\u00e0o 1\/2\/1600. M\u1ed9t th\u00e1ng ti\u1ebfp theo s\u1ebd c\u00f3 4 con ma c\u00e0 r\u1ed3ng, c\u1ee9 ti\u1ebfp t\u1ee5c nh\u01b0 v\u1eady. Ch\u1ec9 trong 2 n\u0103m r\u01b0\u1ee1i d\u00e2n s\u1ed1 th\u1ebf gi\u1edbi ban \u0111\u1ea7u s\u1ebd ch\u1ec9 to\u00e0n l\u00e0 ma c\u00e0 r\u1ed3ng m\u00e0 kh\u00f4ng c\u00f2n ai c\u00f2n l\u1ea1i \u0111\u1ec3 h\u00fat m\u00e1u. N\u1ebfu t\u00ednh \u0111\u1ebfn t\u1ef7 l\u1ec7 t\u1eed vong th\u00ec d\u00e2n s\u1ed1 c\u00f2n bi\u1ebfn m\u1ea5t nhanh h\u01a1n. K\u1ec3 c\u1ea3 m\u1ed9t t\u1ed1c \u0111\u1ed9 sinh s\u1ea3n kh\u00f4ng t\u01b0\u1edfng c\u0169ng kh\u00f4ng th\u1ec3 \u0111\u1ea3o ng\u01b0\u1ee3c l\u1ea1i \u0111\u01b0\u1ee3c k\u1ebft qu\u1ea3 n\u00e0y. \\\"X\u00e9t cho c\u00f9ng, con ng\u01b0\u1eddi s\u1ebd kh\u00f4ng th\u1ec3 t\u1ed3n t\u1ea1i trong \u0111i\u1ec1u ki\u1ec7n nh\u01b0 v\u1eady, k\u1ec3 c\u1ea3 khi d\u00e2n s\u1ed1 th\u1ebf gi\u1edbi t\u0103ng g\u1ea5p \u0111\u00f4i m\u1ed7i th\u00e1ng. V\u00e0 vi\u1ec7c t\u0103ng g\u1ea5p \u0111\u00f4i r\u00f5 r\u00e0ng l\u00e0 v\u01b0\u1ee3t qu\u00e1 kh\u1ea3 n\u0103ng sinh s\u1ea3n c\u1ee7a con ng\u01b0\u1eddi\\\", Efthimiou n\u00f3i. V\u00ec v\u1eady cho d\u00f9 b\u1ea1n lo ng\u1ea1i b\u1ea5t k\u1ec3 \u0111i\u1ec1u g\u00ec v\u00e0o l\u1ec5 h\u1ed9i Halloween ng\u00e0y 31\/10 s\u1eafp t\u1edbi, ch\u1eafc ch\u1eafn b\u1ea1n s\u1ebd kh\u00f4ng b\u1ecb bi\u1ebfn th\u00e0nh ma c\u00e0 r\u1ed3ng. M.T. Theo Livescience, Vnexpress M\u00e2y kh\u00f3i gi\u1ebft ng\u01b0\u1eddi 30 n\u0103m tr\u1edf l\u1ea1i \u0111\u00e2y trong th\u1ebf k\u1ef7 20, M\u1ef9, Anh, Nh\u1eadt l\u1ea7n l\u01b0\u1ee3t \u0111\u1ec3 x\u1ea3y ra nh\u1eefng v\u1ee5 kh\u00f3i gi\u1ebft ng\u01b0\u1eddi, g\u00e2y t\u1ed5n th\u1ea5t r\u1ea5t l\u1edbn. Tr\u01b0\u1edbc th\u1eadp k\u1ef7 60, th\u1ebf gi\u1edbi c\u0169ng \u0111\u00e3 x\u1ea3y ra 8 v\u1ee5 t\u00e1c h\u1ea1i l\u1edbn, trong \u0111\u00f3 m\u00e2y kh\u00f3i chi\u1ebfm 5 v\u1ee5, r\u1ea5t nhi\u1ec1u ng\u01b0\u1eddi b\u1ecb tai n\u1ea1n, ph\u1ea1m vi \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng r\u1ea5t r\u1ed9ng. \u0110i\u1ec3n h\u00ecnh nh\u1ea5t l\u00e0 v\u1ee5 kh\u00f3i London (Anh) v\u00e0 kh\u00f3i h\u00f3a ch\u1ea5t Los Angeles (M\u1ef9). Ch\u00fang \u0111\u1ea1i di\u1ec7n cho 2 lo\u1ea1i kh\u00f3i kh\u00e1c nhau. M\u00e2y kh\u00f3i London l\u00e0 kh\u00f3i oxy h\u00f3a - kh\u1eed g\u00e2y ra ch\u1ee7 y\u1ebfu b\u1edfi h\u1ee3p ch\u1ea5t oxy sulfua. M\u00e2y kh\u00f3i Los Angeles l\u00e0 kh\u00f3i quang h\u00f3a ch\u1ee7 y\u1ebfu g\u00e2y ra b\u1edfi oxy gi\u00e0 v\u00e0 \u00f4z\u00f4n. Trong m\u1ed9t \u0111i\u1ec1u ki\u1ec7n \u0111\u1ecba l\u00fd v\u00e0 th\u1eddi ti\u1ebft nh\u1ea5t \u0111\u1ecbnh, c\u00e1c ch\u1ea5t \u00f4 nhi\u1ec5m kh\u00f4ng kh\u00ed s\u1ebd t\u1ee5 l\u1ea1i trong m\u1ed9t khu v\u1ef1c nh\u1ea5t \u0111\u1ecbnh. V\u1ee5 m\u00e2y kh\u00f3i London \u0111\u00e3 h\u00ecnh th\u00e0nh trong tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p \u0111\u00f3. London l\u00e0 m\u1ed9t th\u00e0nh ph\u1ed1 l\u1edbn c\u00f3 l\u1ecbch s\u1eed h\u01a1n 2000 n\u0103m, n\u1eb1m trong v\u00f9ng ch\u00e2u th\u1ed5 r\u1ed9ng c\u1ee7a s\u00f4ng Thamesa. T\u1eeb ng\u00e0y 5-8 th\u00e1ng 12 n\u0103m 1952 m\u1eb7t \u0111\u1ea5t","London kh\u00f4ng c\u00f3 gi\u00f3, l\u00fac b\u1ea5y gi\u1edd \u0111ang l\u00e0 m\u00f9a \u0111\u00f4ng, nhi\u1ec7t \u0111\u1ed9 kh\u00f4ng kh\u00ed r\u1ea5t th\u1ea5p, \u1ea9m \u01b0\u1edbt v\u00e0 kh\u00ed \u00e1p \u0111\u00e8 n\u1eb7ng tr\u00ean b\u1ea7u tr\u1eddi, l\u00e0m cho London m\u1ea5y ng\u00e0y li\u1ec1n b\u1ecb m\u00e2y m\u00f9 che ph\u1ee7 d\u00e0y \u0111\u1eb7c kh\u00f4ng th\u1ea5y \u00e1nh m\u1eb7t tr\u1eddi. H\u00e0ng ng\u00e0n v\u1ea1n \u1ed1ng kh\u00f3i v\u1eabn nh\u1ea3 kh\u00f3i v\u00e0o b\u1ea7u tr\u1eddi, nh\u1eefng c\u1ed9t kh\u00f3i \u0111en \u0111\u1eb7c, n\u1ed3ng \u0111\u1ed9 b\u1ee5i kh\u00f3i g\u1ea5p 10 l\u1ea7n b\u00ecnh th\u01b0\u1eddng, n\u1ed3ng \u0111\u1ed3 SO2 g\u1ea5p 6 l\u1ea7n, Fe2O3 trong kh\u00f3i t\u00e1c d\u1ee5ng v\u1edbi CO2 trong kh\u00f4ng kh\u00ed t\u1ea1o ra b\u1ecdt H2SO4, ng\u01b0ng \u0111\u1ecdng trong b\u1ee5i kh\u00f3i th\u00e0nh nh\u1eefng \u0111\u00e1m axit. Trong 4 ng\u00e0y l\u00e0m ch\u1ebft h\u01a1n 4000 ng\u01b0\u1eddi. Hai th\u00e1ng sau, li\u00ean ti\u1ebfp ch\u1ebft theo g\u1ea7n 8000 ng\u01b0\u1eddi n\u1eefa. L\u00fac \u0111\u00f3, ng\u01b0\u1eddi ta kh\u00f4ng bi\u1ebft r\u00f5 nguy\u00ean nh\u00e2n n\u00ean kh\u00f4ng c\u00f3 bi\u1ec7n ph\u00e1p c\u1ee9u ch\u1eefa v\u00e0 ph\u00f2ng ng\u1eeba. Hai n\u0103m 1957 v\u00e0 1962 London l\u1ea1i ti\u1ebfp t\u1ee5c x\u1ea3y ra v\u1ee5 m\u00e2y kh\u00f3i gi\u1ebft ng\u01b0\u1eddi. Ch\u00ednh quy\u1ec1n n\u01b0\u1edbc Anh \u0111\u00e3 so s\u00e1nh 2 v\u1ee5 kh\u00f3i n\u0103m 1952 v\u00e0 1962 m\u1edbi t\u00ecm ra nguy\u00ean nh\u00e2n t\u00e1c h\u1ea1i. Kh\u00f3i quang h\u00f3a \u0111\u01b0\u1ee3c h\u00ecnh th\u00e0nh trong m\u1ed9t \u0111i\u1ec1u ki\u1ec7n kh\u00ed h\u1eadu th\u1eddi ti\u1ebft nh\u1ea5t \u0111\u1ecbnh d\u01b0\u1edbi ph\u1ea3n \u1ee9ng quang h\u00f3a ph\u1ee9c t\u1ea1p c\u1ee7a c\u00e1c ch\u1ea5t \u00f4 nhi\u1ec5m kh\u00f4ng kh\u00ed. N\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c h\u00ecnh th\u00e0nh trong \u0111i\u1ec1u ki\u1ec7n c\u00f3 \u0111\u1ee7 \u00e1nh s\u00e1ng, \u0111\u1ee7 n\u1ed3ng \u0111\u1ed9 c\u1ee7a oxit nit\u01a1 v\u00e0 cacbon hi\u0111ro v\u00e0 \u0111i\u1ec1u ki\u1ec7n \u0111\u1ecba l\u00fd, kh\u00ed h\u1eadu kh\u00f4ng thu\u1eadn ti\u1ec7n \u0111\u1ec3 khuy\u1ebfch t\u00e1n c\u00e1c kh\u00ed \u00f4 nhi\u1ec5m \u0111\u00f3. V\u1ee5 ch\u1ebft ng\u01b0\u1eddi v\u00ec kh\u00f3i \u1edf Los Angeles \u0111\u00e3 h\u1ed9i \u0111\u1ee7 3 \u0111i\u1ec1u ki\u1ec7n tr\u00ean n\u00ean \u0111\u00e3 g\u00e2y ra m\u00e2y quang h\u00f3a. Los Angeles l\u00e0 m\u1ed9t th\u00e0nh ph\u1ed1 c\u00f4ng nghi\u1ec7p, n\u1eb1m trong m\u1ed9t l\u00f2ng ch\u1ea3o d\u00e0i 50km m\u1eb7t nh\u00ecn ra bi\u1ec3n, l\u01b0ng t\u1ef1a v\u00e0o n\u00fai. \u0110\u1ea7u th\u1eadp k\u1ef7 40 c\u1ee7a th\u1ebf k\u1ef7 20, Los Angeles \u0111\u00e3 xu\u1ea5t hi\u1ec7n m\u1ed9t lo\u1ea1i m\u00e2y kh\u00f3i m\u00e0u lam nh\u1ea1t, m\u1ea5y ng\u00e0y kh\u00f4ng tan l\u00e0m cho ng\u01b0\u1eddi d\u00e2n \u1edf \u0111\u00e2y c\u00f3 nh\u1eefng tri\u1ec7u ch\u1ee9ng vi\u00eam h\u1ecdng, \u0111au m\u1eaft, h\u1eaft h\u01a1i cay m\u0169i, nh\u1ee9c \u0111\u1ea7u, bu\u1ed3n n\u00f4n. Sau m\u1ed9t th\u1eddi gian d\u00e0i \u0111i\u1ec1u tra m\u00e3i \u0111\u1ebfn n\u0103m 1951 m\u1edbi ph\u00e1t hi\u1ec7n lo\u1ea1i kh\u00f3i n\u00e0y do kh\u00f3i x\u1ea3 c\u1ee7a \u00f4 t\u00f4. B\u1ea5y gi\u1edd \u1edf Los Angeles c\u00f3 t\u1edbi h\u01a1n 2,5 tri\u1ec7u chi\u1ebfc xe, m\u1ed7i ng\u00e0y ti\u00eau h\u00f3a 16.000 l\u00edt x\u0103ng. Nh\u1eefng chi\u1ebfc \u00f4 t\u00f4 n\u00e0y x\u1ea3 ra c\u00e1c h\u1ee3p ch\u1ea5t oxit nit\u01a1 cacbon hi\u0111ro v\u00e0 CO. V\u00ec m\u00f9a h\u1ea1 v\u00e0 \u0111\u1ea7u m\u00f9a thu \u1edf Los Angeles \u00e1nh n\u1eafng ch\u00f3i chang, d\u01b0\u1edbi t\u00e1c d\u1ee5ng c\u1ee7a \u00e1nh n\u1eafng, ph\u1ea3n \u1ee9ng quang h\u00f3a x\u1ea3y ra v\u1edbi c\u00e1c ch\u1ea5t trong kh\u00f3i \u00f4 t\u00f4, h\u00ecnh th\u00e0nh m\u00e2y kh\u00f3i quang h\u00f3a v\u1edbi ch\u1ee7 y\u1ebfu l\u00e0 O3. Lo\u1ea1i kh\u00f3i n\u00e0y \u0111\u00e3 g\u00e2y ra c\u00e1c tri\u1ec7u ch\u1ee9ng k\u1ec3 tr\u00ean, tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p b\u1ecb n\u0103ng s\u1ebd l\u00e0m kh\u00f3 th\u1edf, gi\u1ea3m th\u1ecb l\u1ef1c v\u00e0 ch\u00e2n tay t\u00ea li\u1ec7t. N\u1ebfu n\u1ea1n nh\u00e2n b\u1ecb l\u00e2u c\u00f3 th\u1ec3 s\u1ebd l\u00e0m c\u1ee9ng \u0111\u1ed9ng m\u1ea1ch v\u00e0 gi\u1ea3m ch\u1ee9c n\u0103ng sinh l\u00fd. Hi\u1ec7n nay, \u1edf nh\u1eefng th\u00e0nh ph\u1ed1 t\u1eadp trung nhi\u1ec1u xe \u00f4 t\u00f4 v\u1eabn lu\u00f4n lu\u00f4n b\u1ecb m\u00e2y kh\u00f3i quang h\u00f3a \u0111e d\u1ecda, l\u1ea1i thi\u1ebfu bi\u1ec7n ph\u00e1p h\u1eefu hi\u1ec7u \u0111\u1ec3 ph\u00f2ng ng\u1eeba. H.T (Theo B\u00e1ch khoa tri th\u1ee9c) M\u1ed1i li\u00ean h\u1ec7 gi\u1eefa \\\"\u0111\u1ed9ng t\u00e1ng l\u1edbn nh\u1ea5t Vi\u1ec7t Nam\\\" v\u1edbi c\u00e1c \u0111\u1ed9ng t\u00e1ng tr\u00ean th\u1ebf gi\u1edbi Xung quanh ph\u00e1t hi\u1ec7n v\u1ec1 \\\"\u0110\u1ed9ng t\u00e1ng l\u1edbn nh\u1ea5t Vi\u1ec7t Nam\\\" hay \\\"Hang Ma\\\", n\u01a1i c\u00f3 h\u00e0ng tr\u0103m c\u1ed7 quan t\u00e0i g\u1ed7 c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi x\u01b0a \u0111\u01b0\u1ee3c \\\"treo\\\" v\u00e0 \\\"ch\u00f4n\\\" \u1edf c\u00e1c hang n\u00fai s\u00e1t b\u1edd s\u00f4ng M\u00e3, s\u00f4ng Lu\u1ed3ng, t\u1ea1i x\u00e3 H\u1ed3i Xu\u00e2n, huy\u1ec7n Quan H\u00f3a, Thanh H\u00f3a,","m\u1ed9t lo\u1ea1t c\u00e2u h\u1ecfi \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1eb7t ra: T\u1ee5c \u0111\u1ed9ng t\u00e1ng \u1edf Quan H\u00f3a c\u00f3 li\u00ean quan g\u00ec v\u1edbi t\u1ee5c \u0111\u1ed9ng t\u00e1ng c\u1ee7a c\u00e1c c\u01b0 d\u00e2n \u1edf m\u1ed9t s\u1ed1 n\u01b0\u1edbc l\u00e2n c\u1eadn? T\u1ee5c \u0111\u1ed9ng t\u00e1ng tr\u00ean th\u1ebf gi\u1edbi T\u1ee5c ch\u00f4n ng\u01b0\u1eddi ch\u1ebft, \u0111\u1eb7t quan t\u00e0i trong hang n\u00fai l\u00e0 m\u1ed9t hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng kh\u00e1 ph\u1ed5 bi\u1ebfn tr\u00ean th\u1ebf gi\u1edbi, nh\u01b0ng ch\u1ee7 y\u1ebfu \u1edf c\u00e1c v\u00f9ng n\u00fai non ch\u00e2u \u00c1 (\u0111\u1eb7c bi\u1ec7t \u1edf Th\u1ed5 Nh\u0129 K\u1ef3, Trung Qu\u1ed1c) v\u00e0 ch\u00e2u M\u1ef9 (n\u01a1i s\u1ed1ng c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi Indian - da \u0111\u1ecf c\u00f3 t\u1ed5 ti\u00ean t\u1eeb ch\u00e2u \u00c1 t\u1edbi c\u00e1ch \u0111\u00e2y h\u01a1n 10.000 n\u0103m). C\u1ed9i ngu\u1ed3n c\u1ee7a t\u1ee5c n\u00e0y li\u00ean quan t\u1edbi t\u00ednh bi\u1ec3u t\u01b0\u1ee3ng c\u1ee7a hang - ng\u00f4i nh\u00e0 \u0111\u1ea7u ti\u00ean c\u1ee7a nh\u00e2n lo\u1ea1i. T\u1eeb \u0111\u00f3, hang \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1ed3ng nh\u1ea5t v\u1edbi t\u1eed cung c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00e0n b\u00e0, n\u01a1i con ng\u01b0\u1eddi sinh ra, v\u00e0 \u0111\u1ec3 \u0111\u01b0\u1ee3c t\u00e1i sinh, ph\u1ee5c sinh, ng\u01b0\u1eddi ch\u1ebft c\u1ea7n tr\u1edf v\u1ec1 \u0111\u00f3. Hang n\u00fai c\u0169ng \u0111\u01b0\u1ee3c coi l\u00e0 m\u1ed9t n\u01a1i n\u1ed1i \u0111\u1ea5t v\u1edbi tr\u1eddi, n\u01a1i g\u1ea7n tr\u1eddi nh\u1ea5t n\u00ean c\u0169ng l\u00e0 n\u01a1i t\u1ed1t nh\u1ea5t \u0111\u1ec3 ch\u00f4n ng\u01b0\u1eddi ch\u1ebft (c\u00e1c ho\u00e0ng \u0111\u1ebf Trung Hoa c\u1ed5 \u0111\u1ea1i th\u01b0\u1eddng \u0111\u01b0\u1ee3c ch\u00f4n trong hang \u0111\u1ec3 linh h\u1ed3n h\u1ecd d\u1ec5 si\u00eau tho\u00e1t l\u00ean tr\u1eddi, tr\u1edf th\u00e0nh t\u1ed5 ti\u00ean - th\u1ea7n linh). Hang n\u00fai \u0111\u1ec3 ch\u00f4n ng\u01b0\u1eddi ch\u1ebft c\u00f3 th\u1ec3 l\u00e0 hang n\u00fai t\u1ef1 nhi\u00ean, nh\u01b0ng c\u0169ng c\u00f3 th\u1ec3 l\u00e0 hang n\u00fai nh\u00e2n t\u1ea1o (c\u00e1c pharaon Ai C\u1eadp \u0111\u01b0\u1ee3c ch\u00f4n trong c\u00e1c kim t\u1ef1 th\u00e1p h\u00ecnh n\u00fai). M\u1ed9t bi\u1ebfn th\u1ec3 c\u1ee7a t\u1ee5c \u0111\u1ed9ng t\u00e1ng l\u00e0 vi\u1ec7c ch\u00f4n ng\u01b0\u1eddi ch\u1ebft trong c\u00e1c quan t\u00e0i \u0111\u00e1, trong c\u00e1c ng\u00f4i m\u1ed9 x\u1ebfp \u0111\u00e1 \u1edf quanh (c\u00f2n th\u1ea5y \u1edf ng\u01b0\u1eddi M\u00f4ng) v\u00e0 c\u00e1c khu m\u1ed9 c\u00f3 ch\u00f4n c\u1ed9t \u0111\u00e1 (c\u00f2n th\u1ea5y \u1edf v\u00f9ng ng\u01b0\u1eddi M\u01b0\u1eddng)... \u201cHang ma\u201d \u1edf Trung Qu\u1ed1c T\u1ea1i Trung Qu\u1ed1c, \u201chang ma\u201d kh\u00f4ng c\u00f2n l\u00e0 m\u1ed9t hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng k\u1ef3 l\u1ea1 g\u00e2y s\u1ed1c b\u1edfi cho \u0111\u1ebfn nay \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c ph\u00e1t hi\u1ec7n \u1edf 13 t\u1ec9nh v\u00e0 khu t\u1ef1 tr\u1ecb, t\u1eeb t\u1ec9nh T\u1ee9 Xuy\u00ean ph\u00eda t\u00e2y sang Ph\u00fac Ki\u1ebfn ph\u00eda \u0111\u00f4ng, t\u1eeb Thi\u1ec3m T\u00e2y ph\u00eda b\u1eafc xu\u1ed1ng Qu\u1ea3ng \u0110\u00f4ng ph\u00eda nam. Ri\u00eang t\u1ea1i th\u00e0nh ph\u1ed1 Th\u01b0\u1ee3ng L\u1ed9 thu\u1ed9c t\u1ec9nh Thi\u1ec3m T\u00e2y, c\u00e1c nh\u00e0 kh\u1ea3o c\u1ed5 h\u1ecdc \u0111\u00e3 t\u00ecm ra 680 di ch\u1ec9 v\u1edbi 4.220 hang m\u1ed9 (t\u1ef1 nhi\u00ean hay nh\u00e2n t\u1ea1o) v\u1edbi c\u00e1c quan t\u00e0i g\u1ed7 \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1eb7t trong hang hay treo tr\u00ean s\u01b0\u1eddn n\u00fai \u0111\u00e1 d\u1ed1c \u0111\u1ee9ng. \u0110a s\u1ed1 c\u00e1c hang m\u1ed9 \u0111\u01a1n c\u00f3 h\u00ecnh ch\u1eef nh\u1eadt, s\u00e2u 3m. T\u1ea1i c\u00e1c hang m\u1ed9 t\u1eadp th\u1ec3, tr\u00ean v\u00e1ch c\u00f2n kh\u1eafc h\u00ecnh b\u1ebfp, gi\u1ebfng, mi\u1ebfu th\u1edd. Khu hang m\u1ed9 n\u1ed5i ti\u1ebfng nh\u1ea5t Trung Qu\u1ed1c n\u1eb1m tr\u00ean n\u00fai Long H\u1ed5, t\u1ec9nh Giang T\u00e2y, n\u01a1i \u0111\u01b0\u1ee3c coi l\u00e0 \u201cThi\u00ean cung\u201d b\u1edfi c\u00f3 c\u1ea3nh \u0111\u1eb9p s\u01a1n th\u1ee7y m\u00ea h\u1ed3n, v\u00e0 \u0111\u00f3 c\u0169ng l\u00e0 qu\u00ea h\u01b0\u01a1ng c\u1ee7a \u0110\u1ea1o gi\u00e1o. T\u1ea1i \u0111\u00e2y, tr\u00ean c\u00e1c v\u00e1ch \u0111\u00e1 d\u1ecdc s\u00f4ng, c\u00e1ch m\u1eb7t n\u01b0\u1edbc t\u1eeb 20 \u0111\u1ebfn 300 m v\u00e0 h\u01b0\u1edbng v\u1ec1 ph\u00eda \u0111\u00f4ng c\u00f3 h\u00e0ng tr\u0103m hang hay huy\u1ec7t m\u1ed9, b\u00ean trong treo m\u1ed9t hay h\u01a1n ch\u1ee5c quan t\u00e0i g\u1ed7 h\u00ecnh nh\u00e0 hay h\u00ecnh thuy\u1ec1n, n\u1eb7ng t\u1eeb 150 \u0111\u1ebfn 500 kg.","C\u00e1c hi\u1ec7n v\u1eadt trong c\u00e1c quan t\u00e0i cho th\u1ea5y ch\u1ee7 nh\u00e2n c\u1ee7a c\u00e1c hang m\u1ed9 n\u00e0y l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi B\u00e1ch Vi\u1ec7t s\u1ed1ng v\u00e0o th\u1eddi Xu\u00e2n Thu - Chi\u1ebfn Qu\u1ed1c (n\u0103m 770 \u0111\u1ebfn 221 tr\u01b0\u1edbc C\u00f4ng nguy\u00ean). Do c\u00f3 s\u1ed1 l\u01b0\u1ee3ng hang m\u1ed9 l\u1edbn, ph\u00e2n b\u1ed1 r\u1ed9ng tr\u00ean m\u1ed9t \u0111\u1ecba h\u00ecnh hi\u1ec3m tr\u1edf v\u00e0 \u0111\u1ed9c \u0111\u00e1o, ng\u1ecdn n\u00fai n\u00e0y \u0111\u01b0\u1ee3c vinh danh l\u00e0 \u201cB\u1ea3o t\u00e0ng kh\u1ea3o c\u1ed5 h\u1ecdc t\u1ef1 nhi\u00ean s\u1ed1 1\u201d c\u1ee7a Trung Qu\u1ed1c. N\u0103m 1983, n\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1eb7t trong s\u1ef1 b\u1ea3o t\u1ed3n \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t c\u1ee7a Ch\u00ednh ph\u1ee7 Trung Qu\u1ed1c v\u00e0 v\u00e0o n\u0103m 2000, \u0111\u01b0\u1ee3c coi l\u00e0 m\u1ed9t trong 11 khu b\u1ea3o t\u1ed3n \u0111\u1ecba ch\u1ea5t qu\u1ed1c gia c\u1ee7a Trung Qu\u1ed1c. H\u01a1n 10.000 ng\u01b0\u1eddi, g\u1ed3m c\u00e1c h\u1ecdc gi\u1ea3 v\u00e0 ng\u01b0\u1eddi d\u00e2n \u0111\u1ecba ph\u01b0\u01a1ng \u0111\u00e3 \u0111\u01b0a ra c\u00e1c c\u00e1ch gi\u1ea3i th\u00edch kh\u00e1c nhau. M\u1ed9t s\u1ed1 ng\u01b0\u1eddi cho r\u1eb1ng, c\u00e1ch \u0111\u00e2y h\u01a1n 2.000 n\u0103m, m\u1ef1c n\u01b0\u1edbc s\u00f4ng cao h\u01a1n ng\u00e0y nay n\u00ean ng\u01b0\u1eddi x\u01b0a c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u00e3 d\u00f9ng thuy\u1ec1n ch\u1edf c\u00e1c quan t\u00e0i \u0111\u1ebfn c\u00e1c hang kh\u00f4ng c\u00e1ch m\u1eb7t s\u00f4ng bao xa. M\u1ed9t s\u1ed1 kh\u00e1c l\u1ea1i cho r\u1eb1ng c\u00e1c hang m\u1ed9 tr\u00ean nguy\u00ean \u1edf v\u00f9ng n\u00fai th\u1ea5p, nh\u01b0ng do bi\u1ebfn \u0111\u1ed5i \u0111\u1ecba l\u00fd n\u00ean ch\u00fang m\u1edbi \u0111\u01b0\u1ee3c t\u00f4n l\u00ean \u0111\u1ed9 cao nh\u01b0 ng\u00e0y nay. M\u1ed9t s\u1ed1 kh\u00e1c n\u1eefa \u0111\u01b0a ra gi\u1ea3 thuy\u1ebft: ng\u01b0\u1eddi x\u01b0a t\u1ea1o ra c\u00e1c hang m\u1ed9 tr\u00ean v\u00e1ch n\u00fai cao \u0111\u1ec3 m\u1ed9 t\u1ed5 ti\u00ean h\u1ecd kh\u00f4ng b\u1ecb ph\u00e1 ph\u00e1ch, v\u00e0 \u0111\u1ec3 l\u00e0m \u0111i\u1ec1u \u0111\u00f3 h\u1ecd \u0111\u00e3 d\u1ef1ng l\u00ean m\u1ed9t h\u1ec7 th\u1ed1ng gi\u00e0n gi\u00e1o b\u1eb1ng tre, g\u1ed7 hay d\u00f9ng r\u00f2ng r\u1ecdc \u0111\u1ec3 k\u00e9o c\u00e1c quan t\u00e0i n\u1eb7ng tr\u0129u t\u1eeb c\u00e1c con thuy\u1ec1n l\u00ean. Th\u1eadm ch\u00ed c\u00f3 nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi c\u00f2n \u0111\u01b0a ra gi\u1ea3 thuy\u1ebft v\u1ec1 vi\u1ec7c ng\u01b0\u1eddi x\u01b0a d\u00f9ng c\u00e1c d\u1ea1ng khinh kh\u00ed c\u1ea7u, c\u1ea7n c\u1ea9u nguy\u00ean th\u1ee7y trong vi\u1ec7c di chuy\u1ec3n c\u00e1c c\u1ed7 quan t\u00e0i l\u00ean v\u00e1ch n\u00fai. M\u1ed9t s\u1ed1 nh\u00f3m nghi\u00ean c\u1ee9u c\u00f2n t\u1ed5 ch\u1ee9c th\u00ed nghi\u1ec7m, th\u1ef1c nghi\u1ec7m l\u1ea1i c\u00e1c ph\u01b0\u01a1ng ph\u00e1p d\u00e2n gian trong vi\u1ec7c \u0111\u01b0a ng\u01b0\u1eddi v\u00e0 nh\u1eefng v\u1eadt n\u1eb7ng l\u00ean cao. Tuy nhi\u00ean, ch\u01b0a c\u00f3 c\u00e1ch l\u00fd gi\u1ea3i n\u00e0o \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00f4ng nh\u1eadn. \u201cHang ma\u201d \u1edf Indonesia T\u1ea1i Indonesia, t\u1ee5c \u0111\u1ed9ng t\u00e1ng \u0111\u01b0\u1ee3c b\u1ea3o l\u01b0u dai d\u1eb3ng \u1edf m\u1ed9t s\u1ed1 nh\u00f3m Toraja, \u0111\u1ea3o Sulawesi. \u0110i\u1ec1u l\u00fd th\u00fa l\u00e0, m\u1ed9t s\u1ed1 h\u1ecdc gi\u1ea3 cho r\u1eb1ng t\u1ed5 ti\u00ean xa x\u01b0a c\u1ee7a h\u1ecd \u0111\u00e3 di c\u01b0 t\u1eeb \u0110\u00f4ng S\u01a1n, Vi\u1ec7t Nam hay t\u1eeb \u0110\u00f4ng D\u01b0\u01a1ng t\u1edbi. Do c\u00f3 ho\u00e0n c\u1ea3nh \u0111\u1ecba l\u00fd - l\u1ecbch s\u1eed kh\u00e1 \u1ed5n \u0111\u1ecbnh, c\u00e1ch bi\u1ec7t, v\u0103n h\u00f3a c\u1ed5 truy\u1ec1n Toraja cho \u0111\u1ebfn g\u1ea7n \u0111\u00e2y v\u1eabn b\u1ea3o t\u1ed3n \u0111\u01b0\u1ee3c kh\u00e1 nhi\u1ec1u phong t\u1ee5c \u0110\u00f4ng S\u01a1n nh\u01b0 x\u0103m m\u00ecnh, c\u00e0 r\u0103ng, \u0103n tr\u1ea7u, \u0111\u00e1nh c\u1ed3ng chi\u00eang hay gi\u00e3 c\u1ed1i l\u00e0m hi\u1ec7u khi c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi ch\u1ebft. \u0110\u1eb7c bi\u1ec7t, ng\u00f4i nh\u00e0 c\u1ed5 truy\u1ec1n Toraja (tongkonan) c\u00f3 h\u00ecnh h\u00e0i gi\u1ed1ng h\u1ec7t v\u1edbi d\u1ea1ng nh\u00e0 m\u00e1i s\u1ed1ng v\u00f5ng tr\u00ean tr\u1ed1ng \u0111\u1ed3ng Ng\u1ecdc L\u0169, Ho\u00e0ng H\u1ea1 th\u1eddi \u0110\u00f4ng S\u01a1n. C\u00e1c nh\u00e0 nghi\u00ean c\u1ee9u c\u00f2n th\u1ea5y nh\u1eefng chi\u1ebfc ch\u00e0y \u0111\u1eadp v\u1ecf c\u00e2y Toraja gi\u1ed1ng h\u1ec7t chi\u1ebfc ch\u00e0y \u0111\u1eadp v\u1ecf c\u00e2y c\u1ee7a V\u0103n h\u00f3a Ph\u00f9ng Nguy\u00ean c\u0169ng nh\u01b0 s\u1ef1 gi\u1ed1ng nhau g\u1ea7n nh\u01b0 tuy\u1ec7t \u0111\u1ed1i v\u1ec1 hoa v\u0103n gi\u1eefa m\u1ed9t \u1ed1ng tre Toraja v\u00e0 m\u1ed9t \u1ed1ng tre T\u00e2y Nguy\u00ean.","Cho \u0111\u1ebfn nay, t\u1ea1i m\u1ed9t s\u1ed1 n\u01a1i, ng\u01b0\u1eddi Toraja v\u1eabn c\u00f2n b\u1ea3o l\u01b0u t\u1ee5c \u0111\u1ed9ng t\u00e1ng, t\u1ee9c \u0111\u01b0a c\u00e1c quan t\u00e0i (th\u01b0\u1eddng l\u00e0 c\u1ee7a nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi ch\u1ee9c s\u1eafc, gi\u00e0u c\u00f3) v\u1ec1 c\u00e1c hang nh\u00e2n t\u1ea1o tr\u00ean v\u00e1ch n\u00fai. C\u00e1c quan t\u00e0i n\u00e0y c\u00f3 h\u00ecnh con tr\u00e2u (con v\u1eadt th\u1ea7n tho\u1ea1i l\u00e0 ch\u00faa t\u1ec3 c\u1ee7a \u00e2m ph\u1ee7) ho\u1eb7c h\u00ecnh thuy\u1ec1n (t\u01b0\u01a1ng t\u1ef1 ng\u00f4i nh\u00e0 c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi s\u1ed1ng). \u0110i\u1ec1u l\u00fd th\u00fa l\u00e0 h\u1ecd g\u1ecdi c\u00e1c hang m\u1ed9 \u0111\u00f3 l\u00e0 liang (hang) hay lo'ko (l\u1ed7) hai t\u1eeb r\u00f5 r\u00e0ng r\u1ea5t g\u1ea7n g\u0169i v\u1edbi hai t\u1eeb hang v\u00e0 l\u1ed7 c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t. V\u1edbi ng\u01b0\u1eddi Toraja, t\u1ee5c \u0111\u1ed9ng t\u00e1ng \u0111\u01b0\u1ee3c g\u1eafn v\u1edbi c\u00e1c quan ni\u1ec7m v\u1ec1 n\u01a1i an ngh\u1ec9 c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi ch\u1ebft l\u00e0 \u1edf ph\u00eda t\u00e2y ho\u1eb7c nam, \u201cn\u01a1i g\u1ea7n tr\u1eddi nh\u1ea5t\u201d, \u201cn\u01a1i c\u00f3 c\u1eeda tr\u1eddi\u201d, \u201cn\u01a1i c\u00f3 thang n\u1ed1i \u0111\u1ea5t v\u1edbi tr\u1eddi\u201d, \u201cn\u01a1i th\u01b0\u1ee3ng ngu\u1ed3n m\u1ed9t con s\u00f4ng\u201d g\u1eafn v\u1edbi truy\u1ec1n thuy\u1ebft t\u1ed5 ti\u00ean h\u1ecd \u201c\u0111\u00e3 \u0111i thuy\u1ec1n t\u1edbi v\u00f9ng \u0111\u1ea5t m\u1edbi\u201d. V\u00e0 v\u00ec th\u1ebf, n\u01a1i ch\u00f4n c\u1ea5t l\u00fd t\u01b0\u1edfng l\u00e0 c\u00e1c hang n\u00fai. Vi\u1ec7c \u0111\u01b0a ng\u01b0\u1eddi ch\u1ebft t\u1edbi nh\u1eefng n\u01a1i \u0111\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c tin l\u00e0 s\u1ebd gi\u00fap linh h\u1ed3n h\u1ecd \u0111\u01b0\u1ee3c si\u00eau tho\u00e1t, thanh th\u1ea3n, \u0111\u1ec3 h\u1ecd ph\u00f9 h\u1ed9 ng\u01b0\u1eddi s\u1ed1ng v\u00e0 s\u1ebd d\u1ec5 d\u00e0ng \u0111\u01b0\u1ee3c ph\u1ee5c sinh \u1edf m\u1ed9t ki\u1ebfp m\u1edbi. Hi\u1ec7n nay, \u0111\u00e1m ma v\u00e0 hang m\u1ed9 Toraja \u0111\u00e3 tr\u1edf th\u00e0nh hai \u201cs\u1ea3n ph\u1ea9m du l\u1ecbch\u201d c\u1ee7a Indonesia. M\u1ed1i li\u00ean h\u1ec7 gi\u1eefa \u0111\u1ed9ng t\u00e1ng \u1edf Quan H\u00f3a v\u1edbi di ch\u1ec9 C\u00e1nh \u0111\u1ed3ng Chum \u1edf L\u00e0o T\u1ea1i L\u00e0o, C\u00e1nh \u0111\u1ed3ng Chum v\u1edbi h\u01a1n 3.000 chi\u1ebfc chum l\u1edbn b\u1eb1ng \u0111\u00e1 (cao: 2 - 3 m, 25 m; \u0111\u01b0\u1eddng k\u00ednh mi\u1ec7ng: 1-3 m; n\u1eb7ng: 2-13 t\u1ea5n) l\u00e0 di ch\u1ec9 kh\u1ea3o c\u1ed5 n\u1ed5i ti\u1ebfng nh\u1ea5t v\u00e0 c\u0169ng ch\u1ee9a \u0111\u1ef1ng nhi\u1ec1u b\u00ed \u1ea9n nh\u1ea5t. Trong t\u01b0\u01a1ng lai, nhi\u1ec1u kh\u1ea3 n\u0103ng, n\u00f3 s\u1ebd \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00f4ng nh\u1eadn l\u00e0 m\u1ed9t di s\u1ea3n th\u1ebf gi\u1edbi. Cho \u0111\u1ebfn nay \u0111\u00e3 c\u00f3 nhi\u1ec1u truy\u1ec1n thuy\u1ebft v\u00e0 gi\u1ea3 thuy\u1ebft khoa h\u1ecdc l\u00fd th\u00fa quanh ba v\u1ea5n \u0111\u1ec1: ch\u1ee7 nh\u00e2n, ni\u00ean \u0111\u1ea1i, ch\u1ee9c n\u0103ng c\u1ee7a nh\u1eefng chi\u1ebfc chum \u0111\u00e1 \u1edf \u0111\u00e2y. Theo gi\u1ea3 thuy\u1ebft khoa h\u1ecdc \u0111\u01b0\u1ee3c nhi\u1ec1u h\u1ecdc gi\u1ea3 \u1ee7ng h\u1ed9 nh\u1ea5t cho \u0111\u1ebfn nay, C\u00e1nh \u0111\u1ed3ng Chum ch\u00ednh l\u00e0 m\u1ed9t khu m\u1ed9 l\u1edbn v\u1edbi c\u00e1c chum \u0111\u00e1 l\u00e0 c\u00e1c quan t\u00e0i hay ti\u1ec3u ch\u1ee9a x\u01b0\u01a1ng ng\u01b0\u1eddi ch\u1ebft \u0111\u01b0\u1ee3c h\u1ecfa thi\u00eau trong m\u1ed9t c\u00e1i hang g\u1ea7n \u0111\u00f3. Ph\u1ea7n l\u1edbn v\u1eadt t\u00f9y t\u00e1ng trong hang v\u00e0 trong chum c\u00f3 ni\u00ean \u0111\u1ea1i t\u1eeb th\u1ebf k\u1ef7 V tr\u01b0\u1edbc C\u00f4ng nguy\u00ean \u0111\u1ebfn th\u1ebf k\u1ef7 VIII sau C\u00f4ng nguy\u00ean. M\u1ed9t s\u1ed1 v\u1eadt t\u00f9y t\u00e1ng \u0111\u1ea5t nung c\u00f3 h\u00ecnh d\u00e1ng g\u1ea7n g\u0169i v\u1edbi nh\u1eefng chi\u1ebfc tr\u1ed1ng \u0111\u1ed3ng \u0110\u00f4ng S\u01a1n cho th\u1ea5y m\u1ed1i quan h\u1ec7 c\u1ee7a v\u0103n h\u00f3a C\u00e1nh \u0111\u1ed3ng Chum v\u1edbi v\u0103n h\u00f3a \u0110\u00f4ng S\u01a1n. Trong khi \u0111\u00f3, \u1edf Th\u00e1i Lan, c\u00e1c nh\u00e0 kh\u1ea3o c\u1ed5 h\u1ecdc \u0111\u00e3 ph\u00e1t hi\u1ec7n ra m\u1ed9t \u0111\u1ed9ng t\u00e1ng quan tr\u1ecdng t\u1ea1i hang Ongbah v\u1edbi h\u01a1n 90 quan t\u00e0i g\u1ed7 h\u00ecnh thuy\u1ec1n c\u00f3 ni\u00ean \u0111\u1ea1i n\u0103m 403 tr\u01b0\u1edbc C\u00f4ng nguy\u00ean \u0111\u1ebfn n\u0103m 25 sau C\u00f4ng nguy\u00ean. May m\u1eafn l\u00e0 trong s\u1ed1 c\u00e1c v\u1eadt t\u00f9y t\u00e1ng tho\u00e1t kh\u1ecfi s\u1ef1 \u0111\u00e0o b\u1edbi, c\u01b0\u1edbp ph\u00e1 c\u1ee7a d\u00e2n \u0111\u1ecba ph\u01b0\u01a1ng, v\u1eabn c\u00f2n l\u1ea1i 6 tr\u1ed1ng \u0111\u1ed3ng. \u0110\u1eb7c bi\u1ec7t, nh\u1eefng b\u1ed9 x\u01b0\u01a1ng trong c\u00e1c quan t\u00e0i cho th\u1ea5y ch\u1ee7 nh\u00e2n c\u1ee7a ch\u00fang cao","l\u1edbn h\u01a1n so v\u1edbi nh\u1eefng c\u01b0 d\u00e2n b\u1ea3n \u0111\u1ecba \u0110\u00f4ng Nam \u00c1. \u0110i\u1ec1u n\u00e0y kh\u00f4ng kh\u1ecfi khi\u1ebfn m\u1ed9t s\u1ed1 h\u1ecdc gi\u1ea3 g\u1eafn k\u1ebft ch\u1ee7 nh\u00e2n c\u1ee7a c\u00e1c quan t\u00e0i \u1edf hang Ongbah v\u1edbi ch\u1ee7 nh\u00e2n c\u1ee7a C\u00e1nh \u0111\u1ed3ng Chum, ti\u1ebfp \u0111\u00f3, v\u1edbi c\u00e1c truy\u1ec1n thuy\u1ebft c\u0169ng nh\u01b0 gi\u1ea3 thuy\u1ebft khoa h\u1ecdc m\u1ed9t th\u1eddi v\u1ec1 s\u1ef1 thi\u00ean di c\u1ee7a nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi g\u1ed1c \u1ea4n - \u00c2u t\u1eeb Trung \u00c1 qua \u1ea4n \u0110\u1ed9 t\u1edbi T\u00e2y Nam Trung Qu\u1ed1c t\u1edbi \u0110\u00f4ng D\u01b0\u01a1ng. Gi\u1edd \u0111\u00e2y, c\u00f3 l\u1ebd b\u00ed \u1ea9n l\u1edbn nh\u1ea5t c\u1ee7a c\u00e1c \u0111\u1ed9ng t\u00e1ng Quan H\u00f3a ch\u00ednh l\u00e0 nh\u1eefng b\u1ed9 x\u01b0\u01a1ng c\u00f3 k\u00edch c\u1ee1 kh\u00e1c th\u01b0\u1eddng c\u1ee7a ch\u00fang. Hy v\u1ecdng, c\u00e1c ph\u00e2n t\u00edch ADN trong t\u01b0\u01a1ng lai s\u1ebd gi\u1ea3i \u0111\u00e1p c\u00e1c b\u00ed \u1ea9n n\u00e0y v\u00e0 cho th\u1ea5y m\u1ed1i li\u00ean h\u1ec7 gi\u1eefa ch\u1ee7 nh\u00e2n c\u00e1c \u0111\u1ed9ng t\u00e1ng \u1edf Quan H\u00f3a, c\u00e1nh \u0111\u1ed3ng Chum v\u00e0 \u1edf c\u00e1c v\u00f9ng xa h\u01a1n. Theo C\u00f4ng an nh\u00e2n d\u00e2n N\u1ec1n v\u0103n h\u00f3a Moche T\u00ean g\u1ecdi n\u1ec1n v\u0103n h\u00f3a Moche \u0111\u01b0\u1ee3c l\u1ea5y t\u1eeb t\u00ean c\u1ee7a d\u00f2ng s\u00f4ng Moche ch\u1ea3y qua mi\u1ec1n \u0111\u1ea5t h\u00ecnh th\u00e0nh n\u00ean n\u1ec1n v\u0103n h\u00f3a n\u00e0y. N\u01a1i \u0111\u00e2y t\u1eebng l\u00e0 trung t\u00e2m n\u1ec1n v\u0103n h\u00f3a Indian c\u1ed5 x\u01b0a nh\u1ea5t ch\u00e2u Nam M\u1ef9 (xu\u1ea5t hi\u1ec7n v\u00e0o n\u0103m 100 sau C\u00f4ng nguy\u00ean, s\u1edbm h\u01a1n n\u1ec1n v\u0103n h\u00f3a Inca 1200 n\u0103m). Ng\u01b0\u1eddi Moche \u0111\u00e3 t\u1eebng s\u00e1ng t\u1ea1o, ph\u00e1t tri\u1ec3n h\u1ea1t nh\u00e2n v\u0103n h\u00f3a huy ho\u00e0ng, s\u00e1ng l\u1ea1ng n\u00e0y trong v\u00f2ng 600 n\u0103m \u0111\u1ec3 r\u1ed3i t\u1ef1 m\u1ea5t \u0111i v\u00e0 b\u1ecb l\u00e3ng qu\u00ean trong hoang d\u00e3. Ng\u01b0\u1eddi Moche c\u1ed5 \u0111\u1ea1i c\u00f3 nh\u1eefng Kim T\u1ef1 Th\u00e1p, d\u00e0i cao nguy nga tr\u00e1ng l\u1ec7. \u0110\u00f3 l\u00e0 trung t\u00e2m nghi l\u1ec5 t\u00f4n gi\u00e1o v\u00e0 h\u00e0nh ch\u00ednh, \u00f4ng ch\u1ee7 c\u1ee7a h\u1ecd \u0111\u01b0\u1ee3c an t\u00e1ng \u1edf b\u00ean d\u01b0\u1edbi c\u00f4ng tr\u00ecnh ki\u1ebfn tr\u00fac. N\u0103m 1988, c\u00e1c nh\u00e0 kh\u1ea3o c\u1ed5 h\u1ecdc \u0111\u00e3 ph\u00e1t hi\u1ec7n \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ed9t m\u1ed9 th\u1ea5t ch\u00f4n ng\u01b0\u1eddi thu\u1ed9c th\u1eddi k\u1ef3 v\u0103n h\u00f3a Moche. N\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c b\u1ea3o v\u1ec7 m\u1ed9t c\u00e1ch ho\u00e0n h\u1ea3o \u1edf b\u00ean d\u01b0\u1edbi \u0111\u00e0i cao Sifan n\u1ed5i ti\u1ebfng n\u00ean \u0111\u01b0\u1ee3c g\u1ecdi l\u00e0 m\u1ed9 c\u1ed5 Sifan. Qua ph\u00e2n t\u00edch, nghi\u00ean c\u1ee9u, c\u00e1c nh\u00e0 kh\u1ea3o c\u1ed5 x\u00e1c \u0111\u1ecbnh ng\u00f4i m\u1ed9 c\u1ed5 \u1ea5y \u0111\u01b0\u1ee3c x\u00e2y d\u1ef1ng kho\u1ea3ng n\u0103m 300 sau C\u00f4ng nguy\u00ean, \u0111\u00f3 l\u00e0 th\u1eddi k\u1ef3 ph\u00e1t tri\u1ec3n r\u1ef1c r\u1ee1 nh\u1ea5t c\u1ee7a n\u1ec1n v\u0103n h\u00f3a Moche. C\u00e1c nh\u00e0 kh\u1ea3o c\u1ed5 h\u1ecdc \u0111\u00e3 khai qu\u1eadt \u0111\u01b0\u1ee3c 6 thi th\u1ec3: Thi th\u1ec3 n\u1eb1m trong m\u1ed9 ch\u1ee7 kho\u1ea3ng 30 tu\u1ed5i, cao 1,68m; thu\u1ed9c t\u1ea7ng l\u1edbp v\u00f5 s\u1ef9 v\u00e0 h\u00e0nh l\u1ec5. Trong m\u1ed9 c\u00f2n c\u00f3 nhi\u1ec1u ng\u01b0\u1eddi v\u00e0 \u0111\u1ed3 v\u1eadt \u0111\u01b0\u1ee3c ch\u00f4n theo ng\u01b0\u1eddi ch\u1ebft, b\u00ean ph\u1ea3i v\u00e0 b\u00ean tr\u00e1i m\u1ed9 ch\u1ee7 c\u00f3 2 ph\u1ee5 n\u1eef kho\u1ea3ng 20 tu\u1ed5i; ngo\u00e0i ra c\u00f2n c\u00f3 2 ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00e0n \u00f4ng kho\u1ea3ng 40 tu\u1ed5i l\u00e0 v\u00f5 s\u1ef9 v\u00e0 ng\u01b0\u1eddi h\u1ea7u. C\u1ea1nh ng\u01b0\u1eddi h\u1ea7u c\u00f3 m\u1ed9t con ch\u00f3, c\u00f3 l\u1ebd n\u00f3 l\u00e0 con ch\u00f3 y\u00eau c\u1ee7a \u00f4ng ch\u1ee7. Ch\u1ebfch v\u1ec1 ph\u00eda tr\u00ean thi th\u1ec3 \u00f4ng ch\u1ee7 c\u00f2n t\u00e1ng m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00e0n \u00f4ng kho\u1ea3ng 20 tu\u1ed5i, c\u00f3 th\u1ec3 l\u00e0 v\u1ec7 s\u1ef9. \u0110i\u1ec1u khi\u1ebfn ng\u01b0\u1eddi ta c\u1ea3m th\u1ea5y k\u1ef3 l\u1ea1 l\u00e0 v\u1ec7 s\u1ef9 th\u00ec kh\u00f4ng c\u00f3 hai ch\u00e2n v\u00e0 ng\u01b0\u1eddi nam ch\u1ec9 c\u00f3 m\u1ed9t ch\u00e2n. C\u00e1c nh\u00e0 kh\u1ea3o c\u1ed5 ph\u1ecfng \u0111o\u00e1n, c\u00f3 kh\u1ea3 n\u0103ng \u0111\u1ec3 \u0111\u1ec1 ph\u00f2ng v\u1ec7 s\u1ef9 ch\u1ea1y tr\u1ed1n khi b\u1ecb ch\u00f4n theo, do v\u1eady tr\u01b0\u1edbc khi t\u00e1ng h\u1ecd \u0111\u00e3 b\u1ecb c\u1eaft ch\u00e2n. Trong m\u1ed9 c\u1ed5, c\u00e1c nh\u00e0 kh\u1ea3o c\u1ed5 c\u00f2n ph\u00e1t hi\u1ec7n \u0111\u01b0\u1ee3c nhi\u1ec1u \u0111\u1ed3 v\u1eadt ch\u00f4n theo, ch\u1ee7 y\u1ebfu l\u00e0 \u0111\u1ed3 s\u1ee9 v\u00e0 \u0111\u1ed3 v\u00e0ng, b\u1ea1c, \u0111\u1ed3ng, trong \u0111\u00f3 c\u00f3 nh\u1eefng \u0111\u1ed3 th\u1ee7 c\u00f4ng m\u1ef9 ngh\u1ec7 qu\u00fd l\u00e0m b\u1eb1ng v\u00e0ng, c\u00f4ng ngh\u1ec7 ch\u1ebf t\u00e1c r\u1ea5t \u0111i\u00eau luy\u1ec7n nh\u01b0: ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ea7u v\u00e0ng, c\u1ed1c","ng\u1ecdc, \u0111\u1ed3 trang s\u1ee9c,... ph\u1ea7n n\u00e0o ph\u1ea3n \u00e1nh n\u1ec1n n\u00f4ng nghi\u1ec7p ph\u00e1t tri\u1ec3n c\u1ee7a n\u01b0\u1edbc P\u00e9rou c\u1ed5. Ngo\u00e0i ra, trong m\u1ed9 c\u00f2n c\u00f3 nh\u1eefng \u0111\u1ed3 \u0111i\u00eau kh\u1eafc \u0111\u1ed9ng v\u1eadt h\u1ecd m\u00e8o, c\u00f3 b\u1ec1 ngo\u00e0i gi\u1ed1ng nh\u01b0 h\u1ed5 Ch\u00e2u M\u1ef9 v\u00e0 nh\u1eefng h\u1ea1t l\u1ea1c v\u00e0ng to g\u1ea5p \u0111\u00f4i h\u1ea1t l\u1ea1c th\u1eadt. Trong h\u01a1n 1000 \u0111\u1ed3 g\u1ed1m t\u00ecm th\u1ea5y \u1edf l\u00f2ng \u0111\u1ea5t, c\u00f3 \u1ea5m t\u00edch, b\u00e1t, v\u00f2, h\u0169, c\u1ed1c u\u1ed1ng r\u01b0\u1ee3u; nhi\u1ec1u \u0111\u1ed3 s\u1ee9 \u0111\u01b0\u1ee3c trang tr\u00ed b\u1eb1ng nh\u1eefng \u0111\u01b0\u1eddng n\u00e9t r\u1ea5t tinh x\u1ea3o, trang tr\u00ed c\u1ea3 h\u00ecnh ng\u01b0\u1eddi c\u00f3 n\u1ed9i dung phong ph\u00fa, v\u00ed d\u1ee5 v\u00f5 s\u1ef9 m\u1eb7c \u00e1o gi\u00e1p s\u1eaft, t\u00f9 binh chi\u1ebfn tranh tr\u1ea7n tru\u1ed3ng; c\u1ea3 c\u00e1c lo\u1ea1i \u0111\u1ed9ng th\u1ef1c v\u1eadt, c\u00f4n tr\u00f9ng. V\u0103n h\u00f3a Moche \u0111\u00e3 \u0111\u1eb7t n\u1ec1n m\u00f3ng c\u01a1 s\u1edf v\u1eadt ch\u1ea5t nh\u1ea5t \u0111\u1ecbnh cho s\u1ef1 h\u00ecnh th\u00e0nh v\u00e0 ph\u00e1t tri\u1ec3n c\u1ee7a n\u1ec1n v\u0103n h\u00f3a Inca n\u1ed5i ti\u1ebfng th\u1ebf gi\u1edbi sau n\u00e0y. Ng\u01b0\u1eddi Inca k\u1ebf th\u1eeba truy\u1ec1n th\u1ed1ng v\u00e0 k\u1ef9 thu\u1eadt s\u1ea3n xu\u1ea5t c\u00e1c ng\u00e0nh ch\u1ebf t\u1ea1o g\u1ed1m, d\u1ec7t, luy\u1ec7n kim, n\u00f4ng nghi\u1ec7p c\u1ee7a nh\u00e2n d\u00e2n mi\u1ec1n duy\u00ean h\u1ea3i v\u00e0 mi\u1ec1n n\u00fai c\u1ed5 \u0111\u1ea1i nh\u01b0: H\u1ecd \u0111\u00e3 th\u1eeba k\u1ebf k\u1ef9 thu\u1eadt luy\u1ec7n kim mi\u1ec1n duy\u00ean h\u1ea3i B\u1eafc B\u1ed9; theo ghi ch\u00e9p bi\u00ean ni\u00ean c\u1ee7a c\u00e1c s\u1eed gia, nh\u00e0 c\u1ea7m quy\u1ec1n Cuzco \u0111\u00e3 \u0111\u01b0a th\u1ee3 luy\u1ec7n kim t\u1eeb \u0111\u00e2y v\u1ec1 Th\u1ee7 \u0111\u00f4 ph\u00e1t tri\u1ec3n ngh\u1ec1 luy\u1ec7n kim. H.T s\u01b0u t\u1ea7m Ng\u1ecdn n\u00fai di chuy\u1ec3n 100 km trong n\u1eeda gi\u1edd M\u1ed9t ng\u1ecdn n\u00fai g\u1ea7n bi\u00ean gi\u1edbi bang Montana - Wyoming (M\u1ef9) t\u1eebng di chuy\u1ec3n 100 km ch\u1ec9 trong 30 ph\u00fat trong m\u1ed9t th\u1ea3m h\u1ecda kinh ho\u00e0ng c\u00f3 th\u1ec3 l\u1eb7p l\u1ea1i \u1edf nh\u1eefng n\u01a1i kh\u00e1c tr\u00ean th\u1ebf gi\u1edbi, c\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc ti\u1ebft l\u1ed9. \u0110\u00e1 tr\u00ean \u0111\u1ec9nh c\u1ee7a n\u00fai Heart gi\u00e0 h\u01a1n 250 tri\u1ec7u n\u0103m so v\u1edbi ch\u00e2n c\u1ee7a n\u00f3. \u0110i\u1ec1u \u0111\u00f3 ch\u1ee9ng t\u1ecf \u0111\u1ec9nh v\u00e0 ch\u00e2n n\u00fai kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00fac n\u00e0o c\u0169ng g\u1eafn v\u1edbi nhau. S\u1ef1 d\u1ecbch chuy\u1ec3n m\u00e3nh li\u1ec7t t\u1edbi v\u1ecb tr\u00ed hi\u1ec7n nay \u0111\u00e3 l\u00e0m b\u1ed1i r\u1ed1i c\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc trong nhi\u1ec1u n\u0103m. H\u1ecd bi\u1ebft r\u1eb1ng ng\u1ecdn n\u00fai r\u1eddi ch\u1ed7, nh\u01b0ng kh\u00f4ng ai gi\u1ea3i th\u00edch \u0111\u01b0\u1ee3c chuy\u1ec7n \u0111\u00f3 \u0111\u00e3 x\u1ea3y ra nh\u01b0 th\u1ebf n\u00e0o v\u00e0 trong bao l\u00e2u. M\u1ed9t gi\u1ea3i th\u00edch m\u1edbi \u0111\u1ebfn t\u1eeb l\u00f2ng \u0111\u1ea5t, n\u01a1i dung nham s\u00f4i l\u00ean b\u1ec1 m\u1eb7t v\u00e0 \u0111\u1ea9y \u0111\u1ea5t \u0111\u00e1 tr\u00ean \u0111\u01b0\u1eddng c\u1ee7a n\u00f3 \u0111i nhanh m\u1ed9t c\u00e1ch \u0111\u00e1ng kinh ng\u1ea1c. Einat Aharonov, nh\u00e0 \u0111\u1ecba v\u1eadt l\u00fd t\u1ea1i Vi\u1ec7n khoa h\u1ecdc Weizmann \u0111\u00e3 s\u1eed d\u1ee5ng m\u1ed9t m\u00f4 h\u00ecnh m\u00e1y t\u00ednh \u0111\u1ec3 m\u00f4 t\u1ea3 tr\u1ea1ng th\u00e1i b\u00ean d\u01b0\u1edbi n\u00fai Heart 50 tri\u1ec7u n\u0103m tr\u01b0\u1edbc. Th\u1eddi k\u1ef3 n\u00e0y l\u00e0 m\u1ed9t trong nh\u1eefng giai \u0111o\u1ea1n h\u00ecnh th\u00e0nh n\u00fai v\u1edbi nhi\u1ec1u v\u1ee5 phun tr\u00e0o n\u00fai l\u1eeda. H\u1ecd nh\u1eadn th\u1ea5y n\u00fai Heart c\u00f3 m\u1ed9t l\u01b0\u1ee3ng l\u1edbn c\u00e1c v\u1ebft \u0111\u1ee9t g\u00e3y th\u1eb3ng \u0111\u1ee9ng (hay c\u00e1c r\u00e3nh d\u1ecdc). C\u00e1c r\u00e3nh d\u1ecdc n\u00e0y ch\u1ee9a \u0111\u1ea7y dung nham, d\u00e2ng l\u00ean qua m\u1ed9t l\u1edbp \u0111\u00e1 v\u00f4i b\u00e3o ho\u00e0 n\u01b0\u1edbc. Dung nham t\u1eeb c\u00e1c r\u00e3nh x\u00e2m nh\u1eadp v\u00e0o l\u1edbp \u0111\u00e1 b\u00e3o ho\u00e0 n\u01b0\u1edbc, khi\u1ebfn c\u1ea3 \u0111\u00e1 v\u00e0 n\u01b0\u1edbc \u0111\u1ec1u s\u00f4i l\u00ean. L\u1edbp n\u01b0\u1edbc n\u00e0y b\u1ecb gi\u1eef l\u1ea1i, v\u00e0 gi\u1ed1ng nh\u01b0 trong m\u1ed9t n\u1ed3i \u00e1p su\u1ea5t, nhi\u1ec7t c\u00e0ng t\u0103ng th\u00ec \u00e1p su\u1ea5t c\u00e0ng cao. V\u00ec n\u1eb1m k\u1eb9p gi\u1eefa c\u00e1c l\u1edbp \u0111\u00e1 kh\u00f4ng th\u1ea5m, n\u00ean n\u01b0\u1edbc s\u00f4i kh\u00f4ng th\u1ec3","tho\u00e1t ra \u0111\u01b0\u1ee3c. Cu\u1ed1i c\u00f9ng, s\u1ee9c \u00e9p \u0111\u00e3 khi\u1ebfn n\u00f3 nh\u1ea5c b\u1ed5ng l\u1edbp \u0111\u00e1, v\u00e0 ng\u1ecdn n\u00fai b\u1eaft \u0111\u1ea7u tr\u01b0\u1ee3t. \\\"Ch\u00fang t\u00f4i ngh\u0129 r\u1eb1ng c\u00fa tr\u01b0\u1ee3t n\u00e0y ph\u1ea3i r\u1ea5t kinh ho\u00e0ng. Theo t\u00ednh to\u00e1n, s\u1ef1 chuy\u1ec3n d\u1ecbch ch\u1ec9 di\u1ec5n ra trong ch\u01b0a \u0111\u1ea7y 30 ph\u00fat\\\", Aharonov n\u00f3i. N\u00fai Heart kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 ng\u1ecdn n\u00fai duy nh\u1ea5t c\u00f3 th\u1ec3 d\u1ecbch chuy\u1ec3n. Aharonov c\u1ea3nh b\u00e1o r\u1eb1ng do n\u1eb1m tr\u00ean m\u1ed9t m\u1eb7t c\u1ee7a n\u00fai l\u1eeda, qu\u1ea7n \u0111\u1ea3o Canary c\u0169ng c\u00f3 th\u1ec3 s\u1ebd s\u1edbm b\u00f2 \u0111i, \u0111e do\u1ea1 g\u00e2y ra m\u1ed9t tr\u1eadn s\u00f3ng th\u1ea7n l\u1edbn. T. An","Theo LiveScience, VnExpress Ng\u00f4i gi\u00e1o \u0111\u01b0\u1eddng t\u1ea1c trong \u0111\u00e1 X\u00e2y d\u1ef1ng t\u1eeb th\u1ebf k\u1ef7 16, cho t\u1edbi nay, 11 ng\u00f4i gi\u00e1o \u0111\u01b0\u1eddng n\u00e0y v\u1eabn h\u1ea5p d\u1eabn v\u00e0 g\u00e2y nhi\u1ec1u h\u1ee9ng th\u00fa, hi\u1ebfu k\u1ef3 cho v\u00f4 s\u1ed1 ng\u01b0\u1eddi. Nh\u1eefng ki\u1ebfn tr\u00fac \u0111\u1ed9c \u0111\u00e1o, l\u1ea1 l\u00f9ng t\u1edbi m\u1ee9c ngay c\u1ea3 ng\u01b0\u1eddi ki\u1ebfn t\u1ea1o n\u00ean n\u00f3 c\u0169ng nghi ng\u1edd, kh\u00f4ng bi\u1ebft ng\u01b0\u1eddi ta c\u00f3 tin v\u00e0o nh\u1eefng g\u00ec h\u1ecd l\u00e0m hay kh\u00f4ng. \u0110\u1ea5t n\u01b0\u1edbc c\u1ee7a th\u00e1nh \u0111\u01b0\u1eddng \u0111\u00e1 Lalibela l\u00e0 m\u1ed9t trong nh\u1eefng th\u00e0nh ph\u1ed1 c\u1ee7a t\u1ed9c ng\u01b0\u1eddi Amhara, hay c\u00f2n g\u1ecdi l\u00e0 Kilil, c\u1ee7a Ethiopia. N\u1eb1m \u1edf \u0111\u1ed9 cao 2.500m so v\u1edbi m\u1ef1c n\u01b0\u1edbc bi\u1ec3n \u1edf 12,04 \u0111\u1ed9 B\u1eafc v\u00e0 39,04 \u0111\u1ed9 \u0110\u00f4ng, d\u00e2n s\u1ed1 hi\u1ec7n kho\u1ea3ng 8.484 ng\u01b0\u1eddi. Lalibela l\u00e0 trung t\u00e2m c\u1ee7a c\u00e1c cu\u1ed9c h\u00e0nh h\u01b0\u01a1ng. Th\u00e0nh ph\u1ed1 n\u00e0y c\u00f3 nh\u1eefng gi\u00e1o \u0111\u01b0\u1eddng \u0111\u01b0\u1ee3c x\u00e2y d\u1ef1ng t\u1eeb t\u1ea3ng \u0111\u00e1 nguy\u00ean kh\u1ed1i trong th\u1eddi k\u1ef3 tr\u1ecb v\u00ec c\u1ee7a Th\u00e1nh Lalibela (m\u1ed9t th\u00e0nh vi\u00ean c\u1ee7a ho\u00e0ng t\u1ed9c Zagwe), ng\u01b0\u1eddi n\u1eafm quy\u1ec1n cai tr\u1ecb to\u00e0n l\u00e3nh th\u1ed5 Ethiopia trong th\u1ebf k\u1ef7 13. Trong th\u00e0nh ph\u1ed1 c\u00f3 11 nh\u00e0 th\u1edd c\u1ed5 k\u00ednh v\u00e0 chia th\u00e0nh 3 nh\u00f3m. Nh\u00f3m c\u1ef1c b\u1eafc: gi\u00e1o \u0111\u01b0\u1eddng Bete Medhane Alem b\u1eb1ng \u0111\u00e1, l\u1edbn nh\u1ea5t th\u1ebf gi\u1edbi hi\u1ec7n nay, c\u00f3 l\u1ebd l\u00e0 b\u1ea3n sao t\u1eeb ng\u00f4i nh\u00e0 th\u1edd Th\u00e1nh Ary \u1edf Aksum, m\u1ed9t v\u00f9ng kh\u00e1c \u1edf Ethiopia. Nh\u00f3m c\u1ef1c T\u00e2y: nh\u00e0 th\u1edd Bete Giorgis \u0111\u01b0\u1ee3c b\u1ea3o t\u1ed3n h\u1ea7u nh\u01b0 nguy\u00ean v\u1eb9n nh\u1ea5t v\u00e0 nh\u00f3m c\u1ef1c \u0110\u00f4ng bao g\u1ed3m 4 nh\u00e0 th\u1edd d\u00e0nh ri\u00eang cho ho\u00e0ng gia, trong \u0111\u00f3 gi\u00e1o \u0111\u01b0\u1eddng Bete Gabriel-Rufael l\u00e0 n\u01a1i s\u1ea3n xu\u1ea5t b\u00e1nh th\u00e1nh (t\u1eeb b\u1ed9t m\u00ec) c\u1ed5 nh\u1ea5t th\u1ebf gi\u1edbi. Ng\u01b0\u1eddi ch\u00e2u \u00c2u \u0111\u1ea7u ti\u00ean ph\u00e1t hi\u1ec7n nh\u1eefng ng\u00f4i nh\u00e0 th\u1edd n\u00e0y l\u00e0 nh\u00e0 th\u00e1m hi\u1ec3m B\u1ed3 \u0110\u00e0o Nha P\u00earo da Civilh\u00e3 (1460 - 1562). Tuy nhi\u00ean, m\u1ed9t trong nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi ph\u00e1t hi\u1ec7n th\u1ecb tr\u1ea5n Lalibela l\u00e0 linh m\u1ee5c B\u1ed3 \u0110\u00e0o Nha Francisco Alvares (1465 - 1540), ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00e3 th\u00e1p t\u00f9ng \u0111\u1ea1i s\u1ee9 B\u1ed3 \u0110\u00e0o Nha trong chuy\u1ebfn vi\u1ebfng th\u0103m Lebna Dengel v\u00e0o nh\u1eefng n\u0103m 1520. Ki\u1ec7t t\u00e1c c\u1ee7a ki\u1ebfn tr\u00fac s\u01b0 v\u00f4 danh Gi\u00e1o \u0111\u01b0\u1eddng \u0111\u01b0\u1ee3c d\u1ef1ng ho\u00e0n to\u00e0n trong nham th\u1ea1ch c\u1ee7a th\u1ebf n\u00fai. \u0110\u1ea7u ti\u00ean, chung quanh nham th\u1ea1ch c\u1ee1 l\u1edbn \u1edf s\u01b0\u1eddn n\u00fai, ng\u01b0\u1eddi ta \u0111\u00e0o r\u00e3nh r\u1ea5t s\u00e2u, t\u00e1ch r\u1eddi n\u00f3 ra kh\u1ecfi th\u1ebf n\u00fai. Sau \u0111\u00f3, t\u1eeb tr\u00ean xu\u1ed1ng d\u01b0\u1edbi t\u1eebng ch\u00fat m\u1ed9t, ng\u01b0\u1eddi ta \u0111\u00e0o t\u1eebng m\u00e9t \u0111\u00e1 trong nham th\u1ea1ch, t\u1ea1o th\u00e0nh gi\u00e1o \u0111\u01b0\u1eddng nham th\u1ea1ch v\u1edbi n\u00f3c tr\u00f2n, c\u1eeda s\u1ed5, h\u00e0nh lang, c\u1eeda ph\u00f2ng l\u1edbn... B\u00ean trong, ngo\u00e0i c\u1ed9t \u0111\u00e1 ch\u1ed1ng \u0111\u1ee1 v\u00f9ng n\u00f3c v\u00e0 c\u1ed5ng v\u00f2m, to\u00e0n b\u1ed9 \u0111\u1ec1u b\u1ecb kho\u00e9t r\u1ed7ng. Nh\u1eefng gi\u00e1o \u0111\u01b0\u1eddng \u0111\u01b0\u1ee3c x\u00e2y d\u1ef1ng v\u1eefng ch\u00e3i v\u00e0 r\u1ed9ng l\u1edbn. Gi\u00e1o \u0111\u01b0\u1eddng Ch\u00faa c\u1ee9u th\u1ebf, d\u00e0i 33,5m, r\u1ed9ng 23,5m, cao 10,6m. Gi\u00e1o \u0111\u01b0\u1eddng Sainte Maria v\u1edbi c\u1eeda s\u1ed5 h\u00ecnh th\u1eadp t\u1ef1 Latin v\u00e0 c\u1ed5 Hy L\u1ea1p, h\u00ecnh ch\u1eef v\u1ea1n v\u00e0 ch\u1eef th\u1eadp cu\u1ed9n v\u00f2ng tr\u00f2n. C\u1ed9t \u0111\u00e1 ch\u00ednh gi\u1eefa trong gi\u00e1o \u0111\u01b0\u1eddng d\u00f9ng v\u1ea3i bao b\u1ecdc.","C\u00e1c gi\u00e1o \u0111\u01b0\u1eddng \u0111\u01b0\u1ee3c n\u1ed1i li\u1ec1n v\u1edbi nhau b\u1edfi \u0111\u01b0\u1eddng th\u00f4ng nham th\u1ea1ch gi\u1ed1ng nh\u01b0 m\u00ea cung ch\u1eb1ng ch\u1ecbt. C\u1ea3 kh\u1ed1i nham th\u1ea1ch c\u1ee1 l\u1edbn x\u00e2y n\u00ean gi\u00e1o \u0111\u01b0\u1eddng Saint Georges \u0111\u01b0\u1ee3c kh\u1eafc h\u00ecnh th\u1eadp t\u1ef1 \u0111\u1ec1u nhau. Saint Georges t\u1ecda l\u1ea1c trong h\u1ea7m nham th\u1ea1ch r\u1ea5t s\u00e2u, \u0111\u01b0\u1eddng th\u00f4ng d\u01b0\u1edbi \u0111\u1ea5t n\u1ed1i li\u1ec1n v\u1edbi c\u1eeda v\u00e0o, tr\u1edf th\u00e0nh bia k\u1ef7 ni\u1ec7m s\u1ef1 nghi\u1ec7p anh h\u00f9ng v\u00e0 ngh\u1ecb l\u1ef1c phi th\u01b0\u1eddng c\u1ee7a nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi x\u00e2y d\u1ef1ng gi\u00e1o \u0111\u01b0\u1eddng. C\u00e1c nh\u00e0 nghi\u00ean c\u1ee9u ki\u1ebfn tr\u00fac nh\u1eefng ng\u00f4i nh\u00e0 th\u1edd \u1edf Ethiopia c\u00f3 hai ngu\u1ed3n g\u1ed1c: tr\u01b0\u1edbc h\u1ebft, \u0111\u01b0\u1ee3c x\u00e2y d\u1ef1ng theo l\u1ed1i ki\u1ebfn tr\u00fac Axumite v\u1edbi l\u1ed1i x\u00e2y d\u1ef1ng t\u1eeb \u0111\u00e1 nguy\u00ean kh\u1ed1i v\u00e0 g\u1ed7 l\u00e0m th\u00e2n tr\u1ee5 gi\u1eefa; th\u1ee9 hai l\u00e0 theo l\u1ed1i ki\u1ebfn tr\u00fac nh\u00e0 th\u1edd x\u00e2y s\u00e2u v\u1edbi hai d\u00e3y c\u1ed9t th\u01b0\u1eddng th\u1ea5y th\u1eddi La M\u00e3. Nh\u1eefng ng\u00f4i nh\u00e0 th\u1edd n\u00e0y ph\u1ea3n \u00e1nh truy\u1ec1n th\u1ed1ng ki\u1ebfn tr\u00fac n\u1ed5i b\u1eadt Axumite v\u00e0 Kit\u00f4 gi\u00e1o \u0110\u1ecba Trung H\u1ea3i th\u1eddi x\u01b0a: ch\u00fang mang l\u1ea1i m\u1ed9t s\u1ef1 s\u00e1ng t\u1ea1o m\u1edbi c\u1ee7a ngh\u1ec7 thu\u1eadt t\u00f4n gi\u00e1o tr\u00ean \u0111\u1ea5t Ethiopia. N\u0103m 1978, Lalibela \u0111\u01b0\u1ee3c T\u1ed5 ch\u1ee9c Khoa h\u1ecdc - v\u0103n ho\u00e1 v\u00e0 gi\u00e1o d\u1ee5c Li\u00ean hi\u1ec7p qu\u1ed1c (UNESCO) c\u00f4ng nh\u1eadn l\u00e0 di s\u1ea3n v\u0103n ho\u00e1 th\u1ebf gi\u1edbi. Tr\u1ea7n Ng\u1ecdc Ph\u00fac Theo S\u00e0i G\u00f2n ti\u1ebfp th\u1ecb Ngu\u1ed3n g\u1ed1c b\u00e0n t\u00ednh B\u00e0n t\u00ednh l\u00e0 di s\u1ea3n v\u0103n h\u00f3a qu\u00fd gi\u00e1 c\u1ee7a d\u00e2n t\u1ed9c Trung Hoa. C\u00e2u h\u1ecfi v\u1ec1 ngu\u1ed3n g\u1ed1c c\u1ee7a b\u00e0n t\u00ednh \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1eb7t ra \u0111\u1ec3 tranh lu\u1eadn h\u01a1n tr\u0103m n\u0103m v\u1eabn ch\u01b0a c\u00f3 k\u1ebft lu\u1eadn th\u1ed1ng nh\u1ea5t. T\u1eeb \u0111\u1eddi nh\u00e0 Thanh c\u00f3 r\u1ea5t nhi\u1ec1u nh\u00e0 to\u00e1n h\u1ecdc \u0111\u00e3 ti\u1ebfn h\u00e0nh nghi\u00ean c\u1ee9u v\u1ea5n \u0111\u1ec1 n\u00e0y, c\u00e1c h\u1ecdc gi\u1ea3 Nh\u1eadt B\u1ea3n c\u0169ng b\u1ecf ra kh\u00f4ng \u00edt s\u1ee9c l\u1ef1c t\u00ecm t\u00f2i v\u00e0 t\u1eadp trung l\u1ea1i c\u00f3 3 \u00fd ki\u1ebfn ch\u1ee7 y\u1ebfu: \u00dd ki\u1ebfn th\u1ee9c nh\u1ea5t c\u1ee7a ch\u1ee7 tr\u01b0\u01a1ng cho r\u1eb1ng: B\u00e0n t\u00ednh xu\u1ea5t hi\u1ec7n v\u00e0o gi\u1eefa Tri\u1ec1u Nguy\u00ean. \u0110\u1ebfn cu\u1ed1i Nguy\u00ean \u0111\u1ea7u Minh \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c s\u1eed d\u1ee5ng ph\u1ed5 bi\u1ebfn. C\u1ea3nh Chu quy\u1ec3n th\u1ee9 29 trong s\u00e1ch \\\"Nam th\u00f4n chuy\u1ebft canh h\u1ee5\\\" c\u1ee7a T\u1ed1ng Ngh\u0129a \u0111\u1eddi Nguy\u00ean, d\u1eabn c\u00e2u ng\u1ea1n ng\u1eef mi\u00eau t\u1ea3 n\u00f4 t\u00ec, \u0111em n\u00f4 t\u00ec c\u00f3 t\u01b0 c\u00e1ch l\u00e2u n\u0103m so s\u00e1nh v\u1edbi b\u00e0n t\u00ednh, t\u1ef1 \u0111\u1ed9ng ch\u1ecdn vi\u1ec7c t\u1ef1 \u0111\u1ed9ng l\u00e0m, ch\u1ee9ng minh r\u1eb1ng v\u00e0o th\u1eddi \u0111\u00f3 b\u00e0n t\u00ednh \u0111\u00e3 h\u1ebft s\u1ee9c ph\u1ed5 c\u1eadp. Cu\u1ed1i \u0111\u1eddi T\u1ed1ng, \u0111\u1ea7u \u0111\u1eddi Nguy\u00ean trong s\u00e1ch \\\"T\u1ecbnh M\u1ed9c Ti\u00ean sinh v\u0103n t\u1eadp\\\" c\u1ee7a L\u01b0u Nh\u00e2n c\u00f3 4 c\u00e2u th\u01a1 l\u1ea5y b\u00e0n t\u00ednh l\u00e0m \u0111\u1ec1: \\\"B\u1ea5t t\u00e1c \u00f4ng th\u01b0\u01a1ng v\u0169 H\u01b0u B\u00e0ng b\u1ec9nh thi ca Ch\u1ea5p tr\u00f9 nh\u01b0ng t\u00ea l\u1ed9c Th\u00e2n kh\u1ed5 d\u1ee5c nh\u01b0 h\u00e0\\\" \u0110\u00e2y c\u0169ng l\u00e0 \u0111i\u1ec1u ch\u1ee9ng minh cho b\u00e0n t\u00ednh \u0111\u01b0\u1ee3c xu\u1ea5t hi\u1ec7n v\u00e0o th\u1eddi Nguy\u00ean. Cho t\u1edbi Tri\u1ec1u Minh, s\u00e1ch \\\"L\u1ed7 ban m\u1ed9c kinh\\\" \u0111\u01b0\u1ee3c vi\u1ebft v\u00e0o n\u0103m V\u0129nh L\u1ea1c \u0111\u00e3 c\u00f3 quy c\u00e1ch, th\u01b0\u1edbc \u0111o ch\u1ebf t\u1ea1o b\u00e0n t\u00ednh. Ngo\u00e0i ra, ng\u01b0\u1eddi ta th\u1ea5y c\u0169ng th\u1eddi n\u00e0y xu\u1ea5t hi\u1ec7n c\u00e1c quy\u1ec3n","h\u01b0\u1edbng d\u1eabn s\u1eed d\u1ee5ng b\u00e0n t\u00ednh nh\u01b0 \\\"To\u00e1n ch\u00e2n to\u00e1n ph\u00e1p\\\" c\u1ee7a T\u1eeb T\u00e2n L\u1ed7, \\\"Tr\u1ef1c ch\u1ec9 to\u00e1n ph\u00e1p th\u1ed1ng t\u1ed5ng\\\" c\u1ee7a Tr\u00ecnh \u0110\u1ea1i V\u1ec7. Nh\u01b0 v\u1eady, \u1edf tri\u1ec1u Minh b\u00e0n t\u00ednh \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c \u1ee9ng d\u1ee5ng r\u1ed9ng r\u00e3i. \u00dd ki\u1ebfn th\u1ee9 2 c\u1ee7a Mai Kh\u1ea3 Chi\u1ebfn, nh\u00e0 \u0111\u1ea1i s\u1ed1 h\u1ecdc \u0111\u1eddi Thanh cho l\u00e0 b\u00e0n t\u00ednh xu\u1ea5t hi\u1ec7n v\u00e0o th\u1eddi Nam B\u1eafc Tri\u1ec1u, \u0110\u00f4ng H\u00e1n. \u00dd ki\u1ebfn n\u00e0y c\u0103n c\u1ee9 v\u00e0o nh\u00e0 to\u00e1n h\u1ecdc th\u1eddi \u0110\u00f4ng H\u00e1n l\u00e0 T\u1eeb Nh\u1ea1c \u0111\u00e3 vi\u1ebft cu\u1ed1n \\\"S\u1ed1 thu\u1eadt k\u00fd d\u1ecb\\\" trong \u0111\u00f3 nghi ch\u00e9p l\u1ea1i 14 c\u00e1ch t\u00ednh g\u1ecdi l\u00e0 \\\"C\u00e1ch t\u00ednh b\u00e0n t\u00ednh\\\". Sau n\u00e0y, nh\u00e0 to\u00e1n h\u1ecdc tri\u1ec1u \u0111\u1ea1i B\u1eafc Chu \u0111\u00e3 ch\u00fa gi\u1ea3i \u0111o\u1ea1n v\u0103n n\u00e0y nh\u01b0 sau: \\\"Kh\u1eafc b\u1ea3n l\u00e0 3 ph\u1ea7n, 2 ph\u1ea7n tr\u00ean d\u01b0\u1edbi \u0111\u1ec3 bi l\u0103n, ph\u1ea7n \u1edf gi\u1eefa \u0111\u1ec3 \u0111\u1ecbnh v\u1ecb t\u00ednh to\u00e1n. V\u1ecb tr\u00ed 5 vi\u00ean bi, vi\u00ean bi tr\u00ean kh\u00e1c m\u00e0u v\u1edbi 4 vi\u00ean b\u1ecb d\u01b0\u1edbi m\u1ed7i vi\u00ean l\u00e0 1 \u0111\u01a1n v\u1ecb, 4 vi\u00ean d\u01b0\u1edbi c\u1ea7m tr\u1ecbch g\u1ecdi l\u00e0 \\\"Kh\u00f4ng \u0111\u1ed1i t\u1ee9 th\u1eddi\\\". Vi\u00ean b\u1ecb ch\u1ea1y 3 n\u01a1i g\u1ecdi l\u00e0 \\\"V\u0129 tam t\u00e0i\\\"\\\". Nh\u01b0ng m\u1ed9t s\u1ed1 h\u1ecdc gi\u1ea3 cho r\u1eb1ng, c\u00e1ch t\u00ednh to\u00e1n b\u1eb1ng b\u00e0n t\u00ednh \u0111\u01b0\u1ee3c m\u00f4 t\u1ea3 trong cu\u1ed1n s\u00e1ch n\u00e0y ch\u1eb3ng qua c\u0169ng ch\u1ec9 l\u00e0 m\u1ed9t c\u00f4ng c\u1ee5 \u0111\u1ec3 \u0111\u1ebfm ho\u1eb7c l\u00e0 b\u1ea3ng t\u00ednh to\u00e1n nh\u1eefng ph\u00e9p t\u00ednh c\u1ed9ng tr\u1eeb \u0111\u01a1n gi\u1ea3n. So v\u1edbi b\u00e0n t\u00ednh xu\u1ea5t hi\u1ec7n sau n\u00e0y, kh\u00f4ng th\u1ec3 l\u00e0 m\u1ed9t. T\u1eeb ph\u00e1t hi\u1ec7n c\u1ee7a nh\u1eefng t\u01b0 li\u1ec7u l\u1ecbch s\u1eed m\u1edbi nh\u1ea5t l\u1ea1i h\u00ecnh th\u00e0nh m\u1ed9t \u00fd ki\u1ebfn th\u1ee9 3 cho l\u00e0 ngu\u1ed3n g\u1ed1c c\u1ee7a b\u00e0n t\u00ednh c\u00f3 t\u1eeb \u0111\u1eddi \u0110\u01b0\u1eddng, ph\u1ed5 bi\u1ebfn v\u00e0o \u0111\u1eddi T\u1ed1ng. B\u1edfi l\u1ebd, trong b\u1ee9c tranh \\\"Thanh minh th\u01b0\u1ee3ng h\u00e0 \u0111\u1ed3\\\" n\u1ed5i ti\u1ebfng th\u1eddi T\u1ed1ng c\u00f3 v\u1ebd m\u1ed9t hi\u1ec7u thu\u1ed1c, ngay ch\u00ednh gi\u1eefa qu\u1ea7y c\u00f3 \u0111\u1eb7t m\u1ed9t b\u00e0n t\u00ednh. C\u00e1c chuy\u00ean gia Trung - Nh\u1eadt \u0111em b\u1ee9c tranh ch\u1ee5p l\u1ea1i v\u00e0 ph\u00f3ng to l\u00ean, nh\u1eadn th\u1ea5y r\u1eb1ng v\u1eadt trong b\u1ee9c tranh l\u00e0 m\u1ed9t b\u00e0n t\u00ednh hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i ng\u00e0y nay. N\u0103m 1921 \u1edf H\u00e0 B\u1eafc c\u00e1c nh\u00e0 kh\u1ea3o c\u1ed5 \u0111\u00e3 \u0111\u00e0o \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ed9t b\u00e0n t\u00ednh b\u1eb1ng g\u1ed7 t\u1ea1i n\u01a1i \u1edf c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1eddi T\u1ed1ng. Tuy b\u1ecb \u0111\u1ea5t c\u00e1t v\u00f9i l\u1ea5p 800 n\u0103m nh\u01b0ng n\u00f3 v\u1eabn c\u00f2n h\u00ecnh tr\u1ed1ng \u1edf gi\u1eefa c\u00f3 l\u1ed7 th\u1ee7ng kh\u00f4ng kh\u00e1c l\u00e0 m\u1ea5y so v\u1edbi b\u00e0n t\u00ednh bi ng\u00e0y nay. H\u01a1n n\u1eefa, L\u01b0u Nh\u00e2n l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi cu\u1ed1i T\u1ed1ng \u0111\u1ea7u Nguy\u00ean c\u00f3 b\u00e0i th\u01a1 \\\"B\u00e0n t\u00ednh\\\" n\u00f3i \u1edf tr\u00ean c\u0169ng mi\u00eau t\u1ea3 l\u1ea1i s\u1ef1 v\u1eadt th\u1eddi Nguy\u00ean (ho\u1eb7c n\u00f3i l\u00e0 s\u1ef1 ph\u1ea3n \u00e1nh s\u1ef1 v\u1eadt \u0111\u1eddi T\u1ed1ng c\u00e0ng th\u00eam chu\u1ea9n x\u00e1c). V\u00e0 trong cu\u1ed1n \\\"T\u00e2m bi\u00ean t\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ed1i t\u1ee9 ng\u00f4n\\\", s\u00e1ch h\u1ecdc v\u1ee1 l\u00f2ng th\u1eddi Nguy\u00ean, b\u00e0n t\u00ednh \u0111\u00e3 l\u00e0 n\u1ed9i dung d\u1eady v\u1ee1 l\u00f2ng th\u00ec r\u1ea5t c\u00f3 th\u1ec3 n\u00f3 \u0111\u00e3 tr\u1edf th\u00e0nh m\u1ed9t v\u1eadt b\u00ecnh th\u01b0\u1eddng n\u00ean s\u1ef1 xu\u1ea5t hi\u1ec7n c\u1ee7a n\u00f3 \u00edt nh\u1ea5t ph\u1ea3i v\u00e0o \u0111\u1eddi T\u1ed1ng. Ngo\u00e0i ra, b\u00e0n t\u00ednh th\u1eddi T\u1ed1ng nh\u00ecn t\u1eeb h\u00ecnh th\u1ee9c b\u00ean ngo\u00e0i \u0111\u00e3 t\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ed1i ho\u00e0n thi\u1ec7n, kh\u00f4ng c\u00f2n d\u00e1ng v\u1ebb c\u1ee7a m\u1ed9t v\u1eadt m\u1edbi l\u1ea1 c\u00f3 h\u00ecnh th\u1ee9c v\u1ee5ng v\u1ec1 ho\u1eb7c th\u00f4 r\u00e1p. B\u00ean c\u1ea1nh \u0111\u00f3, th\u1eddi k\u1ef3 chi\u1ebfn tranh lo\u1ea1n l\u1ea1c, n\u0103m nh\u00e0 m\u01b0\u1eddi n\u01b0\u1edbc, tr\u01b0\u1edbc nh\u00e0 T\u1ed1ng, s\u1ef1 ph\u00e1t tri\u1ec3n v\u0103n h\u00f3a k\u1ef9 thu\u1eadt m\u1edbi b\u1ecb ng\u01b0ng tr\u1ec7, kh\u1ea3 n\u0103ng ra \u0111\u1eddi c\u1ee7a b\u00e0n t\u00ednh v\u00e0o th\u1eddi \u0111\u00f3 l\u00e0 r\u1ea5t nh\u1ecf. \u0110\u1eddi \u0110\u01b0\u1eddng l\u00e0 th\u1eddi k\u1ef3 h\u01b0ng th\u1ecbnh trong l\u1ecbch s\u1eed Trung Qu\u1ed1c, kinh t\u1ebf v\u0103n h\u00f3a \u0111\u1ec1u ph\u00e1t tri\u1ec3n, ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1eddi \u0110\u01b0\u1eddng c\u1ea7n c\u00f3 nh\u1eefng c\u00f4ng c\u1ee5 t\u00ednh to\u00e1n m\u1edbi. Nh\u1eefng que t\u00ednh d\u00e3 s\u1eed d\u1ee5ng su\u1ed1t 2 ngh\u00ecn n\u0103m trong th\u1eddi k\u1ef3 n\u00e0y \u0111\u00e3 chuy\u1ec3n h\u00f3a th\u00e0nh b\u00e0n t\u00ednh. V\u00ec v\u1eady, c\u00e1c nh\u00e0 to\u00e1n h\u1ecdc cho r\u1eb1ng s\u1ef1 ra \u0111\u1eddi c\u1ee7a b\u00e0n t\u00ednh c\u00f3 th\u1ec3 v\u00e0o \u0111\u1eddi \u0110\u01b0\u1eddng. Trung Qu\u1ed1c l\u00e0 qu\u00ea h\u01b0\u01a1ng c\u1ee7a b\u00e0n t\u00ednh. Trong th\u1eddi \u0111\u1ea1i s\u1eed d\u1ee5ng m\u00e1y vi t\u00ednh ph\u1ed5 bi\u1ebfn ng\u00e0y nay, b\u00e0n t\u00ednh c\u1ed5 x\u01b0a kh\u00f4ng b\u1ecb v\u1ee9t b\u1ecf m\u00e0 v\u00ec \u01b0u \u0111i\u1ec3m linh ho\u1ea1t chu\u1ea9n x\u00e1c c\u1ee7a","n\u00f3, \u1edf nhi\u1ec1u n\u01a1i v\u1eabn s\u1eed d\u1ee5ng th\u1ecbnh h\u00e0nh. V\u00ec v\u1eady, th\u1ebf gi\u1edbi v\u1eabn x\u1ebfp ph\u00e1t minh b\u00e0n t\u00ednh l\u00e0 m\u1ed9t trong 4 ph\u00e1t minh l\u1edbn nh\u1ea5t c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi Trung Qu\u1ed1c c\u1ed5 \u0111\u1ea1i. \u0110\u00f3 c\u0169ng l\u00e0 m\u1ed9t c\u1ed1ng hi\u1ebfn v\u0129 \u0111\u1ea1i c\u1ee7a d\u00e2n t\u1ed9c Trung Hoa \u0111\u1ed1i v\u1edbi nh\u00e2n lo\u1ea1i. H.T (Theo N\u1ec1n v\u0103n minh c\u1ed5 th\u1ebf gi\u1edbi) Ng\u1ef1a tr\u1eddi Uffington Con ng\u1ef1a tr\u1eafng Uffington c\u00f3 chi\u1ec1u d\u00e0i 114m v\u00e0 chi\u1ec1u cao g\u1ea7n 34m, \u0111\u01b0\u1ee3c v\u1ebd b\u1eb1ng b\u1ed9t \u0111\u00e1. \u0110\u00e2y l\u00e0 m\u1ed9t trong nh\u1eefng h\u00ecnh v\u1ebd tr\u00ean \u0111\u1ed3i c\u1ed5 nh\u1ea5t \u1edf Anh. Nhi\u1ec1u ng\u01b0\u1eddi cho r\u1eb1ng \u0111\u00f3 l\u00e0 h\u00ecnh con ng\u1ef1a, nh\u01b0ng c\u0169ng c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi nh\u1eadn \u0111\u1ecbnh h\u00ecnh v\u1ebd gi\u1ed1ng con r\u1ed3ng. \u0110i\u1ec1u \u0111\u00f3 li\u00ean quan \u0111\u1ebfn truy\u1ec1n thuy\u1ebft v\u1ec1 th\u00e1nh George v\u00e0 \u0111\u1ed3i R\u1ed3ng, l\u00e0 ng\u1ecdn \u0111\u1ed3i th\u1ea5p n\u1eb1m trong thung l\u0169ng ph\u00eda d\u01b0\u1edbi \u0111\u1ed3i Ng\u1ef1a Tr\u1eafng. Theo truy\u1ec1n thuy\u1ebft, \u0111\u00e2y l\u00e0 n\u01a1i th\u00e1nh George \u0111\u00e3 gi\u00fap ng\u01b0\u1eddi d\u00e2n tr\u1eeb di\u1ec7t m\u1ed9t con r\u1ed3ng hung \u00e1c, m\u00e1u ch\u1ea3y ra th\u00e0nh h\u00ecnh con r\u1ed3ng, khi\u1ebfn c\u1ecf kh\u00f4ng th\u1ec3 n\u00e0o m\u1ecdc l\u00ean \u0111\u01b0\u1ee3c. Con ng\u1ef1a tr\u1eafng c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u01b0\u1ee3c v\u1ebd t\u1eeb 3.000 n\u0103m tr\u01b0\u1edbc, t\u00e0i li\u1ec7u s\u1edbm nh\u1ea5t n\u00f3i \u0111\u1ebfn Uffington \u0111\u01b0\u1ee3c vi\u1ebft t\u1eeb n\u0103m 1070 v\u00e0 v\u00e0o n\u0103m 1190 c\u00e1c nh\u00e0 s\u1eed h\u1ecdc \u0111\u00e3 \u0111\u1ec1 c\u1eadp \u0111\u1ebfn trong c\u00e1c truy\u1ec7n truy\u1ec1n k\u1ef3 v\u1ec1 l\u1ecbch s\u1eed n\u01b0\u1edbc Anh. Yann Arthus-Bertrand Theo S\u00e0i G\u00f2n ti\u1ebfp th\u1ecb Nh\u00e2n m\u00e3 qu\u1ea3 th\u1ef1c t\u1eebng t\u1ed3n t\u1ea1i? C\u00e1c nh\u00e0 nghi\u00ean c\u1ee9u kh\u1eb3ng \u0111\u1ecbnh nh\u1eefng sinh v\u1eadt n\u1eeda ng\u01b0\u1eddi n\u1eeda th\u00fa trong th\u1ea7n tho\u1ea1i Hy L\u1ea1p th\u1ef1c s\u1ef1 t\u1ed3n t\u1ea1i. H\u1ecd t\u00ecm th\u1ea5y kh\u00f4ng \u00edt nh\u1eefng b\u1ee9c h\u1ecda tr\u00ean \u0111\u00e1 m\u00f4 t\u1ea3 ch\u00fang v\u00e0 tin r\u1eb1ng c\u00e1c h\u1ecda s\u0129 c\u1ed5 \u0111\u1ea1i \u0111\u00e3 th\u1ef1c hi\u1ec7n t\u00e1c ph\u1ea9m c\u1ee7a m\u00ecnh t\u1eeb ch\u1ea5t li\u1ec7u cu\u1ed9c s\u1ed1ng. Paul Takon t\u1eeb B\u1ea3o t\u00e0ng Australia \u1edf Sydney v\u00e0 nh\u00e0 c\u1ed5 sinh v\u1eadt h\u1ecdc Christopher Chippendale t\u1eeb \u0110\u1ea1i h\u1ecdc Cambridge cho bi\u1ebft nh\u1eefng sinh v\u1eadt lai ki\u1ec3u n\u00e0y, trong \u0111\u00f3 c\u00f3 Nh\u00e2n m\u00e3, c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u00e3 t\u1eebng s\u1ed1ng song h\u00e0nh c\u00f9ng cha m\u1eb9 nguy\u00ean thu\u1ef7 c\u1ee7a ch\u00fang. \u1ede Australia v\u00e0 Nam Phi, nh\u00f3m nghi\u00ean c\u1ee9u ph\u00e1t hi\u1ec7n h\u00e0ng ch\u1ee5c c\u00e1c b\u1ee9c v\u1ebd tr\u00ean \u0111\u00e1 m\u00f4 t\u1ea3 \u0111\u1ed9ng v\u1eadt mang \u0111\u1ea7u ng\u01b0\u1eddi ho\u1eb7c h\u00ecnh ng\u01b0\u1eddi c\u00f3 \u0111\u1ea7u \u0111\u1ed9ng v\u1eadt, c\u00f3 ni\u00ean \u0111\u1ea1i h\u01a1n 32 ngh\u00ecn n\u0103m. L\u1ea7n \u0111\u1ea7u ti\u00ean trong l\u1ecbch s\u1eed, h\u1ecd \u0111\u00e3 th\u1ef1c hi\u1ec7n m\u1ed9t nghi\u00ean c\u1ee9u chi ti\u1ebft v\u1ec1 nh\u1eefng b\u1ee9c v\u1ebd k\u1ef3 l\u1ea1 n\u00e0y, s\u1eed d\u1ee5ng kho\u1ea3ng 5.000 b\u1ee9c tranh \u0111\u00e1 c\u1ee7a t\u1ed5 ti\u00ean ch\u00fang ta: c\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc \u0111\u00e3 h\u1ec7 th\u1ed1ng ho\u00e1 t\u1ea7n xu\u1ea5t xu\u1ea5t hi\u1ec7n v\u00e0 ki\u1ec3u ng\u01b0\u1eddi lai \u0111\u01b0\u1ee3c m\u00f4 t\u1ea3, c\u0169ng nh\u01b0 \u0111\u1ecbnh tu\u1ed5i c\u1ee7a ch\u00fang. Sau c\u00f9ng, nh\u00f3m \u0111i \u0111\u1ebfn k\u1ebft lu\u1eadn r\u1eb1ng ng\u01b0\u1eddi m\u00ecnh th\u00fa th\u1ef1c s\u1ef1 t\u1ed3n t\u1ea1i trong qu\u00e1 kh\u1ee9 xa x\u01b0a. Theo c\u00e1c nh\u00e0 nghi\u00ean c\u1ee9u, ng\u01b0\u1eddi nguy\u00ean thu\u1ef7 kh\u00f4ng bao gi\u1edd v\u1ebd ra nh\u1eefng g\u00ec h\u1ecd kh\u00f4ng nh\u00ecn th\u1ea5y Th\u1ea7n tho\u1ea1i La M\u00e3 v\u00e0 Hy L\u1ea1p c\u1ed5 \u0111\u1ea1i c\u0169ng k\u1ec3 cho ch\u00fang ta nghe nhi\u1ec1u v\u1ec1 nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi","c\u00f3 c\u01a1 th\u1ec3 \u0111\u1ed9ng v\u1eadt, v\u00e0 Nh\u00e2n m\u00e3 (centaur) l\u00e0 v\u00ed d\u1ee5 th\u01b0\u1eddng g\u1eb7p nh\u1ea5t. \u0110\u00f3 l\u00e0 nh\u1eefng sinh v\u1eadt c\u00f3 th\u00e2n tr\u00ean c\u1ee7a con ng\u01b0\u1eddi, nh\u01b0ng v\u1edbi ch\u00e2n c\u1ee7a ng\u1ef1a ho\u1eb7c c\u00e1c \u0111\u1ed9ng v\u1eadt kh\u00e1c, nh\u01b0 b\u00f2 \u0111\u1ef1c, l\u1eeba, c\u1eebu v\u00e0 th\u1eadm ch\u00ed c\u1ea3 d\u00ea. T\u00ean g\u1ecdi centaur l\u00e0 s\u1ef1 h\u1ee3p nh\u1ea5t c\u1ee7a t\u1eeb Ken (ngh\u0129a l\u00e0 T\u00f4i gi\u1ebft) v\u00e0 Tauros (ngh\u0129a l\u00e0 b\u00f2 \u0111\u1ef1c), v\u00e0 n\u00f3 c\u0169ng cho th\u1ea5y v\u1ed1n hi\u1ec3u bi\u1ebft thi\u00ean v\u0103n c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi x\u01b0a. Khi ch\u00f2m sao c\u1ee7a cung Nh\u00e2n m\u00e3 (v\u1edbi c\u00e1c centaur \u0111ang n\u00e9m m\u1ed9t c\u00e2y gi\u00e1o) xu\u1ea5t hi\u1ec7n tr\u00ean b\u1ea7u tr\u1eddi \u0111\u00eam, ch\u00fang ta kh\u00f4ng th\u1ec3 nh\u00ecn th\u1ea5y Kim ng\u01b0u, m\u1ed9t trong c\u00e1c bi\u1ec3u t\u01b0\u1ee3ng c\u1ee7a m\u1eb7t tr\u1eddi. Chuy\u00ean gia v\u1ec1 th\u1ea7n tho\u1ea1i h\u1ecdc \u0111\u1ed3ng th\u1eddi l\u00e0 nh\u00e0 khoa h\u1ecdc l\u1ecbch s\u1eed Alexander Guryev cho bi\u1ebft ng\u01b0\u1eddi m\u00ecnh th\u00fa l\u00e0 k\u1ebft qu\u1ea3 c\u1ee7a h\u00e0nh vi th\u00fa d\u00e2m - s\u1ef1 giao c\u1ea5u gi\u1eefa ng\u01b0\u1eddi v\u00e0 \u0111\u1ed9ng v\u1eadt, \u0111i\u1ec1u kh\u00e1 ph\u1ed5 bi\u1ebfn trong c\u00e1c th\u1eddi k\u1ef3 nguy\u00ean thu\u1ef7. H\u1ecd c\u0169ng l\u01b0u \u00fd nhi\u1ec1u t\u1ed9c ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ebfn t\u1eadn b\u00e2y gi\u1edd v\u1eabn xem m\u00ecnh l\u00e0 h\u1eadu du\u1ec7 c\u1ee7a \u0111\u1ed9ng v\u1eadt: Ch\u1eb3ng h\u1ea1n ng\u01b0\u1eddi T\u00e2y T\u1ea1ng tin ch\u1eafc h\u1ecd c\u00f3 ngu\u1ed3n g\u1ed1c t\u1eeb kh\u1ec9, ng\u01b0\u1eddi Hindu coi ng\u1ef1a l\u00e0 \u00f4ng t\u1ed5 v\u00e0 ng\u01b0\u1eddi Th\u00e1i xem m\u00ecnh l\u00e0 h\u1eadu du\u1ec7 c\u1ee7a ch\u00f3. M\u1ed9t th\u1ea7n tho\u1ea1i Hy L\u1ea1p k\u1ec3 r\u1eb1ng nh\u00e0 chinh ph\u1ee5c Alexander \u0110\u1ea1i \u0111\u1ebf \u0111\u01b0\u1ee3c th\u1ee5 thai trong l\u1ea7n giao ph\u1ed1i gi\u1eefa m\u1ed9t con r\u1eafn c\u1ecf, do th\u1ea7n Zeus (v\u1ecb th\u1ea7n b\u1ea3o tr\u1ee3 cho t\u1ea5t c\u1ea3 c\u00e1c th\u1ea7n v\u00e0 con ng\u01b0\u1eddi) ho\u00e1 th\u00e2n v\u1edbi Olympia, con g\u00e1i c\u1ee7a ho\u00e0ng \u0111\u1ebf Macedonia. S\u1eed s\u00e1ch c\u0169ng ti\u1ebft l\u1ed9 h\u00e0nh vi th\u00fa d\u00e2m qu\u1ea3 th\u1ef1c r\u1ea5t th\u01b0\u1eddng g\u1eb7p trong th\u1eddi k\u1ef3 Hy L\u1ea1p v\u00e0 La M\u00e3 c\u1ed5 \u0111\u1ea1i. Nh\u00e0 v\u0103n ch\u00e2m bi\u1ebfm ng\u01b0\u1eddi La M\u00e3 Juvenalis vi\u1ebft r\u1eb1ng \\\"ph\u1ee5 n\u1eef La M\u00e3 th\u01b0\u1eddng tr\u01b0ng c\u00e1i m\u00f4ng tr\u1ea7n c\u1ee7a h\u1ecd \u0111\u1ec3 l\u00f4i cu\u1ed1n l\u0169 c\u1eebu v\u00e0o c\u00e1c cu\u1ed9c giao hoan\\\". \u1ede Ai C\u1eadp, nh\u1eefng cu\u1ed9c giao c\u1ea5u n\u00e0y l\u00e0 m\u1ed9t ph\u1ea7n c\u1ee7a nghi th\u1ee9c s\u00f9ng b\u00e1i s\u1ef1 sinh n\u1edf. Trong nh\u1eefng th\u1eddi k\u1ef3 c\u1ed5 \u0111\u1ea1i, c\u00e1c chi\u1ebfn binh th\u01b0\u1eddng mang theo nh\u1eefng \u0111\u00e0n c\u1eebu ho\u1eb7c d\u00ea trong m\u1ecdi cu\u1ed9c chi\u1ebfn, s\u1eed d\u1ee5ng v\u00e0o m\u1ee5c \u0111\u00edch gi\u1ebft th\u1ecbt v\u00e0 ch\u01a1i tr\u00f2 giao c\u1ea5u. C\u00f3 v\u0103n b\u1ea3n c\u00f2n ghi l\u1ea1i r\u1eb1ng nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi l\u00ednh Italy \u0111\u00e3 \u0111\u00e0o ng\u0169 trong cu\u1ed9c bao v\u00e2y Lyons c\u1ee7a nh\u1eefng t\u00edn \u0111\u1ed3 c\u00f4ng gi\u00e1o v\u00e0o n\u0103m 1562 v\u00ec h\u1ecd c\u00f3 qu\u00e1 \u00edt c\u1eebu \u0111\u1ec3 th\u1ef1c hi\u1ec7n sex. Vi\u1ec7c cho ph\u00e9p giao c\u1ea5u gi\u1eefa nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi l\u00ednh v\u00e0 \u0111\u1ed9ng \u0111\u01b0\u1ee3c xem l\u00e0 \u00edt x\u1ea5u xa h\u01a1n quan h\u1ec7 v\u1edbi g\u00e1i \u0111i\u1ebfm. C\u00e1c h\u1ecdc gi\u1ea3 \u0111\u00e1ng k\u00ednh - Paracelsus, Cardano v\u00e0 b\u00e0 \u0111\u1ee1 n\u1ed5i ti\u1ebfng c\u1ee7a th\u1ebf k\u1ef7 16 Fortunio Liceti c\u0169ng \u0111\u00e3 m\u1ed9t v\u00e0i l\u1ea7n ghi l\u1ea1i s\u1ef1 ra \u0111\u1eddi c\u1ee7a nh\u1eefng \u0111\u1ee9a tr\u1ebb lai, \u0111\u1ed9ng v\u1eadt do ng\u01b0\u1eddi sinh ra, v\u00e0 ng\u01b0\u1eddi do \u0111\u1ed9ng v\u1eadt sinh ra. Ghi ch\u00e9p c\u1ee7a h\u1ecd n\u00f3i \u0111\u1ebfn ng\u1ef1a, voi, ch\u00f3 v\u00e0 th\u1eadm ch\u00ed c\u1ea3 s\u01b0 t\u1eed. C\u0169ng theo Alexander Guryev, nhi\u1ec1u n\u0103m tr\u01b0\u1edbc khoa h\u1ecdc ch\u00ednh th\u1ed1ng kh\u00f4ng th\u1eeba nh\u1eadn kh\u1ea3 n\u0103ng lai ch\u00e9o gi\u1eefa ng\u01b0\u1eddi v\u00e0 \u0111\u1ed9ng v\u1eadt. Nh\u01b0ng g\u1ea7n \u0111\u00e2y, nh\u1eefng ngu\u1ed3n tin khoa h\u1ecdc \u0111\u00e1ng ch\u00fa \u00fd \u0111\u00e3 c\u00f4ng b\u1ed1 k\u1ebft qu\u1ea3 th\u00ed nghi\u1ec7m gene, trong \u0111\u00f3 c\u00e1c nh\u00e0 nghi\u00ean c\u1ee9u thu \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u1eefng ph\u00f4i c\u00f3 m\u1ed9t n\u1eeda s\u1ed1 t\u1ebf b\u00e0o ng\u01b0\u1eddi v\u00e0 n\u1eeda c\u1ee7a \u0111\u1ed9ng v\u1eadt. T\u1eeb quan \u0111i\u1ec3m","khoa h\u1ecdc, s\u1ef1 kh\u00e1c bi\u1ec7t gi\u1eefa ng\u01b0\u1eddi v\u00e0 \u0111\u1ed9ng v\u1eadt ch\u1ec9 l\u00e0 v\u00e0i ph\u1ea7n tr\u0103m. \u0110i\u1ec1u \u0111\u00f3 c\u00f3 ngh\u0129a l\u00e0 kh\u00f4ng lo\u1ea1i tr\u1eeb kh\u1ea3 n\u0103ng nh\u1eefng \u0111\u1ed9t bi\u1ebfn t\u1ef1 ph\u00e1t x\u1ea3y ra trong c\u00e1c t\u00ecnh hu\u1ed1ng hi\u1ebfm hoi, v\u00e0 vi\u1ec7c lai gi\u1ed1ng t\u1ef1 nhi\u00ean l\u00e0 ho\u00e0n to\u00e0n c\u00f3 th\u1ec3 trong nh\u1eefng tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p nh\u01b0 v\u1eady. Nh\u00e0 gi\u1ea3i ph\u1eabu h\u1ecdc danh ti\u1ebfng ng\u01b0\u1eddi \u0110an M\u1ea1ch Thomas Bartolin vi\u1ebft r\u1eb1ng \u00f4ng t\u1eebng nh\u00ecn th\u1ea5y m\u1ed9t ph\u1ee5 n\u1eef c\u00f3 \u0111\u1ee9a con v\u1edbi c\u00e1i \u0111\u1ea7u m\u00e8o sau khi giao c\u1ea5u v\u1edbi m\u1ed9t con m\u00e8o. S\u00e1ch y h\u1ecdc c\u1ee7a th\u1ebf k\u1ef7 19-20 c\u0169ng m\u00f4 t\u1ea3 nh\u1eefng tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p ra \u0111\u1eddi c\u00e1c sinh v\u1eadt ng\u01b0\u1eddi- \u0111\u1ed9ng v\u1eadt. V\u00e0o cu\u1ed1i th\u1ebf k\u1ef7 tr\u01b0\u1edbc, m\u1ed9t v\u00e0i nh\u00e0 nghi\u00ean c\u1ee9u Anh \u0111\u00e3 vi\u1ebft v\u1ec1 nh\u1eefng ph\u1ee5 n\u1eef da \u0111en s\u1ed1ng c\u00f9ng v\u1edbi gorilla. Nh\u1eefng \u0111\u1ee9a tr\u1ebb sinh ra t\u1eeb c\u00e1c cu\u1ed9c giao c\u1ea5u n\u00e0y c\u00f3 th\u1ec3 l\u00e0m \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u1eefng vi\u1ec7c \u0111\u01a1n gi\u1ea3n \u1edf nh\u00e0 v\u00e0 th\u1eadm ch\u00ed c\u00f3 th\u1ec3 n\u00f3i. Kh\u00f4ng may, c\u00e1c nh\u00e0 nghi\u00ean c\u1ee9u kh\u00f4ng c\u00f3 c\u01a1 h\u1ed9i nh\u00ecn th\u1ea5y ch\u00fang v\u00ec c\u00e1c em b\u00e9 lai c\u1ea3m th\u1ea5y b\u1ecb t\u1ed5n th\u01b0\u01a1ng m\u1ea1nh m\u1ebd v\u00e0 \u0111\u00e3 tr\u1ed1n v\u00e0o r\u1eebng. Alexander Guryev c\u00f2n cho bi\u1ebft tuy c\u00e1c nh\u00e0 nghi\u00ean c\u1ee9u kh\u00f4ng c\u00f3 b\u1ed9 x\u01b0\u01a1ng m\u1eabu n\u00e0o c\u1ee7a c\u00e1c sinh v\u1eadt lai, song h\u1ecd kh\u00f4ng thi\u1ebfu nh\u1eefng ph\u1ea7n tr\u00ean v\u00e0 d\u01b0\u1edbi c\u1ee7a c\u00e1c b\u1ed9 x\u01b0\u01a1ng \u0111\u00f3. Theo VnExpress Ng\u01b0\u1eddi Aino \u1edf v\u00f9ng bi\u1ec3n B\u1eafc H\u1ea3i Ng\u01b0\u1eddi Aino l\u00e0 m\u1ed9t ch\u1ee7ng ng\u01b0\u1eddi da tr\u1eafng l\u1ea1 l\u00f9ng s\u1ed1ng \u1edf v\u00f9ng bi\u1ec3n B\u1eafc - Nh\u1eadt B\u1ea3n. Ch\u1ee7ng ng\u01b0\u1eddi n\u00e0y c\u00f3 th\u1ec3 h\u00ecnh \u0111\u1eb7c tr\u01b0ng c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi ch\u00e2u \u00c2u. Nh\u01b0ng k\u1ef3 l\u1ea1 l\u00e0 h\u1ecd l\u1ea1i s\u1ed1ng \u1edf v\u00f9ng gi\u1eefa ch\u00e2u \u00c1 t\u1edbi h\u00e0ng ng\u00e0n n\u0103m nay, c\u00e1ch n\u01a1i \u0111\u1ecbnh c\u01b0 g\u1ea7n nh\u1ea5t c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi da tr\u1eafng ng\u00e0y nay c\u0169ng t\u1edbi 20.000km. Ngo\u00e0i ra, nh\u00f3m m\u00e1u c\u1ee7a h\u1ecd l\u1ea1i ho\u00e0n to\u00e0n \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t. \u0110i\u1ec1u kh\u00f3 hi\u1ec3u l\u00e0 h\u1ecd b\u1ecb k\u1eb9p gi\u1eefa 2 d\u00e2n t\u1ed9c l\u1edbn: Trung Qu\u1ed1c v\u00e0 Nh\u1eadt B\u1ea3n nh\u01b0ng h\u1ecd kh\u00f4ng nh\u1eefng b\u1ea3o t\u1ed3n \u0111\u01b0\u1ee3c giao ti\u1ebfp trong cu\u1ed9c s\u1ed1ng ng\u00f4n ng\u1eef, v\u0103n h\u00f3a c\u1ee7a m\u00ecnh m\u00e0 \u0111\u1eb7c tr\u01b0ng c\u1ee7a d\u00e2n t\u1ed9c c\u0169ng kh\u00f4ng b\u1ecb mai m\u1ed9t. Cho t\u1edbi t\u1eadn ng\u00e0y nay c\u0169ng ch\u01b0a ai l\u00e0m r\u00f5 \u0111\u01b0\u1ee3c ng\u01b0\u1eddi Aino \u0111\u1ebfn \u0111\u00e2y t\u1eeb n\u01a1i n\u00e0o v\u00e0 t\u1eeb khi n\u00e0o. C\u00e1c nh\u00e0 chuy\u00ean gia \u0111\u1ec1u nh\u1ea5t tr\u00ed cho r\u1eb1ng, cho d\u00f9 trong h\u00e0ng tr\u0103m tri\u1ec7u ng\u01b0\u1eddi M\u00f4ng C\u1ed5, ng\u1eabu nhi\u00ean xu\u1ea5t hi\u1ec7n m\u1ea5y v\u1ea1n ng\u01b0\u1eddi c\u00f3 \u0111\u1eb7c tr\u01b0ng di truy\u1ec1n v\u00e0 sinh l\u00fd c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi da tr\u1eafng th\u00ec c\u0169ng th\u1eadt kh\u00f3 c\u00f3 th\u1ec3 tin. V\u1eady cu\u1ed1i c\u00f9ng th\u00ec \u0111i\u1ec1u n\u00e0y nguy\u00ean nh\u00e2n l\u00e0 do \u0111\u00e2u? V\u1ec1 ng\u01b0\u1eddi Aino c\u00f3 m\u1ed9t truy\u1ec1n thuy\u1ebft nh\u01b0 sau: Ng\u00e0y x\u01b0a c\u00f3 m\u1ed9t v\u1ecb th\u1ea7n tr\u00ed tu\u1ec7 v\u00e0 d\u0169ng c\u1ea3m \u0111\u00e3 t\u1eebng xu\u1ed1ng ph\u00eda B\u1eafc bi\u1ec3n B\u1eafc H\u1ea3i. Chi\u1ebfc phi thuy\u1ec1n v\u00e0ng l\u00f3ng l\u00e1nh c\u1ee7a \u00f4ng ta ban ng\u00e0y c\u00f3 m\u00e0u s\u00e1ng c\u1ee7a v\u00e0ng, ban \u0111\u00eam l\u1ea1i nh\u01b0 m\u1ed9t ng\u1ecdn l\u1eeda \u0111\u1ecf. Khi phi thuy\u1ec1n bay l\u00ean kh\u00f4ng trung ph\u00e1t ra ti\u1ebfng \u0111\u1ed9ng nh\u01b0 s\u1ea5m v\u1eady. V\u1ecb th\u1ea7n n\u00e0y \u1edf l\u1ea1i tr\u1ea7n gian qua m\u1ea5y m\u00f9a Xu\u00e2n, H\u1ea1, Thu, \u0110\u00f4ng d\u1ea1y m\u1ecdi ng\u01b0\u1eddi ngh\u1ec1 n\u00f4ng, ngh\u1ec7 thu\u1eadt, l\u00e0m \u0103n, v\u00e0 tri th\u1ee9c. \u00d4ng ta c\u00f2n truy\u1ec1n th\u1ee5 cho ng\u01b0\u1eddi d\u00e2n nh\u1eefng v\u1ea5n \u0111\u1ec1 li\u00ean quan \u0111\u1ebfn quy","t\u1eafc c\u1ee7a x\u00e3 h\u1ed9i v\u00e0 \u0111\u1ea1o \u0111\u1ee9c l\u00e0m ng\u01b0\u1eddi. Khi xong nhi\u1ec7m v\u1ee5, th\u1ea7n l\u00ean phi thuy\u1ec1n h\u01b0\u1edbng v\u1ec1 m\u1ed9t v\u00ec sao bay \u0111i, bi\u1ebfn m\u1ea5t v\u0129nh vi\u1ec5n. H.T (Theo N\u1ec1n v\u0103n minh c\u1ed5 th\u1ebf gi\u1edbi) Ng\u01b0\u1eddi l\u00f9n Munayi N\u0103m 1837, \u1edf g\u1ea7n th\u1ecb tr\u1ea5n Cosaoke c\u1ee7a Bang Ohio - M\u1ef9, ng\u01b0\u1eddi ta \u0111\u00e3 ph\u00e1t hi\u1ec7n th\u1ea5y m\u1ed9 \u0111\u1ecba c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi l\u00f9n. H\u00e0i c\u1ed1t \u0111\u01b0\u1ee3c ph\u00e1t hi\u1ec7n \u1edf \u0111\u00e2y \u0111\u1ec1u cao kh\u00f4ng \u0111\u1ebfn 90cm. Nh\u01b0ng do g\u1ea7n n\u01a1i mai t\u00e1ng kh\u00f4ng h\u1ec1 ph\u00e1t hi\u1ec7n \u0111\u01b0\u1ee3c b\u1ea5t c\u1ee9 v\u0103n v\u1eadt n\u00e0o n\u00ean c\u00e1c nh\u00e0 kh\u1ea3o c\u1ed5 \u0111\u00e3 g\u1eb7p nhi\u1ec1u kh\u00f3 kh\u0103n trong vi\u1ec7c x\u00e1c \u0111\u1ecbnh n\u1ec1n v\u0103n h\u00f3a v\u00e0 ni\u00ean \u0111\u1ea1i s\u1ed1ng c\u1ee7a nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi l\u00f9n n\u00e0y. Tuy nhi\u00ean, t\u1eeb s\u1ed1 l\u01b0\u1ee3ng h\u00e0i c\u1ed1t \u0111\u00e0o \u0111\u01b0\u1ee3c trong huy\u1ec7t m\u1ed9 c\u00f3 th\u1ec3 th\u1ea5y n\u01a1i \u0111\u00e2y d\u00e2n c\u01b0 t\u1eadp trung kh\u00e1 \u0111\u00f4ng \u0111\u00fac. Kho\u1ea3ng 100 n\u0103m sau, \u1edf g\u1ea7n th\u1ecb tr\u1ea5n Gasper c\u1ee7a Bang Wyoming - M\u1ef9, m\u1ed9t \u0111\u1ed9i kh\u1ea3o tr\u1eafc qu\u1eb7ng v\u00e0ng khi l\u00e0m n\u1ed5 v\u00e1ch \u0111\u00e1 \u0111\u00e3 ph\u00e1t hi\u1ec7n th\u1ea5y m\u1ed9t b\u1ed9 h\u00e0i c\u1ed1t Munayi. B\u1ed9 h\u00e0i c\u1ed1t Munayi n\u00e0y hai ch\u00e2n x\u1ebfp v\u00f2ng, hai tay \u0111\u1eb7t tr\u00ean \u0111\u1ea7u g\u1ed1i s\u1ed1ng \u0111\u1ed9ng nh\u01b0 m\u1ed9t t\u01b0\u1ee3ng Ph\u1eadt. Nh\u00ecn t\u01b0\u1edbng m\u1ea1o, b\u1ed9 h\u00e0i c\u1ed1t gi\u1ed1ng nh\u01b0 m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00e0n \u00f4ng trung ni\u00ean, da h\u1eb1n \u0111\u1ea7y n\u1ebfp nh\u0103n, m\u0169i cao v\u00fat, tr\u00e1n r\u1ed9ng, mi\u1ec7ng r\u1ed9ng nh\u01b0ng m\u00f4i m\u1ecfng. Tuy nhi\u00ean chi\u1ec1u cao c\u1ee7a \u00f4ng ch\u1ec9 c\u00f3 37cm. B\u1ed9 h\u00e0i c\u1ed1t Munayi n\u00e0y \u0111\u00e3 thu h\u00fat s\u1ef1 ch\u00fa \u00fd c\u1ee7a r\u1ea5t nhi\u1ec1u nh\u00e0 nh\u00e2n lo\u1ea1i v\u00e0 kh\u1ea3o c\u1ed5 h\u1ecdc. H\u1ecd \u0111\u00e3 ti\u1ebfn h\u00e0nh nghi\u00ean c\u1ee9u t\u1ef7 m\u1ef7 b\u1ed9 h\u00e0i c\u1ed1t \u1ea5y nh\u01b0ng kh\u00f4ng thu \u0111\u01b0\u1ee3c k\u1ebft qu\u1ea3 g\u00ec kh\u1ea3 quan. C\u00f3 ng\u01b0\u1eddi cho r\u1eb1ng, \u0111\u00f3 l\u00e0 m\u1ed9t v\u1ecb th\u1ee7 nho. Nh\u01b0ng t\u1eeb g\u00f3c \u0111\u1ed9 sinh l\u00fd, c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi cho r\u1eb1ng \u00f4ng ta kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 th\u1ee7 nho m\u00e0 l\u00e0 m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi l\u00f9n. B\u00ean c\u1ea1nh \u0111\u00f3, ng\u01b0\u1eddi ta c\u00f2n t\u1eadp trung ph\u00e2n t\u00edch v\u1ea5n \u0111\u1ec1: T\u1ea1i sao b\u1ed9 h\u00e0i c\u1ed1t Munayi n\u00e0y l\u1ea1i xu\u1ea5t hi\u1ec7n \u1edf \u0111\u00e2y? C\u00f3 ng\u01b0\u1eddi ph\u00e1n \u0111o\u00e1n \u0111\u00e2y c\u00f3 th\u1ec3 l\u00e0 t\u1ed5 ti\u00ean c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi Indian. \u00dd ki\u1ebfn n\u00e0y kh\u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1ed3ng t\u00ecnh v\u00ec kh\u00f4ng c\u00f3 c\u0103n c\u1ee9. M\u1ed9t v\u00e0i n\u0103m sau, b\u1ed9 h\u00e0i c\u1ed1t Munayi \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ed9t th\u01b0\u01a1ng gia M\u1ef9 mua v\u00e0 \u0111\u01b0a \u0111\u1ebfn New York. Sau khi \u0111\u01b0\u1ee3c Vi\u1ec7n b\u1ea3o t\u00e0ng \u1edf M\u1ef9 ch\u1ee5p X-quang v\u00e0 qua ch\u1ee9ng minh th\u1ebf h\u1ec7 nh\u00e2n lo\u1ea1i h\u1ecdc x\u00e1c nh\u1eadn \u0111\u00edch x\u00e1c, c\u00e1c chuy\u00ean gia \u0111\u01b0a ra ph\u00e1n \u0111o\u00e1n, \u0111\u00e2y l\u00e0 m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi 65 tu\u1ed5i. L\u00fac \u0111\u00f3, c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi n\u00f3i: trong l\u1ecbch s\u1eed c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi Indian \u1edf Shosonisi v\u00e0 Crao c\u1ee7a Wyoming \u0111\u00e3 t\u1eebng c\u00f3 truy\u1ec1n thuy\u1ebft v\u1ec1 s\u1ef1 t\u1ed3n t\u1ea1i c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi l\u00f9n. V\u1eady Munayi n\u00e0y c\u00f3 thu\u1ed9c v\u1ec1 t\u1ed9c ng\u01b0\u1eddi l\u00f9n \u0111\u00f3 kh\u00f4ng? C\u00e1c chuy\u00ean gia cho r\u1eb1ng, ng\u01b0\u1eddi l\u00f9n kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 thu nh\u1ecf, kh\u00f4ng ph\u1ea3i b\u1ecb ng\u1eebng ph\u00e1t tri\u1ec3n v\u00ec khuy\u1ebft thi\u1ebfu m\u1ed9t y\u1ebfu t\u1ed1 n\u00e0o \u0111\u00f3 c\u1ee7a c\u01a1 th\u1ec3 m\u00e0 kh\u00f4ng \u0111\u1ea1t \u0111\u01b0\u1ee3c chi\u1ec1u cao b\u00ecnh th\u01b0\u1eddng c\u1ee7a con ng\u01b0\u1eddi. T\u01b0\u01a1ng truy\u1ec1n 1.000 n\u0103m tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00e3 c\u00f3 m\u1ed9t b\u1ed9 t\u1ed9c ng\u01b0\u1eddi l\u00f9n t\u1eadp trung \u1edf m\u1ed9t v\u00e0i khu","v\u1ef1c thu\u1ed9c Ba Lan. Sau khi nghi\u00ean c\u1ee9u v\u00f4 s\u1ed1 c\u00e1c h\u00e0i c\u1ed1t c\u1ee7a h\u1ecd, gi\u00e1o s\u01b0 Tylunniya c\u1ee7a tr\u01b0\u1eddng \u0110\u1ea1i h\u1ecdc Buchis \u0111\u00e3 cho r\u1eb1ng, d\u00e2n t\u1ed9c th\u1ea5p b\u00e9 n\u00e0y c\u00f3 l\u1ebd s\u1ed1ng v\u00e0o kho\u1ea3ng th\u1ebf k\u1ef7 I tr\u01b0\u1edbc C\u00f4ng nguy\u00ean. V\u1ec1 sau, m\u1ed9t h\u00e0i c\u1ed1t ng\u01b0\u1eddi l\u00f9n \u0111\u01b0\u1ee3c ph\u00e1t hi\u1ec7n \u1edf Sayasas n\u01b0\u1edbc Ph\u00e1p \u0111\u00e3 ch\u1ee9ng minh: Nh\u1eefng b\u1ed9 x\u01b0\u01a1ng n\u00e0y \u0111\u1ec1u ph\u00e1t d\u1ee5c b\u00ecnh th\u01b0\u1eddng, t\u1ef7 l\u1ec7 th\u00edch h\u1ee3p v\u00e0 kh\u00f4ng h\u1ec1 c\u00f3 v\u1ebft t\u00edch d\u1ecb d\u1ea1ng nh\u01b0ng chi\u1ec1u cao c\u1ee7a h\u1ecd ch\u1ec9 t\u1eeb 50-70cm. Tr\u00ean Tr\u00e1i \u0111\u1ea5t ch\u00fang \u0111a \u0111ang s\u1ed1ng th\u1ef1c s\u1ef1 \u0111\u00e3 t\u1eebng xu\u1ea5t hi\u1ec7n t\u1ed9c ng\u01b0\u1eddi l\u00f9n? N\u1ebfu nh\u01b0 c\u00f3 th\u00ec t\u1ea1i sao c\u00e1c t\u01b0 li\u1ec7u v\u0103n hi\u1ebfn c\u1ed5 \u0111\u1ea1i l\u1ea1i kh\u00f4ng h\u1ec1 ghi ch\u00e9p l\u1ea1i? Cho \u0111\u1ebfn ng\u00e0y nay ch\u00fang ta v\u1eabn ch\u01b0a c\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c k\u1ebft lu\u1eadn x\u00e1c th\u1ef1c. H.T (Theo nen van minh co the gioi) Ng\u01b0\u1eddi ngo\u00e0i h\u00e0nh tinh s\u1ebd th\u0103m tr\u00e1i \u0111\u1ea5t Theo kh\u1eb3ng \u0111\u1ecbnh c\u1ee7a nh\u00e0 nghi\u00ean c\u1ee9u c\u00e1c v\u1eadt th\u1ec3 l\u1ea1 (UFO) n\u1ed5i ti\u1ebfng ng\u01b0\u1eddi Brazil Jan Val Ellam, trong n\u0103m 2007, l\u1ea7n \u0111\u1ea7u ti\u00ean nh\u00e2n lo\u1ea1i s\u1ebd ch\u00ednh th\u1ee9c \u201cg\u1eb7p g\u1ee1\u201d nh\u1eefng sinh v\u1eadt b\u00ed hi\u1ec3m \u0111\u1ebfn t\u1eeb c\u00e1c d\u1ea3i ng\u00e2n h\u00e0 xa x\u00f4i. Jan Val Ellam l\u00e0 t\u00e1c gi\u1ea3 c\u1ee7a 15 cu\u1ed1n s\u00e1ch b\u00e1n ch\u1ea1y nh\u1ea5t th\u1ebf gi\u1edbi vi\u1ebft v\u1ec1 t\u00e2m linh v\u00e0 m\u1ed1i li\u00ean h\u1ec7 c\u1ee7a n\u00f3 v\u1edbi c\u00e1c n\u1ec1n v\u0103n minh ngo\u00e0i tr\u00e1i \u0111\u1ea5t. Ellam qu\u1ea3 quy\u1ebft: Trong su\u1ed1t 20 n\u0103m qua, \u00f4ng lu\u00f4n gi\u1eef li\u00ean l\u1ea1c v\u1edbi kh\u00f4ng \u00edt sinh v\u1eadt ngo\u00e0i h\u00e0nh tinh v\u00e0 ghi l\u1ea1i chi ti\u1ebft t\u1ea5t c\u1ea3 nh\u1eefng cu\u1ed9c g\u1eb7p \u1ea5y trong m\u1ed9t cu\u1ed1n s\u1ed5 \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t. C\u0169ng ch\u00ednh nh\u1eefng nh\u00e2n v\u1eadt n\u00e0y \u0111\u00e3 chuy\u1ec3n t\u1edbi \u00f4ng l\u1eddi c\u1ea3nh b\u00e1o: M\u1ed9t s\u1ed1 ch\u1ee7ng ng\u01b0\u1eddi t\u1eeb c\u00e1c thi\u00ean h\u00e0 xa x\u00f4i s\u1ebd \u0111\u1ed5 b\u1ed9 xu\u1ed1ng \u0111\u1ecba c\u1ea7u trong kho\u1ea3ng 15\/11\/2006 \u0111\u1ebfn th\u00e1ng 4\/2007. Theo Ellam, sinh v\u1eadt ngo\u00e0i h\u00e0nh tinh c\u00f3 h\u00ecnh d\u00e1ng r\u1ea5t kh\u00e1c l\u1ea1 so v\u1edbi ng\u01b0\u1eddi tr\u00e1i \u0111\u1ea5t, tuy v\u1eady lu\u00f4n t\u1ecf ra th\u00e2n thi\u1ec7n v\u00e0 hi\u1ec1n l\u00e0nh. Nh\u00e0 nghi\u00ean c\u1ee9u UFO n\u00e0y c\u0169ng l\u00fd gi\u1ea3i, s\u1edf d\u0129 l\u00e2u nay h\u1ecd ch\u01b0a d\u00e1m \u201c\u0111\u1eb7t quan h\u1ec7\u201d v\u1edbi ch\u00fang ta l\u00e0 v\u00ec kh\u1eafp th\u1ebf gi\u1edbi l\u00fac n\u00e0o c\u0169ng th\u1ea5y x\u1ea3y ra chi\u1ebfn tranh ho\u1eb7c b\u1ea1o lo\u1ea1n. Tr\u00ean t\u1ea1p ch\u00ed UFO c\u1ee7a Brazil, t\u00e1c gi\u1ea3 Jan Val Ellam \u0111\u00e3 \u0111\u01b0a ra m\u00f4 t\u1ea3 chi ti\u1ebft v\u1ec1 \u201cchuy\u1ebfn vi\u1ebfng th\u0103m h\u1eefu ngh\u1ecb\u201d n\u00e0y, k\u00e8m theo \u0111\u00f3 l\u00e0 tuy\u00ean b\u1ed1: \u201cSau l\u1ea7n g\u1eb7p g\u1ee1 v\u1edbi ng\u01b0\u1eddi ngo\u00e0i h\u00e0nh tinh s\u1eafp t\u1edbi \u0111\u00e2y, kh\u00f4ng ai tr\u00ean tr\u00e1i \u0111\u1ea5t c\u00f2n c\u00f3 th\u1ec3 nghi ng\u1edd v\u1ec1 s\u1ef1 hi\u1ec7n di\u1ec7n c\u1ee7a h\u1ecd n\u1eefa. T\u1ea5t c\u1ea3 c\u00e1c ph\u01b0\u01a1ng ti\u1ec7n th\u00f4ng tin \u0111\u1ea1i ch\u00fang, c\u00e1c t\u1ed5 ch\u1ee9c qu\u00e2n \u0111\u1ed9i, ch\u00ednh ph\u1ee7, c\u00e1c l\u0129nh v\u1ef1c khoa h\u1ecdc, t\u00f4n gi\u00e1o, t\u00edn ng\u01b0\u1ee1ng - kh\u00f4ng m\u1ed9t l\u1ef1c l\u01b0\u1ee3ng n\u00e0o c\u00f3 th\u1ec3 ph\u1ee7 nh\u1eadn \u0111i\u1ec1u n\u00e0y\u201d. Ellam th\u1eeba nh\u1eadn r\u1eb1ng v\u00e0o th\u1eddi \u0111i\u1ec3m n\u00e0y, l\u1eddi d\u1ef1 b\u00e1o c\u1ee7a \u00f4ng nghe th\u1eadt ng\u00e2y ng\u00f4 v\u00e0 phi l\u00fd, tuy nhi\u00ean m\u1ed9t l\u1ea7n n\u1eefa \u00f4ng nh\u1ea5n m\u1ea1nh r\u1eb1ng m\u00ecnh ch\u1ec9 \u0111ang th\u1ef1c hi\u1ec7n ngh\u0129a v\u1ee5 l\u00e0m c\u1ea7u n\u1ed1i cho c\u00e1c n\u1ec1n v\u0103n minh trong v\u0169 tr\u1ee5 m\u00e0 th\u00f4i. Theo Pravda, Vnexpress Ng\u01b0\u1eddi ph\u00e1t hi\u1ec7n ra \u0110\u1ea1i L\u1ee5c Nam C\u1ef1c? Th\u00e1ng 7 n\u0103m 1821, t\u00e0u th\u00e1m hi\u1ec3m \\\"Ph\u01b0\u01a1ng \u0110\u00f4ng\\\" v\u00e0 \\\"H\u00f2a B\u00ecnh\\\" do c\u00e1c nh\u00e0 th\u00e1m hi\u1ec3m Nga l\u00e0 Belling Shausen v\u00e0 Lazaliefu d\u1eabn \u0111\u1ea7u \u0111i t\u00ecm \\\"\u0110\u1ea1i l\u1ee5c Ph\u01b0\u01a1ng Nam\\\" \u0111\u01b0\u1ee3c l\u01b0u truy\u1ec1n r\u1ea7m r\u1ed9 m\u1ed9t th\u1eddi. M\u1ee5c ti\u00eau c\u1ee7a h\u1ecd l\u00e0 ti\u1ebfp c\u1eadn \u0111\u1ea5t","c\u1ef1c, t\u00ecm ki\u1ebfm mi\u1ec1n \u0111\u1ea5t ch\u01b0a \u0111\u01b0\u1ee3c bi\u1ebft \u0111\u1ebfn. Hai t\u00e0u th\u00e1m hi\u1ec3m \u0111i h\u1ebft 5 th\u00e1ng, sang th\u00e1ng 12 h\u1ecd \u0111\u1ebfn \u0111\u1ea3o South Seorgia \u1edf 54 \u0111\u1ed9 30 ph\u00fat v\u0129 \u0111\u1ed9 Nam. Kh\u00f4ng l\u00e2u sau, h\u1ecd \u0111\u1ebfn \u0111\u1ea3o South Sandwich (nay l\u00e0 \u0111\u1ea3o Hawaii) v\u00e0 di chuy\u1ec3n th\u1eb3ng \u0111\u1ebfn ph\u00eda Nam Tr\u00ean \u0111\u01b0\u1eddng \u0111i, c\u00e1c nh\u00e0 th\u00e1m hi\u1ec3m \u0111\u00e3 ph\u1ea3i v\u1eadt l\u1ed9n v\u1edbi b\u00e3o t\u00e1p, v\u1edbi nh\u1eefng kh\u1ed1i b\u0103ng n\u1ed5i v\u00e0 s\u01b0\u01a1ng m\u00f9 d\u00e0y \u0111\u1eb7c. H\u00e0nh tr\u00ecnh v\u00f4 c\u00f9ng gian nan v\u00e0 nguy hi\u1ec3m. Th\u00e1ng 1 n\u0103m 1823, hai t\u00e0u th\u00e1m hi\u1ec3m c\u1ee7a \u0111o\u00e0n th\u00e1m hi\u1ec3m Nga v\u00e0o \u0111\u01b0\u1ee3c v\u00f2ng Nam C\u1ef1c. L\u00fac \u0111\u00f3, tr\u01b0\u1edbc m\u1eaft m\u1ecdi ng\u01b0\u1eddi di\u1ec5n ra r\u1ea5t nhi\u1ec1u c\u1ea3nh t\u01b0\u1ee3ng k\u1ef3 l\u1ea1, khi\u1ebfn h\u1ecd v\u00f4 c\u00f9ng kinh ng\u1ea1c: m\u00e0u c\u1ee7a n\u01b0\u1edbc bi\u1ec3n thay \u0111\u1ed5i, xu\u1ea5t hi\u1ec7n nh\u1eefng n\u00fai b\u0103ng c\u00f3 \u0111\u1ec9nh n\u00f9i b\u1eb1ng ph\u1eb3ng nh\u01b0ng xung quanh l\u1ea1i cao v\u00e0 d\u1ed1c \u0111\u1ee9ng. C\u00e1c \u0111\u1ea3o b\u0103ng b\u1ea5t \u0111\u1ed9ng v\u1edbi nh\u1eefng con chim l\u01b0\u1ee3n v\u00f2ng tr\u00ean tr\u1eddi. \u0110\u00e2y ph\u1ea3i ch\u0103ng l\u00e0 nh\u1eefng d\u1ea5u hi\u1ec7u d\u1ef1 b\u00e1o n\u01a1i n\u00e0y \u0111\u00e3 g\u1ea7n \u0111\u1ea5t li\u1ec1n \u0111\u00f3 sao? V\u00ec th\u1ebf m\u1ecdi ng\u01b0\u1eddi h\u0103ng h\u00e1i ti\u1ebfp t\u1ee5c ti\u1ebfn \u0111\u1ebfn \u0111\u1ed9 v\u1ecb tr\u00ed 67 \u0111\u1ed9 22 ph\u00fat v\u0129 \u0111\u1ed9 Nam, 2 \u0111\u1ed9 15 ph\u00fat kinh \u0111\u1ed9 T\u00e2y, n\u01a1i n\u00e0y ch\u1ec9 c\u00f2n c\u00e1ch l\u1ee5c \u0111\u1ecba 22.000m. Nh\u01b0ng, m\u1ed9t t\u1ea3ng b\u0103ng l\u1edbn tr\u1ed3i l\u00ean c\u1ea3n tr\u1edf \u0111\u01b0\u1eddng \u0111i, t\u00e0u ch\u1ec9 c\u00f2n c\u00e1ch ch\u1ea1y ng\u01b0\u1ee3c gi\u00f3 theo \u0111\u01b0\u1eddng v\u00f2ng. Th\u1eadt kh\u00f4ng may, g\u1eb7p ng\u00e0y x\u1ea5u tr\u1eddi, m\u00e2y \u0111en m\u1ecbt m\u00f9ng, gi\u00f3 d\u1eef g\u00e0o th\u00e9t, \u0111o\u00e0n th\u00e1m hi\u1ec3m \u0111\u00e0nh ph\u1ea3i quay l\u1ea1i ph\u00eda B\u1eafc tr\u1edf v\u1ec1 Australia tr\u00e1nh gi\u00f3, b\u1ecf l\u1ee1 m\u1ed9t c\u01a1 h\u1ed9i. Th\u00e1ng 11 n\u0103m 1823, m\u00f9a Xu\u00e2n s\u1eafp \u0111\u1ebfn v\u1edbi Nam b\u00e1n c\u1ea7u, hai t\u00e0u th\u00e1m hi\u1ec3m l\u1ea1i m\u1ed9t l\u1ea7n n\u1eefa xu\u1ea5t ph\u00e1t. Th\u00e1ng 1 n\u0103m 1824, h\u1ecd l\u1ea1i \u0111i m\u1ed9t l\u1ea7n n\u1eefa v\u00e0o \u0111\u01b0\u1ee3c v\u00f2ng Nam C\u1ef1c. Trong m\u1ed9t ng\u00e0y \u0111\u1eb9p tr\u1eddi, tr\u1eddi quang s\u00e1ng, khi s\u01b0\u01a1ng m\u00f9 d\u1ea7n d\u1ea7n tan \u0111i, m\u1ecdi ng\u01b0\u1eddi b\u1ed7ng nhi\u00ean nh\u00ecn th\u1ea5y t\u1eeb \u0111\u1eb1ng xa c\u00f3 m\u1ed9t \u0111i\u1ec3m \u0111en l\u1edd m\u1edd, r\u1ea5t gi\u1ed1ng l\u1ee5c \u0111\u1ecba. V\u1edbi t\u00e2m tr\u1ea1ng vui m\u1eebng kh\u00f4n xi\u1ebft, \u0111o\u00e0n th\u00e1m hi\u1ec3m ti\u1ebfp t\u1ee5c ti\u1ebfn th\u00eam 29.000m. Qu\u1ea3 nhi\u00ean, m\u1ed9t h\u00f2n \u0111\u1ea3o d\u00e0i 16.00m, r\u1ed9ng kho\u1ea3ng 7.000m hi\u1ec7n ra r\u00f5 m\u1ed3n m\u1ed9t tr\u01b0\u1edbc m\u1eaft, n\u00f3 n\u1eb1m \u1edf v\u1ecb tr\u00ed 68 \u0111\u1ed9 19 ph\u00fat v\u0129 \u0111\u1ed9 Nam, 72 \u0111\u1ed9 40 ph\u00fat kinh \u0111\u1ed9 T\u00e2y. \u0110\u00e2y l\u00e0 ph\u1ea7n \u0111\u1ea7u ti\u00ean trong v\u00f2ng Nam C\u1ef1c ng\u01b0\u1eddi ta nh\u00ecn th\u1ea5y l\u1ee5c \u0111\u1ecba. M\u1ecdi ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00e3 b\u1eafn \u0111\u1ea1i b\u00e1c ch\u00e0o m\u1eebng v\u00e0 \u0111\u1eb7t t\u00ean ho n\u00f3 l\u00e0 \\\"\u0110\u1ea3o Alexander\\\". V\u1ec1 v\u1ea5n \u0111\u1ec1 n\u00e0y, ng\u01b0\u1eddi M\u1ef9 l\u1ea1i c\u00f3 c\u00e1ch nh\u00ecn nh\u1eadn kh\u00e1c. H\u1ecd n\u00f3i: L\u1ee5c \u0111\u1ecba Nam C\u1ef1c l\u00e0 do thuy\u1ec1n tr\u01b0\u1edfng Bai Meier c\u1ee7a t\u00e0u \u0111\u00e1nh b\u1eaft c\u00e1 k\u00ecnh Haro ph\u00e1t hi\u1ec7n ra l\u1ea7n \u0111\u1ea7u ti\u00ean v\u00e0o ng\u00e0y 18 th\u00e1ng 1 n\u0103m 1822. L\u00fac \u0111\u00f3 Bai Meier c\u00f2n l\u00ean t\u00e0u Bielinsgafu tr\u1ea3 l\u1eddi ph\u1ecfng v\u1ea5n v\u1ec1 vi\u1ec7c b\u1ea3n th\u00e2n ph\u00e1t hi\u1ec7n ra l\u1ee5c \u0111\u1ecba Nam C\u1ef1c. Nh\u01b0ng ng\u01b0\u1eddi Nga kh\u00f4ng th\u1eeba nh\u1eadn \u0111i\u1ec1u n\u00e0y. H\u1ecd cho r\u1eb1ng kh\u00f4ng c\u00f3 b\u1ea5t k\u1ef3 m\u1ed9t v\u0103n ki\u1ec7n, t\u00e0i li\u1ec7u n\u00e0o c\u00f3 th\u1ec3 ch\u1ee9ng minh r\u1eb1ng: Bai Meier \u0111\u00e3 tr\u1ea3 l\u1eddi ph\u1ecfng v\u1ea5n tr\u00ean t\u00e0u Bielinsgafu. C\u1ea3 hai b\u00ean \u0111\u1ec1u \u0111\u01b0a ra nh\u1eefng ch\u1ee9ng c\u1ee9 \u0111\u1ea7y s\u1ee9c thuy\u1ebft ph\u1ee5c \u0111\u1ec3 ch\u1ee9ng minh h\u1ecd l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ea7u ti\u00ean ph\u00e1t hi\u1ec7n ra l\u1ee5c \u0111\u1ecba Nam C\u1ef1c. Do v\u1eady, cho \u0111\u1ebfn nay, ai l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi t\u00ecm ra l\u1ee5c \u0111\u1ecba Nam C\u1ef1c v\u1eabn c\u00f2n m\u1ed9t v\u1eabn \u0111\u1ec1 tranh c\u00e3i. H.T (theo N\u1ec1n v\u0103n minh c\u1ed5 th\u1ebf gi\u1edbi) Ng\u01b0\u1eddi tai d\u00e0i tr\u00ean \u0111\u1ea3o Easter N\u0103m 1772, khi nh\u00e0 th\u00e1m hi\u1ec3m Rogewe ng\u01b0\u1eddi H\u00e0 Lan b\u01b0\u1edbc ch\u00e2n l\u00ean \u0111\u1ea3o Easter (Easter c\u00f3 ngh\u0129a l\u00e0 L\u1ec5 ph\u1ee5c sinh) \u0111\u00e3 v\u00f4 c\u00f9ng ng\u1ea1c nhi\u00ean khi ph\u00e1t hi\u1ec7n ra tr\u00ean \u0111\u1ea3o","ngo\u00e0i nh\u1eefng b\u1ee9c t\u01b0\u1ee3ng \u0111\u01b0\u1ee3c ng\u01b0\u1eddi ta th\u00e1n ph\u1ee5c, c\u00f2n c\u00f3 s\u1ed1 c\u01b0 d\u00e2n \u0111\u01b0\u1ee3c k\u1ebft h\u1ee3p b\u1edfi 2 qu\u1ea7n th\u1ec3 c\u00f3 \u0111\u1eb7c tr\u01b0ng r\u1ea5t kh\u00e1c nhau: M\u1ed9t trong s\u1ed1 \u0111\u00f3 ch\u1eafc ch\u1eafn l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi da \u0111\u1ecf \u1edf Ch\u00e2u \u0110\u1ea1i D\u01b0\u01a1ng, d\u00e2n s\u1ed1 \u0111\u00f4ng nh\u1ea5t; hai l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi da tr\u1eafng, r\u00e2u t\u00f3c c\u00f3 m\u00e0u hung ho\u1eb7c v\u00e0ng. \u1ede d\u00e1i tai c\u00f3 \u0111eo nh\u1eefng con s\u00fac s\u1eafc d\u00e0i t\u1edbi 10-15cm, n\u00ean tai tr\u00f4ng r\u1ea5t d\u00e0i, ng\u01b0\u1eddi d\u00e2n \u0111\u1ecba ph\u01b0\u01a1ng b\u00e8n g\u1ecdi l\u00e0 \\\"Ng\u01b0\u1eddi tai d\u00e0i\\\". Nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi tai d\u00e0i \u0111\u00f3 h\u1ee3p th\u00e0nh t\u1ea7ng l\u1edbp v\u00f5 s\u1ef9 c\u1ee7a V\u01b0\u01a1ng qu\u1ed1c. Theo truy\u1ec1n thuy\u1ebft c\u1ee7a c\u01b0 d\u00e2n tr\u00ean \u0111\u1ea3o Easter, t\u1ed5 ti\u00ean c\u1ee7a h\u1ecd c\u00f3 t\u1eeb r\u1ea5t s\u1edbm, so v\u1edbi s\u1ef1 th\u00e1m hi\u1ec3m c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi H\u00e0 Lan l\u00e0 55 \u0111\u1eddi, v\u00e0o kho\u1ea3ng 400 sau C\u00f4ng nguy\u00ean, h\u1ecd \u0111\u1ebfn t\u1eeb ph\u01b0\u01a1ng \u0110\u00f4ng. C\u00f2n ng\u01b0\u1eddi Polynesia (Ng\u01b0\u1eddi tai ng\u1eafn), h\u1ecd \u0111\u1ebfn t\u1eeb Polynesia ph\u00eda T\u00e2y, s\u1edbm h\u01a1n so v\u1edbi s\u1ef1 ph\u00e1t hi\u1ec7n c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi H\u00e0 Lan l\u00e0 22 \u0111\u1eddi. \u0110\u01b0\u1ee3c s\u1ef1 \u0111\u1ed1i \u0111\u00e3i h\u1eefu h\u1ea3o c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi tai d\u00e0i, hai ch\u1ee7ng t\u1ed9c c\u00f9ng s\u1ed1ng h\u00f2a b\u00ecnh v\u1edbi nhau trong m\u1ed9t th\u1eddi gian d\u00e0i. Nh\u01b0ng v\u1ec1 sau do nh\u1eefng b\u1ea5t \u0111\u1ed3ng v\u1ec1 v\u0103n h\u00f3a, sinh ho\u1ea1t v\u00e0 kh\u00e1c nhau v\u1ec1 nhu c\u1ea7u \u0111\u00f2i h\u1ecfi m\u00e0 kh\u00f4ng th\u1ec3 dung h\u00f2a n\u00ean \u0111\u00e3 x\u1ea3y ra xung \u0111\u1ed9t chi\u1ebfn tranh. Cu\u1ed1i c\u00f9ng, ng\u01b0\u1eddi Polynesia gi\u00e0nh chi\u1ebfn th\u1eafng, v\u00e0 \u0111\u00e3 ti\u00eau di\u1ec7t \u0111\u01b0\u1ee3c Ng\u01b0\u1eddi tai d\u00e0i. C\u00e2u chuy\u1ec7n n\u00e0y x\u1ea3y ra v\u00e0o gi\u1eefa nh\u1eefng n\u0103m 1660-1700 sau C\u00f4ng nguy\u00ean. \\\"Ng\u01b0\u1eddi tai d\u00e0i\\\" v\u1edbi 1000 nh\u00e2n kh\u1ea9u \u0111\u00e3 \u0111\u1ec3 l\u1ea1i d\u1ea5u \u1ea5n r\u1ea5t l\u1edbn tr\u00ean \u0111\u1ea3o Easter: Nh\u1eefng b\u1ee9c t\u01b0\u1ee3ng b\u1eb1ng \u0111\u00e1 kh\u1ed5ng l\u1ed3, nh\u1eefng con \u0111\u01b0\u1eddng, hang \u0111\u1ed9ng \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1ee5c v\u00e0o v\u00e1ch \u0111\u00e1 c\u1ee9ng, \u0111\u00e0i quan s\u00e1t thi\u00ean v\u0103n \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1eb7t tr\u00ean \u00fai Lanocan m\u1ed9t c\u00f4ng tr\u00ecnh n\u1eb7ng n\u1ec1n r\u1ea5t kh\u00f3 x\u00e2y d\u1ef1ng, n\u1ebfu xem x\u00e9t v\u1edbi con m\u1eaft c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i b\u00e2y gi\u1edd th\u1eadt kh\u00f4ng d\u00e1m ngh\u0129 t\u1edbi, th\u1eadm ch\u00ed l\u00e0 kh\u00f4ng th\u1ec3. Theo truy\u1ec1n thuy\u1ebft c\u1ed5 x\u01b0a tr\u00ean \u0111\u1ea3o, t\u1eeb xa x\u01b0a c\u00f3 m\u1ed9t s\u1ed1 ng\u01b0\u1eddi Vilacohas (ng\u01b0\u1eddi bay) \u0111\u00e3 h\u1ea1 c\u00e1nh xu\u1ed1ng ch\u00ednh n\u01a1i n\u00e0y. \u0110\u00e2y c\u0169ng l\u00e0 l\u00fd do khi\u1ebfn h\u1ecd c\u00f3 s\u1ef1 s\u00f9ng b\u00e1i \\\"ng\u01b0\u1eddi chim\\\" \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t. Tr\u00ean n\u00fai Lanocan, ng\u01b0\u1eddi ta c\u00f2n t\u00ecm th\u1ea5y r\u1ea5t nhi\u1ec1u h\u00f2n \u0111\u00e1 \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1ee5c \u0111\u1ebdo kh\u1eafc h\u1ecda, m\u00f4 t\u1ea3 nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi c\u00f3 \u0111\u1ea7u v\u00e0 \u0111\u00f4i c\u00e1nh d\u00e0i nh\u01b0 chim, hay m\u1ed9t lo\u00e0i ng\u01b0\u1eddi k\u1ef3 l\u1ea1 v\u1edbi c\u00e1i \u0111\u1ea7u tr\u00f2n d\u00e0i v\u00e0 con m\u1eaft tr\u00f2n to t\u01b0\u1edbng. Trong truy\u1ec1n thuy\u1ebft nh\u1eafc t\u1edbi Vilacohas c\u0169ng c\u00f3 th\u1ec3 gi\u00fap c\u00e1c nh\u00e0 kh\u1ea3o c\u1ed5 t\u00ecm \u0111\u01b0\u1ee3c manh m\u1ed1i c\u1ee7a ch\u1ee7ng ng\u01b0\u1eddi n\u00e0y. Truy\u1ec1n thuy\u1ebft c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi Inca n\u00f3i r\u1eb1ng, Th\u1ea7n tu\u1ed5i gi\u00e0 Vilacohas \u0111\u00e3 s\u00e1ng t\u1ea1o ra Th\u1ebf gi\u1edbi \u1edf m\u1ed9t n\u01a1i m\u1ecbt m\u00f9 kh\u00f4ng \u00e1nh s\u00e1ng M\u1eb7t tr\u1eddi. \u00d4ng ta \u0111\u00e3 d\u00f9ng \u0111\u00e1 \u0111\u1ec3 t\u1ea1c n\u00ean m\u1ed9t \u0111\u00e1m ng\u01b0\u1eddi kh\u1ed5ng l\u1ed3, do \u0111\u00e1m ng\u01b0\u1eddi kh\u1ed5ng l\u1ed3 n\u00e0y tr\u1ecdc t\u1ee9c \u00f4ng, \u00f4ng b\u00e8n \u0111em t\u1ea5t c\u1ea3 ch\u00fang d\u00ecm xu\u1ed1ng n\u01b0\u1edbc r\u1ea5t s\u00e2u, l\u00e0m cho ch\u00fang kh\u00f4ng bao gi\u1eddi tho\u00e1t ra \u0111\u01b0\u1ee3c. Sau \u0111\u00f3, \u00f4ng cho M\u1eb7t Tr\u0103ng v\u00e0 M\u1eb7t Tr\u1eddi m\u1ecdc l\u00ean t\u1eeb H\u1ed3 Titicaca, t\u1eeb \u0111\u00f3 Tr\u00e1i \u0111\u1ea5t c\u1ee7a ch\u00fang ta m\u1edbi c\u00f3 \u00e1nh s\u00e1ng. M\u1eb7t kh\u00e1c, \u00f4ng ta c\u00f2n \u0111em ngh\u1ec7 thu\u1eadt v\u00e0o ng\u00f4n ng\u1eef d\u1ea1y cho nh\u1eefng v\u1eadt m\u00e0 m\u00ecnh t\u1ef1 s\u00e1ng t\u1ea1o ra, l\u1ea1i \u0111\u01b0a t\u1eebng h\u00f3m t\u1edbi c\u00e1c n\u01a1i tr\u00ean \u0111\u1ea5t li\u1ec1n. Sau khi xong vi\u1ec7c, v\u1ecb Th\u1ea7n tu\u1ed5i gi\u00e0 n\u00e0y b\u00e8n \u0111em theo hai t\u00f9y t\u00f9ng \u0111i \u0111\u1ebfn n\u01a1i \u0111\u1ec3 ki\u1ec3m tra xem nh\u1eefng l\u1eddi r\u0103n d\u1ea1y c\u1ee7a m\u00ecnh c\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c tu\u00e2n th\u1ee7 hay kh\u00f4ng, k\u1ebft qu\u1ea3 thi h\u00e0nh \u0111\u1ebfn \u0111\u00e2u. Th\u1ea7n Vilacohas \u0111\u00f3ng gi\u1ea3 th\u00e0nh m\u1ed9t \u00f4ng gi\u00e0 men n\u00fai And\u00e8s v\u00e0 d\u1ecdc b\u1edd bi\u1ec3n \u0111i ngao du kh\u1eafp n\u01a1i. V\u00ec li\u00ean t\u1ee5c nh\u1eadn \u0111\u01b0\u1ee3c s\u1ef1 \u0111\u1ed1i \u0111\u00e3i th\u00f4 b\u1ea1o n\u00ean v\u1ecb th\u1ea7n n\u00f3ng gi\u1eadn b\u1eebng","b\u1eebng, mu\u1ed1n \u0111em t\u1ea5t c\u1ea3 thi\u00eau h\u1ee7y h\u1ebft. M\u1ecdi ng\u01b0\u1eddi th\u1ea5y t\u00ecnh c\u1ea3nh n\u00e0y, v\u1ed9i v\u00e3 c\u1ea7u c\u1ee9u, mong \u00f4ng r\u1ed9ng l\u00f2ng tha th\u1ee9, \u00f4ng b\u00e8n d\u1eadp t\u1eaft ng\u1ecdn l\u1eeda. \u0110\u1ec3 t\u1ecf l\u00f2ng bi\u1ebft \u01a1n, ng\u01b0\u1eddi d\u00e2n \u0111\u00e3 cho x\u00e2y d\u1ef1ng r\u1ea5t nhi\u1ec1u mi\u1ebfu th\u1edd \u1edf kh\u1eafp m\u1ecdi n\u01a1i. Sau n\u00e0y \u00f4ng \u0111\u00e3 bi\u1ebfn v\u00e0o bi\u1ec3n c\u1ea3, v\u00e0 d\u1eb7n s\u1ebd c\u00f2n quay l\u1ea1i. Khi th\u1ef1c d\u00e2n T\u00e2y ban Nha \u0111\u1ebfn v\u00f9ng \u0111\u1ea5t n\u00e0y, h\u1ecd c\u00f2n \u0111\u01b0\u1ee3c nghe r\u1ea5t nhi\u1ec1u truy\u1ec1n thuy\u1ebft v\u1ec1 vi\u1ec7c c\u00f2n quay tr\u1edf l\u1ea1i c\u1ee7a con Th\u1ea7n M\u1eb7t tr\u1eddi. H.T s\u01b0u t\u1ea7m Ng\u01b0\u1eddi V\u01b0\u1ee3n \u1edf Malaysia M\u1eb7c d\u00f9 cho \u0111\u1ebfn nay ch\u01b0a ai b\u1eaft s\u1ed1ng hay t\u00ecm th\u1ea5y x\u00e1c Bigfoot (Ch\u00e2n To ho\u1eb7c Ng\u01b0\u1eddi V\u01b0\u1ee3n), ch\u00ednh quy\u1ec1n bang Johor c\u1ee7a Malaysia h\u1ed3i cu\u1ed1i tu\u1ea7n qua v\u1eabn tuy\u00ean b\u1ed1 Bigfoot l\u00e0 t\u00e0i s\u1ea3n c\u1ee7a bang, kh\u00f4ng ai \u0111\u01b0\u1ee3c quy\u1ec1n l\u00e0m b\u1ecb th\u01b0\u01a1ng, b\u1eaft s\u1ed1ng, ch\u1edf ra kh\u1ecfi bang hay gi\u1ebft ch\u1ebft con v\u1eadt huy\u1ec1n tho\u1ea1i n\u00e0y. Kh\u00f4ng ph\u1ea3i v\u00f4 c\u1edb m\u00e0 ch\u00ednh quy\u1ec1n bang Johor tr\u1ecbnh tr\u1ecdng ra th\u00f4ng b\u00e1o n\u00f3i tr\u00ean. C\u00e1ch \u0111\u00e2y 2 tu\u1ea7n, b\u00e1o Berita Harian \u0111\u01b0a tin m\u1ed9t nh\u00f3m ng\u01b0\u1eddi thu\u1ed9c C\u1ee5c Hoang d\u00e3 v\u00e0 C\u00f4ng vi\u00ean qu\u1ed1c gia (ti\u1ebfng M\u00e3 l\u00e0 Perhilitan) \u0111\u00e3 b\u1eaft \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ed9t Bigfoot con \u1edf g\u1ea7n th\u1ecb tr\u1ea5n Kota Tinggi. T\u1edd b\u00e1o d\u1eabn l\u1eddi d\u00e2n l\u00e0ng Felda Tenggaroh 2 cho bi\u1ebft v\u00e0o cu\u1ed1i th\u00e1ng 3 c\u00f3 kho\u1ea3ng 20 ng\u01b0\u1eddi \u0111i tr\u00ean 4 chi\u1ebfc xe hai c\u1ea7u d\u00ednh \u0111\u1ea7y b\u00f9n gh\u00e9 m\u1ed9t qu\u00e1n \u0103n trong l\u00e0ng \u0111\u1ec3 \u0103n tr\u01b0a. M\u1ed9t v\u00e0i ng\u01b0\u1eddi trong \u0111o\u00e0n khoe v\u1edbi c\u00e1c c\u00f4 g\u00e1i b\u00e1n h\u00e0ng r\u1eb1ng h\u1ecd v\u1eeba b\u1eaft \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ed9t Bigfoot con sau khi n\u00f3 b\u1ecb h\u1ea1 g\u1ee5c b\u1eb1ng s\u00fang b\u1eafn thu\u1ed1c m\u00ea \u1edf v\u00f9ng Jalan Mersing thu\u1ed9c m\u1ed9t khu r\u1eebng gi\u00e0 248 tri\u1ec7u tu\u1ed5i g\u1ea7n Singapore. KH\u00d4NG CH\u1ee4P \u0110\u01af\u1ee2C \u1ea2NH B\u00e1n t\u00edn b\u00e1n nghi, c\u00e1c c\u00f4 g\u00e1i v\u1eb7n h\u1ecfi c\u00f3 ph\u1ea3i con mawas (ti\u1ebfng M\u00e3 ch\u1ec9 con d\u00e3 nh\u00e2n) hay kh\u00f4ng th\u00ec m\u1ea5y ng\u01b0\u1eddi n\u1ecd kh\u1eb3ng \u0111\u1ecbnh l\u00e0 Bigfoot. H\u1ecd c\u00f2n d\u1eabn c\u00e1c c\u00f4 g\u00e1i \u0111i xem nh\u01b0ng chi\u1ebfc xe ch\u1edf Bigfoot con \u0111\u00e3 ch\u1ea1y m\u1ea5t (!). Theo d\u00e2n l\u00e0ng, c\u00f3 l\u1ebd \u0111\u00e2y l\u00e0 nh\u00f3m ng\u01b0\u1eddi \u0111i s\u0103n tr\u1ed9m th\u00fa qu\u00fd. V\u1eabn theo t\u1edd b\u00e1o, m\u1ed9t l\u00e1i bu\u00f4n \u1edf th\u1ecb tr\u1ea5n Kota Tinggi n\u00f3i c\u0169ng g\u1eb7p nh\u00f3m ng\u01b0\u1eddi n\u00e0y \u0111i xe mang bi\u1ec3n s\u1ed1 c\u1ee7a Perhilitan. Ng\u01b0\u1eddi n\u00e0y n\u00f3i c\u00f3 nh\u00ecn qua c\u1eeda xe th\u1ea5y mang m\u00e1ng m\u1ed9t con v\u1eadt r\u1ea5t l\u1edbn n\u1eb1m b\u00ean trong nh\u01b0ng kh\u00f4ng r\u00f5 l\u00e0 v\u1eadt g\u00ec v\u00ec c\u1eeda xe c\u00f3 d\u00e1n keo m\u00e0u \u0111en. \u00d4ng xin ch\u1ee5p \u1ea3nh con v\u1eadt b\u1eb1ng \u0111i\u1ec7n tho\u1ea1i di \u0111\u1ed9ng nh\u01b0ng kh\u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c ch\u1ea5p thu\u1eadn. Sau khi b\u00e0i b\u00e1o \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u0103ng l\u00ean, chi nh\u00e1nh Perhilitan \u0111\u1ecba ph\u01b0\u01a1ng \u0111\u00e3 g\u1ecdi c\u00e1c c\u00f4 g\u00e1i l\u00ean \u0111\u1ec3 h\u1ecfi th\u00eam c\u00e1c chi ti\u1ebft. \u0110\u1ed3ng th\u1eddi Datuk Musa Nordin, C\u1ee5c tr\u01b0\u1edfng Perhilitan, \u0111\u00e3 c\u1ea3i ch\u00ednh ngu\u1ed3n tin c\u1ee7a b\u00e1o. Theo \u00f4ng, Perhilitan kh\u00f4ng h\u1ec1 c\u1eed nh\u00e2n vi\u00ean n\u00e0o \u0111i c\u00f4ng t\u00e1c \u1edf khu v\u1ef1c \u0111\u00f3 t\u1ea1i th\u1eddi \u0111i\u1ec3m n\u00f3i tr\u00ean. \u00d4ng c\u0169ng b\u00e1c b\u1ecf gi\u1ea3 thuy\u1ebft m\u1ed9t Bigfoot con b\u1ecb b\u1eaft s\u1ed1ng.","Nh\u01b0ng, theo h\u00e3ng tin Bloomberg, v\u00e0o cu\u1ed1i th\u00e1ng 3 v\u1eeba qua, ch\u00ednh quy\u1ec1n bang Johor c\u00f3 l\u00ean k\u1ebf ho\u1ea1ch l\u1eadp \u0111o\u00e0n th\u00e1m hi\u1ec3m khoa h\u1ecdc \u0111i t\u00ecm d\u1ea5u v\u1ebft Bigfoot trong khu r\u1eebng gi\u00e0 k\u1ec3 tr\u00ean trong th\u00e1ng 4 n\u00e0y. Tr\u01b0\u1edbc \u0111o\u00e0n th\u00e1m hi\u1ec3m n\u00e0y, \u0111\u00e3 c\u00f3 m\u1ed9t nh\u00f3m ti\u1ec1n tr\u1ea1m bao g\u1ed3m nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi g\u00e1c r\u1eebng, nh\u00e2n vi\u00ean ki\u1ec3m l\u00e2m v\u00e0 th\u1ed5 d\u00e2n Orang Asli \u0111i m\u1edf \u0111\u01b0\u1eddng. S\u1edf d\u0129 ch\u00ednh quy\u1ec1n bang Johor ra quy\u1ebft \u0111\u1ecbnh n\u00e0y v\u00ec h\u1ed3i cu\u1ed1i n\u0103m ngo\u00e1i m\u1ed9t nh\u00f3m th\u1ee3 r\u1eebng nh\u00ecn th\u1ea5y 3 con v\u1eadt r\u1ea5t to, g\u1ed3m 2 con tr\u01b0\u1edfng th\u00e0nh, 1 con c\u00f2n nh\u1ecf \u0111i \u0111\u1ee9ng gi\u1ed1ng ng\u01b0\u1eddi l\u1ea3ng v\u1ea3ng g\u1ea7n m\u1ed9t b\u1edd s\u00f4ng \u1edf r\u00eca khu b\u1ea3o t\u1ed3n r\u1eebng Johor. Tin n\u00e0y l\u00e0m s\u1ed1ng d\u1eady nh\u1eefng c\u00e2u chuy\u1ec7n v\u1ec1 Ng\u01b0\u1eddi V\u01b0\u1ee3n m\u00e0 th\u1ed5 d\u00e2n \u0111\u1ecba ph\u01b0\u01a1ng th\u01b0\u1eddng k\u1ec3 cho nhau nghe. Th\u1ed5 d\u00e2n Orang Asli n\u00f3i thung l\u0169ng Endau - n\u01a1i h\u1ecd \u0111ang sinh s\u1ed1ng - x\u01b0a kia l\u00e0 x\u1ee9 s\u1edf c\u1ee7a \u201cSerjarang Gigi\u201d t\u1ee9c nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi r\u1eebng kh\u1ed5ng l\u1ed3 m\u00ecnh ph\u1ee7 \u0111\u1ea7y l\u00f4ng. Abdul Ghani Othman, Th\u1ee7 hi\u1ebfn bang Johor, tin r\u1eb1ng c\u00f3 Bigfoot trong c\u00e1c khu r\u1eebng thi\u00eang trong bang c\u1ee7a \u00f4ng v\u00ec th\u1ed5 d\u00e2n kh\u00f4ng bi\u1ebft n\u00f3i d\u1ed1i. M\u00d2 KIM TRONG \u0110\u1ed0NG C\u1ece KH\u00d4 Vincent Chow, m\u1ed9t th\u00e0nh vi\u00ean c\u1ee7a H\u1ed9i Thi\u00ean nhi\u00ean Malaysia, c\u0169ng tin r\u1eb1ng t\u1ea1i Malaysia c\u00f3 th\u1ec3 c\u00f2n t\u1ed3n t\u1ea1i m\u1ed9t s\u1ed1 Bigfoot v\u00ec \u00f4ng t\u1eebng ch\u1ee5p \u1ea3nh v\u00e0 nghi\u00ean c\u1ee9u k\u1ef9 nh\u1eefng d\u1ea5u ch\u00e2n ng\u01b0\u1eddi kh\u1ed5ng l\u1ed3 t\u00ecm th\u1ea5y trong khu r\u1eebng gi\u00e0 gi\u00e1p ranh Singapore. Tuy nhi\u00ean, \u00f4ng Vincent Chow th\u1eeba nh\u1eadn r\u1eb1ng mu\u1ed1n t\u00ecm Bigfoot ch\u1eb3ng kh\u00e1c n\u00e0o \u201cm\u00f2 kim trong \u0111\u1ed1ng c\u1ecf kh\u00f4\u201d, theo c\u00e1ch n\u00f3i c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi Malaysia. Th\u1ebf nh\u01b0ng, m\u1ed9t s\u1ed1 ng\u01b0\u1eddi l\u1ea1i t\u1ecf ra nghi ng\u1edd nh\u1eefng c\u00e2u chuy\u1ec7n v\u1ec1 Bigfoot \u1edf bang Johor ch\u1ec9 l\u00e0 m\u1ed9t chi\u00eau thu h\u00fat du kh\u00e1ch trong v\u00e0 ngo\u00e0i n\u01b0\u1edbc. Nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi n\u00e0y d\u1ef1a v\u00e0o tuy\u00ean b\u1ed1 c\u1ee7a Freddie Long, Ch\u1ee7 nhi\u1ec7m \u1ee6y ban Du l\u1ecbch v\u00e0 M\u00f4i tr\u01b0\u1eddng bang Johor, theo \u0111\u00f3 d\u00f9 cho l\u00e0 huy\u1ec1n tho\u1ea1i \u0111i n\u1eefa th\u00ec Bigfoot v\u1eabn \u201c\u1ea9n ch\u1ee9a m\u1ed9t ti\u1ec1m n\u0103ng to l\u1edbn v\u1ec1 du l\u1ecbch\u201d. June Rubis, 29 tu\u1ed5i, m\u1ed9t th\u00e0nh vi\u00ean c\u1ee7a H\u1ed9i B\u1ea3o t\u1ed3n hoang d\u00e3 Malaysia, t\u1eebng nghi\u00ean c\u1ee9u c\u00e1c lo\u00e0i linh tr\u01b0\u1edfng \u1edf Malaysia trong 5 n\u0103m qua, c\u0169ng t\u1ecf ra ho\u00e0i nghi: \u201cTh\u1eadt l\u00e0 kh\u00f3 tin\u201d. D\u1eabu sao, vi\u1ec7c ch\u00ednh quy\u1ec1n bang Johor tuy\u00ean b\u1ed1 b\u1ea3o v\u1ec7 \u0111\u1ebfn c\u00f9ng Bigfoot \u0111\u00e3 khi\u1ebfn BFRO, m\u1ed9t t\u1ed5 ch\u1ee9c qu\u1ed1c t\u1ebf chuy\u00ean nghi\u00ean c\u1ee9u v\u1ec1 Bigfoot tr\u00ean th\u1ebf gi\u1edbi, l\u00ean ti\u1ebfng ca ng\u1ee3i: \u201cB\u01b0\u1edbc \u0111i t\u00edch c\u1ef1c c\u1ee7a bang Johor \u0111\u00e3 \u0111\u00e1nh tan m\u1ed9t gi\u1ea3 \u0111\u1ecbnh, theo \u0111\u00f3 kh\u00f4ng m\u1ed9t ch\u00ednh quy\u1ec1n n\u00e0o c\u00f3 th\u1ec3 tuy\u00ean b\u1ed1 b\u1ea3o v\u1ec7 Bigfoot tr\u1eeb khi \u00edt nh\u1ea5t c\u00f3 m\u1ed9t th\u1ee3 s\u0103n c\u00f3 trong tay m\u1ed9t nguy\u00ean m\u1eabu Bigfoot\u201d. Theo BFRO, c\u00e1c n\u01b0\u1edbc kh\u00e1c c\u1ea7n c\u00f3 m\u1ed9t \u201cb\u01b0\u1edbc \u0111i l\u1ecbch s\u1eed\u201d nh\u01b0 Johor. BFRO than phi\u1ec1n r\u1eb1ng c\u00f3 m\u1ed9t s\u1ed1 n\u01b0\u1edbc nh\u01b0 Nepal, T\u00e2y T\u1ea1ng, Bhutan, \u1ea4n \u0110\u1ed9 (t\u1ea1i 4 n\u01b0\u1edbc n\u00e0y Bigfoot \u0111\u01b0\u1ee3c g\u1ecdi l\u00e0 Yeti, ng\u01b0\u1eddi tuy\u1ebft s\u1ed1ng \u1edf v\u00f9ng n\u00fai","Hy M\u00e3 L\u1ea1p S\u01a1n), Trung Qu\u1ed1c, Nga, M\u1ef9 v\u00e0 Canada \u0111\u00e3 kh\u00f4ng coi tr\u1ecdng nh\u1eefng th\u00f4ng tin v\u1ec1 Bigfoot do c\u00f4ng d\u00e2n c\u1ee7a h\u1ecd cung c\u1ea5p. D.H.ANH Theo Bloomberg, NL\u0110 Nh\u1eefng b\u00ed \u1ea9n xung quanh sinh v\u1eadt ch\u00e2n to M\u1ed9t t\u1ea5m \u1ea3nh, m\u1ed9t b\u1eb1ng ch\u1ee9ng hay m\u1ed9t d\u1ea5u v\u1ebft kh\u00f4ng th\u1ec3 tr\u1edf th\u00e0nh c\u00e1c y\u1ebfu t\u1ed1 mang t\u00ednh quy\u1ebft \u0111\u1ecbnh. Ng\u01b0\u1eddi ta lu\u00f4n c\u1ea7n \u0111\u1ebfn b\u1eb1ng ch\u1ee9ng c\u1ee5 th\u1ec3: b\u1ed9 x\u01b0\u01a1ng hay chi\u1ebfc s\u1ecd, nh\u1eefng th\u1ee9 m\u00e0 hi\u1ec7n nay v\u1eabn ch\u01b0a ph\u00e1t hi\u1ec7n \u0111\u01b0\u1ee3c. M\u1ed9t ng\u00e0y n\u00e0o \u0111\u00f3 ch\u00fang ta s\u1ebd ph\u00e1t hi\u1ec7n s\u1ef1 t\u1ed3n t\u1ea1i c\u1ee7a \\\"ng\u01b0\u1eddi - kh\u1ec9\\\" n\u00e0y, c\u00f2n hi\u1ec7n t\u1ea1i sinh v\u1eadt c\u00f3 t\u00ean g\u1ecdi Bigfoot v\u1eabn c\u00f2n l\u00e0 b\u00ed \u1ea9n l\u1edbn. Theo m\u00f4 t\u1ea3 \u0111\u00f3 l\u00e0 m\u1ed9t sinh v\u1eadt hai ch\u00e2n \u0103n t\u1ea1p, s\u1ed1ng v\u1ec1 \u0111\u00eam, trong c\u00e1c c\u00e1nh r\u1eebng tr\u00ean n\u00fai ho\u1eb7c n\u01a1i c\u00f3 n\u01b0\u1edbc. N\u00f3 cao kho\u1ea3ng 2,20 m\u00e9t \u0111\u1ebfn 3,75 m\u00e9t, c\u00e2n n\u1eb7ng kho\u1ea3ng 250 \u0111\u1ebfn 450kg. C\u00e1c m\u1eb7t nh\u01b0 s\u1ee9c kh\u1ecfe, th\u00ednh gi\u00e1c, th\u1ecb gi\u00e1c v\u00e0 kh\u1ee9u gi\u00e1c \u0111\u1ec1u h\u01a1n h\u1eb3n con ng\u01b0\u1eddi. Tuy nhi\u00ean n\u00f3 c\u00f3 \u0111\u1eb7c t\u00ednh v\u00f4 h\u1ea1i, kh\u00f4ng hung h\u0103ng. N\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c g\u1ecdi l\u00e0 Bigfoot do nh\u1eefng d\u1ea5u ch\u00e2n c\u1ee7a n\u00f3 \u0111\u1ec3 l\u1ea1i tr\u00ean m\u1eb7t \u0111\u1ea5t (d\u00e0i \u0111\u1ebfn 45 cm). M\u1ed9t t\u00e0i li\u1ec7u g\u00e2y hoang mang nh\u1ea5t cho ch\u00fang ta ch\u00ednh l\u00e0 m\u1ed9t cu\u1ed1n phim v\u1ec1 m\u1ed9t con th\u00fa lo\u1ea1i n\u00e0y \u0111ang \u0111i loanh quanh trong m\u1ed9t c\u00e1nh r\u1eebng. Phim \u0111\u01b0\u1ee3c quay n\u0103m 1967 b\u1edfi m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi t\u00ean l\u00e0 Roger Patterson \u1edf v\u00f9ng Bluff Creek, B\u1eafc California. Nhi\u1ec1u nh\u00e0 khoa h\u1ecdc \u0111\u00e3 x\u00e9t nghi\u1ec7m c\u1ea9n th\u1eadn cu\u1ed1n phim v\u00e0 k\u1ebft lu\u1eadn r\u1eb1ng \u0111\u00e3 kh\u00f4ng c\u00f3 b\u1ea5t c\u1ee9 k\u1ef9 x\u1ea3o n\u00e0o \u0111\u01b0\u1ee3c d\u00f9ng \u0111\u1ec3 th\u1ef1c hi\u1ec7n cu\u1ed1n phim. S\u1ef1 t\u1ed3n t\u1ea1i c\u1ee7a Bigfoot ch\u1ec9 th\u1ec3 hi\u1ec7n \u1edf c\u00e1c d\u1ea5u ch\u00e2n do n\u00f3 \u0111\u1ec3 l\u1ea1i tr\u00ean m\u1eb7t \u0111\u1ea5t, v\u00e0 c\u00e1c d\u1ea5u v\u1ebft \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00e1c chuy\u00ean gia, nh\u1ea5t l\u00e0 nh\u00e0 nh\u00e2n lo\u1ea1i h\u1ecdc Grove S.Krantz, ti\u1ebfn h\u00e0nh c\u00e1c nghi\u00ean c\u1ee9u gi\u1ea3i ph\u1eabu h\u1ecdc v\u00e0 c\u01a1 h\u1ecdc sinh v\u1eadt. S\u1ef1 tr\u1edf l\u1ea1i c\u1ee7a Bigfoot? Sau m\u1ed9t th\u1eddi gian y\u00ean \u1eafng, g\u1ea7n \u0111\u00e2y s\u1ef1 ki\u1ec7n v\u1ec1 Bigfoot l\u1ea1i n\u1ed5i l\u00ean, nh\u1ea5t l\u00e0 t\u1ea1i Canada. Th\u00e1ng 4\/2005, m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi l\u00e1i ph\u00e0 \u1edf s\u00f4ng Manitoba c\u1ee7a n\u01b0\u1edbc n\u00e0y \u0111\u00e3 quay phim m\u1ed9t sinh v\u1eadt l\u1edd m\u1edd, to l\u1edbn, \u0111en thui, di chuy\u1ec3n d\u1ecdc theo b\u1edd s\u00f4ng. Ch\u01b0a bi\u1ebft ch\u1eafc \u0111\u00f3 l\u00e0 con g\u00ec - Bigfoot hay g\u1ea5u... - nh\u01b0ng n\u00f3 c\u0169ng tr\u1edf th\u00e0nh m\u1ed9t \u0111\u1ec1 t\u00e0i b\u00e0n t\u00e1n s\u00f4i \u0111\u1ed9ng. 3 th\u00e1ng sau, g\u1ea7n v\u00f9ng Yukon, m\u1ed9t c\u01b0 d\u00e2n Teslin t\u00ean l\u00e0 Trent Smarch l\u1ea1i ph\u00e1t hi\u1ec7n m\u1ed9t nh\u00fam l\u00f4ng \u0111en, to s\u1ee3i trong r\u1eebng n\u01a1i m\u00e0 anh ta v\u00e0 d\u00e2n \u0111\u1ecba ph\u01b0\u01a1ng t\u1eebng nghe \u0111\u1ed3n c\u00f3 m\u1ed9t con th\u00fa b\u00ed \u1ea9n, to l\u1edbn. H\u1ecd tin r\u1eb1ng \u0111\u00f3 ch\u00ednh l\u00e0 con Sasquatch, m\u1ed9t phi\u00ean b\u1ea3n","Bigfoot d\u1ea1ng ng\u01b0\u1eddi, r\u1eadm l\u00f4ng v\u00e0 cao to c\u1ee7a Canada. Ph\u00e1t hi\u1ec7n n\u00e0y li\u1ec1n \u0111\u01b0\u1ee3c th\u00f4ng tin r\u1ed9ng r\u00e3i kh\u1eafp B\u1eafc M\u1ef9 v\u00e0 v\u00f2ng quanh th\u1ebf gi\u1edbi, v\u00e0 ng\u01b0\u1eddi ta th\u1eafc m\u1eafc kh\u00f4ng bi\u1ebft nh\u00fam l\u00f4ng n\u00e0y c\u00f3 l\u1ebd cu\u1ed1i c\u00f9ng s\u1ebd ch\u1ee9ng minh \u0111\u01b0\u1ee3c s\u1ef1 t\u1ed3n t\u1ea1i c\u1ee7a m\u1ed9t sinh v\u1eadt Bigfoot t\u1eebng \u0111\u01b0\u1ee3c tranh c\u00e3i gay g\u1eaft trong qu\u00e1 kh\u1ee9 hay kh\u00f4ng. Sau \u0111\u00f3 m\u1eabu t\u00f3c \u0111\u01b0\u1ee3c chuy\u1ec3n \u0111\u1ebfn \u0110\u1ea1i h\u1ecdc Alberta cho nh\u00e0 di truy\u1ec1n h\u1ecdc \u0111\u1eddi s\u1ed1ng hoang d\u00e3 David Coltman ph\u00e2n t\u00edch ADN v\u00e0 \u0111em \u0111\u1ed1i chi\u1ebfu v\u1edbi d\u1eef li\u1ec7u v\u1ec1 c\u00e1c sinh v\u1eadt trong khu v\u1ef1c. Ch\u1ec9 \u0111\u1ebfn ng\u00e0y 28\/7, m\u1ed9t tu\u1ea7n sau x\u00e9t nghi\u1ec7m, c\u00e1c k\u1ebft qu\u1ea3 m\u1edbi \u0111\u01b0\u1ee3c th\u00f4ng b\u00e1o. V\u00e0 ng\u01b0\u1eddi ta \u0111\u00e3 c\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ed9t s\u1ed1 c\u01a1 s\u1edf \u0111\u1ea7u ti\u00ean trong nghi\u00ean c\u1ee9u b\u1eb1ng ch\u1ee9ng Bigfoot.Bigfoot b\u1eaft \u0111\u1ea7u h\u00ecnh th\u00e0nh trong t\u00e2m tr\u00ed ch\u00fang ta t\u1eeb n\u0103m 1959, v\u1edbi m\u1ed9t b\u00e0i b\u00e1o th\u00f4ng tin v\u1ec1 s\u1ef1 kh\u00e1m ph\u00e1 c\u00e1c d\u1ea5u ch\u00e2n to l\u1edbn \u1edf Bluff Creek, Californoa. G\u1ea7n n\u1eeda th\u1ebf k\u1ef7 sau, v\u1ea5n \u0111\u1ec1 v\u1ec1 s\u1ef1 t\u1ed3n t\u1ea1i c\u1ee7a Bigfoot l\u1ea1i \u0111\u01b0\u1ee3c b\u00e0n t\u00e1n tr\u1edf l\u1ea1i qua c\u00e1c d\u1ea5u ch\u00e2n \u0111\u01b0\u1ee3c t\u00ecm th\u1ea5y, c\u00e1c t\u1ea5m \u1ea3nh \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u0103ng t\u1ea3i. Nh\u01b0ng sau 5 n\u0103m nghi\u00ean c\u1ee9u, s\u1ef1 th\u1eadt sau khi c\u00f4ng b\u1ed1 h\u00f3a ra th\u1eadt bu\u1ed3n c\u01b0\u1eddi: \u201cL\u00f4ng Bigfoot\u201d tr\u1edf th\u00e0nh l\u00f4ng c\u1ee7a b\u00f2 r\u1eebng bizon, g\u1ea5u hay nai s\u1eebng t\u1ea5m, v\u00e0 \u201cm\u00e1u Bigfoot\u201d l\u1ea1i l\u00e0 m\u1ed9t th\u1ee9 d\u1ecbch truy\u1ec1n! T\u1ea1i m\u1ed9t cu\u1ed9c h\u1ecdp b\u00e1o, Coltman \u0111\u00e3 ti\u1ebft l\u1ed9 k\u1ebft qu\u1ea3 c\u00e1c ph\u00e2n t\u00edch ADN \u0111\u1ed1i v\u1edbi m\u1eabu l\u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c cho l\u00e0 c\u1ee7a Bigfoot: n\u00f3 ho\u00e0n to\u00e0n ph\u00f9 h\u1ee3p v\u1edbi l\u00f4ng c\u1ee7a b\u00f2 r\u1eebng bizon! Lo\u00e0i b\u00f2 r\u1eebng n\u00e0y r\u1ea5t ph\u1ed5 bi\u1ebfn trong v\u00f9ng, do \u0111\u00f3 d\u01b0\u1eddng nh\u01b0 s\u1ef1 mong \u0111\u1ee3i v\u00e0 nh\u1eadn th\u1ee9c c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi d\u00e2n \u0111\u00e3 b\u1ecb \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng b\u1edfi nh\u1eefng g\u00ec \u0111\u00e3 x\u1ea3y ra v\u00e0o 3 th\u00e1ng tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00f3 \u1edf Manitoba. Tuy nhi\u00ean, k\u1ebft qu\u1ea3 n\u00e0y v\u1eabn kh\u00f4ng l\u00e0m n\u1ea3n l\u00f2ng c\u00e1c nh\u00e2n ch\u1ee9ng v\u00e0 nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi tin v\u00e0o s\u1ef1 t\u1ed3n t\u1ea1i c\u1ee7a Bigfoot. Hi\u1ec7n nay, t\u1ea5t c\u1ea3 nh\u1eefng g\u00ec \u0111\u01b0\u1ee3c coi l\u00e0 c\u1ee7a Bigfoot \u0111\u1ec1u gi\u1ea3 m\u1ea1o, kh\u00f4ng x\u00e1c \u0111\u1ecbnh hay xu\u1ea5t ph\u00e1t t\u1eeb nh\u1eefng con th\u00fa m\u00e0 ai c\u0169ng bi\u1ebft. B\u00ed \u1ea9n Bigfoot v\u1eabn c\u00f2n \u0111\u00f3 v\u00e0 cu\u1ed9c t\u00ecm ki\u1ebfm v\u1eabn c\u1ee9 ti\u1ebfp t\u1ee5c Tr\u1ea7n Thanh Phong Theo Live Science, C\u00f4ng an nh\u00e2n d\u00e2n Nh\u1eefng b\u00ed m\u1eadt v\u1ec1 Kho b\u00e1u c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi Inca H\u01a1n 400 n\u0103m, k\u1ec3 t\u1eeb khi c\u00e1c nh\u00e0 h\u00e0ng h\u1ea3i T\u00e2y ban Nha ph\u00e1t hi\u1ec7n ra s\u00f4ng Amazon n\u1eb1m tr\u00ean \u0111\u1ea1i l\u1ee5c Nam M\u1ef9, con s\u00f4ng l\u1edbn cu\u1ed3n cu\u1ed9n s\u00f3ng tr\u00e0o c\u1ea3 m\u1ed9t v\u00f9ng 2,8 tri\u1ec7u c\u00e2y s\u1ed1 vu\u00f4ng r\u1eebng r\u1eadm bao ph\u1ee7 quanh n\u00f3, dung m\u1ea1o bi\u1ebfn h\u00f3a kh\u00f4n l\u01b0\u1eddng c\u1ee7a n\u00f3 v\u00e0 nh\u1eefng truy\u1ec1n thuy\u1ebft k\u1ef3 l\u1ea1 quanh n\u00f3 \u0111\u00e3 thu h\u00fat bi\u1ebft bao nh\u00e0 th\u00e1m hi\u1ec3u tr\u00ean th\u1ebf gi\u1edbi t\u00ecm \u0111\u1ebf \u0111\u1ec3 du l\u1ecbch, nghi\u00ean c\u1ee9u s\u0103n t\u00ecm... Nh\u01b0ng th\u1ee9 m\u00e0 c\u00e1c nh\u00e0 th\u00e1m hi\u1ec3m ch\u00fa \u00fd \u0111\u1ebfn nh\u1ea5t l\u00e0 kho b\u00e1u c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi Inca trong v\u00f9ng r\u1eebng r\u1eadm Amazon. Ng\u01b0\u1eddi Inca l\u00e0 m\u1ed9t nh\u00e1nh c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi Anh \u0110i\u00eang Nam M\u1ef9. Gi\u1eefa th\u1ebf k\u1ef7 15, ng\u01b0\u1eddi Inca d\u1ea7n d\u1ea7n h\u00f9ng m\u1ea1nh, x\u00e2y d\u1ef1ng \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ed9t \u0111\u1ebf qu\u1ed1c s\u1ed1 m\u1ed9t \u1edf Nam M\u1ef9, v\u1edbi trung t\u00e2m l\u00e0 n\u01b0\u1edbc P\u00earu ng\u00e0y nay, v\u00e0 n\u00f3 tr\u1ea3i r\u1ed9ng tr\u00ean m\u1ed9t di\u1ec7n t\u00edch t\u1edbi 800.000km2. T\u1ea1i th\u1ee7 \u0111\u00f4 Cux\u01a1k\u00f4 c\u1ee7a n\u00f3 c\u00f3 \u0111\u1ec1n th\u1eddi th\u1ea7n m\u1eb7t tr\u1eddi h\u00f9ng v\u0129 \u0111\u01b0\u1ee3c trang tr\u00ed b\u1eb1ng v\u00e0ng ng\u1ecdc","ch\u00e2u b\u00e1u, c\u00f3 \\\"C\u00f4ng vi\u00ean ho\u00e0ng kim\\\" l\u1ed9ng l\u1eaby huy ho\u00e0ng... Trong truy\u1ec1n thuy\u1ebft c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi Anh \u0110i\u00eang, \u0111\u1ebf qu\u1ed1c Inca l\u00e0 m\u1ed9t \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc v\u00e0ng. N\u0103m 1511, khi nh\u00e0 th\u00e1m hi\u1ec3m T\u00e2y Ban Nha l\u00e0 BanV\u00f4ya \u0111ang sung s\u01b0\u1edbng v\u00ec m\u1edbi ki\u1ebfm \u0111\u01b0\u1ee3c t\u1eeb ng\u01b0\u1eddi Anh \u0110i\u00eang m\u1ed9t s\u1ed1 v\u00e0ng kha kh\u00e1, th\u00ec m\u1ed9t v\u1ecb t\u00f9 tr\u01b0\u1edfng \u0111\u1ee9ng tu\u1ed5i b\u01b0\u1edbc t\u1edbi m\u1eb7t n\u00f3i: \\\"\u0110\u00e2y ch\u00ednh l\u00e0 nh\u1eefng th\u1ee9 khi\u1ebfn c\u00e1c \u00f4ng ph\u1ea3i r\u1eddi b\u1ecf qu\u00ea h\u01b0\u01a1ng, ch\u1ea5p nh\u1eadn c\u1ea3 s\u1ef1 nguy hi\u1ec3m \u0111\u1ebfn t\u00ednh m\u1ea1ng \u0111\u1ec3 mong ki\u1ebfm \u0111\u01b0\u1ee3c n\u00f3 \u01b0? T\u00f4i c\u00f3 th\u1ec3 b\u1ea3o v\u1edbi c\u00e1c \u00f4ng, c\u00f3 m\u1ed9t \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc, d\u00e2n ch\u00fang \u0111\u00e3 d\u00f9ng v\u00e0ng \u0111\u1ec3 l\u00e0m ra nh\u1eefng \u0111\u1ed3 d\u00f9ng h\u00e0ng ng\u00e0y nh\u01b0 d\u1ee5ng c\u1ee5 \u0103n u\u1ed1ng... \u1edf n\u01a1i \u1ea5y, ch\u1ed7 n\u00e0o c\u0169ng \u0111\u1ea7y v\u00e0ng\\\". V\u1ecb t\u00f9 tr\u01b0\u1edfng ch\u1ec9 tay v\u1ec1 ph\u00eda xa xa, v\u00e0 BanV\u00f4ya nh\u1eadn ra \u0111\u00f3 l\u00e0 v\u00f9ng r\u1eebng r\u1eadm Amazon. \u0110\u1ec3 t\u00ecm ki\u1ebfm \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc nh\u01b0 huy\u1ec1n tho\u1ea1i \u1ea5y, \u0111\u1ebf qu\u1ed1c Inca, nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi T\u00e2y ban Nha tham lam, h\u1ebft l\u1edbp n\u00e0y \u0111\u1ebfn l\u1edbp kh\u00e1c m\u1ea1o hi\u1ec3m m\u00f2 m\u1eabm trong r\u1eebng r\u1eadm Amazon; nh\u01b0ng ch\u1ec9 c\u00f3 r\u1eafn \u0111\u1ed9c v\u00e0 th\u00fa d\u1eef n\u01a1i r\u1eebng hoang nhi\u1ec7t \u0111\u1edbi r\u00ecnh r\u1eadp h\u1ecd, th\u1ec9nh tho\u1ea3ng t\u1ea5n c\u00f4ng \u00e1m h\u1ea1i h\u1ecd. R\u1ed3i c\u00f3 c\u1ea3 b\u1ed9 l\u1ea1c \u0103n th\u1ecbt ng\u01b0\u1eddi hoang d\u00e3 r\u00ecnh r\u1eadp t\u1eadp k\u00edch h\u1ecd. N\u01a1i r\u1eebng r\u1eadm \u00e2m u hoang d\u00e3 n\u00e0y, m\u01b0\u1eddi b\u01b0\u1edbc \u0111i l\u00e0 tr\u00e0n \u0111\u1ea7y nguy hi\u1ec3m ch\u1ebft ch\u00f3c. Khi nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi th\u1ef1c d\u00e2n T\u00e2y Ban Nha th\u00e8m thu\u1ed3ng nh\u01b0ng \u0111\u00e3 ch\u00e1n n\u1ea3n v\u00ec s\u1ee3 h\u00e3i, th\u00ec m\u1ed9t cu\u1ed9c n\u1ed9i chi\u1ebfn t\u00e0n kh\u1ed1c trong l\u00f2ng \u0111\u1ebf qu\u1ed1c Inca \u0111\u00e3 \u0111em \u0111\u1ebfn cho h\u1ecd c\u01a1 h\u1ed9i may m\u1eafn. Bi\u1ebft \u0111\u01b0\u1ee3c tin \u0111\u00f3, th\u00e1ng 09 n\u0103m 1532, Pisar\u00f4 - tr\u00f9m th\u1ef1c d\u00e2n T\u00e2y Ban Nha \u0111\u00e3 ch\u1ec9 huy h\u01a1n 160 binh s\u0129 v\u01b0\u1ee3t qua d\u00e3y n\u00fai An\u0111\u00eax\u01a1 v\u00e1ch n\u00fai d\u1ef1ng \u0111\u1ee9ng, cao 3.500m so v\u1edbi m\u1ef1c n\u01b0\u1edbc bi\u1ec3n, ti\u1ebfn v\u00e0o \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc m\u00e0 nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi Ch\u00e2u \u00c2u ch\u01b0a bao gi\u1edd t\u1edbi tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00f3. Kh\u00f4ng g\u1eb7p ph\u1ea3i b\u1ea5t c\u1ee9 s\u1ef1 kh\u00e1ng c\u1ef1 n\u00e0o. Pisar\u00f4 x\u1ea3o qu\u1ec7t \u0111\u1eb7t b\u1eaby ph\u1ee5c k\u00edch b\u1eaft s\u1ed1ng vua Ataonphan c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi Inca, sau \u0111\u00f3 b\u1eaft \u00e9p \u00f4ng ta ph\u1ea3i d\u00f9ng nhi\u1ec1u v\u00e0ng \u0111\u1ec3 chu\u1ed9c m\u1ea1ng, b\u1eaft ng\u01b0\u1eddi Inca ph\u1ea3i \u0111em s\u1ed1 v\u00e0ng b\u1ea1c ch\u1ea5t \u0111\u1ea7y v\u00e0o nh\u00e0 \u1edf c\u1ee7a Ataonphan. \u0110\u1ec3 chu\u1ed9c cho \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u00e0 vua c\u1ee7a m\u00ecnh v\u1ec1, nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi Inca ng\u00e0y \u0111\u00eam kh\u00f4ng ngh\u1ec9 v\u1eadn chuy\u1ec3n v\u00e0ng b\u1ea1c t\u1eeb kh\u1eafp n\u01a1i \u0111\u1ed5 v\u1ec1 Casamanca. S\u1ed1 l\u01b0\u1ee3ng v\u00e0ng m\u00e0 ng\u01b0\u1eddi Inca ph\u1ea3i giao n\u1ed9p \u0111\u00e3 l\u00ean t\u1edbi 13.265 c\u00e2n Anh (1 c\u00e2n Anh = 0,545kg -ND), c\u00f2n s\u1ed1 b\u1ea1c tr\u1eafng l\u00e0 26.000 c\u00e2n Anh. Thu \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ed9t l\u01b0\u1ee3ng v\u00e0ng b\u1ea1c l\u1edbn ch\u01b0a t\u1eebng c\u00f3 nh\u01b0 v\u1eady khi\u1ebfn cho b\u1ecdn th\u1ef1c d\u00e2n T\u00e2y Ban Nha s\u01b0\u1edbng \u0111i\u00ean ng\u01b0\u1eddi. Ch\u1ec9 c\u1ea7n m\u1ed9t qu\u00e2n \u0111\u1ed9i nh\u1ecf m\u00e0 l\u1ea1i \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u1eefng kho\u1ea3n chi\u1ebfn l\u1ee3i ph\u1ea9m kh\u1ed5ng l\u1ed3, c\u00f3 th\u1ec3 n\u00f3i l\u00e0 trong l\u1ecbch s\u1eed th\u1ebf gi\u1edbi ch\u01b0a bao gi\u1edd c\u00f3. Tuy \u0111\u00e3 b\u1eaft ch\u1eb9t \u0111\u1ee7 s\u1ed1 v\u00e0ng b\u1ea1c, song Pisar\u00f4 v\u1eabn b\u1ed9i t\u00edn, quy\u1ebft \u0111\u1ecbnh gi\u1ebft h\u1ea1i v\u1ecb vua \\\"Vua M\u1eb7t Tr\u1eddi\\\" cu\u1ed1i c\u00f9ng c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi Inca. Khia Ataonphan b\u01b0\u1edbc l\u00ean gi\u00e1 treo c\u1ed5, \u00f4ng \u0111\u00e3 ph\u00e1t ra l\u1eddi nguy\u1ec1n v\u1edbi nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi Inca \u0111\u1eddi \u0111\u1eddi s\u00f9ng b\u00e1i Th\u1ea7n M\u1eb7t Tr\u1eddi, v\u1edbi r\u1eebng r\u1eadm Amazon, v\u1edbi c\u1ea3 nh\u1eefng t\u00ean \u0111ao ph\u1ee7. \u0110\u00f3 l\u00e0 nh\u1eefng l\u1eddi nguy\u1ec1n \u0111\u00e1ng s\u1ee3. V\u00e0 qu\u1ea3 nhi\u00ean, l\u1eddi nguy\u1ec1n \u0111\u00e3 \u1ee9ng nghi\u1ec7m. Nh\u1eefng t\u00ean c\u01b0\u1edbp tham lam tay nh\u00fang \u0111\u1ea7y m\u00e1u tanh, m\u00ecnh \u0111\u1ea7y t\u1ed9i \u00e1c \u0111\u00f3 cu\u1ed1i c\u00f9ng c\u0169ng ph\u1ea3i ch\u1ecbu m\u1ed9t k\u1ebft c\u1ee5c \u0111\u00e1ng \u0111\u1eddi \u0111\u1ed1i v\u1edbi ch\u00fang. Kh\u1ed1i l\u01b0\u1ee3ng v\u00e0ng kh\u1ed5ng l\u1ed3 m\u00e0 ch\u00fang","c\u01b0\u1edbp \u0111\u01b0\u1ee3c c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi Anh \u0110i\u00eang \u0103n chia kh\u00f4ng th\u1ecfa m\u00e3n d\u1eabn \u0111\u1ebfn xung \u0111\u1ed9t tranh gi\u00e0nh. Trong n\u1ed9i b\u1ed9 b\u1ecdn x\u00e2m l\u01b0\u1ee3c \u0111\u00e3 di\u1ec5n ra m\u1ed9t cu\u1ed9c xung \u0111\u1ed9t d\u00e3 man k\u00e9o d\u00e0i \u0111\u1ebfn m\u1ea5y n\u0103m. K\u1ebft qu\u1ea3, d\u01b0\u1eddng nh\u01b0 t\u1ea5t c\u1ea3 c\u00e1c th\u1ee7 l\u0129nh k\u1ec3 c\u1ea3 4 anh em nh\u00e0 Pisar\u00f4, Anmacar\u00f4... v\u00e0 b\u1ecdn \u0111\u1ed3ng b\u1ecdn \u0111\u1ec1u b\u1ecb gi\u1ebft ch\u1ebft ho\u1eb7c c\u1ea7m t\u00f9. C\u00f2n s\u1ed1 v\u00e0ng kh\u1ed5ng l\u1ed3 m\u00e0 ng\u01b0\u1eddi Inca b\u1ecb b\u1eaft ch\u1eb9t ph\u1ea3i giao n\u1ed9p, cu\u1ed1i c\u00f9ng c\u0169ng kh\u00f4ng bi\u1ebft \u0111i \u0111\u00e2u. V\u1ec1 s\u1ed1 ph\u1eadn c\u1ee7a kh\u1ed1i v\u00e0ng b\u1ea1c kh\u1ed5ng l\u1ed3 m\u00e0 Pisar\u00f4 b\u1eaft ch\u1eb9t \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u00f3, c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi cho r\u1eb1ng l\u00fac \u0111\u00f3 Pisar\u00f4 ch\u01b0a th\u1ec3 \u0111\u01b0a \u0111i \u0111\u01b0\u1ee3c, m\u00e0 n\u00f3 b\u1ecb ng\u01b0\u1eddi Inca c\u01b0\u1edbp l\u1ea1i c\u00f9ng v\u1edbi thi th\u1ec3 c\u1ee7a v\u1ecb vua Ataonphan, r\u1ed3i \u0111em c\u1ea5t gi\u1ea5u. N\u01a1i c\u1ea5t gi\u1ea5u c\u00f3 th\u1ec3 l\u00e0 trong n\u00fai Riancana\u0111i c\u1ee7a Ecua\u0111o. Th\u1eddi k\u1ef3 th\u1ef1c d\u00e2n d\u00e3 man \u0111\u00e3 \u0111i qua, nh\u01b0ng nh\u1eefng cu\u1ed9c s\u0103n t\u00ecm kho b\u00e1u kh\u1ed5ng l\u1ed3 c\u1ee7a v\u01b0\u01a1ng qu\u1ed1c Inca th\u00ec v\u1eabn ti\u1ebfp t\u1ee5c. R\u1ea5t nhi\u1ec1u ng\u01b0\u1eddi s\u0103n t\u00ecm kho b\u00e1u \u0111\u00e3 m\u1ea1o hi\u1ec3m c\u1ea3 t\u00ednh m\u1ea1ng m\u00ecnh \u0111\u01b0a v\u00e0o n\u01a1i nguy hi\u1ec3m \u1edf v\u00f9ng Riancana\u0111i \u0111\u1ec3 s\u0103n t\u00ecm n\u01a1i c\u1ea5t gi\u1ea5u kho b\u00e1u \u0111\u00f3. Nh\u01b0ng trong v\u00f9ng \u0111\u1ea7m l\u1ea7y v\u00e0 r\u1eebng c\u00e2y r\u1eadm r\u1ea1p, n\u01a1i m\u00e0 r\u1eafn \u0111\u1ed9c v\u00e0 th\u00fa hoang ho\u00e0nh h\u00e0nh thu\u1ed9c l\u01b0u v\u1ef1c s\u00f4ng Amazon bao la \u0111\u00f3, r\u1ea5t nhi\u1ec1u k\u1ebb s\u0103n t\u00ecm kho b\u00e1u c\u00f3 \u0111i m\u00e0 kh\u00f4ng c\u00f3 v\u1ec1. N\u0103m 1989, m\u1ed9t \u0111\u1ed9i th\u00e1m hi\u1ec3m d\u01b0\u1edbi s\u1ef1 l\u00e3nh \u0111\u1ea1o c\u1ee7a \u0110anien X\u01a1ha ng\u01b0\u1eddi Ph\u00e1p ph\u1ed1i h\u1ee3p c\u00f9ng v\u1edbi nh\u00e0 nh\u00e2n lo\u1ea1i h\u1ecdc HanG\u00f4maix\u01a1 ng\u01b0\u1eddi T\u00e2y Ban Nha l\u1ea1i m\u1ed9t l\u1ea7n n\u1eefa ti\u1ebfn v\u00e0o v\u00f9ng r\u1eebng r\u1eadm Amazon. Nh\u01b0ng h\u1ecd \u0111\u00e3 kh\u00f4ng t\u00ecm th\u1ea5y \u0111\u01b0\u1ee3c kho b\u00e1u m\u00e0 ng\u01b0\u1eddi Inca c\u1ea5t gi\u1ea5u m\u1ed9t c\u00e1ch b\u00ed \u1ea9n \u0111\u00f3. Trong v\u00f9ng r\u1eebng r\u1eadm Amazon, c\u00f2n c\u00f3 m\u1ed9t kho b\u00e1u c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi Inca kh\u00e1c n\u1eefa \u0111\u01b0\u1ee3c ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1eddi quan t\u00e2m, \u0111\u00f3 l\u00e0 \\\"H\u1ed3 v\u00e0ng Inca\\\" trong truy\u1ec1n thuy\u1ebft. Theo t\u1ee5c c\u1ed5 truy\u1ec1n, c\u00e1c vua ng\u01b0\u1eddi Inca l\u00e0m l\u1ec5 \u0111\u0103ng quang \u0111\u1ec1u ch\u1ecdn \u0111\u1ecba \u0111i\u1ec3m b\u00ean b\u1edd h\u1ed3 \u0111\u1ec3 t\u1ed5 ch\u1ee9c nghi l\u1ec5. Ng\u01b0\u1eddi \u0111\u01b0\u1ee3c k\u1ebf th\u1eeba v\u01b0\u01a1ng v\u1ecb, \u0111\u1ea7u ti\u00ean ph\u1ea3i d\u00f9ng v\u00e0ng b\u00f4i l\u00ean kh\u1eafp ng\u01b0\u1eddi. Qu\u1ed1c v\u01b0\u01a1ng m\u1edbi l\u1ea5p l\u00e1nh \u00e1nh v\u00e0ng s\u00e1ng ch\u00f3i m\u1eaft, t\u1ecfa h\u00e0o quang ch\u1ee9ng t\u1edf l\u00e0 con c\u1ee7a M\u1eb7t Tr\u1eddi. Ti\u1ebfp \u0111\u00f3, v\u1ecb vua m\u1edbi xu\u1ed1ng h\u1ed3 t\u1eafm r\u1eeda h\u1ebft b\u1ee5i v\u00e0ng tr\u00ean ng\u01b0\u1eddi, c\u00e1c th\u1ea7n d\u00e2n t\u1edbi t\u1ea5p hi\u1ebfn v\u00e0ng b\u1ea1c ch\u00e2u b\u00e1u v\u00e0 nh\u1eefng th\u1ee9 qu\u00fd gi\u00e1 nh\u1ea5t c\u1ee7a m\u00ecnh tr\u01b0\u1edbc ch\u00e2n c\u1ee7a nh\u00e0 vua. Nha vua l\u1ea1i \u0111em t\u1ea5t c\u1ea3 nh\u1eefng th\u1ee9 \u0111\u00f3 n\u00e9m h\u1ebft xu\u1ed1ng h\u1ed3, hi\u1ebfn t\u1ebf cho Th\u1ea7n M\u1eb7t Tr\u1eddi ch\u00ed t\u00f4n... C\u1ee9 th\u1ebf, t\u1eeb \u0111\u1eddi n\u00e0y qua \u0111\u1eddi kh\u00e1c, trong h\u1ed3 ch\u1ee9a ch\u1ea5t bao nhi\u00eau l\u00e0 v\u00e0ng b\u1ea1c, ch\u00e2u b\u00e1u. T\u1eeb th\u1ebf k\u1ef7 16, sau khi ng\u01b0\u1eddi T\u00e2y Ban Nha chinh ph\u1ee5c \u0111\u1ebf qu\u1ed1c Inca, vi\u1ec7c t\u00ecm ki\u1ebfm v\u00e0 tr\u1ee5c v\u1edbt v\u00e0ng b\u1ea1c ch\u00e2u b\u00e1u trong h\u1ed3 \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c ti\u1ebfn h\u00e0nh li\u00ean t\u1ee5c ch\u01b0a bao gi\u1edd ng\u1eaft qu\u00e3ng. Cu\u1ed1i c\u00f9ng, ng\u01b0\u1eddi ta x\u00e1c \u0111\u1ecbnh r\u1eb1ng, h\u1ed3 Qua\u0111avi\u0111a c\u1ee7a C\u00f4l\u00f4mbia ng\u00e0y nay ch\u00ednh l\u00e0 \\\"h\u1ed3 v\u00e0ng\\\" trong truy\u1ec1n thuy\u1ebft. N\u0103m 1545, m\u1ed9t \u0111\u1ed9i th\u00e1m hi\u1ec3m T\u00e2y Ban Nha \u0111\u00e3 v\u1edbt \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ea5y tr\u0103m m\u00f3n \u0111\u1ed3 b\u1eb1ng v\u00e0ng n\u01a1i n\u01b0\u1edbc h\u1ed3 t\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ed1i n\u00f4ng. \u0110i\u1ec1u \u0111\u00f3 \u0111\u00e3 ch\u1ee9ng minh t\u00ednh x\u00e1c th\u1ef1c c\u1ee7a truy\u1ec1n thuy\u1ebft \\\"h\u1ed3 v\u00e0ng\\\" v\u00e0 c\u0169ng th\u00eam ph\u1ea7n h\u1ea5p d\u1eabn \u0111\u1ed1i v\u1edbi nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi s\u0103n t\u00ecm b\u00e1u v\u1eadt. Nh\u01b0ng vi\u1ec7c m\u00f2 t\u00ecm, tr\u1ee5c v\u1edbt \u1edf ch\u1ed7 n\u01b0\u1edbc s\u00e2u trong h\u1ed3 th\u00ec v\u1eabn ch\u01b0a bao gi\u1edd th\u00e0nh c\u00f4ng. N\u0103m 1911, m\u1ed9t c\u00f4ng ty c\u1ee7a Anh qu\u1ed1c \u0111\u1ecbnh cho b\u01a1m c\u1ea1n n\u01b0\u1edbc h\u1ed3 \u0111\u1ec3 t\u00ecm b\u00e1u v\u1eadt, nh\u01b0ng k\u1ebft qu\u1ea3 v\u1eabn l\u00e0 con s\u1ed1 kh\u00f4ng. N\u0103m 1974, \u0111\u1ec3 b\u1ea3o \u0111\u1ea3m cho kho b\u00e1u d\u01b0\u1edbi h\u1ed3","kh\u00f4ng l\u1ecdt v\u00e0o tay ng\u01b0\u1eddi n\u01b0\u1edbc ngo\u00e0i, ch\u00ednh ph\u1ee7 C\u00f4l\u00f4mbia l\u1ec7nh c\u1ea5m m\u1ecdi ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng m\u00f2 t\u00ecm v\u00e0 tr\u1ee5c v\u1edbt trong h\u1ed3, \u0111\u1ed3ng th\u1eddi \u0111\u01b0a qu\u00e2n \u0111\u1ed9i \u0111\u1ebfn canh gi\u1eef h\u1ed3 \u0111\u00f3. Kho b\u00e1u h\u1ed3 v\u00e0ng b\u00ed \u1ea9n tr\u1edf th\u00e0nh m\u1ed9t b\u00ed m\u1eadt kh\u00f4ng th\u1ec3 ti\u1ebfp c\u1eadn \u0111\u01b0\u1ee3c n\u1eefa. Kho b\u00e1u trong truy\u1ec1n thuy\u1ebft ng\u01b0\u1eddi Inca kh\u00f4ng ph\u1ea3i ch\u1ec9 c\u00f3 hai n\u01a1i tr\u00ean, \u0111\u1ee9ng tr\u01b0\u1edbc r\u1eebng r\u1eadm Amazon bao la v\u00e0 \u0111\u00e1ng s\u1ee3, c\u00e1c nh\u00e0 th\u00e1m hi\u1ec3m v\u00e0 nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi s\u0103n t\u00ecm c\u0169ng kh\u00f4ng tr\u00e1nh kh\u1ecfi s\u1ef1 e ng\u1ea1i v\u00e0 c\u0169ng \u0111\u00e0nh ch\u1ecbu, kh\u00f4ng l\u00e0m g\u00ec \u0111\u01b0\u1ee3c, ch\u1ec9 c\u00f2n nh\u00ecn r\u1eebng m\u00e0 th\u1edf d\u00e0i. Ph\u1ea3i ch\u0103ng \u0111\u00fang nh\u01b0 l\u1eddi c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi d\u00e2n b\u1ea3n x\u1ee9 n\u00f3i: Tr\u00ean nh\u1eefng b\u00e1u v\u1eadt c\u1ed5 x\u01b0a \u0111\u00f3 c\u00f3 mang theo linh h\u1ed3n c\u1ee7a c\u00e1c vua Inca \u0111\u00e3 ch\u1ebft. C\u00e1c linh h\u1ed3n \u0111\u00f3 \u0111ang c\u01b0 tr\u00fa trong r\u1eebng r\u1eadm, canh gi\u1eef ch\u1eb7t ch\u1ebd kho b\u00e1u c\u1ee7a h\u1ecd, kh\u00f4ng \u0111\u1ec3 ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1eddi t\u00ecm th\u1ea5y m\u00e0 l\u1ea5y \u0111i? Ng\u01b0\u1eddi ta v\u1eabn mong ch\u1edd m\u1ed9t ng\u00e0y n\u00e0o \u0111\u00f3 c\u00f3 th\u1ec3 t\u00ecm ra \u0111\u01b0\u1ee3c b\u00ed m\u1eadt v\u1ec1 nh\u1eefng kho b\u00e1u c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi Inca. H.T (theo K\u00ednh V\u1ea1n L\u00fd) Nh\u1eefng chi\u1ebfc m\u00e1y bay tr\u1edf v\u1ec1 b\u00ed \u1ea9n T\u1eeb th\u1eddi c\u1eadn \u0111\u1ea1i \u0111\u1ebfn nay, nh\u1eefng h\u00ecnh th\u1ee9c bi\u1ec3u hi\u1ec7n ch\u1ee7 y\u1ebfu c\u1ee7a c\u00e1c tai n\u1ea1n m\u00e0 lo\u00e0i ng\u01b0\u1eddi ph\u1ea3i g\u00e1nh ch\u1ecbu l\u00e0 vi\u1ec7c m\u1ea5t t\u00edch c\u1ee7a m\u00e1y bay v\u00e0 t\u00e0u thuy\u1ec1n. Nh\u1eefng v\u1ee5 m\u1ea5t t\u00edch m\u00e1y bay v\u00e0 t\u00e0u thuy\u1ec1n \u0111\u00e3 kh\u00f4ng c\u00f2n l\u00e0 hi\u1ebfm, nh\u01b0ng \u0111i\u1ec1u k\u1ef3 l\u1ea1 l\u1ea1i ch\u00ednh l\u00e0 sau khi m\u1ea5t t\u00edch m\u1ed9t th\u1eddi gian, ch\u00fang l\u1ea1i hi\u1ec7n tr\u1edf v\u1ec1 ho\u00e0n to\u00e0n nguy\u00ean v\u1eb9n. Nh\u1eefng m\u00e1y bay v\u00e0 t\u00e0u thuy\u1ec1n kh\u00f4ng c\u00f2n ng\u01b0\u1eddi l\u00e1i nh\u01b0 l\u00e0 nh\u1eefng linh h\u1ed3n tr\u1edf v\u1ec1 Tr\u00e1i \u0110\u1ea5t t\u1eeb m\u1ed9t V\u0169 Tr\u1ee5 kh\u00e1c. N\u0103m 1985, t\u1ea1i v\u00f9ng \u0111\u1ea7m l\u1ea7y trong khu r\u1eebng r\u1eadm Niu Ghin\u00ea, ng\u01b0\u1eddi ta ph\u00e1t hi\u1ec7n th\u1ea5y m\u1ed9t m\u00e1y bay ch\u1edf kh\u00e1ch hai \u0111\u1ed9ng c\u01a1 \u0111\u00e3 m\u1ea5t t\u00edch tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00f3 g\u1ea7n n\u1eeda th\u1ebf k\u1ef7. \u0110i\u1ec1u khi\u1ebfn ng\u01b0\u1eddi ta kh\u00f4ng hi\u1ec3u n\u1ed5i l\u00e0 chi\u1ebfc m\u00e1y bay \u0111\u00f3 tr\u00f4ng c\u00f2n m\u1edbi y nh\u01b0 tr\u01b0\u1edbc khi b\u1ecb m\u1ea5t t\u00edch, kh\u00f4ng h\u1ec1 c\u0169 \u0111i ho\u1eb7c bi\u1ebfn d\u1ea1ng. S\u1ed1 hi\u1ec7u tr\u00ean m\u00e1y bay v\u1eabn r\u00f5 r\u00e0ng, d\u1ec5 \u0111\u1ecdc. Chi\u1ebfc m\u00e1y bay l\u1ea5p l\u00e1nh \u00e1nh b\u1ea1c n\u00e0y m\u1ea5t t\u00edch tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00f3 45 n\u0103m tr\u00ean \u0111\u01b0\u1eddng bay t\u1eeb Manila Philippin \u0111\u1ebfn \u0111\u1ea3o M\u00eandanao. Trong khoang m\u00e1y bay v\u1eabn t\u00ecm th\u1ea5y nh\u1eefng t\u1edd b\u00e1o tu\u1ea7n th\u1ee9 ba th\u00e1ng 1 n\u0103m 1937, ng\u00e0y Ch\u1ee7 nh\u1eadt. M\u1ed9t nh\u00f3m chuy\u00ean gia h\u00e0ng kh\u00f4ng c\u1ee7a qu\u00e2n \u0111\u1ed9i In\u0111\u00f4n\u00eaxia \u0111\u01b0\u1ee3c c\u1eed \u0111\u1ebfn hi\u1ec7n tr\u01b0\u1eddng. Sau khi xem x\u00e9t nghi\u00ean c\u1ee9u chi\u1ebfc m\u00e1y bay \\\"nh\u01b0 c\u00f2n m\u1edbi\\\" \u0111\u00f3, khi tr\u1edf ra, ai c\u0169ng t\u00e1i m\u1eb7t v\u00e0 kinh ng\u1ea1c. Ng\u00e0nh ch\u1ee7 qu\u1ea3n ph\u1ee5 tr\u00e1ch nghi\u00ean c\u1ee9u l\u1eadp t\u1ee9c ra l\u1ec7nh phong t\u1ecfa khu v\u1ef1c m\u1edbi ph\u00e1t hi\u1ec7n ra chi\u1ebfc m\u00e1y bay \u0111\u00f3. C\u00e1c \u0111i\u1ec1u tra vi\u00ean l\u00fac \u0111\u1ea7u khi m\u1edbi tr\u00f4ng th\u1ea5y chi\u1ebfc m\u00e1y bay \u0111\u00f3, kh\u00f4ng ai d\u00e1m tim \u1edf m\u1eaft m\u00ecnh n\u1eefa. V\u1ecf ngo\u00e0i c\u1ee7a n\u00f3 tr\u00f4ng v\u1eabn m\u1edbi, th\u00e2n m\u00e1y bay ho\u00e0n to\u00e0n kh\u00f4ng c\u00f3 m\u1ed9t v\u1ebft t\u1ef3 n\u00e0o, d\u01b0\u1edbi \u00e1nh s\u00e1ng m\u1eb7t tr\u1eddi n\u00f3 s\u00e1ng l\u1ea5p l\u00e1nh nh\u01b0 g\u01b0\u01a1ng. C\u00e1c nh\u00e2n vi\u00ean \u0111i\u1ec1u tra t\u01b0\u1edfng r\u1eb1ng c\u1eeda c\u1ee7a n\u00f3 ch\u1eafc ch\u1eafn b\u1ecb g\u1ec9, r\u1ea5t kh\u00f3 m\u1edf, nh\u01b0ng ng\u01b0\u1ee3c l\u1ea1i, v\u1eeba v\u1eb7n qu\u1ea3 \u0111\u1ea5m l\u00e0 m\u1edf \u0111\u01b0\u1ee3c ngay, kh\u00f4ng h\u1ec1 c\u00f3 ti\u1ebfng c\u00f3t k\u00e9t hay r\u0103ng r\u1eafc g\u00ec c\u1ea3, \u00eam ru. V\u00e0o trong khoang m\u00e1y bay kh\u00f4ng th\u1ea5y ng\u01b0\u1eddi n\u00e0o d\u00f9 l\u00e0 s\u1ed1ng hay ch\u1ebft. Nh\u01b0ng trong m\u00e1y bay c\u1ed1c gi\u1ea5y, m\u1ea9u thu\u1ed1c l\u00e1 v\u00e0 m\u1ea5y t\u1edd b\u00e1o n\u0103m 1937 v\u1eabn ch\u01b0a ng\u1ea3 m\u1ea7u","v\u00e0ng, d\u01b0\u1eddng nh\u01b0 m\u1edbi \u0111\u00f3 v\u1eabn \u0111ang c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi ng\u1ed3i trong m\u00e1y bay. Trong m\u1ed9t chi\u1ebfc g\u1ea1t t\u00e0n, c\u00f3 \u0111\u1ec3 m\u1ed9t v\u1ecf bao thu\u1ed1c l\u00e1 th\u01a1m, lo\u1ea1i thu\u1ed1c l\u00e1 m\u00e1c \u1ea5y l\u01b0u h\u00e0nh v\u00e0o nh\u1eefng n\u0103m 1930, nh\u01b0ng v\u00e0o th\u1eddi Chi\u1ebfn tranh th\u1ebf gi\u1edbi th\u1ee9 II \u0111\u00e3 ng\u1eebng s\u1ea3n xu\u1ea5t. C\u00f2n nh\u1eefng trang ph\u1ee5c v\u00e0 ki\u1ec3u \u0111\u1ea7u t\u00f3c tr\u00ean t\u1edd b\u00e1o \u0111\u1ec1u thu\u1ed9c th\u1eddi k\u1ef3 kinh t\u1ebf kh\u1ee7ng ho\u1ea3ng v\u00e0 suy tho\u00e1i \u1edf M\u1ef9. Trong ph\u00edch n\u00f3ng v\u1eabn c\u00f2n cafe n\u00f3ng h\u1ed5i, v\u00e0 m\u00f9i v\u1ecb c\u1ee7a n\u00f3 v\u1eabn th\u01a1m ngon, ch\u01b0a h\u1ec1 b\u1ecb bi\u1ebfn m\u1ea5t. \u0110i\u1ec1u khi\u1ebfn cho c\u00e1c nh\u00e2n vi\u00ean \u0111i\u1ec1u tra ng\u1ea1c nhi\u00ean nh\u1ea5t l\u00e0 t\u00ecnh tr\u1ea1ng m\u00e1y bay. Trong b\u00ecnh \u1eafc quy c\u1ee7a m\u00e1y bay v\u1eabn n\u1ea1p \u0111\u1ea7y \u0111i\u1ec7n, ch\u1ec9 v\u1eb7n c\u00f4ng t\u1eafc l\u00e0 \u0111\u00e8n trong m\u00e1y bay b\u1eadt s\u00e1ng. Th\u00f9ng ch\u1ee9a nhi\u00ean li\u1ec7u c\u1ee7a m\u00e1y bay h\u1ea7u nh\u01b0 v\u1eabn \u0111\u1ea7y nguy\u00ean. T\u1ea5t c\u1ea3 nh\u1eefng \u0111i\u1ec1u \u0111\u00f3 khi\u1ebfn cho nh\u00e2n vi\u00ean \u0111i\u1ec1u ra s\u1edfn t\u00f3c g\u00e1y. Chi\u1ebfc m\u00e1y bay \u0111\u00f3 tr\u00f4ng nh\u01b0 \u0111\u01b0\u1ee3c h\u1ea1 c\u00e1nh kh\u1ea9n c\u1ea5p nh\u1edd c\u00e1c b\u00e1nh xe c\u1ee7a n\u00f3, v\u1eeba may n\u00f3 \u0111\u1ed7 xu\u1ed1ng \u0111\u01b0\u1ee3c ch\u1ed7 \u0111\u1ea5t m\u1ec1m trong v\u00f9ng \u0111\u1ea7m l\u1ea7y, n\u00ean ho\u00e0n to\u00e0n kh\u00f4ng b\u1ecb h\u01b0 h\u1ea1i g\u00ec, v\u1eabn c\u00f3 th\u1ec3 bay tr\u1edf l\u1ea1i nh\u01b0 50 n\u0103m tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00e2y. C\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc v\u1eabn ti\u1ebfp t\u1ee5c \u0111i\u1ec1u tra v\u1ec1 b\u00ed m\u1eadt c\u1ee7a vi\u1ec7c m\u00e1y bay \u0111\u00e3 m\u1ea5t t\u00edch t\u1eeb l\u00e2u nay b\u1ed7ng xu\u1ea5t hi\u1ec7n tr\u1edf l\u1ea1i. Theo ghi ch\u00e9p, nh\u1eefng s\u1ef1 ki\u1ec7n t\u01b0\u01a1ng t\u1ef1 c\u0169ng \u0111\u00e3 t\u1eebng x\u1ea3y ra v\u00e0o th\u1eadp ni\u00ean 60. M\u1ed9t m\u00e1y bay n\u00e9m bom c\u1ee7a M\u1ef9 ng\u00e0y 04 th\u00e1ng 04 n\u0103m 1946 kh\u00f4ng qu\u00e2n M\u1ef9 huy \u0111\u1ed9ng l\u1ef1c l\u01b0\u1ee3ng t\u00ecm ki\u1ebfm su\u1ed1t 500km v\u00f9ng tr\u1eddi n\u01a1i n\u00f3 m\u1ea5t t\u00edch, nh\u01b0ng kh\u00f4ng k\u1ebft qu\u1ea3 g\u00ec. B\u1ea5t ng\u1edd, v\u00e0o n\u0103m 1962 chi\u1ebfc m\u00e1y bay \u0111\u00f3 l\u1ea1i xu\u1ea5t hi\u1ec7n t\u1ea1i n\u01a1i c\u00e1ch s\u00e2n bay m\u1ea5y tr\u0103m m\u00e9t. Thi\u1ebft b\u1ecb v\u00f4 tuy\u1ebfn \u0111i\u1ec7n tr\u00ean m\u00e1y bay v\u1eabn nguy\u00ean v\u1eb9n. C\u0103n c\u1ee9 theo ph\u00e2n t\u00edch m\u00e1y m\u00f3c thi\u1ebft b\u1ecb, d\u01b0\u1eddng nh\u01b0 n\u00f3 m\u1edbi \u0111\u00f5 xu\u1ed1ng ngay chi\u1ec1u h\u00f4m \u0111\u00f3, kh\u00f4ng ai ngh\u0129 chi\u1ebfc m\u00e1y bay \u0111\u00e3 m\u1ea5t t\u00edch 17 n\u0103m. V\u00e0o m\u1ed9t ng\u00e0y tr\u1eddi quang m\u00e2y t\u1ea1nh c\u1ee7a n\u0103m 1984, t\u1ea1i b\u00e3i c\u00e1t mi\u1ec1n B\u1eafc Mexico b\u1ed7ng xu\u1ea5t hi\u1ec7n 05 m\u00e1y bay qu\u00e2n s\u1ef1 M\u1ef9. Th\u00e2n m\u00e1y bay v\u1eabn s\u00e1ng b\u00f3ng, th\u00f9ng nhi\u00ean li\u1ec7u v\u1eabn ch\u1ee9a \u0111\u1ea7y x\u0103ng, nh\u01b0ng trong m\u00e1y bay th\u00ec tr\u1ed1ng r\u1ed7ng ch\u1eb3ng c\u00f3 m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi. C\u00e1c chuy\u00ean gia M\u1ef9 cho r\u1eb1ng: C\u1ea3 05 m\u00e1y bay \u0111\u00f3 \u0111i\u1ec1u m\u1ea5t t\u00edch t\u1eeb h\u1ed3i n\u0103m 1945 l\u1ea1i v\u00f9ng bi\u1ec3n tam gi\u00e1c B\u00e9cm\u00fat (g\u1ecdi l\u00e0 B\u00e9cmu\u0111a). Nh\u01b0ng vi\u1ec7c \u0111\u00f3 v\u00e3n \u0111ang tranh lu\u1eadn, b\u1edfi c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi n\u00f3i r\u1eb1ng, phi\u00ean hi\u1ec7u c\u1ee7a m\u00e1y bay \u0111\u00e3 m\u1ea5t t\u00edch nhi\u1ec1u n\u0103m l\u1ea1i xu\u1ea5t hi\u1ec7n tr\u1edf l\u1ea1i l\u00e0 m\u1ed9t s\u1ef1 th\u1ef1c kh\u00f4ng th\u1ec3 ph\u1ee7 nh\u1eadn \u0111\u01b0\u1ee3c. C\u00f2n nh\u1eefng s\u1ef1 ki\u1ec7n t\u00e0u thuy\u1ec1n \u0111\u00e3 m\u1ea5t t\u00edch xu\u1ea5t hi\u1ec7n tr\u1edf l\u1ea1i th\u00ec v\u1ee5 ph\u00e1t hi\u1ec7n t\u00e0u \\\"Ra\u0110ahama\\\" c\u1ee7a M\u1ef9 t\u1ea1i t\u1ecda \u0111\u1ed9 37 \u0111\u1ed9 37' \u0111\u1ed9 V\u0129 B\u1eafc 51 \u0111\u1ed9 55' \u0111\u1ed9 Kinh \u0110\u00f4ng v\u00e0o th\u00e1ng 08 n\u0103m 1935 l\u00e0 v\u1ee5 n\u1ed5i ti\u1ebfng. Khi t\u00e0u bu\u00f4n \\\"Ax\u01a1chich\\\" ph\u00e1t hi\u1ec7n ra t\u00e0i Ra\u0110ahama th\u00ec tr\u00ean t\u00e0u kh\u00f4ng c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi n\u00e0o c\u1ea3. \u0110i\u1ec1u khi\u1ebfn cho thuy\u1ec1n tr\u01b0\u1edfng v\u00e0 c\u00e1c thuy\u1ec1n vi\u00ean t\u00e0u \\\"Ax\u01a1tich\\\" kinh ng\u1ea1c l\u00e0 khi h\u1ecd t\u1eeb n\u01b0\u01a1ca Anh ra \u0111i th\u00ec \u0111\u01b0\u1ee3c thuy\u1ec1n tr\u01b0\u1edfng t\u00e0u \\\"Raic\u01a1xc\u01a1\\\" c\u1ee7a Italia cho bi\u1ebft h\u1ed3i tr\u01b0\u1edbc th\u00e1ng 07 h\u1ecd \u0111\u00e3 t\u1eadn m\u1eaft tr\u00f4ng th\u1ea5y","t\u00e0u \\\"Ra\u0110ahama\\\" b\u1ecb \u0111\u1eafm \u1edf \u0110\u1ea1i T\u00e2y D\u01b0\u01a1ng. H\u01a1n 100 n\u0103m tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00e2y, \u1edf \u0110\u1ea1i T\u00e2y D\u01b0\u01a1ng c\u0169ng t\u1eebng ph\u00e1t hi\u1ec7n \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ed9t t\u00e0u \u0111\u00e3 m\u1ea5t t\u00edch nhi\u1ec1u n\u0103m tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00f3. \u0110\u00f3 l\u00e0 con t\u00e0u Meri Sairaist\u01a1. Khi ph\u00e1t hi\u1ec7n ra n\u00f3 th\u00ec tr\u00ean t\u00e0u kh\u00f4ng c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi, nh\u01b0ng nh\u1eefng \u0111\u1ed3 qu\u00fd gi\u00e1 nh\u01b0 v\u00e0ng b\u1ea1c, kim c\u01b0\u01a1ng v\u1eabn nguy\u00ean v\u1eb9n, kh\u00f4ng h\u1ec1 suy suy\u1ec3n. Xu\u1ed3ng c\u1ee9u sinh v\u00e0 c\u00e1c \u0111\u1ed3 v\u1eadt kh\u00e1c v\u1eabn \u0111\u1ea7y \u0111\u1ee7. Th\u1eadm ch\u00ed tr\u00ean t\u00e0u v\u1eabn c\u00f2n \u0111\u1ec3 l\u1ea1i nh\u1eefng th\u1ee9 trong b\u1eefa \u0103n \u0111ang \u0103n d\u1edf. Kh\u00f4ng bi\u1ebft ng\u01b0\u1eddi tr\u00ean t\u00e0u \u0111\u00e3 b\u1ecf \u0111i \u0111\u00e2u? \u0110\u1ea7u n\u0103m 1990, t\u00e0u bu\u1ed3m hai c\u1ed9t \\\"Durixis\\\" m\u1ea5t t\u00edch \u0111\u00e3 24 n\u0103m b\u1ed7ng nhi\u00ean l\u1ea1i xu\u1ea5t hi\u1ec7n, n\u00f3 \u0111\u1ed7 \u1edf m\u1ed9t b\u00e3i bi\u1ec3n v\u1eafng v\u00f9ng ngo\u1ea1i \u00f4 th\u00e0nh ph\u1ed1 Caracat v\u00e0 V\u00ean\u00eadu\u00eala. Ba th\u1ee7y th\u1ee7 tr\u00ean t\u00e0u khi \u0111\u01b0\u1ee3c ph\u00e1t hi\u1ec7n ra (n\u0103m 1990) \u0111\u1ec1u gi\u1eadt m\u00ecnh ng\u1ea1c nhi\u00ean. Ng\u00e0y 06 th\u00e1ng 01 n\u0103m 1966 h\u1ecd t\u1eeb \u0111\u1ea3o Aroba ra kh\u01a1i. Kh\u00f4ng ng\u1edd khi h\u1ecd v\u1eeba \u0111\u00e1nh b\u1eaft \u0111\u01b0\u1ee3c con c\u00e1 l\u1edbn, n\u1eb7ng t\u1edbi 110kg th\u00ec b\u00e3o \u1eadp t\u1edbi. M\u1ecdi ng\u01b0\u1eddi v\u1ed9i v\u00e3 \u0111\u01b0a nhau \u0111i tr\u00e1nh gi\u00f3. N\u00e0o ng\u1edd c\u01a1n ho\u1ea3ng s\u1ef1o \u0111\u00e3 k\u00e9o d\u00e0i \u0111\u1ebfn 24 n\u0103m. V\u1ee5 t\u00e0u m\u1ea5t t\u00edch xu\u1ea5t hi\u1ec7n tr\u1edf l\u1ea1i n\u00e0y, tuy tr\u00ean t\u00e0u v\u1eabn c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi, kh\u00f4ng bi\u1ebft c\u00e1c nh\u00e0 v\u0169 kia, ch\u1ec9 l\u00e0 nh\u1eefng \\\"t\u00e0 linh h\u1ed3n\\\" tr\u1edf l\u1ea1i. H.T s\u01b0u t\u1ea7m Nh\u1eefng chi\u1ebfc quan t\u00e0i bi\u1ebft ch\u1ea1y \u0110\u00e3 g\u1ea7n 3 th\u1ebf k\u1ef7 tr\u00f4i qua, c\u00e2u chuy\u1ec7n b\u00ed \u1ea9n xung quanh chi\u1ebfc quan t\u00e0i t\u1ef1 d\u1ecbch chuy\u1ec3n trong h\u1ea7m m\u1ed9 c\u1ee7a gia \u0111\u00ecnh Chase \u1edf Barbados v\u1eabn ch\u01b0a c\u00f3 l\u1eddi gi\u1ea3i \u0111\u00e1p. Th\u1ee7 ph\u1ea1m \u0111\u01b0\u1ee3c cho l\u00e0 n\u01b0\u1edbc ng\u1ea7m, \u0111\u1ed9ng \u0111\u1ea5t, nh\u1eefng k\u1ebb tr\u1ed9m b\u1ea1o gan hay th\u1eadm ch\u00ed l\u00e0 m\u1ed9t th\u1ebf l\u1ef1c si\u00eau nhi\u00ean huy\u1ec1n b\u00ed. H\u1ea7m m\u1ed9 d\u00f2ng h\u1ecd Chase l\u00e0 m\u1ed9t c\u00f4ng tr\u00ecnh \u0111\u01b0\u1ee3c x\u00e2y d\u1ef1ng trong ngh\u0129a trang nh\u00e0 th\u1edd x\u1ee9 \u0111\u1ea1o Oistins thu\u1ed9c qu\u1ed1c \u0111\u1ea3o Barbados v\u00e0o kho\u1ea3ng nh\u1eefng n\u0103m 1720. Tho\u1ea1t nh\u00ecn, n\u00f3 l\u00e0 m\u1ed9t ki\u1ebfn tr\u00fac kh\u00e1 khi\u00eam t\u1ed1n, n\u1eeda ch\u00ecm n\u1eeda n\u1ed5i tr\u00ean m\u1eb7t \u0111\u1ea5t v\u00e0 ch\u1eb3ng c\u00f3 g\u00ec n\u1ed5i b\u1eadt so v\u1edbi nh\u1eefng h\u1ea7m m\u1ed9 xung quanh. Nh\u01b0ng nh\u1eefng b\u00ed \u1ea9n m\u00e0 n\u00f3 c\u1ea5t gi\u1eef h\u00e0ng tr\u0103m n\u0103m qua th\u00ec \u0111\u00e1ng \u0111\u1ec3 ng\u01b0\u1eddi ta ph\u1ea3i l\u01b0u \u00fd. Nh\u1eefng chi\u1ebfc quan t\u00e0i bi\u1ebft ch\u1ea1y Ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ea7u ti\u00ean \u0111\u1ebfn \\\"\u0111\u1ecbnh c\u01b0\\\" trong h\u1ea7m m\u1ed9 l\u00e0 b\u00e0 Thomasina Goddard, \u0111\u01b0\u1ee3c mai t\u00e1ng th\u00e1ng 7\/1807, sau \u0111\u00f3 l\u1ea7n l\u01b0\u1ee3t \u0111\u1ebfn hai ch\u1ecb em c\u00f4 b\u00e9 Mary Ann Maria Chase v\u00e0o nh\u1eefng n\u0103m 1808 v\u00e0 1812. Cho \u0111\u1ebfn l\u00fac \u0111\u00f3, v\u1eabn ch\u01b0a c\u00f3 chuy\u1ec7n g\u00ec x\u1ea3y ra. Nh\u01b0ng ch\u1ec9 \u00edt ng\u00e0y sau, khi h\u1ea7m m\u1ed9 \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1edf ra l\u1ea7n th\u1ee9 t\u01b0 \u0111\u1ec3 \u0111\u00f3n nh\u1eadn thi h\u00e0i c\u1ee7a cha hai c\u00f4 b\u00e9 th\u00ec t\u1ea5t c\u1ea3 nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi \u0111\u01b0a tang \u0111\u1ec1u r\u1ea5t s\u1eedng s\u1ed1t v\u00ec hai chi\u1ebfc quan t\u00e0i nh\u1ecf c\u1ee7a ch\u1ecb em Maria Chase \u0111\u00e3 b\u1ecb di chuy\u1ec3n kh\u1ecfi v\u1ecb tr\u00ed ban \u0111\u1ea7u. Th\u1eadm ch\u00ed, quan t\u00e0i c\u1ee7a c\u00f4 em c\u00f2n b\u1ecb d\u1ef1ng \u0111\u1ee9ng l\u00ean, ph\u1ea7n \u0111\u1ea7u ng\u01b0\u1eddi ch\u1ebft quay xu\u1ed1ng \u0111\u1ea5t. Cho r\u1eb1ng c\u00f3 k\u1ebb \u0111\u1ed9t nh\u1eadp, ng\u01b0\u1eddi","ta \u0111\u00e3 khi\u00eang c\u00e1c quan t\u00e0i tr\u1edf l\u1ea1i n\u01a1i c\u0169, sau \u0111\u00f3 d\u00f9ng m\u1ed9t t\u1ea3ng \u0111\u00e1 th\u1eadt l\u1edbn ch\u1eb7n c\u1eeda v\u00e0o h\u1ea7m m\u1ed9 v\u00e0 tr\u00e1t k\u00edn l\u1ea1i b\u1eb1ng v\u1eefa. Th\u1ebf nh\u01b0ng, n\u0103m 1819, khi d\u00f2ng h\u1ecd Chase l\u1ea1i c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi qua \u0111\u1eddi v\u00e0 t\u1ea3ng \u0111\u00e1 \u1edf c\u1eeda h\u1ea7m m\u1ed9 \u0111\u01b0\u1ee3c d\u1eddi \u0111i \u0111\u1ec3 \u0111\u01b0a thi h\u00e0i v\u00e0o th\u00ec chuy\u1ec7n b\u00ed \u1ea9n l\u1ea1i ti\u1ebfp di\u1ec5n. Nh\u1eefng chi\u1ebfc quan t\u00e0i trong h\u1ea7m m\u1ed9 \u0111\u1ec1u r\u1eddi kh\u1ecfi v\u1ecb tr\u00ed ban \u0111\u1ea7u v\u00e0 n\u1eb1m l\u1ed9n x\u1ed9n nh\u01b0 \u1edf nh\u00e0 kho. Trong khi \u0111\u00f3, l\u1edbp v\u1eefa tr\u00e1t ngo\u00e0i c\u1eeda v\u00e0o v\u1eabn c\u00f2n nguy\u00ean v\u1eb9n, n\u1ec1n c\u00e1t b\u00ean trong h\u1ea7m kh\u00f4ng h\u1ec1 c\u00f3 d\u1ea5u v\u1ebft l\u1ea1 v\u00e0 m\u1ecdi th\u1ee9 \u0111\u1ed3 tu\u1ef3 t\u00e1ng kh\u00f4ng suy suy\u1ec3n. V\u00e0 c\u00e2u chuy\u1ec7n v\u1eabn ch\u01b0a ch\u1ea5m d\u1ee9t. B\u1edfi cho d\u00f9 c\u00e1c th\u00e0nh vi\u00ean trong d\u00f2ng h\u1ecd Chase c\u00f3 t\u00ecm \u0111\u1ee7 m\u1ecdi c\u00e1ch \u0111\u1ec3 b\u1ea3o v\u1ec7 h\u1ea7m m\u1ed9 c\u1ee7a gia \u0111\u00ecnh th\u00ec c\u1ee9 m\u1ed7i l\u1ea7n ch\u00f4n c\u1ea5t m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi th\u00e2n, h\u1ecd l\u1ea1i ph\u1ea3i ch\u1ee9ng ki\u1ebfn c\u1ea3nh nh\u1eefng chi\u1ebfc quan t\u00e0i ch\u1ea1y kh\u1ecfi v\u1ecb tr\u00ed m\u00e0 l\u1ea7n tr\u01b0\u1edbc h\u1ecd \u0111\u00e3 \u0111\u1eb7t ch\u00fang. S\u1ef1 vi\u1ec7c g\u00e2y x\u00f4n xao d\u01b0 lu\u1eadn \u0111\u1ebfn m\u1ee9c th\u1ed1ng \u0111\u1ed1c Barbados l\u00fac b\u1ea5y gi\u1edd \u0111\u00e3 \u0111\u00edch th\u00e2n \u0111\u1ebfn t\u1eadn n\u01a1i xem x\u00e9t v\u00e0 cho g\u1eafn xi l\u1ed1i v\u00e0o h\u1ea7m m\u1ed9 b\u1eb1ng con d\u1ea5u c\u1ee7a m\u00ecnh. V\u00e0i th\u00e1ng sau, khi tr\u1edf l\u1ea1i, nh\u1eadn th\u1ea5y kh\u00f4ng c\u00f3 bi\u1ec3u hi\u1ec7n g\u00ec kh\u00e1c th\u01b0\u1eddng, c\u00e1c d\u1ea5u xi kh\u00f4ng c\u00f3 v\u1ebft c\u1eady ph\u00e1, th\u1ed1ng \u0111\u1ed1c y\u00ean t\u00e2m cho m\u1edf c\u1eeda h\u1ea7m m\u1ed9 \u0111\u1ec3 ki\u1ec3m tra. Th\u1eadt ng\u1ea1c nhi\u00ean l\u00e0 t\u00ecnh h\u00ecnh v\u1eabn h\u1ed7n lo\u1ea1n nh\u01b0 c\u0169. Ch\u1ec9 duy nh\u1ea5t c\u00f3 chi\u1ebfc quan t\u00e0i b\u1eb1ng g\u1ed7 \u0111\u00e3 m\u1ee5c n\u00e1t c\u1ee7a b\u00e0 Thomasina Goddard l\u00e0 c\u00f2n \u1edf nguy\u00ean v\u1ecb tr\u00ed. T\u1ea5t c\u1ea3 s\u1ed1 c\u00f2n l\u1ea1i \u0111\u1ec1u b\u1ecb x\u00ea d\u1ecbch \u0111\u00e1ng k\u1ec3, chi\u1ebfc \u0111\u1ee9ng, chi\u1ebfc n\u1eb1m, ch\u1eb3ng theo tr\u1eadt t\u1ef1 n\u00e0o. Kh\u00f4ng m\u1ed9t d\u1ea5u v\u1ebft n\u00e0o, d\u00f9 l\u00e0 nh\u1ecf nh\u1ea5t, cho th\u1ea5y c\u00f3 s\u1ef1 \u0111\u1ed9t nh\u1eadp t\u1eeb b\u00ean ngo\u00e0i. Sau s\u1ef1 ki\u1ec7n n\u00e0y, gia \u0111\u00ecnh Chase \u0111\u00e3 chuy\u1ec3n h\u1ebft quan t\u00e0i c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi th\u00e2n \u0111i n\u01a1i kh\u00e1c ch\u00f4n c\u1ea5t. H\u1ea7m m\u1ed9 b\u1ecb b\u1ecf kh\u00f4ng v\u00e0 tr\u1edf th\u00e0nh m\u1ed9t \u0111\u1ecba \u0111i\u1ec3m du l\u1ecbch cho \u0111\u1ebfn nay. C\u00e1c gi\u1ea3 thuy\u1ebft \u0111\u1ec1u ch\u01b0a thuy\u1ebft ph\u1ee5c Gi\u1ea3 thuy\u1ebft \u0111\u1ea7u ti\u00ean \u0111\u01b0\u1ee3c ngh\u0129 \u0111\u1ebfn l\u00e0 \u0111\u00e3 c\u00f3 b\u00e0n tay c\u1ed1 \u00fd ph\u00e1 ho\u1ea1i c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi ngo\u00e0i. D\u00f2ng h\u1ecd Chase c\u00f3 nhi\u1ec1u th\u00e0nh vi\u00ean l\u00e0 qu\u00e2n nh\u00e2n trong qu\u00e2n \u0111\u1ed9i Anh, t\u1eebng b\u1ecb d\u00e2n b\u1ea3n x\u1ee9 coi nh\u01b0 nh\u1eefng k\u1ebb x\u00e2m l\u01b0\u1ee3c n\u00ean vi\u1ec7c c\u00f3 ai \u0111\u00f3 mu\u1ed1n qu\u1ea5y r\u1ed1i gi\u1ea5c ng\u1ee7 ng\u00e0n n\u0103m c\u1ee7a h\u1ecd c\u0169ng l\u00e0 \u0111i\u1ec1u c\u00f3 th\u1ec3 hi\u1ec3u \u0111\u01b0\u1ee3c. Nh\u01b0ng ch\u01b0a ai ch\u1ec9 ra \u0111\u01b0\u1ee3c b\u1ea5t c\u1ee9 d\u1ea5u v\u1ebft n\u00e0o cho th\u1ea5y c\u00f3 s\u1ef1 \u0111\u1ed9t nh\u1eadp t\u1eeb b\u00ean ngo\u00e0i. H\u01a1n n\u1eefa, h\u1ea7m m\u1ed9 n\u1eb1m \u1edf m\u1ed9t v\u1ecb tr\u00ed r\u1ea5t d\u1ec5 quan s\u00e1t. Sau khi nh\u1eefng c\u00e2u chuy\u1ec7n l\u1ea1 li\u00ean ti\u1ebfp x\u1ea3y ra, n\u00f3 tr\u1edf th\u00e0nh m\u1ed9t \u0111\u1ecba \u0111i\u1ec3m \u0111\u01b0\u1ee3c ch\u00fa \u00fd nh\u1ea5t \u1edf Barbados. Th\u1eadt kh\u00f3 c\u00f3 ai \u0111\u00f3 \u0111\u1ed9t nh\u1eadp v\u00e0o b\u00ean trong m\u00e0 kh\u00f4ng \u0111\u1ec3 b\u1ecb b\u1eaft g\u1eb7p. M\u1ed9t gi\u1ea3 thuy\u1ebft kh\u00e1c l\u00e0 n\u01b0\u1edbc ng\u1eadp c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u1ea9y c\u00e1c quan t\u00e0i tr\u00f4i kh\u1ecfi v\u1ecb tr\u00ed. Nh\u01b0ng h\u1ea7m m\u1ed9 n\u1eb1m cao h\u01a1n m\u1eb7t n\u01b0\u1edbc bi\u1ec3n 30 m v\u00e0 l\u00fac n\u00e0o c\u0169ng kh\u00f4 r\u00e1o. V\u1eady th\u00ec n\u01b0\u1edbc \u1edf \u0111\u00e2u ra? C\u0169ng c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi cho r\u1eb1ng nguy\u00ean nh\u00e2n l\u00e0 \u0111\u1ecba ch\u1ea5n. Nh\u01b0ng Barbados kh\u00f4ng n\u1eb1m trong ph\u1ea1m vi n\u00fai l\u1eeda ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng. V\u1ea3 l\u1ea1i, n\u1ebfu \u0111\u1ed9ng \u0111\u1ea5t th\u00ec t\u1ea1i sao t\u1ea5t c\u1ea3 c\u00e1c h\u1ea7m m\u1ed9 n\u1eb1m s\u00e1t c\u1ea1nh \u0111\u1ec1u kh\u00f4ng b\u1ecb \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng. T\u00e1c gi\u1ea3 Eric Frank Russell trong cu\u1ed1n Nh\u1eefng b\u00ed \u1ea9n l\u1edbn nh\u1ea5t c\u1ee7a th\u1ebf gi\u1edbi (1957) cho r\u1eb1ng th\u1ee7 ph\u1ea1m l\u00e0 m\u1ed9t l\u1ef1c t\u1eeb tr\u01b0\u1eddng khi\u1ebfn c\u00e1c quan t\u00e0i b\u1eb1ng ch\u00ec quay quanh m\u1ed9t","tr\u1ee5c n\u00e0o \u0111\u00f3. Nh\u01b0ng ch\u00ec kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 ch\u1ea5t li\u1ec7u b\u1ecb \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng b\u1edfi c\u00e1c l\u1ef1c t\u1eeb tr\u01b0\u1eddng th\u00f4ng th\u01b0\u1eddng n\u00ean c\u00e1ch l\u00fd gi\u1ea3i n\u00e0y c\u0169ng kh\u00f4ng \u0111\u1ee7 s\u1ee9c thuy\u1ebft ph\u1ee5c. B\u00ed \u1ea9n v\u1ec1 nh\u1eefng chi\u1ebfc quan t\u00e0i bi\u1ebft ch\u1ea1y v\u00ec th\u1ebf v\u1eabn ti\u1ebfp t\u1ee5c \u00e1m \u1ea3nh nh\u1eefng du kh\u00e1ch \u0111\u1ebfn th\u0103m h\u1ea7m m\u1ed9 h\u1ecd Chase. Theo Khoa H\u1ecdc & \u0110\u1eddi S\u1ed1ng, Vnexpress Nh\u1eefng \u0111\u1ed3 \u00e1n l\u1edbn th\u1ea7n b\u00ed th\u1eddi ti\u1ec1n s\u1eed Tr\u00ean s\u01b0\u1eddn n\u00fai Ufentbao v\u00f9ng Bershire n\u01b0\u1edbc Anh c\u00f3 m\u1ed9t b\u1ee9c ph\u00f9 \u0111i\u00eau h\u00ecnh B\u1ea1ch m\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c s\u00e1ng t\u00e1c t\u1eeb 200 n\u0103m tr\u01b0\u1edbc C\u00f4ng nguy\u00ean. Con ng\u1ef1a tr\u1eafng n\u00e0y d\u00e0i 100m, cao 40m, h\u00ecnh d\u00e1ng ng\u1ef1a th\u1ea7n \u0111\u01b0\u1ee3c t\u1ed5ng h\u1ee3p t\u1eeb nhi\u1ec1u n\u00e9t c\u1ee7a c\u00e1c con v\u1eadt kh\u00e1c (ngo\u1ea1i h\u00ecnh gi\u1ed1ng nh\u01b0 l\u1ea1c \u0111\u00e0 b\u01b0\u1edbc ngang v\u00e1ch n\u00fai, kh\u00ed th\u1ebf h\u00f9ng v\u0129). S\u1ebd th\u1eadt kh\u00f3 tin khi ch\u00fang ta bi\u1ebft r\u1eb1ng \u0111\u00e2y l\u00e0 l\u1edbp ph\u00eda sau c\u1ee7a t\u1ea7ng \u0111\u1ea5t ngo\u00e0i, nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi d\u00e2n c\u1ed5 \u0111\u1ea1i \u0111\u1ea7u ti\u00ean l\u1ef1a ch\u1ecdn v\u00e0 c\u1ea1o \u0111i l\u00e0m l\u1ed9 ra t\u1ea7ng sau v\u1edbi l\u1edbp \u0111\u00e1 v\u00f4i tr\u1eafng m\u00e0 \u0111i\u00eau kh\u1eafc n\u00ean. Ng\u01b0\u1eddi d\u00e2n \u1edf c\u00e1c th\u00f4n ph\u1ee5 c\u1eadn c\u1ee9 c\u00e1ch 6 n\u0103m l\u1ea1i t\u1eadp trung m\u1ed9t l\u1ea7n d\u00f9ng x\u1ebbng d\u1ecdn s\u1ea1ch c\u1ecf, c\u1ea3i thi\u1ec7n m\u00f4i tr\u01b0\u1eddng cho B\u1ea1ch M\u00e3. Cho \u0111\u1ebfn nay, con B\u1ea1ch m\u00e3 n\u00e0y v\u1eabn ho\u00e0n h\u1ea3o nh\u01b0 th\u1eddi k\u1ef3 \u0111\u1ea7u. Cho d\u00f9 m\u1ecdi ng\u01b0\u1eddi v\u1eabn t\u1ecf l\u00ean th\u00e1n ph\u1ee5c khi ng\u1eafm nh\u00ecn n\u00f3, nh\u01b0ng ch\u01b0a ai bi\u1ebft h\u00e0m ngh\u0129a \u0111\u00edch th\u1ef1c c\u1ee7a ki\u1ec7t t\u00e1c n\u00e0y, kh\u00f4ng ai bi\u1ebft th\u1ef1c ch\u1ea5t n\u00f3 l\u00e0 b\u1ee9c t\u01b0\u1ee3ng tr\u01b0ng hay l\u00e0 m\u1ed9t t\u00e1c ph\u1ea9m ngh\u1ec7 thu\u1eadt v\u0129 \u0111\u1ea1i? \u1ede Sanchiago n\u01b0\u1edbc M\u1ef9 c\u00f3 m\u1ed9t g\u00f2 \u0111\u1ea5t l\u1edbn v\u1edbi h\u01a1n 1500 n\u0103m l\u1ecbch s\u1eed. Tr\u00ean \u0111\u1ec9nh g\u00f2 \u0111\u1ea5t c\u00f3 m\u1ed9t con chim \u01b0ng l\u1edbn t\u1ea1o th\u00e0nh c\u00e1c t\u1ea3ng \u0111\u00e1 x\u1ebfp ch\u1ed3ng l\u00ean nhau. Chim \u01b0ng c\u00f3 s\u1ea3i c\u00e1nh r\u1ed9ng 40m gi\u1ed1ng nh\u01b0 \u0111ang ch\u1ea1y \u0111\u1ec3 bay l\u00ean. G\u00f2 \u01afng l\u1edbn n\u00e0y bi\u1ec3u hi\u1ec7n r\u00f5 s\u1ef1 s\u00e1ng t\u1ea1o c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi Indian c\u1ed5 \u0111\u1ea1i, nh\u01b0ng m\u1ee5c \u0111\u00edch ng\u01b0\u1eddi ta x\u00e2y n\u00ean g\u00f2 \u0111\u1ea5t n\u00e0y v\u1eabn l\u00e0 b\u00ed m\u1eadt, c\u00f3 l\u1ebd l\u00e0 m\u1ed9t ki\u1ec3u s\u00f9ng b\u00e1i chim \u01b0ng th\u1eddi ti\u1ec1n s\u1eed. Tr\u00ean \u0111\u1ec9nh n\u00fai Dacheo \u1edf n\u01b0\u1edbc M\u1ef9 c\u00f3 m\u1ed9t tr\u1eadn \u0111\u00f2 h\u00ecnh tr\u00f2n d\u00f9ng \u0111\u00e1 x\u00e2y d\u1ef1ng g\u1ecdi l\u00e0 b\u00e1nh xe qu\u1ef7, \u0111\u01b0\u1eddng k\u00ednh 30m, c\u00f3 28 h\u00e0ng nan hoa b\u1eb1ng \u0111\u00e1 x\u1ebfp xuy\u00ean qua t\u00e2m h\u00ecnh tr\u00f2n. M\u1ed9t s\u1ed1 nh\u00e0 nghi\u00ean c\u1ee9u ph\u00e1n \u0111o\u00e1n, c\u00f3 l\u1ebd ng\u01b0\u1eddi Indian d\u00f9ng \u0111\u1ec3 d\u1ef1 b\u00e1o c\u00e1c ti\u1ebft H\u1ea1 ch\u00ed v\u00e0 \u0110\u00f4ng ch\u00ed, nh\u01b0ng \u0111\u1ebfn nay v\u1eabn ch\u01b0a c\u00f3 lu\u1eadn c\u1ee9 ch\u1eafc ch\u1eafn. \u1ede h\u1ea7u h\u1ebft c\u00e1c g\u00f2 \u0111\u1ea5t n\u00e0y, c\u00e1i l\u1edbn nh\u1ea5t l\u00e0m cho ng\u01b0\u1eddi ta nghi ho\u1eb7c nh\u1ea5t c\u0169ng l\u00e0 n\u01a1i th\u1ea7n b\u00ed nh\u1ea5t l\u00e0 \\\"g\u00f2 r\u1eafn l\u1edbn\\\" \u1edf ph\u00eda Nam Ohio n\u01b0\u1edbc M\u1ef9. \u0110\u00e2y l\u00e0 m\u1ed9t g\u00f2 r\u1eafn r\u1ea5t l\u1edbn, \u0111\u1eafp b\u1eb1ng \u0111\u1ea5t, r\u1ed9ng kho\u1ea3ng 6m, cao 2m, d\u00e0i \u0111\u1ebfn 383m th\u00e2n r\u1eafn th\u1ef1c t\u1ebf d\u00e0i kho\u1ea3ng 600m. Mi\u1ec7ng r\u1eafn m\u1edf ra r\u1ea5t l\u1edbn nh\u01b0 \u0111ang mu\u1ed1n nu\u1ed1t m\u1ed9t \u0111\u1ed1ng \u0111\u1ea5t h\u00ecnh tr\u1ee9ng ho\u1eb7c b\u1ecdc tr\u1ee9ng \u1ebfch.Trong g\u00f2 r\u1eafn l\u1edbn kh\u00f4ng c\u00f3 h\u00e0i c\u1ed1t c\u1ee7a con ng\u01b0\u1eddi hay b\u1ea5t k\u1ef3 c\u00e1c v\u0103n t\u1ef1 v\u00e0 c\u00e1c s\u1ea3n ph\u1ea9m kh\u00e1c do con ng\u01b0\u1eddi t\u1ea1o ra. V\u00ec v\u1eady, g\u00f2 r\u1eafn n\u00e0y do ai, v\u00e0o th\u1eddi k\u1ef3 n\u00e0o ki\u1ebfn t\u1ea1o n\u00ean ch\u00fang ta kh\u00f4ng th\u1ec3 hi\u1ec3u t\u01b0\u1eddng t\u1eadn. Nh\u1eefng nh\u00e0 khoa h\u1ecdc hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i \u0111\u00e3 s\u1eed d\u1ee5ng c\u00e1c ph\u01b0\u01a1ng ph\u00e1p k\u1ef9 thu\u1eadt cao c\u00f3 th\u1ec3 x\u00e1c \u0111\u1ecbnh \u0111\u01b0\u1ee3c t\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ed1i ch\u00ednh x\u00e1c ni\u00ean \u0111\u1ea1i c\u1ee7a c\u00e1c ki\u1ebfn tr\u00fac th\u1eddi ti\u1ec1n s\u1eed n\u00e0y. Nh\u01b0ng v\u1ea5n \u0111\u1ec1 v\u1ec1 kh\u1edfi ngu\u1ed3n, t\u00e1c d\u1ee5ng, m\u1ee5c \u0111\u00edch v\u00e0 ai l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00e3 x\u00e2y d\u1ef1ng n\u00ean th\u00ec v\u1eabn kh\u00f4ng","c\u00f3 c\u00e1ch n\u00e0o x\u00e1c \u0111\u1ecbnh \u0111\u01b0\u1ee3c. \u0110i\u1ec1u c\u00e0ng l\u00e0m cho con ng\u01b0\u1eddi b\u1ecb m\u00ea ho\u1eb7c l\u00e0 nh\u1eefng \u0111\u1ed3 \u00e1n l\u1edbn th\u1eddi ti\u1ec1n s\u1eed n\u00e0y tr\u00ean m\u1eb7t \u0111\u1ea5t kh\u00f4ng c\u00f3 c\u00e1ch n\u00e0o quan s\u00e1t \u0111\u01b0\u1ee3c to\u00e0n th\u1ec3 h\u00ecnh d\u00e1ng. Nh\u01b0 g\u00f2 r\u1eafn l\u1edbn ch\u1ec9 c\u00f3 th\u1ec3 nh\u00ecn xu\u1ed1ng t\u1eeb \u0111\u1ed9 cao v\u00e0i ngh\u00ecn m\u00e9t m\u1edbi th\u1ea5y \u0111\u01b0\u1ee3c h\u00ecnh \u1ea3nh ch\u1ec9nh th\u1ec3 c\u1ee7a n\u00f3. T\u01b0\u1ee3ng \u0111i\u00eau kh\u1eafc chim \u01b0ng l\u1edbn c\u0169ng nh\u00ecn t\u1eeb tr\u00ean cao m\u1edbi c\u00f3 th\u1ec3 ph\u00e2n bi\u1ec7t \u0111\u01b0\u1ee3c chu\u1ea9n x\u00e1c. Nh\u1eefng nh\u00e0 nghi\u00ean c\u1ee9u \u0111\u00e3 nghi ra t\u1ea5t c\u1ea3 c\u00e1c c\u00e1ch quan s\u00e1t to\u00e0n b\u1ed9 h\u00ecnh \u1ea3nh c\u1ee7a nh\u1eefng \u0111\u1ed9ng v\u1eadt n\u00e0y t\u1eeb tr\u00ean m\u1eb7t \u0111\u1ea5t nh\u01b0ng t\u1ea5t c\u1ea3 m\u1ecdi th\u1eed nghi\u1ec7m \u0111\u1ec1u ph\u00ed c\u00f4ng, h\u1ecd ph\u1ea3i m\u01b0\u1ee3n c\u00e1c ph\u01b0\u01a1ng ph\u00e1p khoa h\u1ecdc ti\u00ean ti\u1ebfn nh\u01b0 s\u1ef1 tr\u1ee3 gi\u00fap c\u1ee7a k\u00ednh vi\u1ec5n v\u1ecdng v\u00e0 m\u00e1y th\u00e1m tr\u1eafc. N\u00f3i c\u00e1ch kh\u00e1c, nh\u1eefng h\u00ecnh t\u01b0\u1ee3ng th\u1ea7n b\u00ed v\u00e0 v\u0129 \u0111\u1ea1i n\u00e0y nh\u1ea5t \u0111\u1ecbnh ph\u1ea3i nh\u00ecn t\u1eeb \u0111\u1ed9 cao tr\u00ean kh\u00f4ng trung m\u1edbi quan s\u00e1t \u0111\u01b0\u1ee3c to\u00e0n c\u1ea3nh. V\u1eady, nh\u1eefng con ng\u01b0\u1eddi th\u1eddi xa x\u01b0a \u0111\u00e3 l\u00e0m th\u1ebf n\u00e0o \u0111\u1ec3 thi\u1ebft k\u1ebf v\u00e0 x\u00e2y d\u1ef1ng n\u00ean nh\u1eefng \u0111\u1ed3 \u00e1n l\u1edbn nh\u01b0 th\u1ebf? Ho\u1eb7c cho d\u00f9 c\u00f3 th\u1ec3 h\u1ecd x\u00e2y d\u1ef1ng \u0111\u01b0\u1ee3c, v\u1eady h\u1ecd l\u00e0m th\u1ebf n\u00e0o \u0111\u1ec3 nh\u00ecn ng\u1eafm \u0111\u00e2y? Nh\u1eefng \u0111\u1ed3 \u00e1n l\u1edbn n\u00e0y kh\u00f4ng ch\u1ec9 \u0111em \u0111\u1ebfn cho con ng\u01b0\u1eddi s\u1ef1 ng\u1ea1c nhi\u00ean m\u00e0 c\u00f2n m\u1edf ra nh\u1eefng cu\u1ed9c th\u0103m d\u00f2 v\u00f4 c\u00f9ng v\u00f4 t\u1eadn H.T s\u01b0u t\u1ea7m Nh\u1eefng \u0111\u1ed3 v\u1eadt b\u1ecb nguy\u1ec1n r\u1ee7a M\u1ed9t b\u1ed9 kimono \u0111\u01b0\u1ee3c nhi\u1ec1u ng\u01b0\u1eddi xem l\u00e0 mang l\u1ea1i \u0111i\u1ec1m xui x\u1ebbo khi ba ch\u1ee7 nh\u00e2n c\u1ee7a n\u00f3, l\u00e0 ba thi\u1ebfu n\u1eef Nh\u1eadt B\u1ea3n, \u0111\u1ec1u l\u1ea7n l\u01b0\u1ee3t qua \u0111\u1eddi tr\u01b0\u1edbc khi c\u00f3 c\u01a1 h\u1ed9i m\u1eb7c n\u00f3. M\u1ed9t th\u1ea7y tu th\u1ea5y n\u00f3 qu\u00e1 \\\"ch\u1ebft ch\u00f3c\\\" n\u00ean quy\u1ebft \u0111\u1ecbnh mang n\u00f3 \u0111i \u0111\u1ed1t v\u00e0o th\u00e1ng 2 n\u0103m 1657. Khi b\u1ed9 kimono \u0111ang b\u1ed1c ch\u00e1y, m\u1ed9t tr\u1eadn gi\u00f3 l\u1edbn xu\u1ea5t hi\u1ec7n, th\u1ed5i ng\u1ecdn l\u1eeda v\u01b0\u1ee3t kh\u1ecfi t\u1ea7m ki\u1ec3m so\u00e1t c\u1ee7a m\u1ecdi ng\u01b0\u1eddi. H\u1eadu qu\u1ea3 l\u00e0 ng\u1ecdn l\u1eeda t\u1eeb b\u1ed9 kimono n\u00e0y \u0111\u00e3 thi\u00eau ch\u00e1y 3\/4 th\u00e0nh ph\u1ed1 Tokyo, san b\u1eb1ng 300 \u0111\u1ec1n \u0111\u00e0i, 500 cung \u0111i\u1ec7n, 9.000 c\u1eeda h\u00e0ng, 61 c\u00e2y c\u1ea7u v\u00e0 thi\u00eau ch\u1ebft 100.000 ng\u01b0\u1eddi. M\u1ed9t chi\u1ebfc \u0111\u1ed3ng h\u1ed3 thu\u1ed9c s\u1edf h\u1eefu c\u1ee7a vua Louis XIV (Ph\u00e1p) \u0111\u00e3 ng\u1eebng ch\u1ea1y ch\u00ednh x\u00e1c v\u00e0o \u0111\u00fang l\u00fac v\u1ecb vua n\u00e0y b\u0103ng h\u00e0: 7h45, ng\u00e0y 1\/9\/1715 v\u00e0 k\u1ec3 t\u1eeb \u0111\u00f3 n\u00f3 kh\u00f4ng bao gi\u1edd ch\u1ea1y l\u1ea1i n\u1eefa. Trong cu\u1ed9c t\u1ea5n c\u00f4ng ng\u00e0y 25\/1\/1787 v\u00e0o kho v\u0169 kh\u00ed li\u00ean bang \u1edf Springfield trong cu\u1ed9c n\u1ed5i lo\u1ea1n c\u1ee7a t\u01b0\u1edbng Shay, ch\u00e0ng l\u00ednh Jabez Spicer, \u1edf Leyden, Massachusetts (M\u1ef9) \u0111\u00e3 b\u1ecb gi\u1ebft ch\u1ebft b\u1eb1ng hai vi\u00ean \u0111\u1ea1n c\u1ee7a k\u1ebb th\u00f9. Nh\u01b0ng \u0111i\u1ec3m \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t l\u00e0 v\u00e0o l\u00fac \u0111\u00f3, Jabez Spicer \u0111ang kho\u00e1c tr\u00ean ng\u01b0\u1eddi chi\u1ebfc \u00e1o c\u1ee7a \u00f4ng anh ru\u1ed9t Daniel \u0111\u00e3 m\u1eb7c. Daniel \u0111\u00e3 b\u1ecb b\u1eafn ch\u1ebft b\u1edfi hai vi\u00ean \u0111\u1ea1n v\u00e0o ng\u00e0y 5\/3\/1784. Hai vi\u00ean \u0111\u1ea1n gi\u1ebft ch\u1ebft Jabez Spicer \u0111i ch\u00ednh x\u00e1c v\u00e0o c\u00e1c l\u1ed7 tr\u00ean chi\u1ebfc \u00e1o kho\u00e1c do l\u1ea7n tr\u00fang \u0111\u1ea1n tr\u01b0\u1edbc (c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi anh Daniel) t\u1ea1o n\u00ean. Ch\u00ednh x\u00e1c t\u1eebng vi\u00ean m\u1ed9t m\u1eb7c d\u00f9 \u00f4ng anh Daniel \u0111\u00e3 b\u1ecb b\u1eafn ch\u1ebft tr\u01b0\u1edbc","\u0111\u00f3 3 n\u0103m. Camille Flammarion, nh\u00e0 thi\u00ean v\u0103n h\u1ecdc n\u1ed5i ti\u1ebfng c\u1ee7a Ph\u00e1p \u1edf th\u1ebf k\u1ef7 19, l\u00e0 m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi nghi\u00ean c\u1ee9u v\u1ec1 nh\u1eefng chuy\u1ec7n huy\u1ec1n tho\u1ea1i, \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t l\u00e0 nh\u1eefng chuy\u1ec7n ma qu\u00e1i li\u00ean quan \u0111\u1ebfn cu\u1ed9c s\u1ed1ng sau c\u00e1i ch\u1ebft. Trong quy\u1ec3n The Unknown, xu\u1ea5t b\u1ea3n n\u0103m 1900, \u00f4ng k\u1ec3 l\u1ea1i m\u1ed9t c\u00e2u chuy\u1ec7n c\u0169ng kh\u00e1 ly k\u1ef3. Khi \u00f4ng vi\u1ebft m\u1ed9t ch\u01b0\u01a1ng v\u1ec1 \\\"gi\u00f3\\\" trong t\u00e1c ph\u1ea9m L'Atmosph\u00e8re (B\u1ea7u kh\u00ed quy\u1ec3n), m\u1ed9t ng\u1ecdn gi\u00f3 \u0111\u00e3 th\u1ed5i tung c\u1eeda s\u1ed5 nh\u00e0 \u00f4ng v\u00e0 nh\u1ea5c b\u1ed5ng nh\u1eefng trang gi\u1ea5y \u00f4ng v\u1eeba vi\u1ebft xong v\u00e0 mang ch\u00fang \u0111i m\u1ea5t. M\u1ed9t v\u00e0i ng\u00e0y sau \u0111\u00f3, \u00f4ng ng\u1ea1c nhi\u00ean khi nh\u1eadn \u0111\u01b0\u1ee3c b\u1ea3n in th\u1eed t\u1eeb nh\u00e0 xu\u1ea5t b\u1ea3n (nh\u1eefng trang b\u1ea3n th\u1ea3o b\u1ecb gi\u00f3 cu\u1ed1n \u0111i). Th\u00ec ra ng\u1ecdn gi\u00f3 \u0111\u00e3 cu\u1ed1n nh\u1eefng trang b\u1ea3n th\u1ea3o n\u00e0y ra ngay con \u0111\u01b0\u1eddng m\u00e0 m\u1ed9t nh\u00e2n vi\u00ean c\u1ee7a nh\u00e0 xu\u1ea5t b\u1ea3n \u0111i ngang qua, ng\u01b0\u1eddi m\u00e0 th\u01b0\u1eddng \u0111\u1ebfn nh\u1eadn b\u1ea3n th\u1ea3o c\u1ee7a Flammarion mang \u0111\u1ebfn nh\u00e0 xu\u1ea5t b\u1ea3n. Ng\u01b0\u1eddi n\u00e0y ch\u1ec9 vi\u1ec7c nh\u1eb7t nh\u1eefng trang gi\u1ea5y v\u00e0 mang ch\u00fang \u0111\u1ebfn nh\u00e0 xu\u1ea5t b\u1ea3n nh\u01b0 th\u01b0\u1eddng l\u1ec7. N\u0103m 1883, Henry Zieglan \u1edf v\u00f9ng Honey Grove, Texas (M\u1ef9) \u0111\u00e3 ph\u1ea3n b\u1ed9i ng\u01b0\u1eddi y\u00eau \u0111\u1ebfn n\u1ed7i c\u00f4 ta ph\u1ea3i t\u1ef1 t\u1eed. Anh c\u1ee7a c\u00f4 g\u00e1i n\u00e0y quy\u1ebft \u0111\u1ecbnh tr\u1ea3 th\u00f9 b\u1eb1ng c\u00e1ch x\u00e1ch s\u00fang b\u1eafn Ziegland, nh\u01b0ng vi\u00ean \u0111\u1ea1n ch\u1ec9 s\u01b0\u1edbt qua m\u1eb7t c\u1ee7a Ziegland v\u00e0 v\u0103ng v\u00e0o m\u1ed9t th\u00e2n c\u00e2y g\u1ea7n \u0111\u00f3. Ng\u01b0\u1eddi anh c\u00f4 g\u00e1i ngh\u0129 r\u1eb1ng m\u00ecnh \u0111\u00e3 tr\u1ea3 th\u00f9 \u0111\u01b0\u1ee3c cho em n\u00ean sau \u0111\u00f3 c\u0169ng t\u1ef1 s\u00e1t. N\u0103m 1913, Ziegland quy\u1ebft \u0111\u1ecbnh \u0111\u1ed1n ng\u00e3 c\u00e2y c\u00f3 vi\u00ean \u0111\u1ea1n trong \u0111\u00f3. V\u00ec g\u1eb7p kh\u00f3 kh\u0103n trong vi\u1ec7c \u0111\u1ed1n c\u00e2y n\u00ean Ziegland quy\u1ebft \u0111\u1ecbnh d\u00f9ng \u0111\u1ebfn ch\u1ea5t n\u1ed5 v\u00e0 v\u1ee5 n\u1ed5 n\u00e0y \u0111\u00e3 \u0111\u01b0a vi\u00ean \u0111\u1ea1n ng\u00e0y x\u01b0a bay th\u1eb3ng v\u00e0o \u0111\u1ea7u Ziegland gi\u1ebft ch\u1ebft anh ta ngay l\u1eadp t\u1ee9c. Theo Ng\u00f4i sao Nh\u1eefng t\u1ea5m b\u1ea3n \u0111\u1ed3 c\u1ed5 \u0111\u1ea1i th\u1ea7n b\u00ed \u0110\u1ea7u th\u1ebf k\u1ef7 XVIII, m\u1ed9t lo\u1ea1t b\u1ea3n \u0111\u1ed3 c\u1ed5 \u0111\u1ea1i c\u1ee7a T\u01b0 l\u1ec7nh H\u1ea3i qu\u00e2n Th\u1ed5 Nh\u0129 K\u1ef3 - Ruis c\u1ea5t gi\u1eef t\u1ea1i cung \u0111i\u1ec7n Tokabi \u0111\u01b0\u1ee3c ph\u00e1t hi\u1ec7n. Trong s\u1ed1 \u0111\u00f3, b\u1ea3n \u0111\u1ed3 v\u1ec1 \u0111\u1ecba h\u00ecnh khu v\u1ef1c \u0110\u1ecba Trung H\u1ea3i v\u00e0 Bi\u1ec3n Ch\u1ebft \u0111\u01b0\u1ee3c v\u1ebd r\u1ea5t ch\u00ednh x\u00e1c. To\u00e0n b\u1ed9 s\u1ed1 b\u1ea3n \u0111\u1ed3 n\u00e0y \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c giao cho chuy\u00ean gia v\u1ebd b\u1ea3n \u0111\u1ed3 ng\u01b0\u1eddi M\u1ef9 - Melerui ki\u1ec3m tra v\u00e0 nghi\u00ean c\u1ee9u. Trong qu\u00e1 tr\u00ecnh nghi\u00ean c\u1ee9u, Melerui \u0111\u00e3 ph\u00e1t hi\u1ec7n ra m\u1ed9t s\u1ef1 th\u1eadt b\u1ea5t ng\u1edd v\u00e0 quan tr\u1ecdng. T\u1ea5t c\u1ea3 c\u00e1c v\u1ecb tr\u00ed \u0111\u1ecba l\u00fd tr\u00ean th\u1ebf gi\u1edbi hi\u1ec7n nay \u0111\u1ec1u \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u01b0a l\u00ean b\u1ea3n \u0111\u1ed3 n\u00e0y, ch\u1ec9 c\u00f3 \u0111i\u1ec1u v\u1ecb tr\u00ed h\u01a1i l\u1ec7ch nhau m\u1ed9t ch\u00fat m\u00e0 th\u00f4i. Melerui nh\u1edd Watts - m\u1ed9t chuy\u00ean gia v\u1ebd b\u1ea3n \u0111\u1ed3 m\u1ef1c n\u01b0\u1edbc bi\u1ec3n c\u1ee7a h\u1ea3i qu\u00e2n M\u1ef9 c\u00f9ng gi\u00fap \u0111\u1ee1 nghi\u00ean c\u1ee9u. Melerui c\u00f9ng Watts \u0111o t\u1ecda \u0111\u1ed9, bi\u1ebfn t\u1ea5m b\u1ea3n \u0111\u1ed3 th\u00e0nh m\u1ed9t d\u1ee5ng c\u1ee5 \u0111\u1ecba c\u1ea7u hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i h\u00f3a. Hai \u00f4ng c\u00f9ng ph\u00e1t hi\u1ec7n th\u1ea5y nh\u1eefng t\u1ea5m b\u1ea3n \u0111\u1ed3 n\u00e0y v\u1ebd c\u00e1c v\u1ecb tr\u00ed \u0111\u1ecba l\u00fd tr\u00ean th\u1ebf gi\u1edbi c\u1ef1c k\u1ef3 ch\u00ednh x\u00e1c ch\u1ee9 kh\u00f4ng ri\u00eang g\u00ec v\u1ecb tr\u00ed c\u1ee7a \u0110\u1ecba Trung H\u1ea3i v\u00e0 Bi\u1ec3n Ch\u1ebft.","Tuy\u1ebfn b\u1edd bi\u1ec3n d\u1ecdc Nam M\u1ef9 v\u00e0 B\u1eafc m\u1ef9, th\u1eadm ch\u00ed c\u1ea3 h\u00ecnh d\u00e1ng c\u1ee7a C\u1ef1c Nam c\u0169ng \u0111\u1ec1u \u0111\u01b0\u1ee3c v\u1ebd m\u1ed9t c\u00e1ch t\u1ef7 m\u1ef7 trong b\u1ea3n \u0111\u1ed3 Ruis. \u1ede \u0111\u00f3 kh\u00f4ng ch\u1ec9 ph\u1ee5c ch\u1ebf h\u00ecnh d\u00e1ng c\u1ee7a \u0111\u1ea1i l\u1ee5c, v\u1ebd t\u1ef7 m\u1ef7 s\u1ef1 ph\u00e2n b\u1ed1 \u0111\u1ecba h\u00ecnh trong \u0111\u1ea5t li\u1ec1n m\u00e0 c\u00f2n ch\u1ee9a \u0111\u1ef1ng nh\u1eefng \u0111i\u1ec3m c\u1ef1c k\u1ef3 ch\u00ednh x\u00e1c, bi\u1ec3u th\u1ecb \u0111\u1ea7y \u0111\u1ee7 n\u00fai, d\u00e3y n\u00fai, \u0111\u1ea3o, s\u00f4ng, su\u1ed1i v\u00e0 cao nguy\u00ean. \u0110i\u1ec1u khi\u1ebfn ng\u01b0\u1eddi ta kinh ng\u1ea1c l\u00e0 d\u00e3y n\u00fai \u1edf c\u1ef1c Nam \u0111\u1ebfn n\u0103m 1852 m\u1edbi ph\u00e1t hi\u1ec7n ra, nh\u01b0ng n\u00f3 \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c v\u1ebd \u0111\u1ea7y \u0111\u1ee7 tr\u00ean b\u1ea3n \u0111\u1ed3 Ruis. \u0110\u00f3 l\u00e0 nh\u1eefng d\u00e3y n\u00fai \u0111\u00e3 b\u1ecb b\u0103ng tuy\u1ebft bao ph\u1ee7 h\u00e0ng tr\u0103m n\u0103m, ng\u00e0y nay ch\u00fang ta ph\u1ea3i nh\u1edd v\u00e0o s\u1ef1 tr\u1ee3 gi\u00fap c\u1ee7a m\u00e1y thu h\u1ed3i \u00e2m thanh m\u1edbi tr\u1eafc h\u1ecda \u0111\u01b0\u1ee3c b\u1ea3n \u0111\u1ed3. N\u0103m 1957 l\u00e0 n\u0103m v\u1eadt l\u00fd to\u00e0n c\u1ea7u, to\u00e0n b\u1ed9 s\u1ed1 b\u1ea3n \u0111\u1ed3 c\u1ed5 \u0111\u1ea1i n\u00e0y \u0111\u01b0\u1ee3c chuy\u1ec3n giao cho Linnihan - Cha c\u1ed1 \u0110\u1ea1o Gia t\u00f4. \u00d4ng l\u00e0 chuy\u00ean gia v\u1ebd b\u1ea3n \u0111\u1ed3 c\u1ee7a h\u1ea3i qu\u00e2n M\u1ef9, \u0111\u1ed3ng th\u1eddi l\u00e0 \u0111\u00e0i tr\u01b0\u1edfng \u0110\u00e0i thi\u00ean v\u0103n Weist\u01a1n. Sau khi nghi\u00ean c\u1ee9u t\u1ef7 m\u1ef7, Cha c\u1ed1 Linnihan c\u0169ng ph\u1ea3i th\u1eeba nh\u1eadn r\u1eb1ng, nh\u1eefng t\u1ea5m b\u1ea3n \u0111\u1ed3 n\u00e0y \u0111\u01b0\u1ee3c v\u1ebd m\u1ed9t c\u00e1ch ch\u00ednh x\u00e1c l\u1ea1 th\u01b0\u1eddng, k\u1ec3 c\u1ea3 khu v\u1ef1c m\u00e0 cho \u0111\u1ebfn nay v\u1eabn c\u00f2n kh\u00f3 th\u0103m d\u00f2 kh\u1ea3o s\u00e1t nh\u1ea5t. Nh\u1eefng t\u1ea5m b\u1ea3n \u0111\u1ed3 c\u1ee7a v\u1ecb T\u01b0 l\u1ec7nh H\u1ea3i qu\u00e2n Th\u1ed5 Nh\u0129 K\u1ef3 kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 t\u01b0 li\u1ec7u nguy\u00ean th\u1ee7y nh\u1ea5t v\u00e0 s\u1edbm nh\u1ea5t m\u00e0 ch\u1ec9 l\u00e0 t\u01b0 li\u1ec7u ph\u1ee5c ch\u1ebf. Theo c\u00e1c nghi\u00ean c\u1ee9u m\u1edbi nh\u1ea5t c\u1ee7a Gi\u00e1o s\u01b0 Hatous so s\u00e1nh v\u1edbi nh\u1eefng t\u1ea5m \u1ea3nh ch\u1ee5p m\u1edbi nh\u1ea5t v\u1ec1 Tr\u00e1i \u0111\u1ea5t, do v\u1ec7 tinh nh\u00e2n t\u1ea1o cung c\u1ea5p th\u00ec c\u00f3 th\u1ec3 nh\u1eadn th\u1ea5y, t\u01b0 li\u1ec7u nguy\u00ean th\u1ee7y trong b\u1ea3n \u0111\u1ed3 Ruis nh\u1ea5t \u0111\u1ecbnh \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1ee9ng \u1edf m\u1ed9t v\u1ecb tr\u00ed r\u1ea5t cao ch\u1ee5p xu\u1ed1ng. \u0110i\u1ec1u n\u00e0y th\u1eadt kh\u00f3 gi\u1ea3i th\u00edch. Ch\u1eb3ng l\u1ebd c\u00e1c nh\u00e0 \u0111\u1ecba ch\u1ea5t l\u1ea1i bi\u1ebfn nh\u1eefng t\u1ea5m b\u1ea3n \u0111\u1ed3 tr\u1edf th\u00e0nh c\u00e2u chuy\u1ec7n th\u1ea7n tho\u1ea1i ch\u1ec9 \u0111\u1ec3 nghe m\u00e0 bi\u1ebft? Hay v\u00ec nh\u1eefng t\u1ea5m b\u1ea3n \u0111\u1ed3 n\u00e0y kh\u00f4ng h\u1ee3p v\u1edbi nh\u1eefng t\u1ea5m b\u1ea3n \u0111\u1ed3 \u0111\u01b0\u1ee3c ch\u00fang ta t\u01b0\u1edfng t\u01b0\u1ee3ng n\u00ean ch\u00fang ta coi nh\u1eb9 nh\u1eefng k\u1ef3 t\u00edch \u0111\u00f3? Hay nh\u1eefng t\u1ea5m b\u1ea3n \u0111\u1ed3 \u0111\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c ch\u1ee5p tr\u1eafc h\u1ecda t\u1eeb m\u1ed9t m\u00e1y bay bay \u1edf t\u1ecda \u0111\u1ed9 cao ho\u1eb7c ng\u1ed3i trong t\u00e0u v\u0169 tr\u1ee5 ch\u1ee5p xu\u1ed1ng? H.T s\u01b0u t\u1ea7m Nh\u1eefng ti\u1ebfng g\u1ecdi b\u00ed \u1ea9n M\u1ed9t ph\u1ee5 n\u1eef b\u01b0\u1edbc v\u00e0o c\u1eeda hi\u1ec7u, khi c\u00f4 \u0111ang \u0111i quanh g\u00f3c nh\u00e0 th\u00ec ch\u1ee3t nghe m\u1ed9t gi\u1ecdng n\u00f3i g\u1ecdi t\u00ean c\u00f4 2 l\u1ea7n. C\u00f4 ch\u1ea1y l\u00ean ph\u00eda tr\u01b0\u1edbc nh\u01b0ng kh\u00f4ng th\u1ea5y ai, v\u00e0 l\u00fac \u0111\u00f3 vang l\u00ean nh\u1eefng ti\u1ebfng \u1ea7m \u1ea7m. C\u00f4 quay tr\u1edf l\u1ea1i g\u00f3c nh\u00e0, n\u01a1i v\u1eeba \u0111i qua th\u00ec th\u1ea5y chi\u1ebfc c\u1ed9t nh\u00e0 \u0111\u1ed5 n\u1eb1m \u0111\u00f3 v\u00e0 chao \u0111\u00e8n tr\u00ean b\u00e0n v\u1ee1 tan t\u1eebng m\u1ea3nh. Th\u00ec ra \u0111\u00e3 c\u00f3 m\u1ed9t chi\u1ebfc th\u00f9ng phuy l\u0103n t\u1eeb tr\u00ean xe t\u1ea3i xu\u1ed1ng v\u00e0 l\u00e0m \u0111\u1ed5 chi\u1ebfc c\u1ed9t nh\u00e0. C\u00f4 \u0111\u00e3 tho\u00e1t hi\u1ec3m nh\u1edd ti\u1ebfng g\u1ecdi b\u00ed \u1ea9n. \\\"Con ng\u01b0\u1eddi ta kh\u00f4ng hi\u1ebfm khi nghe th\u1ea5y m\u1ed9t gi\u1ecdng n\u00f3i n\u00e0o \u0111\u00f3 nh\u01b0 \u0111\u01b0\u1ee3c c\u1ea5t l\u00ean t\u1eeb b\u00ean ngo\u00e0i. V\u00e0 d\u00f9 c\u1ed1 g\u1eafng t\u00ecm ki\u1ebfm n\u01a1i ph\u00e1t ra gi\u1ecdng n\u00f3i, h\u1ecd c\u0169ng kh\u00f4ng th\u1ea5y ai\\\", \u00f4ng Igor Vinokurov, ch\u1ee7 t\u1ecbch Ban nghi\u00ean c\u1ee9u nh\u1eefng hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng kh\u00f3 l\u00fd gi\u1ea3i c\u1ee7a Nga n\u00f3i. M\u1ed9t c\u00e2u chuy\u1ec7n kh\u00e1c \u00f4ng ghi nh\u1eadn \u0111\u01b0\u1ee3c \u1edf Nga nh\u01b0 sau. Sau khi ng\u01b0\u1eddi m\u1eb9 qua","\u0111\u1eddi \u0111\u01b0\u1ee3c 2 tu\u1ea7n, c\u1eadu b\u00e9 13 tu\u1ed5i t\u00ean l\u00e0 Alecxey \u0111\u00e3 s\u1ed1ng \u1edf nh\u00e0 ng\u01b0\u1eddi b\u00e0 con. M\u1ed9t th\u1eddi gian sau, c\u1eadu tr\u1edf v\u1ec1 nh\u00e0 m\u00ecnh, trong nh\u00e0 kh\u00f4ng c\u00f3 ai c\u1ea3. C\u1eadu \u0111\u1ecbnh b\u1ee5ng chu\u1ea9n b\u1ecb b\u1eefa \u0103n. T\u1ee7 l\u1ea1nh \u0111\u1eb7t \u1edf g\u1ea7n c\u1ea7u thang ngo\u00e0i. Th\u1ebf nh\u01b0ng khi c\u1eadu \u0111\u01b0a tay n\u1eafm c\u1eeda th\u00ec t\u1eeb \u0111\u00e2u c\u00f3 ti\u1ebfng g\u1ecdi vang l\u00ean, \u0111\u00fang l\u00e0 gi\u1ecdng n\u00f3i nh\u1eb9 nh\u00e0ng c\u1ee7a m\u1eb9 \u0111ang g\u1ecdi c\u1eadu. \\\"V\u00e2ng, m\u1eb9 \u01a1i\\\", c\u1eadu b\u00e9 \u0111\u00e1p r\u1ed3i ch\u1ea1y b\u1ed5 v\u00e0o ph\u00f2ng b\u00e0 v\u00e0 ch\u1ec9 th\u1ea5y chi\u1ebfc gi\u01b0\u1eddng tr\u1ed1ng tr\u01a1n n\u00ean \u0111\u1ee9ng s\u1eefng l\u1ea1i. Sau \u0111\u00f3, c\u1eadu tr\u1edf l\u1ea1i nh\u00e0 b\u1ebfp m\u00e0 tr\u1ed1ng ng\u1ef1c \u0111\u1eadp th\u00ecnh th\u1ecbch, r\u1ed3i c\u1eadu quay l\u1ea1i c\u1eeda \u1edf c\u1ea7u thang th\u00ec ti\u1ebfng k\u00eau th\u1ea3ng th\u1ed1t c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi m\u1eb9 l\u1ea1i vang l\u00ean. C\u1eadu b\u00e9 kh\u00f4ng nh\u1edb l\u00e0 \u0111\u00e3 tr\u1edf l\u1ea1i ph\u00f2ng m\u1eb9 th\u1ebf n\u00e0o n\u1eefa. Ngay l\u00fac \u0111\u00f3 b\u00e0 h\u00e0ng x\u00f3m sang v\u00e0 n\u00f3i r\u1eb1ng, ng\u01b0\u1eddi ta \u0111\u00e3 ph\u00e1 b\u1ecf ho\u00e0n to\u00e0n chi\u1ebfc c\u1ea7u thang n\u00e0y r\u1ed3i v\u00ec n\u00f3 b\u1ecb lung lay. C\u1eadu b\u00e9 \u0111\u00e3 tho\u00e1t kh\u1ecfi nguy hi\u1ec3m ch\u1ebft ng\u01b0\u1eddi. Trong s\u1ed1 nh\u1eefng hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng v\u1ec1 gi\u1ecdng n\u00f3i b\u00ed \u1ea9n, \u0111\u00f4i khi \u0111\u00f3 l\u00e0 th\u00f4ng b\u00e1o c\u1ee5 th\u1ec3 v\u1ec1 s\u1ef1 ki\u1ec7n s\u1eafp t\u1edbi m\u00e0 ngu\u1ed3n tin l\u1ea1i l\u00e0 gi\u1ecdng n\u00f3i ph\u00e1t ra t\u1eeb TV ho\u1eb7c radio. V\u00e0o l\u00fac g\u1ea7n tr\u01b0a, m\u1ed9t ph\u1ee5 n\u1eef tr\u1ebb ng\u01b0\u1eddi Anh \u0111ang xem TV, tr\u00ean m\u00e0n h\u00ecnh vang l\u00ean l\u1eddi th\u00f4ng b\u00e1o v\u1ec1 v\u1ee5 n\u1ed5 \u1edf Fliksboro \u0111\u00e3 l\u00e0m cho v\u00e0i ng\u01b0\u1eddi b\u1ecb ch\u1ebft. Kh\u00f4ng l\u00e2u sau \u0111\u00f3, b\u1ea1n b\u00e8 c\u1ee7a c\u00f4 \u0111\u1ebfn ch\u01a1i v\u00e0 c\u00f4 k\u1ec3 v\u1ec1 tin n\u00e0y. \u0110\u1ebfn t\u1ed1i, h\u1ecd xem ph\u00f3ng s\u1ef1 truy\u1ec1n t\u1eeb n\u01a1i x\u1ea3y ra tai n\u1ea1n v\u00e0 kinh ng\u1ea1c khi nghe th\u00f4ng b\u00e1o tai n\u1ea1n x\u1ea3y ra v\u00e0o bu\u1ed5i chi\u1ec1u. Qu\u1ea3 th\u1eadt, v\u1ee5 n\u1ed5 \u1edf nh\u00e0 m\u00e1y ho\u00e1 ch\u1ea5t \u0111\u00e3 x\u1ea3y ra v\u00e0o l\u00fac 16h35'. C\u00e1c c\u00f4ng tr\u00ecnh c\u1ee7a nh\u00e0 m\u00e1y ho\u00e0n to\u00e0n b\u1ecb ph\u00e1 hu\u1ef7, khu d\u00e2n c\u01b0, c\u1eeda hi\u1ec7u v\u00e0 c\u00e1c x\u00ed nghi\u1ec7p l\u00e2n c\u1eadn \u0111\u1ec1u b\u1ecb thi\u1ec7t h\u1ea1i. \u0110\u00e3 c\u00f3 28 ng\u01b0\u1eddi b\u1ecb ch\u1ebft, h\u00e0ng tr\u0103m ng\u01b0\u1eddi b\u1ecb th\u01b0\u01a1ng v\u00e0 kh\u00f4ng h\u1ec1 c\u00f3 m\u1ed9t tin t\u1ee9c n\u00e0o \u0111\u01b0\u1ee3c b\u00e1o c\u00e1o v\u00e0o l\u00fac ng\u01b0\u1eddi ph\u1ee5 n\u1eef nghe \u0111\u01b0\u1ee3c th\u00f4ng b\u00e1o c\u1ea3. M\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi d\u00e2n \u1edf Xamara l\u00e0 V.Grigoriev \u0111\u00e3 \u1edf trong gara c\u1ee7a m\u00ecnh su\u1ed1t c\u1ea3 ng\u00e0y. V\u00e0o l\u00fac g\u1ea7n 1 gi\u1edd tr\u01b0a th\u00ec radio th\u00f4ng b\u00e1o v\u1ec1 m\u1ed9t tai n\u1ea1n \u00f4t\u00f4 m\u00e0 n\u1ea1n nh\u00e2n l\u00e0 m\u1ed9t linh m\u1ee5c. M\u1ed9t chi\u1ebfc xe c\u1ee7a b\u01b0u \u0111i\u1ec7n \u0111\u00e3 \u0111\u00e2m v\u00e0o \u00f4ng ta. \u0110\u1ebfn t\u1ed1i th\u00ec th\u00f4ng b\u00e1o n\u00e0y \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u1eafc l\u1ea1i 2 l\u1ea7n. Ng\u00e0y h\u00f4m sau Grigoriev \u0111i \u0111\u1ebfn nh\u00e0 ngh\u1ec9 v\u00e0 m\u00e3i \u0111\u1ebfn chi\u1ec1u t\u1ed1i m\u1edbi v\u1ec1, c\u1ea3 ng\u00e0y anh kh\u00f4ng \u0111\u1ecdc b\u00e1o, nghe \u0111\u00e0i hay xem TV. Khi \u0111i xe taxi, ng\u01b0\u1eddi t\u00e0i x\u1ebf k\u1ec3 l\u1ea1i h\u00f4m qua anh ta ch\u1ee9ng ki\u1ebfn v\u1ee5 \u0111\u1ee5ng \u0111\u1ed9 \u0111\u00f3. Theo l\u1eddi anh th\u00ec s\u1ef1 vi\u1ec7c x\u1ea3y ra v\u00e0o l\u00fac 11 gi\u1edd \u0111\u00eam h\u00f4m tr\u01b0\u1edbc. Grigoriev \u0111\u00e3 g\u1ecdi \u0111i\u1ec7n \u0111\u1ebfn \u0111\u00e0i ph\u00e1t thanh \u0111\u1ec3 h\u1ecfi v\u1ec1 tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p n\u00e0y. Ho\u00e1 ra, tin t\u1ee9c ch\u1ec9 \u0111\u01b0\u1ee3c ph\u00e1t v\u00e0o l\u00fac n\u1eeda \u0111\u00eam v\u00e0 ph\u00e1t l\u1ea1i v\u00e0o bu\u1ed5i s\u00e1ng. Theo c\u00e1c chuy\u00ean gia v\u1ec1 th\u1ea7n giao c\u00e1ch c\u1ea3m, nh\u1eefng \u1ea3o \u1ea3nh v\u1ec1 th\u00ednh gi\u00e1c kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00fac n\u00e0o c\u0169ng l\u00e0 ch\u1ee9ng hoang t\u01b0\u1edfng. Nh\u1eefng gi\u1ecdng n\u00f3i \u0111o\u00e1n \u0111\u1ecbnh tr\u01b0\u1edbc nguy c\u01a1 c\u1ee7a hi\u1ec3m h\u1ecda s\u1eafp x\u1ea3y ra c\u00f3 th\u1ec3 kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 gi\u1ecdng n\u00f3i c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi quen, nh\u01b0ng c\u0169ng c\u00f3 th\u1ec3 l\u00e0 c\u1ee7a nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi b\u00e0 con ho\u1eb7c ng\u01b0\u1eddi quen \u0111\u00e3 ch\u1ebft. N\u1ebfu nh\u01b0 gi\u1ecdng n\u00f3i l\u00e0 c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi c\u00f2n s\u1ed1ng th\u00ec \u0111i\u1ec1u \u0111\u00f3 th\u01b0\u1eddng \u0111\u1ebfn v\u00e0o l\u00fac m\u00e0 ng\u01b0\u1eddi nghe \u0111ang \u1edf tr\u1ea1ng th\u00e1i kh\u00f4ng t\u1ed1t v\u1ec1 th\u1ec3 ch\u1ea5t ho\u1eb7c c\u1ea3m x\u00fac - c\u00f3 th\u1ec3 l\u00e0 do b\u1ec7nh t\u1eadt, s\u1ef1 s\u1ee3 h\u00e3i hay \u01b0\u1edbc mu\u1ed1n \u0111\u01b0\u1ee3c g\u1eb7p ai \u0111\u00f3. \u0110\u00f4i khi n\u00f3 l\u00e0 ti\u1ec1m th\u1ee9c v\u00e0 b\u00ean tai ta vang l\u00ean m\u1ed9t c\u00e1i t\u00ean nh\u01b0 th\u1ec3 l\u00e0 l\u1eddi k\u00eau g\u1ecdi s\u1ef1 gi\u00fap \u0111\u1ee1 ho\u1eb7c l\u00e0 s\u1ef1 c\u1ea3m th\u00f4ng. Theo S\u1ef1 th\u1eadt Thanh Ni\u00ean, KH & \u0110S, VNE Nh\u1eefng v\u00f2ng tr\u00f2n b\u00ed \u1ea9n tr\u00ean c\u00e1nh \u0111\u1ed3ng","C\u00f3 r\u1ea5t nhi\u1ec1u ki\u1ec3u h\u00ecnh tr\u00f2n kh\u00e1c nhau. \u0110\u01a1n gi\u1ea3n nh\u1ea5t l\u00e0 m\u1ed9t h\u00ecnh tr\u00f2n v\u1edbi c\u00e1c b\u00f4ng l\u00faa n\u1eb1m r\u1ea1p xu\u1ed1ng \u1edf b\u00ean trong, nh\u01b0ng ch\u00fang kh\u00f4ng h\u1ec1 b\u1ecb g\u00e3y m\u00e0 ch\u1ec9 qu\u1ea5n quanh r\u1ec5. C\u0169ng c\u00f3 khi v\u00f2ng tr\u00f2n xu\u1ea5t hi\u1ec7n \u1edf d\u1ea1ng k\u00e9p, c\u00e1c b\u00f4ng l\u00faa \u1edf v\u00f2ng ngo\u00e0i c\u0169ng qu\u1ea5n quanh r\u1ec5, nh\u01b0ng l\u1ea1i ng\u01b0\u1ee3c chi\u1ec1u v\u1edbi l\u00faa \u1edf v\u00f2ng trong. \u0110\u00f4i khi, bao quanh v\u00f2ng tr\u00f2n trung t\u00e2m l\u00e0 m\u1ed9t lo\u1ea1t c\u00e1c v\u00f2ng nh\u1ecf (v\u1ec7 tinh), th\u01b0\u1eddng \u0111\u01b0\u1ee3c n\u1ed1i v\u1edbi v\u00f2ng ch\u00ednh b\u1eb1ng nh\u1eefng \\\"con k\u00eanh\\\". Trong tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p kh\u00e1c c\u00f3 th\u1ec3 th\u1ea5y nh\u1eefng v\u00f2ng tr\u00f2n nh\u1ecf v\u1edbi nh\u1eefng b\u00f4ng l\u00faa kh\u00f4ng qu\u1ea5n quanh r\u1ec5, m\u00e0 n\u1eb1m ng\u1ea3 gi\u1eefa v\u00f2ng trung t\u00e2m v\u1edbi v\u00f2ng l\u1edbn ngo\u00e0i c\u00f9ng. L\u00fac \u0111\u1ea7u, ng\u01b0\u1eddi ta t\u01b0\u1edfng r\u1eb1ng v\u00f2ng tr\u00f2n k\u1ef3 l\u1ea1 ch\u1ec9 xu\u1ea5t hi\u1ec7n \u1edf mi\u1ec1n nam n\u01b0\u1edbc Anh. Nh\u01b0ng khi b\u00e1o ch\u00ed b\u1eaft \u0111\u1ea7u vi\u1ebft v\u1ec1 n\u00f3 th\u00ec r\u1ea5t nhi\u1ec1u tin t\u1ee9c t\u01b0\u01a1ng t\u1ef1 t\u1eeb kh\u1eafp n\u01b0\u1edbc Anh v\u00e0 c\u00e1c n\u01b0\u1edbc kh\u00e1c c\u0169ng \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u0103ng t\u1ea3i. C\u00e1c gi\u1ea3 thuy\u1ebft li\u00ean t\u1ee5c \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1ec1 c\u1eed, t\u1eeb nguy\u00ean nh\u00e2n do \u0111\u00e0n nh\u00edm hay ch\u1ed3n ph\u00e1 ho\u1ea1i, \u0111\u1ebfn d\u1ea5u v\u1ebft \u0111\u1ec3 l\u1ea1i c\u1ee7a \u0111\u0129a bay; t\u1eeb h\u1eadu qu\u1ea3 c\u1ee7a cu\u1ed9c chi\u1ebfn gi\u1eefa c\u00e1c \u0111\u00e0n chim cho \u0111\u1ebfn vi\u1ec7c l\u00faa b\u1ecb l\u00e2y b\u1ec7nh do n\u1ea5m; t\u1eeb vi\u1ec7c b\u00f3n qu\u00e1 nhi\u1ec1u ph\u00e2n cho \u0111\u1ebfn vi\u1ec7c th\u1eed nghi\u1ec7m nh\u1eefng lo\u1ea1i v\u0169 kh\u00ed m\u1edbi. Pat Delgaldo v\u00e0 Colin Endrius \u0111\u01b0a ra gi\u1ea3 thuy\u1ebft v\u00f2ng tr\u00f2n ch\u00ednh l\u00e0 m\u1ed9t d\u1ea1ng ghi ch\u00e9p b\u00ed m\u1eadt c\u1ee7a v\u0169 tr\u1ee5 t\u1ed1i cao. Trong khi \u0111\u00f3, nh\u1eefng b\u1ed9 t\u1ed9c da \u0111\u1ecf v\u00f9ng Arizona th\u00ec cho r\u1eb1ng \u0111\u00f3 l\u00e0 nh\u1eefng k\u00fd hi\u1ec7u b\u00e1o tr\u01b0\u1edbc v\u1ec1 m\u1ed9t hi\u1ec3m h\u1ecda ch\u1ebft ng\u01b0\u1eddi \u0111ang \u0111e d\u1ecda th\u1ebf gi\u1edbi. M\u1ed9t gi\u1ea3 thuy\u1ebft kh\u00e1c thuy\u1ebft ph\u1ee5c h\u01a1n l\u00e0 c\u1ee7a gi\u00e1o s\u01b0 ti\u1ebfn s\u0129 Miden, ng\u01b0\u1eddi Anh. Theo \u00f4ng, tr\u00ean \u0111\u01b0\u1eddng \u0111i c\u1ee7a nh\u1eefng c\u01a1n gi\u00f3 gi\u1eadt, n\u1ebfu c\u00f3 nh\u1eefng ng\u1ecdn n\u00fai n\u1eb1m ch\u1eafn ngang, s\u1ebd t\u1ea1o n\u00ean c\u00e1c xo\u00e1y kh\u00ed. K\u1ebft qu\u1ea3 l\u00e0 kh\u00f4ng kh\u00ed th\u1eb3ng \u0111\u1ee9ng \u1edf ph\u00eda khu\u1ea5t gi\u00f3 c\u1ee7a ng\u1ecdn n\u00fai b\u1ecb xo\u00e1y th\u00e0nh h\u00ecnh tr\u00f4n \u1ed1c, xi\u1ebft ch\u1eb7t kh\u00f4ng kh\u00ed b\u00ean trong v\u00e0 t\u1ea1o n\u00ean m\u1ed9t lu\u1ed3ng \u0111i\u1ec7n kh\u00ed quy\u1ec3n. Khi hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng n\u00e0y x\u1ea3y ra tr\u00ean c\u00e1nh \u0111\u1ed3ng, th\u00ec lu\u1ed3ng kh\u00ed xo\u1eafn tr\u00f4n \u1ed1c s\u1ebd l\u00e0m cho c\u00e1c b\u00f4ng l\u00faa r\u1ea1p xu\u1ed1ng \u0111\u1ea5t v\u00e0 t\u1ea1o n\u00ean c\u00e1c v\u00f2ng tr\u00f2n. C\u00f9ng v\u1edbi vi\u1ec7c t\u1ea1o th\u00e0nh c\u00e1c lu\u1ed3ng \u0111i\u1ec7n, c\u00f2n xu\u1ea5t hi\u1ec7n m\u1ed9t \u00e2m thanh gi\u00f3 r\u00edt ch\u00f3i tai ngay tr\u01b0\u1edbc khi c\u00e1c v\u00f2ng tr\u00f2n \u0111\u01b0\u1ee3c t\u1ea1o th\u00e0nh. L\u00fd thuy\u1ebft c\u1ee7a Miden kh\u00f4ng ch\u1ec9 l\u00e0m s\u00e1ng t\u1ecf c\u00e1c qu\u00e1 tr\u00ecnh v\u1eadt l\u00fd c\u1ee7a s\u1ef1 t\u1ea1o th\u00e0nh c\u00e1c v\u00f2ng tr\u00f2n m\u00e0 c\u00f2n gi\u1ea3i th\u00edch \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u1eefng tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p c\u00e1c h\u00ecnh \u1ea3nh k\u1ef3 l\u1ea1 n\u00e0y xu\u1ea5t hi\u1ec7n ngay tr\u01b0\u1edbc m\u1eaft c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi ch\u1ee9ng ki\u1ebfn. \u0110i\u1ec1u n\u00e0y \u0111\u00e3 x\u1ea3y ra v\u00e0o th\u00e1ng 8\/1991 khi Harri v\u00e0 Vivien Tomlison s\u1ed1ng \u1edf Hambldon \u0111ang d\u1ea1o ch\u01a1i ngo\u00e0i c\u00e1nh \u0111\u1ed3ng. B\u1ea5t ch\u1ee3t h\u1ecd \u0111\u01b0\u1ee3c ch\u1ee9ng ki\u1ebfn m\u1ed9t c\u1ea3nh t\u01b0\u1ee3ng r\u1ea5t l\u1ea1 \u1edf c\u00e1nh \u0111\u1ed3ng l\u00faa m\u1ef3 ph\u00eda b\u00ean ph\u1ea3i. M\u1ed9t \u0111\u00e1m s\u01b0\u01a1ng m\u00f9 che ph\u1ee7 v\u00e0 h\u1ecd nghe th\u1ea5y m\u1ed9t \u00e2m thanh k\u1ef3 l\u1ea1 r\u00edt l\u00ean. Ti\u1ebfp \u0111\u00f3, sau l\u01b0ng h\u1ecd m\u1ed9t c\u01a1n l\u1ed1c n\u1ed5i l\u00ean v\u1edbi s\u1ee9c gi\u00f3 m\u1ea1nh \u0111\u1ebfn n\u1ed7i kh\u00f3 kh\u0103n l\u1eafm h\u1ecd m\u1edbi \u0111\u1ee9ng v\u1eefng \u0111\u01b0\u1ee3c. M\u00e1i t\u00f3c Harri t\u1eadp trung nhi\u1ec1u \u0111i\u1ec7n t\u00edch n\u00ean d\u1ef1ng ng\u01b0\u1ee3c h\u1ebft tr\u00ean \u0111\u1ea7u. V\u00e0 c\u0169ng \u0111\u1ed9t nhi\u00ean gi\u00f3 xo\u00e1y gi\u1ea3m h\u1eb3n r\u1ed3i bi\u1ebfn m\u1ea5t. S\u01b0\u01a1ng m\u00f9 tan \u0111i, \u0111\u1ec3 l\u1ea1i hai ng\u01b0\u1eddi n\u1eb1m \u1edf trung t\u00e2m m\u1ed9t v\u00f2ng tr\u00f2n gi\u1eefa nh\u1eefng b\u00f4ng l\u00faa ng\u1ea3 r\u1ea1p xu\u1ed1ng. Theo Khoa h\u1ecdc & \u0110\u1eddi s\u1ed1ng","Ph\u00e1t hi\u1ec7n t\u00e0u ma trong h\u1ea3i ph\u1eadn Italy M\u1ed9t con t\u00e0u ma m\u1edbi \u0111\u01b0\u1ee3c t\u00ecm th\u1ea5y g\u1ea7n b\u1edd bi\u1ec3n thu\u1ed9c l\u00e3nh h\u1ea3i Italy. Tu\u1ea7n tra b\u1edd bi\u1ec3n ghi nh\u1eadn \u0111\u00f3 l\u00e0 m\u1ed9t con t\u00e0u 2 c\u1ed9t bu\u1ed3m, d\u00e0i 22 m\u00e9t, lang thang g\u1ea7n khu ngh\u1ec9 d\u01b0\u1ee1ng Porto Rotondo, kh\u00f4ng h\u1ec1 c\u00f3 d\u1ea5u hi\u1ec7u s\u1ef1 s\u1ed1ng. T\u00e0u kh\u00f4ng ghi t\u00ean c\u0169ng nh\u01b0 kh\u00f4ng mang l\u00e1 c\u1edd n\u00e0o. Tr\u00ean t\u00e0u c\u0169ng kh\u00f4ng h\u1ec1 c\u00f3 thu\u1ef7 th\u1ee7 hay b\u1ea5t k\u1ef3 d\u1ea5u hi\u1ec7u n\u00e0o kh\u00e1c c\u1ee7a s\u1ef1 s\u1ed1ng. C\u00e1c h\u00e3ng tin Italy cho bi\u1ebft nh\u1eefng con t\u00e0u thu\u1ed9c lo\u1ea1i n\u00e0y ch\u01b0a h\u1ec1 \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u0103ng k\u00fd \u1edf \u0111\u00e2u tr\u00ean \u0111\u1ea3o Sardinia (ph\u00eda t\u00e2y Italy). Ngo\u00e0i ra, ch\u01b0a ai t\u1eebng nh\u00ecn th\u1ea5y m\u1ed9t th\u1ee9 nh\u01b0 v\u1eady tr\u00ean to\u00e0n \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc n\u00e0y. Sau khi t\u00ecm ki\u1ebfm tr\u00ean cabin t\u00e0u, ng\u01b0\u1eddi ta \u0111\u00e3 t\u00ecm th\u1ea5y nh\u1eefng b\u1ea3n \u0111\u1ed3 ti\u1ebfng Ph\u00e1p v\u1ec1 bi\u1ec3n B\u1eafc Phi, m\u1ed9t l\u00e1 c\u1edd c\u1ee7a Luxemburg, th\u1ee9c \u0103n th\u1eeba n\u1ea5u theo ki\u1ec3u Ai C\u1eadp v\u00e0 m\u1ed9t m\u1ea3nh g\u1ed7 tr\u00ean \u0111\u00f3 ghi \\\"Bel' Amica\\\", c\u00f3 ngh\u0129a l\u00e0 \\\"B\u1ea1n \u0111\u1eb9p\\\". H\u00ecnh d\u00e1ng con t\u00e0u cho th\u1ea5y n\u00f3 r\u1ea5t c\u0169 k\u1ef9, nh\u01b0ng d\u01b0\u1eddng nh\u01b0 v\u1eabn \u0111ang \u1edf trong t\u00ecnh tr\u1ea1ng t\u1ed1t. Tuy nhi\u00ean, kh\u00f4ng c\u00f3 b\u1eb1ng ch\u1ee9ng cho th\u1ea5y c\u00f3 ai \u0111\u00f3 \u0111\u00e3 c\u1ed1 g\u1eafng tu s\u1eeda con t\u00e0u n\u00e0y. T. An Theo Pravda.ru, Vnexpress Ph\u00e1t hi\u1ec7n Zimkin th\u1ea7n b\u00ed - \u0110\u00e0i thi\u00ean v\u0103n Iza Zimkin - \u0111\u00e0i thi\u00ean v\u0103n Iza, l\u00e0 v\u1eadt ki\u1ebfn tr\u00fac h\u00ecnh tr\u00f2n \u0111\u1ea1i di\u1ec7n cho n\u1ec1n v\u0103n minh Maya c\u1ed5 \u0111\u1ea1i. Ki\u1ebfn tr\u00fac c\u1ee7a gi\u00e0n ba t\u1ea7ng n\u00e0y \u0111\u01b0\u1ee3c x\u00e2y cao ch\u00f3t v\u00f3t gi\u1eefa r\u1eebng c\u00e2y, trong ki\u1ebfn tr\u00fac c\u00f3 m\u1ed9t c\u1ea7u thang h\u00ecnh xo\u1eafn \u1ed1c l\u00ean t\u1eadn \u0111\u00e0i quan s\u00e1t tr\u00ean t\u1ea7ng cao nh\u1ea5t. \u0110\u1ec9nh t\u1ea7ng h\u00ecnh tr\u00f2n c\u00f3 r\u1ea5t nhi\u1ec1u c\u1eeda s\u1ed5 tr\u00ean m\u00e1i, n\u1ebfu quan s\u00e1t k\u1ef9 s\u1ebd ph\u00e3t hi\u1ec7n th\u1ea5y ch\u00fang \u0111\u1ec1u nh\u00ecn tr\u00fang v\u1ecb tr\u00ed c\u00e1c v\u00ec sao tr\u00ean b\u1ea7u tr\u1eddi v\u00e0 h\u01b0\u1edbng c\u0169ng r\u1ea5t tr\u00f9ng h\u1ee3p v\u1edbi v\u1ecb tr\u00ed h\u00ecnh th\u00e0nh t\u1eebng m\u00f9a c\u1ee7a M\u1eb7t tr\u0103ng v\u00e0 M\u1eb7t tr\u1eddi. Ti\u1ebfp \u0111\u00f3, t\u1eeb Totonaco - m\u1ed9t trong nh\u1eefng n\u1ec1n v\u0103n minh c\u1ed5 \u0111\u1ea1i c\u1ee7a Trung M\u1ef9 c\u00f2n ch\u00fat \u00edt v\u1ebft t\u00edch Kim T\u1ef1 Th\u00e1p Phetan \u1edf di ch\u1ec9 Eltan, c\u00f3 th\u1ec3 ph\u00e1t hi\u1ec7n ra 365 th\u00e1p Phetan t\u01b0\u01a1ng \u0111\u01b0\u01a1ng v\u1edbi s\u1ed1 ng\u00e0y trong m\u1ed9t n\u0103m. T\u1eeb \u0111\u00f3 c\u00f3 th\u1ec3 th\u1ea5y, tri th\u1ee9c thi\u00ean v\u0103n v\u00e0 c\u00e1ch t\u00ednh l\u1ecbch c\u1ee7a n\u1ec1n v\u0103n minh c\u1ed5 \u0111\u1ea1i Trung M\u1ef9 v\u01b0\u1ee3t xa tr\u00ecnh \u0111\u1ed9 v\u1eadn d\u1ee5ng th\u1ef1c t\u1ebf l\u00fac \u0111\u00f3. Ng\u01b0\u1eddi Maya c\u1ed5 \u0111\u1ea1i th\u1eddi \u0111\u00f3 \u0111\u00e3 \u00e1p d\u1ee5ng 20 ph\u00e9p t\u00ednh. N\u1ebfu ch\u00fang ta \u0111\u1ed5i th\u00e0nh 10 ph\u00e9p t\u00ednh th\u00ec \u0111\u01b0\u1ee3c s\u1ed1 ng\u00e0y trong m\u1ed9t n\u0103m l\u00e0 365,2420; so v\u1edbi c\u00e1ch t\u00ednh hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i l\u00e0 365,2422 ng\u00e0y th\u00ec ph\u00e9p t\u00ednh c\u1ee7a h\u1ecd ch\u1ec9 c\u00f3 sai s\u1ed1 0,0002 ng\u00e0y. V\u1eady, ng\u01b0\u1eddi Maya c\u1ed5 \u0111\u1ea1i \u0111\u00e3 h\u1ecdc \u0111\u01b0\u1ee3c tri th\u1ee9c thi\u00ean v\u0103n ph\u1ee9c t\u1ea1p \u0111\u00f3 \u1edf \u0111\u00e2u? V\u00e0 ai d\u1ea1y h\u1ecd? \u0110\u00e0i thi\u00ean v\u0103n Iza - Zimkin v\u1eabn \u0111ang \u1ea9n ch\u1ee9a r\u1ea5t nhi\u1ec1u b\u00ed \u1ea9n ch\u01b0a c\u00f3 l\u1eddi gi\u1ea3i \u0111\u00e1p. H.T (Theo N\u1ec1n v\u0103n minh c\u1ed5 th\u1ebf gi\u1edbi) Phi c\u01a1 ki\u1ec3u phun kh\u00ed \u1edf Colombia \u1ede mi\u1ec1n b\u1eafc Colombia ng\u01b0\u1eddi ta t\u1eebng ph\u00e1t hi\u1ec7n \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ed9t v\u1eadt trang s\u1ee9c b\u1eb1ng v\u00e0ng r\u1ea7t k\u1ef3 l\u1ea1, theo kh\u1ea3o ch\u1ee9ng n\u00f3 l\u00e0 s\u1ea3n ph\u1ea9m \u0111\u01b0\u1ee3c ch\u1ebf t\u1ea1o t\u1eeb th\u1eddi \u0111\u1ea1i Inca.","Ngo\u00e0i ra, c\u00e1c nh\u00e0 kh\u1ea3o c\u1ecf c\u00f2n khai qu\u1eadt \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ed9t s\u1ed1 lo\u1ea1i trang s\u1ee9c kh\u00e1c, c\u00f3 c\u00e1i ph\u1ecfng theo c\u00e1c lo\u00e0i c\u00f4n tr\u00f9ng, c\u00e1c lo\u00e0i chim. Duy v\u1eadt trang s\u1ee9c kia v\u1eabn ch\u01b0a bi\u1ebft l\u00e0 m\u00f4 ph\u1ecfng theo c\u00e1i g\u00ec. V\u1ec1 sau, v\u1eadt trang s\u1ee9c \u0111\u00f3 \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c chuy\u1ec3n \u0111\u1ebfn C\u1ee5c nghi\u00ean c\u1ee9u H\u00e0ng kh\u00f4ng NewYork (M\u1ef9). C\u00e1c nh\u00e0 thi\u1ebft k\u1ebf sau khi nghi\u00ean c\u1ee9u k\u1ef9 l\u01b0\u1ee1ng \u0111\u00e3 ph\u00e1t hi\u1ec7n ra tr\u1ea1ng th\u00e1i v\u00e0 ph\u01b0\u01a1ng di\u1ec7n c\u00e2n b\u1eb1ng c\u1ee7a v\u1eadt trang s\u1ee9c n\u00e0y r\u1ea5t ph\u00f9 h\u1ee3p v\u1edbi nguy\u00ean l\u00fd h\u00e0ng kh\u00f4ng h\u1ecdc. T\u1eeb \u0111\u00f3 h\u1ecd ph\u00e1n \u0111o\u00e1n, n\u00f3 l\u00e0 m\u1ed9t m\u00f4 h\u00ecnh h\u00e0ng kh\u00f4ng, n\u00f3i ch\u00ednh x\u00e1c h\u01a1n n\u00f3 l\u00e0 m\u1ed9t phi c\u01a1 t\u00ean l\u1eeda, ki\u1ec3u phun kh\u00ed hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i ho\u1eb7c m\u00f4 h\u00ecnh h\u00e0ng kh\u00f4ng kh\u00e1c \u0111\u01b0\u1ee3c trang b\u1ecb ti\u00ean ti\u1ebfn m\u00e0 ch\u00fang ta ch\u01b0a h\u1ec1 bi\u1ebft. M\u00f4 h\u00ecnh ba c\u00e1nh gi\u1ed1ng nh\u01b0 v\u1eadt trang s\u1ee9c kia v\u1ec1 sau c\u00f2n khai qu\u1eadt \u0111\u01b0\u1ee3c \u1edf Ven\u00e9zuala, P\u00e9rou v\u00e0 Costa Rica. T\u1eeb b\u1ee9c h\u1ecda l\u1edbn v\u1ec1 \u0111\u01b0\u1eddng b\u0103ng H\u00e0ng kh\u00f4ng Naska, ng\u01b0\u1eddi ta ngh\u0129 kh\u00f4ng bi\u1ebft c\u00f3 ph\u1ea3i tr\u00ean \u0111\u1ea1i l\u1ee5c Nam M\u1ef9 c\u1ed5 \u0111\u1ea1i \u0111\u00e3 t\u1eebng t\u1ed3n t\u1ea1i m\u1ed9t \\\"n\u1ec1n v\u0103n minh phi h\u00e0nh\\\" hay kh\u00f4ng? H.T s\u01b0u t\u1ea7m Qu\u1ea3 tr\u1ee9ng kh\u1ed5ng l\u1ed3 trong v\u0169 tr\u1ee5 t\u1eeb \u0111\u00e2u m\u00e0 c\u00f3? \\\"V\u0169 tr\u1ee5 ng\u00e0y mai\\\", t\u1ea1p ch\u00ed khoa h\u1ecdc C\u00f4ng h\u00f2a li\u00ean bang \u0110\u1ee9c \u0111\u01b0a tin, m\u1ed9t phi thuy\u1ec1n v\u0169 tr\u1ee5 Li\u00ean X\u00f4 \u0111i th\u0103m d\u00f2 h\u1ec7 M\u1eb7t Tr\u1eddi \u0111\u00e3 g\u1eb7p m\u1ed9t qu\u1ea3 tr\u1ee9ng kh\u1ed5ng l\u1ed3 m\u00e0u xanh x\u00e1m trong V\u0169 Tr\u1ee5, l\u00fac \u0111\u00f3 hai b\u00ean ch\u1ec9 c\u00e1ch nhau m\u1ea5y d\u1eb7m Anh. Smith, nh\u00e0 thi\u00ean v\u0103n h\u1ecdc \u0110\u1ee9c \u0111\u00e3 n\u00f3i v\u1edbi t\u1ea1p ch\u00ed \u0111\u00f3: \\\"T\u00f4i l\u00e0 c\u1ed1 v\u1ea5n ph\u00e2n t\u00edch t\u01b0 li\u1ec7u V\u0169 Tr\u1ee5 c\u1ee7a Li\u00ean X\u00f4, c\u00f3 d\u1ecbp \u0111\u01b0\u1ee3c tr\u00f4ng th\u1ea5y h\u00e0ng tr\u0103m b\u1ee9c \u1ea3nh c\u00f3 \u0111\u1ed9 ph\u00e2n gi\u1ea3i cao li\u00ean quan \u0111\u1ebfn qu\u1ea3 tr\u1ee9ng kh\u1ed5ng l\u1ed3. N\u00f3 d\u00e0i t\u1edbi 700 d\u1eb7m Anh, b\u1ec1 m\u1eb7t nh\u1eb5n b\u00f3ng, hinh qu\u1ea3 tr\u00e1m, r\u1ea5t gi\u1ed1ng m\u1ed9t qu\u1ea3 tr\u1ee9ng chim kh\u1ed5ng l\u1ed3. \u0110\u01b0\u01a1ng nhi\u00ean n\u00f3 c\u00f3 th\u1ec3 l\u00e0 m\u1ed9t sao b\u0103ng ho\u1eb7c m\u1ed9t th\u1ee9 r\u00e1c th\u1ea3i v\u0169 tr\u1ee5, nh\u01b0ng c\u0169ng kh\u00f4ng lo\u1ea1i tr\u1eeb kh\u1ea3 n\u0103ng n\u00f3 l\u00e0 v\u1eadt s\u1ed1ng, c\u00f3 sinh m\u1ec7nh\\\". Th\u00e1ng 3 n\u0103m sau, m\u1ed9t t\u1edd b\u00e1o Li\u00ean X\u00f4 c\u0169ng \u0111\u0103ng t\u1ea3i tin \u0111\u00f3, n\u00f3i r\u1eb1ng \u0111\u00e2y l\u00e0 l\u1ea7n \\\"ti\u1ebfp x\u00fac lo\u1ea1i th\u1ee9 ba\\\" trong V\u0169 Tr\u1ee5, x\u1ea3y ra v\u00e0o cu\u1ed1i n\u0103m 1986, nh\u01b0ng c\u0169ng kh\u00f4ng n\u00f3i l\u00e0 qu\u1ea3 tr\u1ee9ng kh\u1ed5ng l\u1ed3 \u1edf v\u00f9ng n\u00e0o trong V\u0169 Tr\u1ee5. Panc\u01a1kham\u1ed1p, nh\u00e0 khoa h\u1ecdc V\u0169 Tr\u1ee5 Li\u00ean X\u00f4 n\u00f3i r\u1eb1ng, \u0111\u00e2y c\u00f3 th\u1ec3 l\u00e0 l\u1ea7n ph\u00e1t hi\u1ec7n quan tr\u1ecdng nh\u1ea5t k\u1ec3 t\u1eeb n\u0103m 1930 khi ph\u00e1t hi\u1ec7n ra sao Di\u00eam V\u01b0\u01a1ng. \u00d4ng n\u00f3i, n\u1ebfu nh\u01b0 v\u1eadt th\u1ec3 b\u00ed \u1ea9n \u0111\u00f3 m\u00e0 l\u00e0 m\u1ed9t qu\u1ea3 tr\u1ee9ng th\u00ec ch\u1eb3ng ph\u1ea3i c\u00f3 ngh\u0129a l\u00e0 \u1edf ngo\u00e0i V\u0169 Tr\u1ee5 c\u0169ng c\u00f3 sinh v\u1eadt sao, m\u00e0 lo\u00e0i sinh v\u1eadt \u0111\u00f3 c\u00f2n \u0111ang s\u1ed1ng \u1edf ngo\u00e0i V\u0169 Tr\u1ee5. \u00d4ng n\u00f3i: \\\"Qu\u1ea3 tr\u1ee9ng m\u00e0 to \u0111\u1ebfn nh\u01b0 v\u1eady, n\u1ebfu nh\u01b0 n\u1edf ra m\u00e0 tr\u01b0\u1edfng th\u00e0nh l\u00ean th\u00ec ch\u1eb3ng h\u00f3a ra n\u00f3 ph\u1ea3i to b\u1eb1ng M\u1eb7t Tr\u0103ng. V\u00e0 n\u1ebfu nh\u01b0 nh\u01b0 c\u00e1i sinh v\u1eadt \u0111\u00f3 m\u00e0 \u0111\u1ebfn qu\u1ea5y ph\u00e1 Tr\u00e1i \u0110\u1ea5t, th\u00ec n\u1ec1n v\u0103n minh c\u1ee7a lo\u00e0i ng\u01b0\u1eddi ch\u1eafc s\u1ebd b\u1ecb h\u1ee7y di\u1ec7t trong m\u1ed9t s\u1edbm m\u1ed9t chi\u1ec1u, Tr\u00e1i \u0110\u1ea5t c\u0169ng s\u1ebd ph\u1ea3i r\u1eddi qu\u1ef9 \u0111\u1ea1o c\u1ee7a n\u00f3, v\u00e0 \u0111\u1ebfn ng\u00e0y t\u1eadn th\u1ebf\\\". \u00d4ng t\u1ecf \u00fd, Li\u00ean X\u00f4 s\u1ebd c\u1ed1 g\u1eafng ph\u00e2n t\u00edch nh\u1eefng b\u1ee9c \u1ea3nh do phi thuy\u1ec1n v\u0169 tr\u1ee5 g\u1eedi v\u1ec1, cho \u0111\u1ebfn bao gi\u1edd c\u00f3 th\u1ec3 x\u00e1c \u0111\u1ecbnh r\u00f5 t\u00ednh ch\u1ea5t c\u1ee7a qu\u1ea3 tr\u1ee9ng kh\u1ed5ng l\u1ed3 \u0111\u00f3 m\u1edbi th\u00f4i. H.T s\u01b0u t\u1ea7m","Qu\u00e1i v\u1eadt h\u1ed3 Nix Ph\u00eda B\u1eafc \u0111\u1ea3o Great Bristain c\u00f3 m\u1ed9t h\u1ed3 n\u1ed5i ti\u1ebfng th\u1ebf gi\u1edbi nh\u1edd c\u00f3 qu\u00e1i v\u1eadt, g\u1ecdi l\u00e0 h\u1ed3 Nix. M\u1ed9t ng\u00e0y xu\u00e2n n\u0103m 1802, m\u1ed9t n\u00f4ng d\u00e2n \u0111ang c\u1eaft c\u1ecf b\u00ean h\u1ed3 b\u1ed7ng th\u1ea5y m\u1ed9t con qu\u00e1i v\u1eadt nh\u00f4 \u0111\u1ea7u kh\u1ecfi m\u1eb7t n\u01b0\u1edbc, b\u01a1i b\u1eb1ng m\u1ed9t chi\u1ebfc v\u00e2y ch\u00e2n to v\u00e0 ng\u1eafn, sau \u0111\u00f3 bi\u1ebfn m\u1ea5t... M\u1ed9t ng\u00e0y m\u00f9a thu n\u0103m 1880, c\u00f3 v\u00e0i chi\u1ebfc du thuy\u1ec1n ch\u1edf \u0111\u1ea7y kh\u00e1ch, b\u1ed7ng nhi\u00ean m\u1ed9t c\u00e1i \u0111\u1ea7u v\u1edbi c\u00e1i c\u1ed5 d\u00e0i c\u1ee7a qu\u00e1i v\u1eadt v\u01b0\u01a1n l\u00ean kh\u1ecfi m\u1eb7t n\u01b0\u1edbc. M\u1ecdi ng\u01b0\u1eddi ai c\u0169ng h\u1ed1t ho\u1ea3ng, m\u1ed9t chi\u1ebfc thuy\u1ec1n kh\u00f4ng kh\u00e9o \u0111i\u1ec1u khi\u1ec3n \u0111\u00e3 b\u1ecb l\u1eadt ch\u00ecm. M\u00f9a h\u00e8 n\u0103m 1933, b\u00e1o T\u00edn Phong \u0111\u0103ng b\u00e0i vi\u1ebft v\u1ee3 ch\u1ed3ng Mike \u0111\u00e3 t\u1eadn m\u1eaft tr\u00f4ng th\u1ea5y qu\u00e1i v\u1eadt h\u1ed3 Nix: \\\"M\u1ed9t qu\u00e1i v\u1eadt kh\u1ed5ng l\u1ed3 \u0111\u00f9a gi\u1ee1n tr\u00ean m\u1eb7t h\u1ed3\\\". \u00cdt l\u00e2u sau, m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi Anh t\u00ean Wilson \u0111\u00e3 ch\u1ee5p \u0111\u01b0\u1ee3c \u1ea3nh qu\u00e1i v\u1eadt g\u00e2y x\u00f4n xao d\u01b0 lu\u1eadn to\u00e0n th\u1ebf gi\u1edbi. T\u1eeb \u0111\u00f3 h\u1ecd g\u1ecdi qu\u00e1i v\u1eadt l\u00e0 Nixie. Sau nh\u1eefng n\u0103m 60, c\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc d\u00f9ng m\u00e1y \u1ea3nh d\u01b0\u1edbi n\u01b0\u1edbc Sonar b\u1ed1 tr\u00ed kh\u1ea3o s\u00e1t h\u1ed3 Nix, thu \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u1eefng th\u00e0nh qu\u1ea3 \u0111\u00e1ng m\u1eebng, nh\u1ea5t l\u00e0 m\u1ed9t t\u1ea5m \u1ea3nh ch\u1ee5p h\u00ecnh gi\u1ed1ng nh\u01b0 chi\u1ebfc v\u00e2y, l\u00e0m ch\u1ee9ng c\u1ee9 cho s\u1ef1 c\u00f3 m\u1eb7t c\u1ee7a qu\u00e1i v\u1eadt. Qua ph\u00e2n t\u00edch, chi\u1ebfc v\u00e2y n\u00e0y d\u00e0i kho\u1ea3ng 2m, h\u00ecnh thoi d\u1eb9t \u0111ang ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng. V\u1ec1 sau, l\u1ea1i ch\u1ee5p \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1ea7u qu\u00e1i v\u1eadt \u1edf \u0111\u1ed9 s\u00e2u 11-25m. C\u0103n c\u1ee9 v\u00e0o \u1ea3nh ch\u1ee5p, c\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc \u0111\u00e3 d\u1ef1ng l\u1ea1i \u0111\u01b0\u1ee3c h\u00ecnh \u1ea3nh c\u1ee7a qu\u00e1i v\u1eadt: Cao kho\u1ea3ng 15-20m, c\u1ed5 d\u00e0i t\u1eeb 3-4m, \u0111\u1ea7u nh\u1ecf, tr\u00ean \u0111\u1ea7u nh\u00f4 ra m\u1ed9t c\u00e1i s\u1eebng. M\u1ed9t s\u1ed1 nh\u00e0 khoa h\u1ecdc c\u0103n c\u1ee9 v\u00e0o \u0111\u00f3 suy ra r\u1eb1ng, qu\u00e1i v\u1eadt l\u00e0 h\u1eadu du\u1ec7 c\u1ee7a m\u1ed9t lo\u00e0i b\u00f2 s\u00e1t d\u01b0\u1edbi n\u01b0\u1edbc s\u1ed1ng c\u00e1ch \u0111\u00e2y kho\u1ea3ng 65-70 tri\u1ec7u n\u0103m, g\u1ecdi l\u00e0 r\u1ed3ng c\u1ed5 r\u1eafn (Plesiosauria). R\u1ed3ng c\u1ed5 r\u1eafn \u0111\u00e3 tuy\u1ec7t ch\u1ee7ng t\u1eeb r\u1ea5t l\u00e2u, l\u1ebd n\u00e0o c\u00f2n l\u1ea1i \u0111\u1ebfn ng\u00e0y nay? N\u00f3 s\u1ed1ng b\u1eb1ng g\u00ec, nh\u01b0 th\u1ebf n\u00e0o? Khi ch\u1ebft x\u00e1c c\u1ee7a n\u00f3 bi\u1ebfn \u0111i \u0111\u00e2u?... Nh\u1eefng c\u00e2u h\u1ecfi n\u00e0y c\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc \u0111\u00e3 \u0111\u01b0a ra \u0111\u1ec3 t\u00ecm \u0111\u1ebfn nh\u1eefng gi\u1ea3i th\u00edch h\u1ee3p l\u00fd nh\u01b0ng v\u1eabn ch\u01b0a c\u00f3 k\u1ebft qu\u1ea3 \u0111\u00edch th\u1ef1c. H.T (Theo B\u00e1ch khoa tri th\u1ee9c) Qu\u00e1i v\u1eadt k\u1ef7 Jura l\u1ed9 di\u1ec7n C\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc \u0111\u00e3 ph\u00e1t hi\u1ec7n ra h\u00f3a th\u1ea1ch c\u1ee7a m\u1ed9t con qu\u00e1i v\u1eadt kh\u1ed5ng l\u1ed3 c\u00f3 h\u00ecnh b\u00f2 s\u00e1t lai c\u00e1 t\u1ea1i m\u1ed9t ngh\u0129a trang thu\u1ed9c k\u1ef7 Jura c\u00f3 ni\u00ean \u0111\u1ea1i 150 tri\u1ec7u n\u0103m, tr\u00ean h\u00f2n \u0111\u1ea3o ngo\u00e0i kh\u01a1i Na Uy. Nh\u00f3m nghi\u00ean c\u1ee9u Na Uy \u0111\u00e3 t\u00ecm th\u1ea5y x\u00e1c c\u1ee7a t\u1ed5ng c\u1ed9ng 28 con x\u00e0 \u0111\u1ea7u long v\u00e0 ng\u01b0 long - nh\u1eefng con v\u1eadt bi\u1ec3n s\u0103n m\u1ed3i h\u00e0ng \u0111\u1ea7u khi kh\u1ee7ng long cai tr\u1ecb m\u1eb7t \u0111\u1ea5t - t\u1ea1i h\u00f2n \u0111\u1ea3o Spitsbergen, c\u00e1ch B\u1eafc c\u1ef1c 1.300 km. \\\"Trong s\u1ed1 \u0111\u00f3 l\u00e0 m\u1ed9t con qu\u00e1i v\u1eadt kh\u1ed5ng l\u1ed3, v\u1edbi c\u00e1c \u0111\u1ed1t s\u1ed1ng to b\u1eb1ng \u0111\u0129a \u0103n v\u00e0 r\u0103ng to b\u1eb1ng c\u00e1c qu\u1ea3 d\u01b0a chu\u1ed9t\\\", Joern Hurum, t\u1ea1i \u0110\u1ea1i h\u1ecdc Oslo, ph\u00e1t bi\u1ec3u. \\\"Ch\u00fang t\u00f4i tin r\u1eb1ng b\u1ed9 x\u01b0\u01a1ng n\u00e0y v\u1eabn \u0111\u01b0\u1ee3c gi\u1eef nguy\u00ean t\u1eeb tr\u01b0\u1edbc t\u1edbi gi\u1edd v\u00e0 d\u00e0i kho\u1ea3ng 10 m. N\u00f3 l\u00e0 m\u1ed9t d\u1ea1ng c\u1ee7a th\u1eb1n l\u1eb1n g\u00f2 thu\u1ed9c x\u00e0 \u0111\u1ea7u long v\u1edbi c\u00e1i c\u1ed5 ng\u1eafn v\u00e0 s\u1ecd v\u0129 \u0111\u1ea1i\\\".","Nh\u1eefng con th\u1eb1n l\u1eb1n g\u00f2 \u0111\u01b0\u1ee3c bi\u1ebft \u0111\u1ebfn qua c\u00e1c d\u1ea5u t\u00edch \u0111\u01b0\u1ee3c ph\u00e1t hi\u1ec7n t\u1ea1i nhi\u1ec1u n\u01a1i nh\u01b0 Anh v\u00e0 Argentina, nh\u01b0ng ch\u01b0a c\u00f3 b\u1ed9 x\u01b0\u01a1ng ho\u00e0n ch\u1ec9nh n\u00e0o \u0111\u01b0\u1ee3c t\u00ecm th\u1ea5y. S\u1ecd c\u1ee7a con th\u1eb1n l\u1eb1n g\u00f2 n\u00e0y l\u00e0 l\u1edbn nh\u1ea5t t\u1eeb tr\u01b0\u1edbc t\u1edbi nay. X\u00e0 \u0111\u1ea7u long b\u01a1i b\u1eb1ng 2 b\u1ed9 v\u00e2y l\u1edbn v\u00e0 th\u01b0\u1eddng s\u0103n m\u1ed3i l\u00e0 nh\u1eefng con th\u1eb1n l\u1eb1n nh\u1ecf h\u01a1n. T\u1ea5t c\u1ea3 \u0111\u1ec1u tuy\u1ec7t ch\u1ee7ng c\u00f9ng l\u00fac kh\u1ee7ng long bi\u1ebfn m\u1ea5t tr\u00ean tr\u00e1i \u0111\u1ea5t kho\u1ea3ng 65 tri\u1ec7u n\u0103m tr\u01b0\u1edbc. C\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc \u0111\u00e1nh gi\u00e1 khu ngh\u0129a trang ho\u00e1 th\u1ea1ch n\u00e0y l\u00e0 m\u1ed9t trong nh\u1eefng khu v\u1ef1c quan tr\u1ecdng nh\u1ea5t \u0111\u1ec3 nghi\u00ean c\u1ee9u th\u1eb1n l\u1eb1n bi\u1ec3n t\u1eebng \u0111\u01b0\u1ee3c ph\u00e1t hi\u1ec7n trong nh\u1eefng th\u1eadp k\u1ef7 g\u1ea7n \u0111\u00e2y. M.T. Theo Reuters S\u00e1u h\u00f2n \u0111\u00e1 ch\u1eafn gi\u00f3 \u1edf Anyadiva Trong th\u00e0nh Anyadiva tr\u00ean d\u00e3y n\u00fai And\u00e8s thu\u1ed9c P\u00e9rou c\u00f3 m\u1ed9t \u0111\u00e0n t\u1ebf b\u1eb1ng \u0111\u00e1. \u0110\u00e0n t\u1ebf b\u1eb1ng \u0111\u00e1 n\u00e0y \u0111\u01b0\u1ee3c x\u00e2y d\u1ef1ng t\u1eeb 6 phi\u1ebfn \u0111\u00e1 hoa c\u01b0\u01a1ng cao 4m, r\u1ed9ng v\u00e0 d\u1ea3y 2m, n\u1eb7ng 80 t\u1ea5n, ch\u00fang \u0111\u01b0\u1ee3c d\u00f9ng l\u00e0m t\u01b0\u1eddng ch\u1eafn. N\u01a1i d\u1ef1ng \u0111\u00e0n t\u1ebf c\u00e1ch n\u01a1i l\u1ea5y \u0111\u00e1 10km. Ng\u01b0\u1eddi th\u1ee3 th\u1eddi b\u1ea5y gi\u1edd \u0111\u00e3 ph\u1ea3i men theo tri\u1ec1n n\u00fai d\u1ecdc \u0111\u1ee9ng, d\u00f2ng s\u00f4ng ch\u1ea3y xi\u1ebft v\u00e0 qua c\u1ea3 b\u00ecnh nguy\u00ean \u0111\u1ec3 \u0111\u01b0a nh\u1eefng phi\u1ebfn \u0111\u00e1 l\u00ean tr\u00ean \u0111\u1ec9nh n\u00fai cao 1.500m. \u0110\u00e2y l\u00e0 m\u1ed9t c\u00f4ng vi\u1ec7c r\u1ea5t kh\u00f3 l\u00e0m \u0111\u01b0\u1ee3c. B\u1ed9 ph\u1eadn ch\u1ee7 y\u1ebfu c\u1ee7a di t\u00edch xu\u1ea5t ph\u00e1t t\u1eeb \u0110\u1ebf qu\u1ed1c Inca. B\u00ecnh phong m\u00e0u v\u00e0ng c\u1ee7a \u0111\u00e0n t\u1ebf \u0111\u01b0\u1ee3c d\u1ef1ng l\u00ean, d\u01b0\u1edbi \u00e1nh s\u00e1ng M\u1eb7t tr\u1eddi v\u00e0 M\u1eb7t tr\u0103ng ph\u00e1t ra \u00e1nh h\u00e0o quang l\u00f3a m\u1eaft, \u0111\u1ee7 g\u1ee3i l\u00ean nh\u1eefng t\u01b0\u1edfng t\u01b0\u1ee3ng xa v\u1edbi trong t\u00e2m tr\u00ed m\u1ecdi ng\u01b0\u1eddi. V\u1eady k\u1ef9 thu\u1eadt cao si\u00eau \u0111\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c l\u00e0m t\u1eeb hai b\u00e0n tay c\u1ee7a ai? T\u1ea1i sao v\u1ec1 sau l\u1ea1i th\u1ea5t truy\u1ec1n? \u0110i\u1ec1u \u0111\u00f3 v\u1eabn l\u00e0 b\u00ed \u1ea9n ch\u01b0a c\u00f3 l\u1eddi gi\u1ea3i th\u00edch. H.T s\u01b0u t\u1ea7m S\u1ef1 bi\u1ebfn m\u1ea5t k\u1ef3 l\u1ea1 c\u1ee7a V\u01b0\u01a1ng qu\u1ed1c Minos Th\u1ea7n tho\u1ea1i Hy L\u1ea1p c\u00f3 m\u1ed9t c\u00e2u chuy\u1ec7n r\u1ea5t l\u00fd th\u00fa kh\u1eb3ng \u0111\u1ecbnh c\u00f3 V\u01b0\u01a1ng qu\u1ed1c Minos tr\u00ean \u0111\u1ea3o Crete. C\u00e1c nh\u00e0 kh\u1ea3o c\u1ed5 h\u1ecdc ph\u01b0\u01a1ng T\u00e2y c\u0169ng c\u00f4ng nh\u1eadn r\u1eb1ng, c\u00e1c th\u1ea7n tho\u1ea1i v\u00e0 truy\u1ec1n thuy\u1ebft c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi Hy L\u1ea1p c\u1ed5 r\u1ea5t c\u00f3 th\u1ec3 l\u00e0 \u0111\u00e3 d\u1ef1a tr\u00ean nh\u1eefng s\u1ef1 ki\u1ec7n v\u00e0 nh\u00e2n v\u1eadt l\u1ecbch s\u1eed c\u00f3 th\u1eadt. Nh\u01b0ng, \u0111i\u1ec1u l\u00e0m cho ng\u01b0\u1eddi ta c\u1ea3m th\u1ea5y kh\u00f3 hi\u1ec3u l\u00e0, V\u01b0\u01a1ng qu\u1ed1c Minos v\u00e0 m\u1eadt cung trong chuy\u1ec7n th\u1ea7n tho\u1ea1i kh\u00f4ng th\u1ea5y ghi ch\u00e9p trong b\u1ea5t k\u1ef3 trang s\u1eed n\u00e0o c\u1ee7a \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc Hy L\u1ea1p. V\u00ec v\u1eady, \u0111i\u1ec1u \u0111\u00f3 \u0111\u00e3 thu h\u00fat s\u1ef1 ch\u00fa \u00fd c\u1ee7a bao nhi\u00eau ng\u01b0\u1eddi qua c\u00e1c th\u1eddi \u0111\u1ea1i. Cu\u1ed1i th\u1ebf k\u1ef7 XIX, m\u1ed9t nh\u00f3m nh\u00e0 kh\u1ea3o c\u1ed5 \u0111\u00e3 \u0111\u1ebfn \u0111\u1ea3o Crete v\u00e0 ph\u00e1t hi\u1ec7n ra ph\u1ebf t\u00edch c\u1ee7a v\u01b0\u01a1ng cung. N\u00f3 c\u00f3 h\u00ecnh ch\u1eef nh\u1eadt, chi\u1ebfm di\u1ec7n t\u00edch kho\u1ea3ng 20.000 m2, \u1edf gi\u1eefa l\u00e0 qu\u1ea3ng tr\u01b0\u1eddng v\u00e0 s\u00e2n, c\u00f3 h\u01a1n 1.300 gian ph\u00f2ng. Trong \u0111\u1ed1ng ph\u1ebf t\u00edch c\u00f2n ph\u00e1t hi\u1ec7n ra bi\u1ec3u t\u01b0\u1ee3ng c\u1ee7a 2 l\u01b0\u1ee1i b\u00faa. C\u00e1c nh\u00e0 kh\u1ea3o c\u1ed5 \u0111\u1ec1u nh\u1ea5t tr\u00ed nh\u1eadn \u0111\u1ecbnh r\u1eb1ng, \u0111\u00e2y","ch\u00ednh l\u00e0 cung \u0111i\u1ec7n Minos trong truy\u1ec1n thuy\u1ebft. V\u01b0\u01a1ng qu\u1ed1c Minos trong th\u1ea7n tho\u1ea1i \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c ch\u1ee9ng th\u1ef1c, nh\u01b0ng n\u00f3 \u0111\u00e3 bi\u1ebfn m\u1ea5t nh\u01b0 th\u1ebf n\u00e0o? N\u0103m 1907, c\u00e1c nh\u00e0 kh\u1ea3o c\u1ed5 h\u1ecdc ng\u01b0\u1eddi M\u1ef9 \u0111\u00e3 ph\u00e1t hi\u1ec7n m\u1ed9t th\u00e0nh ph\u1ed1 th\u01b0\u01a1ng nghi\u1ec7p \u1edf d\u01b0\u1edbi \u0111\u1ed9 s\u00e2u 60 m c\u1ee7a t\u1ea7ng tro b\u1ee5i d\u01b0\u1edbi ch\u00e2n n\u00fai l\u1eeda thu\u1ed9c \u0111\u1ea3o Santorini \u1edf ph\u00eda b\u1eafc \u0111\u1ea3o Crete. Qua kh\u1ea3o ch\u1ee9ng cho th\u1ea5y t\u00f2a th\u00e0nh n\u00e0y c\u00f3 ni\u00ean \u0111\u1ea1i kho\u1ea3ng n\u0103m 1.500 tr\u01b0\u1edbc CN, khi n\u00fai l\u1eeda Santorini b\u00f9ng ch\u00e1y, \u0111\u00e3 ch\u00f4n v\u00f9i th\u00e0nh ph\u1ed1 d\u01b0\u1edbi l\u1edbp tro b\u1ee5i. \u0110\u00f3 l\u00e0 m\u1ed9t trong nh\u1eefng l\u1ea7n n\u00fai l\u1eeda ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng m\u1ea1nh nh\u1ea5t trong l\u1ecbch s\u1eed lo\u00e0i ng\u01b0\u1eddi, phun ra m\u1ed9t l\u01b0\u1ee3ng nham th\u1ea1ch chi\u1ebfm di\u1ec7n t\u00edch 62.500 m2. N\u00fai l\u1eeda ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng d\u1eabn theo b\u00e3o bi\u1ec3n c\u1ef1c l\u1edbn, c\u00e1c ng\u1ecdn s\u00f3ng cao t\u1edbi 50m tr\u00f9m l\u00ean ph\u00e1 h\u1ee7y th\u00e0nh ph\u1ed1 tr\u00ean \u0111\u1ea3o. V\u01b0\u01a1ng qu\u1ed1c Minos c\u0169ng b\u1ecb ti\u00eau h\u1ee7y t\u1eeb \u0111\u00f3. C\u00f9ng v\u1edbi th\u1eddi gian, V\u01b0\u01a1ng qu\u1ed1c Minos \u0111i v\u00e0o qu\u00ean l\u00e3ng, ch\u1ec9 c\u00f2n \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u1eafc t\u1edbi trong truy\u1ec1n thuy\u1ebft. Nh\u01b0ng, \u0111\u00f3 c\u0169ng m\u1edbi ch\u1ec9 l\u00e0 gi\u1ea3 thuy\u1ebft, s\u1ef1 m\u1ea5t t\u00edch c\u1ee7a V\u01b0\u01a1ng qu\u1ed1c Minos th\u1ef1c s\u1ef1 di\u1ec5n ra nh\u01b0 th\u1ebf n\u00e0o cho \u0111\u1ebfn nay v\u1eabn c\u00f2n l\u00e0 m\u1ed9t c\u00e2u h\u1ecfi \u0111\u1ed1i v\u1edbi ch\u00fang ta Ti\u1ebfn Ki\u1ec7t Theo Tuy\u1ec3n san, An ninh th\u1ebf gi\u1edbi S\u1ef1 linh nghi\u1ec7m c\u1ee7a b\u00f9a ch\u00fa tr\u00ean bia m\u1ed9 Kim t\u1ef1 th\u00e1p Kim t\u1ef1 th\u00e1p l\u00e0 l\u0103ng m\u1ed9 m\u00e0 c\u00e1c v\u1ecb vua Ai C\u1eadp c\u1ed5 \u0111\u1ea1i x\u00e2y d\u1ef1ng cho m\u00ecnh. Kim t\u1ef1 th\u00e1p Ai C\u1eadp \u0111\u01b0\u1ee3c coi l\u00e0 m\u1ed9t trong 7 k\u1ef3 quan th\u1ebf gi\u1edbi c\u1ed5 \u0111\u1ea1i. H\u1ea7u h\u1ebft c\u00e1c kim th\u1ef1 th\u00e1p l\u1edbn nh\u1ecf \u1edf Ai C\u1eadp \u0111\u1ec1u \u0111\u01b0\u1ee3c x\u00e2y d\u1ef1ng v\u00e0o th\u1eddi v\u01b0\u01a1ng tri\u1ec1u th\u1ee9 3 \u0111\u1ebfn v\u01b0\u01a1ng trie\u00f9e th\u1ee9 6 c\u1ee7a Ai C\u1eadp. Kim t\u1ef1 th\u00e1p Ai C\u1eadp qua nh\u1eefng th\u00e1ng n\u0103m l\u1ecbch s\u1eed k\u00e9o d\u00e0i b\u1ed1n ng\u00e0n n\u0103m v\u1eabn bao tr\u00f9m m\u1ed9t b\u1ee9c m\u00e0n b\u00ed \u1ea9n, tr\u00e0n \u0111\u1ea7y nh\u1eefng s\u1eafc th\u00e1i th\u1ea7n b\u00ed. Trong \u0111\u00f3 nh\u1eefng l\u1eddi b\u00f9a ch\u00fa tr\u00ean bia m\u1ed9 l\u00e0 khi\u1ebfn ng\u01b0\u1eddi ta kinh h\u00e3i nh\u1ea5t: \\\"B\u1ea5t c\u1ee9 ng\u01b0\u1eddi n\u00e0o \u0111\u1ebfn qu\u1ea5y nhi\u1ec5u s\u1ef1 y\u00ean \u1ed5n c\u1ee7a Phara\u00f4ng, th\u00ec c\u00e1nh c\u1eeda t\u1eed th\u1ea7n s\u1ebd gi\u00e1ng xu\u1ed1ng \u0111\u1ea7u ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00f3\\\". Nh\u1eefng l\u1eddi b\u00f9a ch\u00fa t\u1ef1a nh\u01b0 th\u1ea7n tho\u1ea1i \u0111\u00f3, \u0111\u00e3 c\u1ea3nh c\u00e1o tr\u01b0\u1edbc cho nh\u1eefng k\u1ebb tham lam \u0111\u1eddi sau mu\u1ed1n nh\u00f2m ng\u00f3 nh\u1eefng b\u00e1u v\u1eadt v\u00f4 gi\u00e1 trong m\u1ed9, \u0111\u1ec1 ph\u00f2ng vi\u1ec7c \u0111\u00e0o tr\u1ed9m m\u1ed9. L\u1ea1 thay, m\u1ea5y th\u1ec3 k\u1ef7 nay, ph\u00e0m nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi d\u00e1m c\u1ea3 gan \u0111i v\u00e0o trong h\u1ea7m m\u1ed9 Phara\u00f4ng, d\u00f9 l\u00e0 k\u1ebb tr\u1ed9m m\u1ed9, ng\u01b0\u1eddi m\u1ea1o hi\u1ec3m hay l\u00e0 c\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc, c\u00e1c nh\u00e2n vi\u00ean kh\u1ea3o s\u00e1t, cu\u1ed1i c\u00f9ng \u0111\u1ec1u \u1ee9ng nghi\u1ec7m l\u1eddi b\u00f9a ch\u00fa, n\u1ebfu kh\u00f4ng ph\u1ea3i ch\u1ebft ngay t\u1ea1i ch\u1ed7 th\u00ec c\u0169ng m\u1eafc ph\u1ea3i ch\u1ee9ng b\u1ec7nh l\u1ea1 kh\u00f4ng ch\u1eefa \u0111\u01b0\u1ee3c r\u1ed3i ch\u1ebft trong \u0111au \u0111\u1edbn kh\u1ed5 c\u1ef1c. Th\u00e1ng 11 n\u0103m 1922, nh\u00e0 kh\u1ea3o c\u1ed5 n\u1ed5i ti\u1ebfng n\u01b0\u1edbc Anh, ng\u00e0i H\u00f4va\u0111\u01a1 Cat\u01a1, sau 7 n\u0103m th\u0103m d\u00f2 t\u00ecm ki\u1ebfm \u0111\u00e3 ph\u00e1t hi\u1ec7n v\u00e0 m\u1edf c\u1eeda l\u0103ng m\u1ed9 Phara\u00f4ng Tutancam\u00f4n t\u1ea1i v\u00f9ng thung l\u0169ng \u0110\u1ebf v\u01b0\u01a1ng; T\u1eeb trong \u0111\u00f3 \u0111\u00e3 \u0111\u00e0o \u0111\u01b0\u1ee3c h\u01a1n 5.000 hi\u1ec7n v\u1eadt g\u1ed3m c\u00f3 ch\u00e2u b\u00e1u, \u0111\u1ed3 trang s\u1ee9c, qu\u1ea7n \u00e1o, binh kh\u00ed, c\u00f4ng ngh\u1ec7 ph\u1ea9m, d\u1ee5ng c\u1ee5 gia \u0111\u00ecnh,... Th\u00e0nh c\u00f4ng \u0111\u00f3 \u0111\u00e3 l\u00e0m ch\u1ea5n \u0111\u1ed9ng th\u1ebf gi\u1edbi. Ng\u00e0y 18 th\u00e1ng 2 n\u0103m sau, khi c\u00f4ng vi\u1ec7c khai qu\u1eadt \u0111ang \u0111\u1ee9ng tr\u01b0\u1edbc th\u1eafng l\u1ee3i m\u1edbi, hu\u00e2n t\u01b0\u1edbc Canaphen, ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00e3 \u0111\u1ea7u t\u01b0 r\u1ea5t nhi\u1ec1u ti\u1ec1n","c\u1ee7a gi\u00fap Cat\u01a1 ti\u1ebfn h\u00e0nh c\u00f4ng vi\u1ec7c, \u0111i v\u00e0o trong h\u1ea7m m\u1ed9 v\u00e0 sau \u0111\u00f3 b\u1ed7ng m\u1eafc b\u1ec7nh n\u1eb7ng, r\u1ed3i qua \u0111\u1eddi. Ch\u1ecb g\u00e1i c\u1ee7a \u00f4ng ta, trong h\u1ed3i k\u1ef9 \u0111\u00e3 vi\u1ebft r\u1eb1ng: \\\"Tr\u01b0\u1edbc l\u00fac ch\u1ebft, \u00f4ng b\u1ecb s\u1ed1t cao v\u00e0 lu\u00f4n mi\u1ec7ng k\u00eau g\u00e0o: T\u00f4i \u0111\u00e3 nghe ti\u1ebfng th\u1edf c\u1ee7a n\u00f3, t\u00f4i ph\u1ea3i c\u00f9ng \u0111i v\u1edbi n\u00f3 \u0111\u00e2y!\\\". C\u00e1ch \u0111\u00f3 kh\u00f4ng l\u00e2u sau, m\u1ed9t nh\u00e0 kh\u1ea3o c\u1ed5 kh\u00e1c, ng\u00e0i M\u00f4s\u01a1 trong khi khai qu\u1eadt \u0111\u00e3 gi\u00fap \u0111\u1ea9y \u0111\u1ed5 b\u1ee9c t\u01b0\u1eddng \u0111\u00e1 ch\u1ee7 y\u1ebfu tr\u00ean \u0111\u01b0\u1eddng v\u00e0o h\u1ea7m m\u1ed9 c\u0169ng qua \u0111\u1eddi v\u00ec m\u1eafc ph\u1ea3i m\u1ed9t ch\u1ee9ng b\u1ec7nh l\u1ea1 gi\u1ed1ng nh\u01b0 th\u1ea7n kinh r\u1ed1i l\u1ecdan. \u0110aoglat chuy\u00ean gia chi\u1ebfu ch\u1ee5p X quang cho x\u00e1c \u01b0\u1edbp Phara\u00f4ng, kh\u00f4ng bao l\u00e2u c\u0169ng tr\u1edf th\u00e0nh v\u1eadt hy sinh cho c\u00e1c l\u0103ng m\u1ed9 Phara\u00f4ng, \u00f4ng ta ng\u00e0y c\u00e0ng suy nh\u01b0\u1ee3c v\u00e0 qua \u0111\u1eddi. Trong 2 n\u0103m sau khi khai qu\u1eadt l\u0103ng m\u1ed9 \u0111\u00f3, c\u00f3 t\u1edbi 22 ng\u01b0\u1eddi trong \u0111\u1ed9i khai qu\u1eadt ch\u1ebft m\u1ed9t c\u00e1ch b\u00ed \u1ea9n, kh\u00f4ng r\u00f5 nguy\u00ean nh\u00e2n. T\u1eeb \u0111\u00f3 tin t\u1ee9c v\u1ec1 vi\u1ec7c Phara\u00f4ng l\u00e0m ch\u1ebft ng\u01b0\u1eddi lan truy\u1ec1n kh\u1eafp n\u01a1i. L\u1eddi b\u00f9a ch\u00fa tr\u00ean bia m\u1ed9 c\u00e0ng khi\u1ebfn ng\u01b0\u1eddi ta ph\u00e2n v\u00e2n kh\u00f3 ngh\u0129 N\u0103m 1924, nh\u00e0 sinh v\u1eadt h\u1ecdc ng\u01b0\u1eddi Ai C\u1eadp qu\u1ed1c t\u1ecbch Anh ng\u00e0i Oait\u01a1, \u0111\u01b0a theo m\u1ed9t s\u1ed1 ng\u01b0\u1eddi hi\u1ebfu k\u1ef3 \u0111i v\u00e0o h\u1ea7m m\u1ed9. \u0110i\u1ec1u khi\u1ebfn ng\u01b0\u1eddi ta khi\u1ebfp s\u1ee3 l\u00e0, sau khi v\u00e0o tham quan v\u1ec1, \u00f4ng ta treo c\u1ed5 t\u1ef1 t\u1eed. Tr\u01b0\u1edbc l\u00fac ch\u1ebft, \u00f4ng ta c\u1eafn \u0111\u1ea7u ng\u00f3ntay vi\u1ebft th\u01b0 \u0111\u1ec3 l\u1ea1i, n\u00f3i r\u1eb1ng c\u00e1i ch\u1ebft c\u1ee7a \u00f4ng ta l\u00e0 do b\u00f9a ch\u00fa c\u1ee7a l\u0103ng m\u1ed9 Phara\u00f4ng t\u1ea1o ra, b\u1ea3n th\u00e2n r\u1ea5t h\u1ed1i h\u1eadn, n\u00ean ph\u1ea3i \u00f4m l\u00f2ng \u00e2n h\u1eadn \u1ea5y \u0111i g\u1eb7p th\u01b0\u1ee3ng \u0111\u1ebf. \u0110i\u1ec1u khi\u1ebfn ng\u01b0\u1eddi ta kinh ng\u1ea1c v\u00e0 kh\u00f3 hi\u1ec3u h\u01a1n n\u1eefa l\u00e0 c\u00e1i ch\u1ebft c\u1ee7a gi\u00e1m \u0111\u1ed1c nh\u00e0 b\u1ea3o t\u00e0ng Cairo, \u00f4ng Khamin, Maih\u01a1lair\u01a1. X\u01b0a nay Khamin kh\u00f4ng h\u1ec1 tin l\u1eddi b\u00f9a ch\u00fa c\u1ee7a l\u0103ng m\u1ed9 Phara\u00f4ng l\u1ea1i c\u00f3 th\u1ec3 linh nghi\u1ec7m. \u00d4ng ta n\u00f3i: \\\"C\u1ea3 \u0111\u1eddi t\u00f4i \u0111\u00e3 t\u1eebng nhi\u1ec1u n\u0103m giao thi\u1ec7p v\u1edbi x\u00e1c \u01b0\u1edbp v\u00e0 l\u0103ng m\u1ed9 c\u1ed5 Ai C\u1eadp. Ch\u1eb3ng ph\u1ea3i t\u00f4i v\u1eabn \u0111ang s\u1ed1ng m\u1ea1nh kh\u1ecfe \u0111\u1ea5y \u01b0?\\\". Th\u1ebf nh\u01b0ng sau khi n\u00f3i l\u1eddi \u0111\u00f3 ch\u01b0a \u0111\u1ea7y 4 tu\u1ea7n, \u00f4ng b\u1ed7ng nhi\u00ean m\u1eafc b\u1ec7nh v\u00e0 qua \u0111\u1eddi. L\u00fac \u0111\u00f3 \u00f4ng ta c\u00f2n ch\u01b0a \u0111\u1ea7y 52 tu\u1ed5i. H\u01a1n n\u1eefa ng\u01b0\u1eddi ta c\u00f2n ph\u00e1t hi\u1ec7n ra r\u1eb1ng, c\u00f9ng ng\u00e0y \u00f4ng qua \u0111\u1eddi, tr\u01b0\u1edbc l\u00fac ch\u1ebft, \u00f4ng v\u1eabn ch\u1ec9 huy m\u1ed9t \u0111\u1ed9i c\u00f4ng nh\u00e2n \u0111\u00f3ng g\u00f3i m\u1ed9t l\u00f4 hi\u1ec7n v\u1eadt qu\u00fd gi\u00e1, m\u00e0 l\u00f4 hi\u1ec7n v\u1eadt \u0111\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c khai qu\u1eadt v\u00e0 thu l\u01b0\u1ee3m t\u1eeb l\u0103ng m\u1ed9 Phara\u00f4ng Tutancam\u00f4ng. T\u1ea5t c\u1ea3 nh\u1eefng \u0111i\u1ec1u \u0111\u00f3 khi\u1ebfn cho truy\u1ec1n k\u1ef3 v\u1ec1 Phara\u00f4ng c\u00e0ng \u0111\u01b0\u1ee3c ph\u1ee7 th\u00eam b\u1ee9c m\u00e0n \u0111en b\u00ed \u1ea9n. L\u00fac b\u1ea5y gi\u1edd, ng\u01b0\u1eddi ta m\u1edbi b\u1ea5t gi\u00e1c h\u1ecfi r\u1eb1ng: Nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi giao thi\u1ec7p v\u1edbi Kim t\u1ef1 th\u00e1p Phara\u00f4ng Ai C\u1eadp b\u1ecb ch\u1ebft v\u00ec nguy\u00ean nh\u00e2n g\u00ec? Nh\u1eefng l\u1eddi b\u00f9a ch\u00fa tr\u00ean bia m\u1ed9 Phara\u00f4ng c\u00f3 th\u1eadt linh nghi\u1ec7m kh\u00f4ng? M\u1ed9t quan \u0111i\u1ec3m cho r\u1eb1ng, tr\u00ean v\u00e1ch nh\u1eefng l\u1ed7i \u0111i trong h\u1ea7m m\u1ed9 c\u00f3 m\u1ed9t l\u1edbp nh\u1eefng th\u1ee9 m\u00e0u ph\u1edbt h\u1ed3ng v\u00e0 m\u00e0u l\u1ee5c x\u00e1m c\u00f3 kh\u1ea3 n\u0103ng l\u00e0 l\u1edbp sinh ra tia s\u00e1ng ch\u1ebft. Nghe n\u00f3i n\u00f3 ph\u00f3ng ra nh\u1eefng ch\u1ea5t l\u00e0m ch\u1ebft ng\u01b0\u1eddi. M\u1ed9t s\u1ed1 nh\u00e0 khoa h\u1ecdc kh\u00e1c l\u1ea1i c\u00f3 quan \u0111i\u1ec3m kh\u00e1c, t\u1ee9c l\u00e0 n\u1ec1n v\u0103n minh c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi Ai C\u1eadp c\u1ed5 \u0111\u1ea1i \u0111\u00e3 \u0111\u1ea1t t\u1edbi tr\u00ecnh \u0111\u1ed9 c\u00f3 th\u1ec3 d\u00f9ng nh\u1eefng c\u00f4n tr\u00f9ng c\u00f3 n\u1ecdc \u0111\u1ed9c c\u1ef1c m\u1ea1nh ho\u1eb7c nh\u1eefng ch\u1ea5t k\u1ecbch \u0111\u1ed9c l\u00e0m v\u0169 kh\u00ed, \u0111\u1ec3 b\u1ea3o v\u1ec7 l\u0103ng m\u1ed9 c\u1ee7a nh\u1eefng k\u1ebb th\u1ed1ng tr\u1ecb, tr\u00e1nh b\u1ecb k\u1ebb kh\u00e1c x\u00e2m ph\u1ea1m. N\u0103m 1956, nh\u00e0 \u0111\u1ecba l\u00fd h\u1ecdc Oait\u01a1x\u01a1, trong l\u00fac khai qu\u1eadt l\u0103ng m\u1ed9 R\u00f4calibi \u0111\u00e3 t\u1eebng b\u1ecb d\u01a1i t\u1eadp k\u00edch.","Nh\u1eefng n\u0103m g\u1ea7n \u0111\u00e2y, m\u1ed9t s\u1ed1 nh\u00e0 khoa h\u1ecdc c\u00f3 \u00fd \u0111\u1ed3 d\u00f9ng sinh v\u1eadt h\u1ecdc \u0111\u1ec3 gi\u1ea3i th\u00edch. Ng\u00e0i Yx\u01a1\u0111inhao, ti\u1ebfn s\u0129 sinh v\u1eadt h\u1ecdc, gi\u00e1o s\u01b0 y h\u1ecdc c\u1ee7a \u0111\u1ea1i h\u1ecdc Cairo, n\u0103m 1963 \u0111\u00e3 n\u00f3i r\u1eb1ng: C\u0103n c\u1ee9 theo k\u1ebft qu\u1ea3 m\u00e0 \u00f4ng \u0111\u1ecbnh k\u1ef3 ti\u1ebfn h\u00e0nh th\u00ed nghi\u1ec7m \u0111\u1ed1i v\u1edbi c\u00e1c nh\u00e0 kh\u1ea3o c\u1ed5 v\u00e0 c\u00e1c nh\u00e2n vi\u00ean, ph\u00e1t hi\u1ec7n th\u1ea5y t\u1ea5t c\u1ea3 m\u1ecdi ng\u01b0\u1eddi, tr\u00ean c\u01a1 th\u1ec3 \u0111\u1ec1u t\u1ed3n t\u1ea1i m\u1ed9t m\u1ea7m b\u1ec7nh \u0111\u1ed9c c\u00f3 th\u1ec3 d\u1eabn \u0111\u1ebfn s\u1ed1t cao v\u00e0 c\u1ea3m nhi\u1ec5m \u1edf \u0111\u01b0\u1eddng h\u00f4 h\u1ea5p. Nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00e3 v\u00e0o h\u1ea7m m\u1ed9, v\u00ec nhi\u1ec5m ph\u1ea3i b\u1ec7nh \u0111\u1ed9c n\u00e0y s\u1ebd d\u1eabn \u0111\u1ebfn vi\u00eam \u0111\u01b0\u1eddng h\u00f4 h\u1ea5p, r\u1ed3i cu\u1ed1i c\u00f9ng s\u1ebd d\u1eabn \u0111\u1ebfn t\u1eafc th\u1edf m\u00e0 ch\u1ebft. Nh\u01b0ng v\u00ec sao nh\u1eefng m\u1ea7m b\u1ec7nh \u0111\u1ed9c n\u00e0y c\u00f3 th\u1ec3 c\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c s\u1ee9c s\u1ed1ng b\u1ec1n b\u1ec9 v\u00e0 m\u00e3nh li\u1ec7t \u0111\u1ebfn nh\u01b0 v\u1eady h\u1ea7m m\u1ed9. N\u00f3 l\u1ea1i s\u1ed1ng l\u00e2u t\u1edbi 4.000 n\u0103m trong x\u00e1c \u01b0\u1edbp. c\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc kh\u00f4ng hi\u1ec3u n\u1ed5i. N\u0103m 1983 m\u1ed9t n\u1eef b\u00e1c s\u0129 ng\u01b0\u1eddi Ph\u00e1p t\u00ean l\u00e0 Phihir\u00f4, sau nhi\u1ec1u n\u0103m nghi\u00ean c\u1ee9u \u0111\u00e3 nh\u1eadn th\u1ea5y nguy\u00ean nh\u00e2n c\u00e1i ch\u1ebft \u0111\u00f3 l\u00e0 do ph\u1ea3n \u1ee9ng qu\u00e1 nh\u1ea1y c\u1ea3m \u0111\u1ed1i v\u1edbi nh\u1eefng vi khu\u1ea9n \u0111\u1ed9c h\u1ea1i c\u1ee7a nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi khai qu\u1eadt v\u00e0 nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi tham quan h\u1ea7m m\u1ed9. Theo nghi\u00ean c\u1ee9u c\u1ee7a b\u00e0 th\u00ec b\u1ec7nh tr\u1ea1ng c\u1ee7a nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00f3 c\u01a1 b\u1ea3n gi\u1ed1ng nhau, b\u1ecb c\u1ea3m nhi\u1ec5m \u1edf ph\u1ed5i, kh\u00f3 th\u1edf m\u00e0 ch\u1ebft. B\u00e0 gi\u1ea3i th\u00edch: Sau khi c\u00e1c Phara\u00f4ng c\u1ed5 Ai C\u1eadp \u0111\u00e3 ch\u1ebft, ng\u01b0\u1eddi ta ch\u00f4n theo nh\u1eefng v\u00e0ng b\u1ea1c ch\u00e2u b\u00e1u, \u00e1o qu\u1ea7n; ngo\u00e0i ra c\u00f2n c\u00f3 r\u1ea5t nhi\u1ec1u rau qu\u1ea3 v\u00e0 th\u1ef1c ph\u1ea9m. Nh\u01b0ng rau qu\u1ea3 v\u00e0 th\u1ef1c ph\u1ea9m \u0111\u00f3, qua th\u1eddi gian d\u00e0i h\u00e0ng ng\u00e0n n\u0103m th\u1ed1i r\u1eefa sinh ra nh\u1eefng lo\u00e0i khu\u1ea9n \u0111\u1ed9c m\u00e0 m\u1eaft th\u01b0\u1eddng kh\u00f4ng th\u1ec3 nh\u00ecn th\u1ea5y \u0111\u01b0\u1ee3c. Nh\u1eefng khu\u1ea9n \u0111\u00f3 b\u00e1m trong h\u1ea7m m\u1ed9. B\u1ea5t k\u1ec3 l\u00e0 ai khi th\u1edf h\u00edt ph\u1ea3i nh\u1eefng khu\u1ea9n \u0111\u1ed9c \u0111\u00f3, ph\u1ed5i s\u1ebd m\u1eafc b\u1ec7nh c\u1ea5p t\u00ednh, cu\u1ed1i c\u00f9ng d\u1eabn \u0111\u1ebf kh\u00f3 th\u1edf v\u00e0 ch\u1ebft trong \u0111au kh\u1ed5. Gi\u00e1o s\u01b0 \u0110\u00f4mixi\u00e2n \u1edf Xtraxbua, v\u00ec chui v\u00e0o h\u1ea7m m\u1ed9 v\u1eeba m\u1edbi khai qu\u1eadt \u0111\u1ec3 d\u1eadp b\u1ea3n kh\u1eafc ch\u1eef, trong \u0111\u00f3 c\u00f2n \u0111\u1ea7y nh\u1eefng khu\u1ea9n \u0111\u1ed9c n\u00ean \u0111\u00e3 nhi\u1ec5m \u0111\u1ed9c m\u00e0 ch\u1ebft. Cho \u0111\u1ebfn nay, c\u00e1ch gi\u1ea3i th\u00edch \u0111\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c coi l\u00e0 c\u00f3 l\u00fd nh\u1ea5t. Nh\u01b0ng, nh\u1eefng l\u1eddi b\u00f9a ch\u00fa \u1edf bia m\u1ed9 Phara\u00f4ng r\u1ed1t cu\u1ed9c l\u00e0 nh\u01b0 th\u1ebf n\u00e0o? \u0110i\u1ec1u n\u00e0y c\u00f2n ph\u1ea3i ch\u1eddi s\u1ef1 nghi\u00ean c\u1ee9u k\u1ef9 h\u01a1n n\u1eefa c\u1ee7a c\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc. H\u01a1n n\u1eefa, g\u1ea7n \u0111\u00e2y ph\u00e1t hi\u1ec7n nh\u1eefng v\u1ea5n \u0111\u1ec1 li\u00ean quan \u0111\u1ebfn c\u00e1i g\u1ecdi l\u00e0 \\\"n\u0103ng l\u01b0\u1ee3ng th\u00e1p\\\". Ch\u01b0a bi\u1ebft vi\u1ec7c \u0111\u00f3 th\u1ef1c h\u01b0 th\u1ebf n\u00e0o, kh\u00f4ng th\u1ec3 \u0111o\u00e1n tr\u01b0\u1edbc \u0111\u01b0\u1ee3c. M\u1ed9t s\u1ed1 nh\u00e0 khoa h\u1ecdc kh\u00e1c cho r\u1eb1ng, c\u00e1i g\u1ecdi l\u00e0 b\u00f9a ch\u00fa c\u1ee7a Phara\u00f4ng, r\u1ea5t c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u1ebfn t\u1eeb b\u1ea3n th\u00e2n s\u1ef1 c\u1ea5u t\u1ea1o c\u1ee7a Kim t\u1ef1 th\u00e1p, thi\u1ebft k\u1ebf c\u1ea5u t\u1ea1o c\u1ee7a h\u1ea7m m\u1ed9 v\u00e0 l\u1ed1i \u0111i trong m\u1ed9 c\u00f3 th\u1ec3 sinh ra, t\u1ee5 t\u1eadp v\u00e0 ph\u00f3ng ra c\u00e1c t\u1ecba x\u1ea1, c\u00e1c dao \u0111\u1ed9ng t\u1eeb v\u00e0 c\u00e1c s\u00f3ng n\u0103ng l\u01b0\u1ee3ng, ho\u1eb7c h\u00ecnh th\u00e0nh m\u1ed9t tr\u01b0\u1eddng v\u1eadt n\u00e0o \u0111\u00f3. \u0110\u00e2u l\u00e0 \u0111\u00fang, \u0111\u00e2u l\u00e0 sai, m\u1ed7i ng\u01b0\u1eddi m\u1ed9t c\u00e1ch l\u00fd gi\u1ea3i; nh\u01b0ng mu\u1ed1n m\u1edf \u0111\u01b0\u1ee3c b\u00ed m\u1eadt c\u1ee7a nh\u1eefng l\u1eddi b\u00f9a ch\u00fa, xem ra kh\u00f4ng h\u1ec1 \u0111\u01a1n gi\u1ea3n, \u00edt nh\u1ea5t l\u00e0 hi\u1ec7n nay. HT S\u01b0u t\u1ea7m S\u1ef1 ra \u0111i c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi Eskimos. C\u00e1ch \u0111\u1ed3n k\u1ef5 binh Canada \u1edf Tikiujar kho\u1ea3ng 950km, c\u00f3 b\u1ed9 l\u1ea1c Eskimos r\u1ea5t nh\u1ecf. Jo Laxiner l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi th\u01b0\u1eddng xuy\u00ean \u0111\u1ebfn \u0111\u00e2y v\u00e0 \u0111\u01b0\u1ee3c b\u1ed9 l\u1ea1c n\u00e0y \u0111\u00f3n ti\u1ebfp r\u1ea5t th\u00e2n t\u00ecnh.","Th\u00e1ng 12 n\u0103m 1931, Jo Laxiner \u0111\u1ebfn th\u0103m b\u1ed9 l\u1ea1c n\u00e0y, \u00f4ng c\u1ea3m th\u1ea5y r\u1ea5t l\u1ea1 l\u00f9ng, gi\u1eefa ban ng\u00e0y m\u00e0 kh\u1eafp n\u01a1i \u0111\u1ec1u im l\u1eb7ng \u0111\u1ebfn r\u1ee3n ng\u01b0\u1eddi. Tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00e2y, m\u1ed7i khi \u00f4ng \u0111\u1ebfn \u0111\u1ec1u nghe th\u1ea5y ti\u1ebfng ch\u00f3 s\u1ee7a \u1ea7m \u0129, sau \u0111\u00f3 b\u1ecdn tr\u1ebb t\u1eeb nh\u1eefng ng\u00f4i nh\u00e0 g\u1ed7 \u00f9a ra qu\u00e2y tr\u00f2n l\u1ea5y \u00f4ng. Nh\u01b0ng l\u1ea7n n\u00e0y, m\u1ed9t b\u1ea7u kh\u00f4ng kh\u00ed l\u1eb7ng ng\u1eaft r\u1eddn r\u1ee3n bao tr\u00f9m to\u00e0n b\u1ed9 l\u1ea1c, kh\u00f4ng c\u00f3 ti\u1ebfng ch\u00f3 s\u1ee7a, c\u0169ng kh\u00f4ng c\u00f3 ti\u1ebfng c\u01b0\u1eddi \u0111\u00f9a \u1ed3n \u00e0o c\u1ee7a tr\u1ebb con, kh\u00f4ng m\u1ed9t b\u00f3ng ng\u01b0\u1eddi, c\u1ea3 b\u1ed9 l\u1ea1c nh\u01b0 m\u1ed9t v\u00f9ng ch\u1ebft. Jo Lxiner ng\u1ea1c nhi\u00ean, ng\u00f3 v\u00e0o c\u1eeda m\u1ed9t ng\u00f4i nh\u00e0 g\u1ed7 g\u1ecdi l\u1edbn: \\\"C\u00f3 ai trong nh\u00e0 kh\u00f4ng? C\u00f3 ai trong nh\u00e0 kh\u00f4ng? T\u00f4i l\u00e0 Jo Laxiner \u0111\u00e2y\\\". T\u1ea5t c\u1ea3 \u0111\u1ec1u im l\u00ecm, kh\u00f4ng m\u1ed9t ti\u1ebfng \u0111\u1ed9ng. N\u01a1i \u0111\u00e2t \u0111\u00e3 x\u1ea3y ra ra chuy\u1ec7n g\u00ec? M\u1ecdi ng\u01b0\u1eddi \u0111i \u0111\u00e2u? T\u1ea1i sao l\u1ea1i \u0111i? T\u1ea1i sao l\u1ea1i k\u1ef3 d\u1ecb nh\u01b0 th\u1ebf n\u00e0y? Jo Laxiner r\u00f9ng m\u00ecnh run s\u1ee3 v\u00e0 c\u1ea3m th\u1ea5y r\u1ea5t l\u1ea1 l\u00f9ng kh\u00f3 hi\u1ec3u. \u00d4ng \u0111i v\u00e0o m\u1ed9t ng\u00f4i nh\u00e0 nh\u1ecf, ph\u00e1t hi\u1ec7n tr\u00ean b\u1ebfp c\u00f2n \u0111\u1eb7t n\u1ed3i n\u1ea5u c\u01a1m, gi\u1ed1ng nh\u01b0 ch\u01b0a k\u1ecbp n\u1ea5u ch\u00edn, th\u1ee9c \u0103n trong n\u1ed3i b\u1ecb \u0111\u00f4ng c\u1ee9ng l\u1ea1i. \u1ede m\u1ed9t ph\u00f2ng nh\u1ecf kh\u00e1c, \u00e1o tr\u1ebb em \u0111\u01b0\u1ee3c may b\u1eb1ng da b\u00e1o v\u1ee9t tr\u00ean n\u1ec1n nh\u00e0 kh\u00f4ng c\u00f3 ai x\u1ebfp d\u1ecdn. B\u00ean c\u1ea1nh b\u1ed9 l\u1ea1c n\u00e0y c\u00f3 m\u1ed9t h\u1ed3 r\u1ed9ng, ng\u01b0\u1eddi Eskimos th\u01b0\u1eddng b\u01a1i tr\u00ean 3 thuy\u1ec1n nh\u1ecf \u0111\u1ec3 \u0111\u00e1nh b\u1eaft c\u00e1 th\u00ec \u0111\u1ebfn nay c\u1ea3 3 thuy\u1ec1n n\u00e0y c\u0169ng b\u1ecb b\u1ecf tr\u01a1 b\u00ean b\u1edd s\u00f4ng. \u0110i\u1ec1u khi\u1ec1n cho ng\u01b0\u1eddi ta ng\u1ea1c nhi\u00ean kh\u00f4ng ch\u1ec9 c\u00f3 th\u1ebf, \u0111\u1ed1i v\u1edbi ng\u01b0\u1eddi Eskimos \u0111i s\u0103n kh\u00f4ng th\u1ec3 kh\u00f4ng mang theo s\u00fang, th\u1ebf m\u00e0 h\u1ecd b\u1ecf l\u1ea1i c\u1ea3 s\u00fang. C\u0169ng gi\u1ed1ng nh\u01b0 s\u00fang, ch\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c ng\u01b0\u1eddi Eskimos coi nh\u01b0 c\u1ee7a qu\u00fd gi\u00e1 th\u1eadm ch\u00ed c\u00f2n coi n\u00f3 nh\u01b0 m\u1ed9t th\u00e0nh vi\u00ean trong gia \u0111\u00ecnh, h\u00e0ng ng\u00e0y nh\u01b0 h\u00ecnh v\u1edbi b\u00f3ng kh\u00f4ng r\u1eddi nhau n\u1eeda b\u01b0\u1edbc. Nh\u01b0ng c\u1ea3nh t\u01b0\u1ee3ng m\u00e0 Jo Laxiner nh\u00ecn th\u1ea5y th\u1eadt th\u01b0\u01a1ng t\u00e2m: M\u1ea5y con ch\u00f3 b\u1ecb bu\u1ed9c v\u00e0o g\u1ed1c c\u00e2y c\u00e1ch nh\u00e0 \u1edf kho\u1ea3ng 200m, t\u1ea5t c\u1ea3 \u0111\u1ec1u \u0111\u00e3 b\u1ecb ch\u1ebft \u0111\u00f3i. \u0110\u00e3 x\u1ea3y ra thi\u00ean tai nh\u00e2n h\u1ecda g\u00ec m\u00e0 l\u00e0m cho c\u1ea3 b\u1ed9 t\u1ed9c ng\u01b0\u1eddi Eskimos t\u1eeb gi\u00e0 tr\u1ebb l\u1edbn b\u00e9 h\u01a1n 40 ng\u01b0\u1eddi trong m\u1ed9t \u0111\u00eam m\u00f9a \u0111\u00f4ng gi\u00e1 l\u1ea1nh tuy\u1ebft b\u1ecf l\u1ea1i t\u1ea5t c\u1ea3 qu\u1ea7n \u00e1o, l\u01b0\u01a1ng th\u1ef1c th\u1ef1c ph\u1ea9m, n\u1ed3i ni\u00eau, s\u00fang \u1ed1ng v\u00e0 c\u1ea3 nh\u1eefng con ch\u00f3 th\u00e2n y\u00eau... l\u1eb7ng l\u1ebd ra \u0111i? T\u1ea5t c\u1ea3 s\u1ef9 quan, chi\u1ebfn s\u1ef9 \u0111\u1ed3n k\u1ef5 binh \u0111\u1ed5 ra \u0111i t\u00ecm, kh\u00f4ng m\u1ed9t \u0111i\u1ec1u g\u00ec h\u00e9 l\u1ed9 h\u01b0\u1edbng \u0111i, kh\u00f4ng m\u1ed9t v\u1ebft t\u00edch v\u1ec1 s\u1ef1 ra \u0111i c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi Eskimos. H\u1ecd \u0111\u00e3 \u0111i \u0111\u00e2u? Cho \u0111\u1ebfn ng\u00e0y nay ng\u01b0\u1eddi Eskimos v\u1eabn ch\u01b0a c\u00f3 ai quay l\u1ea1i qu\u00ea h\u01b0\u01a1ng. Nh\u00e0 c\u1eeda, ru\u1ed9ng v\u01b0\u1eddn c\u1ee7a h\u1ecd v\u1eabn b\u1ecb b\u1ecf m\u1eb7c trong hoang v\u1eafng ti\u00eau \u0111i\u1ec1u, c\u1ea3 v\u00f9ng bao ph\u1ee7 m\u1ed9t kh\u00f4ng kh\u00ed s\u1ee3 h\u00e3i, b\u00ed hi\u1ec3m. H.T (Theo n\u1ec1n v\u0103n minh c\u1ed5 th\u1ebf gi\u1edbi) Tai h\u1ecda l\u1edbn \u1edf B\u1eafc Kinh th\u1eddi Nh\u00e0 Minh Ng\u00e0y 20 th\u00e1ng 5 n\u0103m 1625 (m\u00f9ng 6 th\u00e1ng 5 n\u0103m Hy T\u00f4ng Thi\u00ean Kh\u1edfi th\u1ee9 6), t\u1ea1i c\u1ed1 \u0111\u00f4 B\u1eafc Kinh tri\u1ec1u Minh, v\u01b0\u01a1ng cung x\u01b0\u1edfng th\u00e0nh T\u00e2y Nam (nay l\u00e0 c\u1eeda Tuy\u00ean V\u0169), c\u1ea3 m\u1ed9t v\u00f9ng \u0111\u00e3 x\u1ea3y ra tai bi\u1ebfn v\u1edbi s\u1ef1 ph\u00e1 ho\u1ea1i n\u1eb7ng n\u1ec1, \u0111\u1ebfn nay ng\u01b0\u1eddi nghe chuy\u1ec7n c\u00f2n c\u1ea3m th\u1ea5y kinh h\u00e3i, v\u00e0 th\u1eadt kh\u00f3 hi\u1ec3u. Bu\u1ed5i s\u00e1ng h\u00f4m \u1ea5y, tr\u1eddi \u0111ang trong tr\u1ebbo, b\u1ed7ng c\u00f3 ti\u1ebfng vang l\u00ean nh\u01b0 ti\u1ebfng th\u00e9t. T\u1eeb h\u01b0\u1edbng \u0110\u00f4ng B\u1eafc chuy\u1ec3n d\u1ea7n t\u1edbi ph\u00eda T\u00e2y Nam kinh th\u00e0nh, tr\u1eddi long \u0111\u1ea5t l\u1edf, t\u1ed1i","\u0111en nh\u01b0 m\u1ef1c, mu\u00f4n nh\u00e0 \u0111\u1ed5 s\u1ee5p. R\u1ed1i nh\u01b0 t\u01a1 v\u00f2, t\u1ef1a nh\u01b0 ng\u0169 s\u1eafc, l\u00e0n h\u01a1i kh\u00f3i t\u1ef1a h\u00ecnh n\u1ea5m linh chi b\u1ed1c t\u1eadn tr\u1eddi cao, m\u00e3i l\u00e2u m\u1edbi tan. Ph\u00eda \u0110\u00f4ng \u0111\u1ebfn d\u00e3y ph\u1ed1 l\u1edbn c\u1eeda Thu\u1eadn Th\u00e0nh, ph\u00eda B\u1eafc \u0111\u1ebfn ph\u1ed1 H\u00ecnh B\u1ed9, d\u00e0i \u0111\u1ebfn ba b\u1ed1n d\u1eb7m, chu vi 13 d\u1eb7m, h\u00e0ng v\u1ea1n nh\u00e0 c\u1eeda, h\u01a1n hai v\u1ea1n ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ec1u bi\u1ebfn th\u00e0nh tro b\u1ee5i, g\u1ea1ch \u0111\u00e1, ng\u00f3i v\u1ee5n t\u1eeb tr\u00ean tr\u1eddi \u0111\u1ed5 xu\u1ed1ng. Nh\u1eefng m\u1ea3nh x\u00e1c ng\u01b0\u1eddi t\u1eeb \u0111\u1ea7u, vai, tai, m\u0169i \u0111\u1ebfn ch\u00e2n tay c\u0169ng \u0111\u01b0\u1ee3c n\u00e9m t\u1edbi t\u1ea5p t\u1eeb tr\u00ean tr\u1eddi xu\u1ed1ng. Tr\u00ean ph\u1ed1, c\u00e1c m\u1ea3nh x\u00e1c ng\u01b0\u1eddi ch\u1ed3ng ch\u1ea5t l\u00ean nhau, tanh h\u00f4i n\u1ed3ng n\u1eb7c. Ng\u01b0\u1eddi ch\u1ebft th\u00ea th\u1ea3m. L\u1eeba, b\u00f2, ch\u00f3 ng\u1ef1a, l\u1ee3n g\u00e0 c\u0169ng \u0111\u1ec1u ch\u1ebft s\u1ea1ch. Trong T\u1eed Kim Th\u00e0nh, h\u01a1n 2000 th\u1ea7y th\u1ee3 \u0111ang thi c\u00f4ng, t\u1eeb tr\u00ean nh\u1eefng gi\u00e0n gi\u00e1o cao ng\u1ea5t, b\u1ecb ch\u1ea5n \u0111\u1ed9ng ng\u00e3 \u00e0o xu\u1ed1ng tan x\u01b0\u01a1ng n\u00e1t th\u1ecbt. C\u1ea5y c\u1ed1i b\u1ecb b\u1eadt l\u00ean c\u1ea3 g\u1ed1c r\u1ec5 bay t\u00edt t\u1eadn xa. Tr\u00ean \u0111\u1ea1i l\u1ed9 Ph\u00f2 M\u00e3, m\u1ed9t con s\u01b0 t\u1eed \u0111\u00e1 n\u1eb7ng t\u1edbi 2500 kg c\u0169ng b\u1ecb b\u1ed1c bay ra ngo\u00e0i c\u1eeda Thu\u1eadn Th\u00e0nh. Chu\u1ed3ng voi c\u1ee7a ho\u00e0ng gia \u1edf ph\u1ed1 T\u01b0\u1ee3ng Lai s\u1ee5p \u0111\u1ed5 ho\u00e0n to\u00e0n, \u0111\u00e0n voi gi\u1eadt m\u00ecnh kinh s\u1ee3 x\u00f4ng h\u1ebft ra ngo\u00e0i ch\u1ea1y t\u00e1n lo\u1ea1n. Nhi\u1ec1u n\u1ea1n nh\u00e2n ch\u1ebft trong t\u01b0 th\u1ebf k\u1ef3 qu\u1eb7c, tr\u00ean ph\u1ed1 Th\u1eeba \u00c2n T\u1ef1, 8 ng\u01b0\u1eddi kh\u00eanh ki\u1ec7u ch\u1edf m\u1ed9t c\u00f4 g\u00e1i \u0111ang \u0111i tr\u00ean \u0111\u01b0\u1eddng th\u00ec tai h\u1ecda \u1eadp \u0111\u1ebfn, chi\u1ebfc ki\u1ec7u b\u1ecb \u0111\u00e1nh v\u1ee1 tan n\u1eb1m gi\u1eefa \u0111\u01b0\u1eddng, c\u00f4 g\u00e1i trong ki\u1ec7u v\u00e0 8 ng\u01b0\u1eddi kh\u00eanh ki\u1ec7u th\u00ec bi\u1ebfn \u0111\u00e2u m\u1ea5t. T\u1ea1i c\u1ed5ng ch\u1ee3 sau, m\u1ed9t v\u1ecb kh\u00e1ch \u0111\u1ebfn t\u1eeb Thi\u1ec7u H\u01b0ng \u0111ang n\u00f3i chuy\u1ec7n v\u1edbi 6 ng\u01b0\u1eddi, b\u1ed7ng bay m\u1ea5t \u0111\u1ea7u, th\u00e2n th\u1ec3 v\u00e0 ch\u00e2n tay \u0111\u1ed5 v\u1eadt ra \u0111\u1ea5t, nh\u01b0ng 6 ng\u01b0\u1eddi kia th\u00ec l\u1ea1i b\u00ecnh an v\u00f4 s\u1ef1. M\u1ed9t \u0111i\u1ec1u ai c\u0169ng l\u1ea5y l\u00e0m qu\u00e1i l\u1ea1 l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi ch\u1ebft, k\u1ebb b\u1ecb th\u01b0\u01a1ng hay ng\u01b0\u1eddi b\u00ecnh y\u00ean v\u00f4 s\u1ef1, th\u00ec trong gi\u00e2y ph\u00fat tai h\u1ecda \u1eadp \u0111\u1ebfn \u0111\u1ec1u b\u1ecb l\u1ed9t s\u1ea1ch qu\u1ea7n \u00e1o, m\u00ecnh tr\u1ea7n nh\u01b0 nh\u1ed9ng. \u1ede ph\u1ed1 Nguy\u1ec5n H\u1ed3ng Khu\u00ea m\u1ed9t chi\u1ebfc ki\u1ec7u \u0111ang kh\u00eang m\u1ed9t c\u00f4 g\u00e1i \u0111i qua, tai h\u1ecda \u1eadp \u0111\u1ebfn, ph\u1ea7n m\u00e1i n\u00f3c ki\u1ec7u b\u1ecb ph\u1ea1t bay \u0111i m\u1ea5t, c\u00f4 g\u00e1i trong \u0111\u00f3 b\u1ecb l\u1ed9t s\u1ea1ch qu\u1ea7n \u00e1o v\u00e0 m\u1ecdi \u0111\u1ed3 trang s\u1ee9c, nh\u01b0ng ng\u01b0\u1eddi th\u00ec ho\u00e0n to\u00e0n nguy\u00ean v\u1eb9n. M\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi l\u00e0m th\u1ecb t\u00f2ng cho nh\u00e0 quan n\u00e0o \u0111\u00f3, l\u00fac tai h\u1ecda \u1eadp xu\u1ed1ng ch\u1ec9 th\u1ea5y lo\u00e1ng m\u1ed9t c\u00e1i, t\u1eeb qu\u1ea7n \u00e1o gi\u00e0y m\u0169 cho \u0111\u1ebfn c\u1ea3 b\u00edt t\u1ea5t \u0111\u1ec1u b\u1ecb l\u1ed9t s\u1ea1ch, th\u1eadt kinh ng\u1ea1c tr\u01b0\u1edbc s\u1ef1 k\u1ef3 l\u1ea1 \u0111\u00f3. C\u00f3 m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi b\u1ecb \u0111\u00e8 g\u00e3y \u0111\u00f9i, nh\u00ecn th\u1ea5y xung quanh m\u00ecnh, \u0111\u00e0n \u00f4ng \u0111\u00e0n b\u00e0 \u0111\u1ec1u tr\u1ea7n nh\u01b0 nh\u1ed9ng, kh\u00f4ng m\u1ea3nh v\u1ea3i che th\u00e2n. C\u00f3 ng\u01b0\u1eddi l\u1ea5y m\u1ea3nh ng\u00f3i che ch\u1ed7 k\u00edn, c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi d\u00f9ng c\u00e1i b\u00f3 ch\u00e2n \u0111\u1ec3 che \u0111\u1eady, c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi v\u1edb \u0111\u01b0\u1ee3c t\u1ea9m tr\u1ea3i gi\u01b0\u1eddng, m\u1ea3nh v\u00e1y r\u00e1ch \u0111\u1ec3 che... M\u1ecdi ng\u01b0\u1eddi nh\u00ecn nhau d\u1edf kh\u00f3c d\u1edf c\u01b0\u1eddi, kh\u00f4ng c\u00f3 c\u00e1ch g\u00ec kh\u00e1c. C\u00f3 m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi thi\u1ebfp y\u00eau c\u1ee7a m\u1ed9t v\u1ecb quan n\u1ecd b\u1ecb v\u00f9i d\u01b0\u1edbi \u0111\u1ed1ng g\u1ea1ch v\u1ee5n, nghe th\u1ea5y c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi \u1edf ph\u00eda tr\u00ean k\u00eau: \\\"D\u01b0\u1edbi n\u00e0y c\u00f3 ai th\u00ec b\u1ea3o?\\\" b\u00e8n k\u00eau l\u00ean: \\\"C\u1ee9u t\u00f4i v\u1edbi\\\". \u0110\u1ebfn l\u00fac v\u1ed9i v\u00e0ng b\u1edbi \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00f4 ta l\u00ean, m\u1edbi bi\u1ebft tr\u00ean ng\u01b0\u1eddi c\u00f4 ta kh\u00f4ng ch\u00fat v\u1ea3i che th\u00e2n. V\u1ecb v\u0103n th\u01b0 b\u1edbi c\u1ee9u c\u00f4 ta l\u00ean v\u1ed9i v\u00e0ng c\u1edfi \u00e1o d\u00e0i b\u1ecdc k\u00edn c\u00f4 ta l\u1ea1i, r\u1ed3i \u0111\u1ec3 c\u00f4 ta c\u01b0\u1ee1i l\u00ean con la m\u00e3 v\u1ec1 nh\u00e0 m\u1eb9. Qu\u1ea7n \u00e1o c\u1ee7a m\u1ecdi ng\u01b0\u1eddi b\u1ecb l\u1ed9t \u0111\u01b0a \u0111i \u0111\u00e2u v\u1eady? Sau tai h\u1ecda, c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi b\u00e1o c\u00e1o, to\u00e0n b\u1ed9 qu\u1ea7n \u00e1o \u0111\u1ec1u bay t\u1edbi T\u00e2y S\u01a1n, c\u00e1ch xa m\u1ea5y ch\u1ee5c d\u1eb7m (1 d\u1eb7m Trung Qu\u1ed1c ~ 0.5 km - ND), ph\u1ea7n l\u1edbn \u0111\u1ec1u m\u0103c tr\u00ean ng\u1ecdn c\u00e2y. Ng\u01b0\u1eddi ph\u1ee5 tr\u00e1ch B\u1ed9 H\u1ed9 (c\u01a1 quan tr\u00f4ng coi vi\u1ec7c d\u00e2n ch\u00ednh d\u01b0\u1edbi tri\u1ec1u Minh) Tr\u01b0\u01a1ng Ph\u01b0\u01a1ng Khu\u00ea c\u1eed \\\"Tr\u01b0\u1edfng ban\\\" (t\u1ee9c thi t\u00f2ng) \u0111\u1ebfn \u0111\u00f3 ki\u1ec3m tra, qu\u1ea3 nhi\u00ean \u0111\u00fang nh\u01b0 v\u1eady; t\u1ea1i gi\u00e1o tr\u01b0\u1eddng X\u01b0\u01a1ng B\u00ecnh Ch\u00e2u \u1edf","T\u00e2y S\u01a1n, \u00e1o qu\u1ea7n ch\u1ea5t \u0111\u1ed1ng. \u0110\u1ed3 trang s\u1ee9c, ti\u1ec1n b\u1ea1c, b\u00e1t \u0111\u0129a... ch\u1eb3ng thi\u1ebfu th\u1ee9 g\u00ec. Nh\u00e2n d\u1ecbp 360 n\u0103m tr\u00f2n k\u1ec3 t\u1eeb khi B\u1eafc Kinh b\u1ecb th\u1ea3m h\u1ecda n\u0103m 1986, H\u1ed9i \u0111\u1ecba ch\u1ea5t h\u1ecdc B\u1eafc Kinh v\u00e0 h\u01a1n 20 t\u1ed5 ch\u1ee9c \u0111o\u00e0n th\u1ec3, t\u1ed5 ch\u1ee9c h\u1ed9i th\u1ea3o khoa h\u1ecdc v\u1ec1 nguy\u00ean nh\u00e2n x\u1ea3y ra tai h\u1ecda kh\u1ee7ng khi\u1ebfp \u0111\u00f3. C\u00e1c h\u1ecdc gi\u1ea3 m\u1ed7i ng\u01b0\u1eddi m\u1ed9t quan \u0111i\u1ec3m kh\u00f4ng th\u1ec3 th\u1ed1ng nh\u1ea5t. Ch\u1ee7 y\u1ebfu c\u00f3 c\u00e1c quan \u0111i\u1ec3m: Cho r\u1eb1ng do t\u0129nh \u0111i\u1ec7n kh\u00ed quy\u1ec3n g\u00e2y n\u00ean, ho\u1eb7c do \u0111\u1ed9ng \u0111\u1ea5t l\u00e0m ch\u00e1y n\u1ed5 kho thu\u1ed1c s\u00fang g\u00e2y ra ho\u1eb7c do t\u00e1c d\u1ee5ng c\u01b0\u1ee1ng b\u1ee9c n\u1ed5 c\u1ee7a nhi\u1ec7t h\u1ea1ch Tr\u00e1i \u0111\u1ea5t... Nh\u1eefng quan \u0111i\u1ec3m \u0111\u00f3 c\u0169ng m\u1edbi m\u1ebb v\u00e0 k\u1ef3 l\u1ea1, nh\u01b0ng kh\u00f3 m\u00e0 gi\u1ea3i th\u00edch \u0111\u01b0\u1ee3c, trong khi tai h\u1ecda \u0111\u1ed5 xu\u1ed1ng th\u00ec nhi\u1ec7t \u0111\u1ed9 l\u1ea1i th\u1ea5p v\u00e0 kh\u00f4ng c\u00f3 l\u1eeda. Nh\u1ea5t l\u00e0 hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng l\u1ed9t s\u1ea1ch qu\u1ea7n \u00e1o r\u1ea5t l\u1ea1 l\u00f9ng. Ho\u00e0ng \u0111\u1ebf l\u00fac b\u1ea5y gi\u1edd l\u00e0 Thi\u00ean Kh\u1edfi Chu Do Hi\u1ec7u cho r\u1eb1ng, tai h\u1ecda \u0111\u00f3 l\u00e0 do nguy\u00ean nh\u00e2n \u00f4ng ta ch\u1ea5p ch\u00ednh kh\u00f4ng t\u1ed1t, v\u00e0 h\u1ea1 \\\"t\u1ed9i k\u1ef7 chi\u1ebfu\\\" \u0111\u1ec3 khi\u1ec3n tr\u00e1ch b\u1ea3n th\u00e2n. Nh\u01b0ng xem x\u00e9t k\u1ef9 l\u1ea1i th\u00ec th\u1ea5y, tai h\u1ecda kh\u1ee7ng khi\u1ebfp \u0111\u00f3 ch\u1ec9 c\u00f3 th\u1ec3 coi l\u00e0 m\u1ed9t hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng b\u00ed \u1ea9n ch\u01b0a t\u1eebng c\u00f3. H.T (theo K\u00ednh V\u1ea1n L\u00fd) T\u1ea1i sao v\u1ecf tr\u1ee9ng g\u00e0 l\u1ea1i c\u00f3 h\u00ecnh sao ch\u1ed5i? N\u0103m 1682, khi sao ch\u1ed5i Halley t\u1edbi vi\u1ebfng th\u0103m Tr\u00e1i \u0110\u1ea5t theo chu k\u1ef3, th\u00ec t\u1ea1i Menbu\u1ed1c n\u01b0\u1edbc \u00dac, c\u00f3 m\u1ed9t con g\u00e0 m\u00e1i \u0111\u1ebb ra m\u1ed9t qu\u1ea3 tr\u1ee9ng kh\u00e1c l\u1ea1, tr\u00ean v\u1ecf tr\u1ee9ng \u0111\u1ea7y nh\u1eefng h\u00ecnh v\u1ebd c\u00e1c ng\u00f4i sao. N\u0103m 1758, t\u1ea1i m\u1ed9t l\u00e0ng qu\u00ea \u1edf n\u01b0\u1edbc Anh c\u0169ng c\u00f3 g\u00e0 m\u00e1i \u0111\u1ebb ra m\u1ed9t qu\u1ea3 tr\u1ee9ng, m\u00e0 tr\u00ean v\u1ecf qu\u1ea3 tr\u1ee9ng c\u00f3 h\u00ecnh v\u1ebd sao ch\u1ed5i r\u1ea5t r\u00f5. N\u0103m 1834, sao ch\u1ed5i Halley l\u1ea1i xu\u1ea5t hi\u1ec7n, gia \u0111\u00ecnh \u00f4ng Carachix\u01a1 \u1edf Hy L\u1ea1p l\u1ea1i c\u00f3 con g\u00e0 m\u00e1i \u0111\u1ebb ra qu\u1ea3 tr\u1ee9ng m\u00e0 tr\u00ean v\u1ecf tr\u1ee9ng c\u00f3 in h\u00ecnh sao ch\u1ed5i. \u00d4ng nh\u1eadn \u0111\u01b0\u1ee3c m\u00f3n ti\u1ec1n th\u01b0\u1edfng kh\u00f4ng nh\u1ecf. Ng\u00e0y 17 th\u00e1ng 5 n\u0103m 1910, khi sao ch\u1ed5i Halley tr\u1edf l\u1ea1i b\u1ea7u tr\u1eddi, th\u00ec \u1edf n\u01b0\u1edbc Ph\u00e1p, b\u00e1o ch\u00ed l\u1ea1i \u0111\u01b0a tin m\u1ed9t ph\u1ee5 n\u1eef t\u00ean l\u00e0 Ari\u0111\u01a1 Briax\u01a1 c\u00f3 con g\u00e0 m\u00e1i \u0111\u1ebb \u0111\u01b0\u1ee3c qu\u1ea3 tr\u1ee9ng l\u1ea1, tr\u00ean v\u1ecf tr\u1ee9ng c\u0169ng c\u00f3 in h\u00ecnh sao ch\u1ed5i, h\u00ecnh v\u1ebd nh\u01b0 l\u00e0 \u0111\u01b0\u1ee3c kh\u1eafc v\u00e0o tr\u1ee9ng, d\u00f9 lau ch\u00f9i ki\u1ec3u g\u00ec c\u0169ng kh\u00f4ng m\u1ea5t \u0111\u01b0\u1ee3c h\u00ecnh sao ch\u1ed5i. \u0110\u1ec3 ki\u1ec3m nghi\u1ec7m xem v\u00e0o n\u0103m 1950 khi sao ch\u1ed5i Halley tr\u1edf l\u1ea1i, c\u00f3 xu\u1ea5t hi\u1ec7n v\u1ecf tr\u1ee9ng in h\u00ecnh sao ch\u1ed5i hay kh\u00f4ng. T\u1eeb n\u0103m 1950, c\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc Li\u00ean X\u00f4 \u0111\u00e3 li\u00ean h\u1ec7 v\u1edbi h\u00e0ng v\u1ea1n n\u00f4ng d\u00e2n. C\u00e1c n\u01b0\u1edbc kh\u00e1c nh\u01b0 Ph\u00e1p, M\u1ef9, Italia, Th\u1ee5y \u0110i\u1ec3n, Ba Lan, Hunggari, T\u00e2y Ban Nha... h\u01a1n hai m\u01b0\u1edbi n\u01b0\u1edbc c\u0169ng th\u00e0nh l\u1eadp nh\u1eefng m\u1ea1ng l\u01b0\u1edbi kh\u1ea3o s\u00e1t t\u01b0\u01a1ng t\u1ef1. K\u1ebft th\u00fac \u0111i\u1ec1u tra \u0111\u01b0\u1ee3c bi\u1ebft, m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi Italia c\u0169ng c\u00f3 con g\u00e0 \u0111\u1ebb ra qu\u1ea3 tr\u1ee9ng m\u00e0 tr\u00ean v\u1ecf tr\u1ee9ng \u0111\u00e3 in h\u00ecnh sao ch\u1ed5i, v\u00e0 \u00f4ng b\u1ed7ng ch\u1ed1c tr\u1edf l\u00ean gi\u00e0u c\u00f3. V\u00ec sao khi tr\u00ean b\u1ea7u tr\u1eddi xu\u1ea5t hi\u1ec7n sao ch\u1ed5i Halley th\u00ec \u1edf Tr\u00e1i \u0110\u1ea5t l\u1ea1i xu\u1ea5t hi\u1ec7n tr\u1ee9ng g\u00e0 c\u00f3 in h\u00ecnh sao ch\u1ed5i Halley? H.T s\u01b0u t\u1ea7m T\u1ea3o Sargasso b\u00ed hi\u1ec3m T\u1ea3o Sargasso hay c\u00f2n g\u1ecdi l\u00e0 t\u1ea3o \u0111u\u00f4i ng\u1ef1a l\u00e0 lo\u1ea1i rong bi\u1ec3n. Th\u00f4ng th\u01b0\u1eddng t\u1ea3o c\u00f3 r\u1ec5, m\u1ecdc trong k\u00ea \u0111\u00e1 d\u01b0\u1edbi \u0111\u00e1y bi\u1ec3n. Nh\u01b0ng t\u1ea3o \u0111u\u00f4i ng\u1ef1a \u1edf \u0110\u1ea1i T\u00e2y d\u01b0\u01a1ng","l\u1ea1i kh\u00e1c, kh\u00f4ng c\u00f3 r\u1ec5, to\u00e0n c\u01a1 th\u1ec3 gi\u1ed1ng nh\u01b0 b\u1ecdt bi\u1ec3n m\u1ec1m x\u1ed1p, tr\u00f4i n\u1ed5i trong bi\u1ec3n. \u1ede ph\u00eda \u0110\u00f4ng Tam gi\u00e1c Bermuda n\u1eb1m \u1edf 20-40 \u0111\u1ed9 v\u0129 B\u1eafc, 35-75 \u0111\u1ed9 Kinh T\u00e2y c\u00f3 m\u1ed9t v\u00f9ng bi\u1ec3n h\u00ecnh ellip r\u1ed9ng kho\u1ea3ng 4,5 tri\u1ec7u km2, m\u1ecdc \u0111\u1ea7y t\u1ea3o \u0111u\u00f4i ng\u1ef1a. V\u00ec v\u1eady \u0111\u01b0\u1ee3c g\u1ecdi l\u00e0 bi\u1ec3n T\u1ea3o \u0111u\u00f4i ng\u1ef1a - Sargasso. T\u1eeb x\u01b0a \u0111\u1ebfn nay \u0111\u00e3 c\u00f3 r\u1ea5t nhi\u1ec1u thuy\u1ec1n m\u1ea1o hi\u1ec3m \u0111i v\u00e0o v\u00f9ng bi\u1ec3n Sargasso, b\u1ecb t\u1ea3o Sargasso qu\u1ea5n l\u1ea5y kh\u00f4ng \u0111i \u0111\u01b0\u1ee3c, th\u1ee7y th\u1ee7 h\u1ebft l\u01b0\u01a1ng th\u1ef1c v\u00e0 n\u01b0\u1edbc ng\u1ecdt \u0111\u00e0nh ch\u1ecbu ch\u1ebft. Do \u0111\u00f3, bi\u1ec3n Sargasso \u0111\u01b0\u1ee3c g\u1ecdi l\u00e0 \\\"ngh\u0129a \u0111\u1ecba tr\u00ean bi\u1ec3n\\\" v\u00e0 \\\"bi\u1ec3n qu\u1ef7\\\". Bi\u1ec3n Sargasso c\u00f3 \u0111i\u1ec1u ki\u1ec7n kh\u00ed h\u1eadu \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t, quanh n\u0103m kh\u00f4ng c\u00f3 gi\u00f3, h\u1ea3i l\u01b0u r\u1ea5t y\u1ebfu. N\u01b0\u1edbc bi\u1ec3n \u1ed5n \u0111\u1ecbnh, t\u0129nh l\u1eb7ng, th\u1eadm ch\u00ed c\u00e1c l\u1edbp n\u01b0\u1edbc h\u1ea7u nh\u01b0 kh\u00f4ng tr\u1ed9n l\u1eabn nhau. Nh\u01b0 v\u1eady th\u1ee9c \u0103n \u1edf l\u1edbp n\u01b0\u1edbc kh\u00f4ng \u0111\u1ed5i m\u1edbi, ph\u00f9 du sinh v\u1eadt \u00edt h\u01a1n c\u00e1c v\u00f9ng bi\u1ec3n kh\u00e1c \u0111\u1ebfn 2\/3. V\u00ec v\u1eady, \u0111\u1ed9ng v\u1eadt bi\u1ec3n v\u00e0 c\u00e1 l\u1edbn h\u1ea7u nh\u01b0 v\u1eafng m\u1eb7t h\u1eb3n, t\u00f4m, c\u00e1, s\u00f2, h\u1ebfn,... c\u0169ng c\u00f3 m\u00e0u s\u1eafc v\u00e0 h\u00ecnh d\u1ea1ng k\u1ef3 d\u1ecb. Ng\u01b0\u1ee3c l\u1ea1i, t\u1ea3o Sargasso l\u1ea1i ph\u00e1t tri\u1ec3n v\u00f4 c\u00f9ng m\u1ea1nh khi\u1ebfn cho v\u00f9ng bi\u1ec3n n\u00e0y bi\u1ebfn th\u00e0nh m\u1ed9t th\u1ea3o nguy\u00ean r\u1ed9ng l\u1edbn tr\u00ean bi\u1ec3n. \u0110i\u1ec1u k\u1ef3 l\u1ea1 l\u00e0 t\u1ea3o Sargasso \u1edf \u0111\u00e2y l\u00fac \u1ea9n l\u00fac hi\u1ec7n. C\u00f3 nhi\u1ec1u \u0111o\u00e0n kh\u1ea3o s\u00e1t \u0111\u1ebfn \u0111\u00e2y kh\u00f4ng sao t\u00ecm th\u1ea5y b\u00f3ng d\u00e1ng c\u1ee7a t\u1ea3o Sargasso \u0111au. Sau m\u1ed9t th\u1eddi gian b\u1ed7ng nhi\u00ean l\u1ea1i th\u1ea5y \u0111\u00e2u \u0111\u00e2u c\u0169ng c\u00f3. V\u00ec sao c\u1ea3 m\u1ed9t v\u00f9ng bi\u1ec3n r\u1ed9ng g\u1ea5p l\u1edbn, kh\u00f4ng c\u00f3 gi\u00f3, kh\u00f4ng c\u00f3 \u0111\u1ed1i l\u01b0u gi\u1eefa c\u00e1c t\u1ea7ng n\u01b0\u1edbc, \u0111\u1ed9t nhi\u00ean t\u1ea3o Sargasso bi\u1ebfn m\u1ea5t, \u0111\u1ed9t nhi\u00ean xu\u1ea5t hi\u1ec7n? Cho \u0111\u1ebfn nay c\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc ch\u01b0a ai gi\u1ea3i th\u00edch \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00e2u h\u1ecfi n\u00e0y. H.T (theo B\u00e1ch khoa tri th\u1ee9c) T\u00ecm l\u1eddi gi\u1ea3i cho nh\u1eefng v\u00f2ng tr\u00f2n b\u00ed hi\u1ec3m C\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc th\u1ef1c t\u1ebf \u0111\u00e3 b\u1eaft \u0111\u1ea7u quan t\u00e2m \u0111\u1ebfn c\u00e1c v\u00f2ng tr\u00f2n b\u00ed \u1ea9n n\u00e0y t\u1eeb \u0111\u1ea7u nh\u1eefng n\u0103m 80 c\u1ee7a th\u1ebf k\u1ef7 tr\u01b0\u1edbc. Ch\u00fang xu\u1ea5t hi\u1ec7n nhi\u1ec1u nh\u1ea5t trong c\u00e1c c\u00e1nh \u0111\u1ed3ng ng\u0169 c\u1ed1c c\u1ee7a n\u01b0\u1edbc Anh v\u00e0 ch\u1ec9 hi\u1ec7n ra v\u00e0o ban \u0111\u00eam, th\u1eadm ch\u00ed ch\u1ec9 trong v\u00e0i ph\u00fat! Ch\u00fang th\u01b0\u1eddng \u0111\u01b0\u1ee3c k\u1ebft h\u1ee3p v\u1edbi s\u1ef1 xu\u1ea5t hi\u1ec7n c\u1ee7a c\u00e1c v\u1eadt th\u1ec3 bay kh\u00f4ng x\u00e1c \u0111\u1ecbnh (UFO). \u0110\u00e3 c\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ed9t s\u1ed1 kh\u00e1m ph\u00e1 k\u1ef3 l\u1ea1 khi\u1ebfn ng\u01b0\u1eddi ta li\u00ean t\u01b0\u1edfng \u0111\u1ebfn s\u1ef1 hi\u1ec7n di\u1ec7n c\u1ee7a tr\u00ed th\u00f4ng minh ngo\u00e0i tr\u00e1i \u0111\u1ea5t. Ng\u01b0\u1eddi ta g\u1ecdi ch\u00fang l\u00e0 \u201ccrop circles\u201d, t\u1ee9c l\u00e0 v\u00f2ng tr\u00f2n h\u00ecnh th\u00e0nh tr\u00ean c\u00e1nh \u0111\u1ed3ng, c\u00e1c h\u00ecnh h\u1ecda bi\u1ebfn \u0111\u1ed5i t\u1eeb c\u00e1c m\u00f4t\u00edp tr\u00f2n \u0111\u01a1n gi\u1ea3n \u0111\u1ebfn c\u00e1c bi\u1ec3u t\u01b0\u1ee3ng h\u00ecnh h\u1ecdc r\u1ed9ng l\u1edbn v\u00e0 ph\u1ee9c t\u1ea1p. V\u00f2ng tr\u00f2n c\u1ed5 x\u01b0a nh\u1ea5t ch\u00ednh th\u1ee9c \u0111\u01b0\u1ee3c ghi ch\u00e9p trong t\u1ea1p ch\u00ed Nature (Anh) v\u00e0o th\u1ebf k\u1ef7 XIX. T\u1eeb n\u0103m 1980, ri\u00eang \u1edf n\u01b0\u1edbc Anh \u0111\u00e3 xu\u1ea5t hi\u1ec7n kho\u1ea3ng 800 v\u00f2ng tr\u00f2n b\u00ed hi\u1ec3m \u1ea5y. V\u00e0 kho\u1ea3ng 9.000 v\u00f2ng tr\u00f2n \u0111\u01b0\u1ee3c ghi nh\u1eadn tr\u00ean kh\u1eafp th\u1ebf gi\u1edbi trong 30 n\u0103m sau. Theo d\u00f2ng th\u1eddi gian, c\u00e1c v\u00f2ng tr\u00f2n n\u00e0y ng\u00e0y c\u00e0ng tr\u1edf n\u00ean ph\u1ee9c t\u1ea1p h\u01a1n. Ban \u0111\u1ea7u ch\u1ec9 l\u00e0 nh\u1eefng v\u00f2ng tr\u00f2n \u0111\u01a1n gi\u1ea3n, nh\u01b0ng sau \u0111\u00f3 bi\u1ebfn th\u00e0nh c\u00e1c h\u00ecnh \u1ea3nh r\u1ea5t ph\u1ee9c t\u1ea1p. Ch\u00fang c\u00f3 m\u1eb7t \u1edf m\u1ed9t s\u1ed1 qu\u1ed1c gia tr\u1ed3ng tr\u1ecdt ng\u0169 c\u1ed1c nh\u01b0 Australia, Nh\u1eadt, Nga, Canada, Ph\u00e1p, M\u1ef9, k\u1ec3 c\u1ea3 tr\u00ean c\u00e1c b\u1ec1 m\u1eb7t kh\u00e1c nh\u01b0 m\u1eb7t tuy\u1ebft c\u1ee7a d\u00e3y n\u00fai Hymalaya. Mi\u1ec1n Nam n\u01b0\u1edbc Anh d\u01b0\u1eddng nh\u01b0 \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t thu\u1eadn l\u1ee3i \u0111\u1ec3 quan s\u00e1t hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng n\u00e0y.","M\u1eb7c d\u00f9 con s\u1ed1 c\u00e1c v\u00f2ng tr\u00f2n gia t\u0103ng kh\u00f4ng ng\u1eebng tr\u00ean th\u1ebf gi\u1edbi, nh\u01b0ng 90% v\u00f2ng tr\u00f2n n\u00e0y xu\u1ea5t hi\u1ec7n c\u00e1ch v\u00f9ng Stonehenge, \u1edf mi\u1ec1n Nam n\u01b0\u1edbc Anh, ch\u01b0a \u0111\u1ea7y 65 km. M\u1ed9t s\u1ed1 v\u00f2ng tr\u00f2n c\u00f2n hi\u1ec7n di\u1ec7n tr\u00ean c\u00e1c v\u00f9ng \u0111\u1ea5t qu\u00e2n s\u1ef1 b\u1ecb c\u1ea5m, nh\u01b0 Salisbury, c\u0169ng \u1edf n\u01b0\u1edbc Anh. Tr\u00ean c\u00e1c c\u00e1nh \u0111\u1ed3ng li\u00ean quan, c\u00e1c th\u00e2n c\u00e2y tr\u1ed3ng kh\u00f4ng b\u1ecb c\u1eaft hay b\u1ee9t. Ch\u00fang \u0111\u1ed5 nghi\u00eang r\u1ed3i sau \u0111\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c b\u1ec7n l\u1ea1i th\u1eadt tinh x\u1ea3o theo m\u1ed9t v\u00f2ng xo\u1eafn \u1ed1c. Khi \u0111\u00f3 l\u00e0 c\u00e1c v\u00f2ng tr\u00f2n \u0111\u1ed3ng t\u00e2m, chi\u1ec1u c\u1ee7a xo\u1eafn \u1ed1c ng\u01b0\u1ee3c l\u1ea1i trong m\u1ed7i v\u00f2ng tr\u00f2n k\u1ebf ti\u1ebfp. Ph\u00e2n t\u00edch h\u00f3a h\u1ecdc nh\u1eefng lo\u1ea1i ng\u0169 c\u1ed1c b\u1ecb \u0111\u1ed5 nghi\u00eang trong m\u1ed9t s\u1ed1 v\u00f2ng tr\u00f2n cho th\u1ea5y c\u00e1c th\u00e2n c\u00e2y tr\u1ed3ng n\u00e0y ch\u1ecbu \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ed9t nhi\u1ec7t \u0111\u1ed9 d\u1eef d\u1ed9i trong kho\u1ea3ng v\u00e0i gi\u00e2y. Ph\u00e2n t\u00edch m\u1ed9t v\u00f2ng tr\u00f2n \u1edf Anh cho th\u1ea5y s\u1ef1 c\u00f3 m\u1eb7t c\u1ee7a 10 nguy\u00ean t\u1ed1 ph\u00f3ng x\u1ea1 hi\u1ebfm m\u00e0 trong c\u00e1c lo\u00e0i th\u1ef1c v\u1eadt th\u00f4ng th\u01b0\u1eddng kh\u00f4ng c\u00f3. \u0110\u00f3 l\u00e0: Lead 208, Europium 146, Tellurium 119 m, Lodine, Bismuth 205, Vanadium 48, Protectinum 230, Ytterbium 169, Rhodium 102.","C\u00e1c nguy\u00ean t\u1ed1 ph\u00f3ng x\u1ea1 n\u00e0y kh\u00f4ng t\u1ed3n t\u1ea1i trong tr\u1ea1ng th\u00e1i t\u1ef1 nhi\u00ean, m\u00e0 ph\u1ea3i c\u00f3 m\u00e1y gia t\u1ed1c c\u1ed9ng h\u01b0\u1edfng t\u1eeb hay c\u00e1c l\u00f2 ph\u1ea3n \u1ee9ng h\u1ee3p nh\u1ea5t \u0111\u1ec3 t\u1ed5ng h\u1ee3p ch\u00fang. T\u1eeb n\u0103m 1993, c\u00e1c ph\u00e2n t\u00edch c\u00e0ng \u0111\u01b0\u1ee3c c\u1ee7ng c\u1ed1 th\u00eam. C\u00e1c bi s\u1eaft c\u1ef1c nh\u1ecf \u0111\u01b0\u1ee3c ph\u00e1t hi\u1ec7n trong tuy\u1ec7t \u0111\u1ea1i \u0111a s\u1ed1 c\u00e1c v\u00f2ng tr\u00f2n. C\u00e1c vi\u00ean bi s\u1eaft n\u00e0y lu\u00f4n \u0111\u01b0\u1ee3c ph\u00e1t hi\u1ec7n b\u00ean trong c\u00e1c v\u00f2ng tr\u00f2n ch\u1ee9 kh\u00f4ng bao gi\u1edd \u1edf b\u00ean ngo\u00e0i. S\u1ef1 gian tr\u00e1 hay tr\u00f2 \u0111\u00e1nh l\u1eeba? Th\u00e1ng 9\/1991, hai ngh\u1ec7 s\u0129 t\u00ean l\u00e0 Douglas Bower v\u00e0 David Chorley tuy\u00ean b\u1ed1 v\u1edbi b\u00e1o ch\u00ed ch\u00ednh h\u1ecd l\u00e0 t\u00e1c gi\u1ea3 c\u1ee7a g\u1ea7n 200 v\u00f2ng tr\u00f2n trong kho\u1ea3ng th\u1eddi gian 15 n\u0103m. H\u1ecd c\u00f2n ch\u1ee9ng minh k\u1ef9 thu\u1eadt t\u1ea1o t\u00e1c c\u1ee7a h\u1ecd tr\u01b0\u1edbc c\u00e1c \u1ed1ng k\u00ednh camera! Nh\u01b0ng ch\u1ee9ng c\u1ee9 n\u00e0y ho\u00e0n to\u00e0n kh\u00f4ng c\u00f3 s\u1ee9c thuy\u1ebft ph\u1ee5c. B\u1edfi l\u1ebd, h\u1ecd kh\u00f4ng th\u1ec3 gi\u1ea3i th\u00edch l\u00e0m th\u1ebf n\u00e0o m\u00e0 c\u00e1c v\u00f2ng tr\u00f2n n\u00e0y xu\u1ea5t hi\u1ec7n g\u1ea7n nh\u01b0 \u0111\u1ed3ng lo\u1ea1t t\u1ea1i nhi\u1ec1u qu\u1ed1c gia, nh\u01b0 Anh, M\u1ef9, Nga, v.v... Ngo\u00e0i ra, h\u1ecd c\u0169ng kh\u00f4ng gi\u1ea3i th\u00edch \u0111\u01b0\u1ee3c l\u00e0m th\u1ebf n\u00e0o m\u00e0 h\u1ecd th\u1ef1c hi\u1ec7n \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00e1c h\u00ecnh \u1ea3nh c\u00f3 chi\u1ec1u ngang g\u1ea7n 700 m\u00e9t trong th\u1eddi gian ch\u1ec9 m\u1ed9t \u0111\u00eam? Cu\u1ed1i c\u00f9ng n\u00ean nh\u1ea5n m\u1ea1nh r\u1eb1ng, nh\u1eefng ch\u1eef t\u01b0\u1ee3ng h\u00ecnh xu\u1ea5t hi\u1ec7n trong m\u1ecdi n\u01b0\u1edbc, k\u1ec3 c\u1ea3 \u1edf Canada hay Nh\u1eadt B\u1ea3n. Ng\u01b0\u1ee3c l\u1ea1i, ch\u1eafc ch\u1eafn t\u1eeb sau n\u0103m 1991, s\u1ef1 ch\u1ee9ng minh \u0111\u01b0\u1ee3c truy\u1ec1n th\u00f4ng r\u1ed9ng r\u00e3i c\u1ee7a David Chorley v\u00e0 Douglas Bower \u0111\u00e3 l\u00e0m d\u1eady l\u00ean nhi\u1ec1u cu\u1ed9c so t\u00e0i v\u1ec1 l\u0129nh v\u1ef1c n\u00e0y. Th\u1eadm ch\u00ed m\u1ed9t s\u1ed1 k\u1ebb gi\u1ea3 m\u1ea1o c\u00f2n \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00e1c k\u00eanh truy\u1ec1n h\u00ecnh c\u0169ng nh\u01b0 c\u00e1c t\u1ea1p ch\u00ed l\u1edbn kh\u00edch l\u1ec7. Nh\u01b0 t\u1edd The Guardian \u0111\u00e3 t\u1ed5 ch\u1ee9c m\u1ed9t cu\u1ed9c so t\u00e0i t\u1ea1o t\u00e1c c\u00e1c \u201ccrop circles\u201d! Nh\u01b0ng d\u00f9 sao, qua nh\u1eefng cu\u1ed9c thi n\u00e0y, c\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc c\u00e0ng th\u1ea5y r\u00f5 s\u1ef1 kh\u00e1c bi\u1ec7t r\u1ea5t l\u1edbn gi\u1eefa c\u00e1c v\u00f2ng tr\u00f2n c\u1ee7a con ng\u01b0\u1eddi v\u00e0 c\u00e1c \u201ccrop circles\u201d th\u1eadt. Tuy nhi\u00ean, ng\u00e0y nay qua ph\u00e2n t\u00edch h\u00f3a h\u1ecdc c\u00e1c th\u00e2n c\u00e2y tr\u1ed3ng trong m\u1ed9t s\u1ed1 \u201ccrop circles\u201d \u0111\u00e3 cho th\u1ea5y ch\u00fang kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 t\u00e1c ph\u1ea9m c\u1ee7a con ng\u01b0\u1eddi. B\u1eb1ng ch\u1ee9ng c\u1ee7a m\u1ed9t cu\u1ed9c s\u1ed1ng th\u00f4ng minh ngo\u00e0i h\u00e0nh tinh? N\u1ebfu \u0111i t\u1eeb nguy\u00ean t\u1eafc r\u1eb1ng nh\u1eefng h\u00ecnh v\u1ebd n\u00e0y kh\u00f4ng c\u00f3 ngu\u1ed3n g\u1ed1c t\u1eeb thi\u00ean nhi\u00ean hay con ng\u01b0\u1eddi tr\u00e1i \u0111\u1ea5t, th\u00ec ch\u00fang ta ch\u1ec9 c\u00f2n m\u1ed9t kh\u1ea3 n\u0103ng: \u0111\u00f3 l\u00e0 do b\u00e0n tay c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi ngo\u00e0i h\u00e0nh tinh! Nh\u01b0ng t\u1ea1i sao h\u1ecd t\u00ecm \u0111\u1ebfn tr\u00e1i \u0111\u1ea5t \u0111\u1ec3 g\u00e2y ch\u00fa \u00fd b\u1eb1ng c\u00e1c h\u00ecnh v\u1ebd n\u00e0y \u0111\u1ec3 cu\u1ed1i c\u00f9ng b\u1ecf \u0111i v\u1ed9i v\u00e3 nh\u01b0 th\u1ebf? M\u1ed9t s\u1ed1 ng\u01b0\u1eddi nh\u00ecn th\u1ea5y trong \u0111\u00f3 c\u00e1c th\u00f4ng \u0111i\u1ec7p, s\u1ed1 kh\u00e1c cho \u0111\u00f3 l\u00e0 s\u1ef1 tr\u1ee3 gi\u00fap v\u1ec1 c\u00f4ng ngh\u1ec7. Nh\u1eb1m m\u1ee5c \u0111\u00edch g\u00ec? S\u1ef1 th\u1eadt l\u00e0 nhi\u1ec1u v\u00f2ng tr\u00f2n hi\u1ec7n di\u1ec7n g\u1ea7n Avebury v\u00e0 Stoehenge ch\u1eafc ch\u1eafn \u0111\u00e3 k\u00edch th\u00edch nhi\u1ec1u ng\u01b0\u1eddi c\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ed9t c\u00e1ch l\u00fd gi\u1ea3i mang t\u00ednh si\u00eau nhi\u00ean hay ph\u1ea3n t\u1ef1 nhi\u00ean. Ng\u01b0\u1eddi ta kh\u00f4ng th\u1ec3 ch\u1ed1i b\u1ecf r\u1eb1ng c\u00e1c v\u00f2ng tr\u00f2n n\u00e0y hi\u1ec7n","\u0111ang t\u1ed3n t\u1ea1i v\u00e0 k\u1ebft qu\u1ea3 ph\u00e2n t\u00edch ch\u00fang th\u1ec3 hi\u1ec7n m\u1ed9t b\u00ed \u1ea9n to \u0111\u00f9ng. Ng\u00e0y nay, ch\u00fang kh\u00f4ng c\u00f2n l\u00e0 nh\u1eefng v\u00f2ng tr\u00f2n \u0111\u01a1n gi\u1ea3n v\u00e0 kh\u00f4ng c\u00f2n ch\u1ec9 duy nh\u1ea5t xu\u1ea5t hi\u1ec7n trong c\u00e1c c\u00e1nh \u0111\u1ed3ng ng\u0169 c\u1ed1c, m\u00e0 ch\u00fang \u0111\u00e3 b\u1eaft \u0111\u1ea7u xu\u1ea5t hi\u1ec7n trong c\u00e1c ru\u1ed9ng l\u00faa, khu r\u1eebng th\u00f4ng v\u00e0 tr\u00ean nh\u1eefng ng\u1ecdn n\u00fai ph\u1ee7 tuy\u1ebft \u1edf Th\u1ed5 Nh\u0129 K\u1ef3. Kh\u00f4ng th\u1ec3 n\u00e0o c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi r\u1ed7i h\u01a1i leo l\u00ean \u0111\u1ec9nh n\u00fai ng\u1eadp tuy\u1ebft \u0111\u1ec3 v\u1ebd n\u00ean c\u00e1c h\u00ecnh tr\u00f2n k\u1ef3 b\u00ed \u0111\u00f3 m\u00e0 \u0111\u00f9a v\u1edbi thi\u00ean h\u1ea1. Tr\u01b0\u1edbc nh\u1eefng y\u1ebfu t\u1ed1 \u0111\u00f3, ch\u00fang ta \u0111\u00e0nh \u0111\u1ec3 th\u1eddi gian tr\u1ea3 l\u1eddi... Di\u00ean San Theo C\u00f4ng an nh\u00e2n d\u00e2n T\u1ed5n th\u01b0\u01a1ng s\u1ecd n\u00e3o l\u00e0m ph\u00e1t tri\u1ec3n n\u0103ng l\u1ef1c phi th\u01b0\u1eddng Nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi b\u1ecb c\u00e1c t\u1ed5n th\u01b0\u01a1ng s\u1ecd n\u00e3o \u0111\u00f4i khi ph\u00e1t tri\u1ec3n m\u1ed9t s\u1ed1 n\u0103ng l\u1ef1c phi th\u01b0\u1eddng. Nhi\u1ec1u nh\u00e0 nghi\u00ean c\u1ee9u hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng b\u1ea5t th\u01b0\u1eddng \u0111\u00e3 thu th\u1eadp \u0111\u01b0\u1ee3c nhi\u1ec1u b\u1eb1ng ch\u1ee9ng li\u00ean quan \u0111\u1ebfn vi\u1ec7c n\u00e0y. Tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p \u00f4ng Peter Van Der Hurkos c\u00f3 th\u1ec3 coi l\u00e0 m\u1ed9t v\u00ed d\u1ee5. Hurkos b\u1ecb t\u00e9 ng\u00e3 t\u1eeb tr\u00ean cao trong khi \u0111ang s\u1eeda ch\u1eefa m\u1eb7t ti\u1ec1n c\u0103n nh\u00e0 4 t\u1ea7ng c\u1ee7a gia \u0111\u00ecnh \u00f4ng v\u00e0o ng\u00e0y 10\/7\/1941. Trong l\u00fac n\u1eb1m vi\u1ec7n, Hurkos c\u1ee9 n\u00f3i v\u1edbi v\u1ee3 r\u1eb1ng nh\u00e0 h\u1ecd s\u1eafp ch\u00e1y v\u00e0 \u0111\u1ee9a con trai \u1edf nh\u00e0 m\u1ed9t m\u00ecnh s\u1ebd g\u1eb7p nguy hi\u1ec3m. \u00d4ng n\u00f3i ch\u1eafc ch\u1eafn \u0111\u1ebfn m\u1ee9c ng\u01b0\u1eddi v\u1ee3 ph\u1ea3i tin. Th\u1ef1c t\u1ebf nh\u00e0 h\u1ecd b\u1ed1c ch\u00e1y v\u00e0o 5 ng\u00e0y sau. L\u00e1ng gi\u1ec1ng \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c b\u00e1o cho bi\u1ebft v\u1ec1 linh c\u1ea3m c\u1ee7a Hurkos n\u00ean \u0111\u1ee9a b\u00e9 trai \u0111\u00e3 tho\u00e1t ch\u1ebft. Ngo\u00e0i ra, Hurkos c\u00f2n nh\u00ecn th\u1ea5y \u0111\u01b0\u1ee3c nhi\u1ec1u \u1ea3o \u1ea3nh trong th\u1eddi gian n\u1eb1m vi\u1ec7n. V\u00e0 nh\u1eefng \u1ea3o \u1ea3nh n\u00e0y v\u1ec1 sau \u0111\u00e3 bi\u1ebfn th\u00e0nh s\u1ef1 th\u1eadt c\u1ee9 nh\u01b0 ch\u00fang l\u00e0 m\u1ed9t ph\u1ea7n trong k\u1ecbch b\u1ea3n b\u00ed \u1ea9n m\u00e0 ch\u1ec9 c\u00f3 Hurkos m\u1edbi c\u00f3 th\u1ec3 gi\u1ea3i \u0111o\u00e1n \u0111\u01b0\u1ee3c. V\u00ed d\u1ee5, Hurkos c\u1ea3nh b\u00e1o m\u1ed9t c\u00f4 y t\u00e1 s\u1ebd b\u1ecb m\u1ea5t v\u00ed ti\u1ec1n v\u00e0 v\u00e0i ng\u00e0y sau chuy\u1ec7n \u0111\u00f3 \u0111\u00e3 x\u1ea3y ra. Khi Hurkos b\u1eaft tay ch\u00e0o t\u1ea1m bi\u1ec7t m\u1ed9t b\u1ec7nh nh\u00e2n nam chung ph\u00f2ng chu\u1ea9n b\u1ecb xu\u1ea5t vi\u1ec7n, ng\u01b0\u1eddi n\u00e0y nh\u1edd \u00f4ng ti\u00ean \u0111o\u00e1n v\u1eadn m\u1ec7nh c\u1ee7a m\u00ecnh. Hurkos nh\u00ecn v\u00e0o m\u1eaft anh ta r\u1ed3i tuy\u00ean b\u1ed1 trong t\u01b0\u01a1ng lai anh ta s\u1ebd b\u1ecb ph\u00e1t x\u00edt \u0110\u1ee9c b\u1eafn ch\u1ebft tr\u00ean \u0111\u01b0\u1eddng Calver. Th\u00eam v\u00e0o \u0111\u00f3, Hurkos c\u00f2n cho bi\u1ebft b\u1ec7nh nh\u00e2n nam n\u00e0y l\u00e0 \u0111i\u1ec7p vi\u00ean m\u1eadt c\u1ee7a t\u00ecnh b\u00e1o Anh. Ti\u00ean \u0111o\u00e1n c\u1ee7a Hurkos sau \u0111\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c ch\u1ee9ng minh l\u00e0 \u0111\u00fang. M\u1ed9t ng\u00e0y sau, \u0111i\u1ec7p vi\u00ean Anh n\u00e0y b\u1ecb b\u1eafn ch\u1ebft. \u0110\u1ed3ng nghi\u1ec7p c\u1ee7a anh ta nghi ng\u1edd Hurkos l\u00e0 c\u1ed9ng t\u00e1c vi\u00ean c\u1ee7a \u0110\u1ee9c Qu\u1ed1c x\u00e3, n\u00ean 2 ng\u00e0y sau h\u1ecd t\u00ecm \u0111\u1ebfn b\u1ec7nh vi\u1ec7n v\u1edbi m\u1ee5c \u0111\u00edch \u00e1m s\u00e1t ng\u01b0\u1eddi th\u1ee3 s\u01a1n n\u00e0y. Nh\u01b0ng Hurkos \u0111\u00e3 nh\u00ecn th\u1ea5y tr\u01b0\u1edbc \\\"tai n\u1ea1n\\\" n\u00ean \u0111\u00e3 nhanh ch\u00e2n b\u1ecf tr\u1ed1n. Sau Th\u1ebf chi\u1ebfn II, Hurkos sang nhi\u1ec1u n\u01b0\u1edbc nh\u01b0 B\u1ec9, Ph\u00e1p v\u00e0 T\u00e2y Ban Nha \u0111\u1ec3 ki\u1ebfm s\u1ed1ng b\u1eb1ng kh\u1ea3 n\u0103ng ti\u00ean tri c\u1ee7a m\u00ecnh. Trong m\u1ed9t l\u1ea7n \u1edf Madrid, Franco h\u1ebft s\u1ee9c \u1ea5n t\u01b0\u1ee3ng sau khi nghe Hurkos ti\u1ebft l\u1ed9 nhi\u1ec1u chi ti\u1ebft li\u00ean quan \u0111\u1ebfn qu\u00e1 kh\u1ee9 c\u1ee7a nh\u00e0 \u0111\u1ed9c t\u00e0i. Trong chuy\u1ebfn sang M\u1ef9 n\u0103m 1948, Hurkos \u0111\u01b0\u1ee3c gi\u1edbi thi\u1ec7u \u0111\u1ebfn A. Puharic, nh\u00e0 nghi\u00ean c\u1ee9u nh\u1eefng hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng b\u1ea5t th\u01b0\u1eddng, v\u00e0 c\u1ea3 hai c\u00f9ng ti\u1ebfn h\u00e0nh m\u1ed9t s\u1ed1 th\u00ed nghi\u1ec7m. Hurkos ti\u00ean \u0111o\u00e1n v\u1ee5 \u00e1m s\u00e1t Art Middleton v\u00e0 c\u00e1i ch\u1ebft c\u1ee7a c\u00f4 con g\u00e1i c\u1ee7a Henry Balk, ng\u01b0\u1eddi thu th\u1eadp c\u00e1c th\u00ed nghi\u1ec7m do Puharic v\u00e0 Hurkos ti\u1ebfn h\u00e0nh.","Nh\u1eefng tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p n\u00eau tr\u00ean cho th\u1ea5y Hurkos c\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c n\u0103ng l\u1ef1c ti\u00ean tri sau l\u1ea7n b\u1ecb ch\u1ea5n th\u01b0\u01a1ng s\u1ecd n\u00e3o n\u0103m 1941. T\u00e0i n\u0103ng c\u1ee7a Hurkos thuy\u1ebft ph\u1ee5c \u0111\u01b0\u1ee3c c\u1ea3nh s\u00e1t ch\u00e2u \u00c2u v\u00e0 M\u1ef9 v\u00e0 h\u1ecd \u0111\u00e3 m\u1eddi \u00f4ng c\u1ed9ng t\u00e1c. Nh\u1edd Hurkos ch\u1ec9 d\u1eabn, C\u1ea3nh s\u00e1t Detroit b\u1eaft \u0111\u01b0\u1ee3c Charles Smith, th\u00e0nh vi\u00ean m\u1ed9t b\u0103ng \u0111\u1ea3ng t\u1ed9i ph\u1ea1m kh\u00e9t ti\u1ebfng \u1edf M\u1ef9. Hurkos c\u0169ng gi\u00fap C\u1ea3nh s\u00e1t M\u1ef9 \u0111i\u1ec1u tra v\u1ee5 \u00e1n m\u1ea1ng Carol v\u00e0 Mildred Dackson \u1edf bang Virginia. Hurkos cung c\u1ea5p cho c\u1ea3nh s\u00e1t chi ti\u1ebft v\u1ec1 nh\u00e2n d\u1ea1ng k\u1ebb gi\u1ebft ng\u01b0\u1eddi v\u00e0 n\u01a1i \u1edf c\u1ee7a h\u1eafn. Hurkos m\u00f4 t\u1ea3 hung th\u1ee7 l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi thu\u1eadn tay tr\u00e1i, c\u00f3 d\u00e1ng \u0111i lo\u1ea1ng cho\u1ea1ng v\u00e0 c\u00f3 h\u00ecnh x\u0103m tr\u00ean vai. Tuy nhi\u00ean, tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p kh\u1ea3 n\u0103ng ti\u00ean tri c\u1ee7a Hurkos v\u1eabn ch\u01b0a \u0111\u01b0\u1ee3c nghi\u00ean c\u1ee9u v\u00e0 ph\u00e2n t\u00e1ch. N\u0103ng l\u1ef1c phi th\u01b0\u1eddng c\u1ee7a Hurkos c\u00f3 th\u1ec3 cung c\u1ea5p cho c\u00e1c nh\u00e0 nghi\u00ean c\u1ee9u th\u00f4ng tin v\u1ec1 sinh h\u1ecdc, l\u1ecbch s\u1eed, ch\u00ednh tr\u1ecb v\u00e0 t\u01b0\u01a1ng lai. Georgi Sviridov, c\u01b0 d\u00e2n th\u00e0nh ph\u1ed1 Nizhniy Novgorod c\u1ee7a Nga, c\u0169ng ch\u1ee9ng t\u1ecf \u0111\u01b0\u1ee3c kh\u1ea3 n\u0103ng k\u1ef3 l\u1ea1 li\u00ean quan \u0111\u1ebfn t\u00e2m th\u1ea7n con ng\u01b0\u1eddi. Sau m\u1ed9t l\u1ea7n b\u1ecb ch\u1ea5n th\u01b0\u01a1ng v\u00f9ng \u0111\u1ea7u, Sviridov b\u1eaft \u0111\u1ea7u m\u01a1 th\u1ea5y nh\u1eefng s\u1ef1 vi\u1ec7c x\u1ea3y ra trong qu\u00e1 kh\u1ee9. Anh th\u1ea5y nh\u1eefng \u1ea3o \u1ea3nh v\u1ec1 th\u1eddi c\u1ed5 Hy L\u1ea1p, v\u1edbi nh\u1eefng \u0111\u1ec1n \u0111\u00e0i v\u00e0 l\u1ec5 h\u1ed9i t\u00f4n gi\u00e1o tr\u00ean \u0111\u1ea3o Crete. M\u1ed9t \u0111\u00eam, Sviridov m\u01a1 th\u1ea5y t\u1ed5 ti\u00ean c\u1ee7a anh s\u1ed1ng th\u1eddi ti\u1ec1n s\u1eed. Sviridov tuy\u00ean b\u1ed1 anh m\u01a1 th\u1ea5y ng\u01b0\u1eddi b\u1ed9 l\u1ea1c r\u1eadm l\u00f4ng s\u1ed1ng trong hang tr\u00ean ng\u1ecdn \u0111\u1ed3i bao b\u1ecdc b\u1edfi nh\u1eefng c\u00e2y tuy\u1ebft t\u00f9ng kh\u1ed5ng l\u1ed3, v\u00e0 anh c\u00f2n cung c\u1ea5p nhi\u1ec1u chi ti\u1ebft li\u00ean quan \u0111\u1ebfn vi\u1ec7c s\u0103n voi mam\u00fat v\u00e0 nh\u1eefng con th\u00fa kh\u00e1c. Nh\u1eefng \u1ea3o \u1ea3nh n\u00e0y li\u00ean t\u1ee5c \u00e1m \u1ea3nh Sviridov l\u00e0m cho anh ki\u1ec7t s\u1ee9c \u0111\u1ebfn n\u1ed7i cu\u1ed1i c\u00f9ng ph\u1ea3i nh\u1eadp vi\u1ec7n \u0111\u1ec3 \u0111i\u1ec1u tr\u1ecb. D.S Theo Pravda, CAND.com.vn T\u01b0\u1ee3ng \u0111\u00e1 tr\u00ean \u0111\u1ea3o Rapanui \u0110\u1ea3o Rapanui c\u1ee7a Chil\u00ea l\u00e0 m\u1ed9t trong nh\u1eefng n\u01a1i c\u00f4 \u0111\u01a1n nh\u1ea5t tr\u00ean Tr\u00e1i \u0110\u1ea5t n\u1eb1m gi\u1eefa m\u00eanh m\u00f4ng bi\u1ec3n c\u1ea3 Nam Th\u00e1i B\u00ecnh D\u01b0\u01a1ng, c\u00e1ch b\u1edd bi\u1ec3n Nam M\u1ef9 3.700km, c\u00e1ch \u0111\u1ea3o c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi \u1edf g\u1ea7n nh\u1ea5t c\u0169ng ph\u1ea3i 1.000km. Khi t\u00ecm th\u1ea5y \u0111\u1ea3o n\u00e0y th\u00ec tr\u00ean \u0111\u1ea3o \u0111\u00e3 c\u00f3 hai lo\u1ea1i c\u01b0 d\u00e2n, m\u1ed9t l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi p\u00f4lin\u00eaxia \u0103n l\u00f4ng \u1edf l\u1ed7 \u0111\u00fang l\u00e0 \u0111ang \u1edf th\u1eddi k\u1ef3 nguy\u00ean th\u1ee7y; hai l\u00e0 nh\u1eefng t\u01b0\u1ee3ng \u0111i\u00eau kh\u1eafc \u0111\u01b0\u1ee3c t\u1ea1c b\u1eb1ng \u0111\u00e1 t\u1ea3ng \u0111\u1ea1i di\u1ec7n cho n\u1ec1n v\u0103n minh ph\u00e1t tri\u1ec3n cao. C\u01b0 d\u00e2n tr\u00ean \u0111\u1ea3o hi\u1ec7n nay v\u1eeba kh\u00f4ng c\u00f3 k\u1ef9 thu\u1eadt \u0111i\u00eau kh\u1eafc t\u1ea1c t\u01b0\u1ee3ng \u0111\u00e1 v\u1edbi ngh\u1ec7 thu\u1eadt t\u1ea1o h\u00ecnh cao nh\u01b0 v\u1eady, v\u1eeba kh\u00f4ng c\u00f3 k\u1ef9 thu\u1eadt h\u00e0ng h\u1ea3i \u0111\u1ec3 v\u01b0\u1ee3t h\u00e0ng ng\u00e0n c\u00e2y s\u1ed1 \u0111\u01b0\u1eddng bi\u1ec3n. Ng\u01b0\u1eddi ta h\u1ecfi r\u1eb1ng: Ng\u01b0\u1eddi n\u00e0o \u0111\u00e3 t\u1ea1c n\u00ean nh\u1eefng t\u01b0\u1ee3ng \u0111\u00e1 \u0111\u00f3? H\u1ecd l\u00e0m cho ai? M\u1ee5c \u0111\u00edch l\u00e0 g\u00ec? T\u1ea5t c\u1ea3 \u0111i\u1ec1u \u0111\u00f3 khi\u1ebfn cho \u0111\u1ea3o n\u00e0y b\u1ecb tr\u00f9m l\u00ean m\u1ed9t b\u1ee9c m\u00e0n b\u00ed m\u1eadt. L\u1ecbch s\u1eed ph\u00e1t hi\u1ec7n ra \u0111\u1ea3o Rapanui ch\u01b0a \u0111\u01b0\u1ee3c bao l\u00e2u. N\u0103m 1722, ng\u01b0\u1eddi H\u00e0 Lan l\u1ea7n \u0111\u1ea7u ti\u00ean \u0111\u1eb7t ch\u00e2n l\u00ean \u0111\u1ea3o n\u00e0y v\u00e0 \u0111\u1eb7t t\u00ean cho n\u00f3, \u0111\u00f3 l\u00e0 ng\u00e0y 5 th\u00e1ng T\u01b0, \u0111\u00fang v\u00e0o ng\u00e0y","L\u1ec5 Ph\u1ee5c Sinh v\u00e0 h\u1ecd \u0111\u1eb7t t\u00ean cho n\u00f3 l\u00e0 \\\"\u0111\u1ea3o L\u1ec5 Ph\u1ee5c Sinh\\\". C\u00f2n t\u00ean Rapanui c\u00f3 ngh\u0129a l\u00e0 \u0111\u1ea3o t\u01b0\u1ee3ng \u0111\u00e1 do ng\u01b0\u1eddi d\u00e2n tr\u00ean \u0111\u1ea3o \u0111\u1eb7t t\u00ean. V\u1ec1 sau, ng\u01b0\u1eddi T\u00e2y Ban Nha c\u00f9ng v\u1edbi c\u00e1c nh\u00e0 th\u00e1m hi\u1ec3m Ch\u00e2u \u00c2u nhi\u1ec1u l\u1ea7n \u0111\u1eb7t ch\u00e2n l\u00ean \u0111\u1ea3o trong v\u00f2ng nhi\u1ec1u n\u0103m. \u0110i\u1ec1u khi\u1ebfn cho nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi th\u00e1m hi\u1ec3m h\u1ee9ng th\u00fa nh\u1ea5t l\u00e0 tr\u00ean \u0111\u1ea3o hoang nh\u1ecf b\u00e9 v\u00e0 c\u00f4 \u0111\u01a1n n\u00e0y v\u1eabn c\u00f3 d\u00e2n c\u01b0 sinh s\u1ed1ng. C\u00e0ng quan tr\u1ecdng h\u01a1n n\u1eefa l\u00e0 tr\u00ean \u0111\u1ea3o c\u00f3 h\u00e0ng tr\u0103m pho t\u01b0\u1ee3ng \u0111\u00e1 kh\u1ed5ng l\u1ed3, nh\u1eefng t\u01b0\u1ee3ng \u0111\u00e1 n\u00e0y \u0111\u01b0\u1ee3c g\u1ecdi l\u00e0 t\u01b0\u1ee3ng \u0111\u00e1 \\\"Moai\\\" do ng\u01b0\u1eddi d\u00e2n t\u1ef1 \u0111\u1eb7t, n\u00f3 c\u00f3 \u0111\u1eb7c tr\u01b0ng r\u1ea5t n\u1ed5i b\u1eadt l\u00e0 khu\u00f4n m\u1eb7t c\u00e1c t\u01b0\u1ee3ng \u0111\u1ec1u d\u00e0i kh\u00e1c th\u01b0\u1eddng, m\u0169i h\u01a1i h\u1ebfch l\u00ean, c\u1eb7p m\u00f4i m\u1ecfng h\u01a1i d\u1ea9u, v\u1eebng tr\u00e1n r\u1ed9ng h\u01a1i ng\u1eeda ra, d\u00e1i tai to r\u1ee7 xu\u1ed1ng. Tr\u00ean th\u00e2n th\u1ec3 c\u00f3 ch\u1ea1m h\u00ecnh chim bay, c\u00f9ng v\u1edbi c\u00e1nh tay bu\u00f4ng th\u00f5ng hai b\u00ean. T\u1ea5t c\u1ea3 nh\u1eefng n\u00e9t t\u1ea1o h\u00ecnh \u0111\u00f3 l\u00e0m cho t\u01b0\u1ee3ng \u0111\u00e1 c\u00f3 phong th\u00e1i ri\u00eang, khi\u1ebfn ng\u01b0\u1eddi ta ch\u1ec9 c\u1ea7n li\u1ebfc m\u1eaft qua l\u00e0 nh\u1eadn \u0111\u01b0\u1ee3c n\u00f3. Ngo\u00e0i ra, m\u1ed9t s\u1ed1 t\u01b0\u1ee3ng c\u00f2n \u0111\u1ed9i m\u0169 \u0111\u1ed5 h\u00ecnh tr\u1ee5 tr\u00f2n, d\u00e2n b\u1ea3n x\u1ee9 g\u1ecdi m\u0169 \u0111\u00f3 l\u00e0 \\\"Paucaau\\\", xa tr\u00f4ng gi\u1ed1ng nh\u01b0 chi\u1ebfc v\u01b0\u01a1ng mi\u1ec7n m\u00e0u h\u1ed3ng, khi\u1ebfn cho t\u01b0\u1ee3ng \u0111\u00e1 c\u00f3 th\u00eam v\u1ebb t\u00f4n qu\u00fd v\u00e0 s\u1eafc th\u00e1i cao ng\u1ea1o. Trong s\u1ed1 600 pho t\u01b0\u1ee3ng \u0111\u00f3 ch\u1ec9 c\u00f3 kho\u1ea3ng 30 t\u01b0\u1ee3ng \u0111\u01b0\u1ee3c vinh d\u1ef1 \u0111\u1ed9i m\u0169 \u0111\u1ecf, s\u1ed1 t\u01b0\u1ee3ng c\u00f3 m\u0169 \u0111\u01b0\u1ee3c chia ra: b\u1edd \u0110\u00f4ng Nam c\u1ee7a \u0111\u1ea3o c\u00f3 15 chi\u1ebfc, b\u1edd B\u1eafc \u0111\u1ea3o c\u00f3 10 chi\u1ebfc v\u00e0 b\u1edd T\u00e2y \u0111\u1ea3o c\u00f3 6 chi\u1ebfc. Nh\u1eefng t\u01b0\u1ee3ng \u0111\u00e1 \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1ed9i m\u0169 \u0111\u1ecf tr\u00f4ng gi\u1ed1ng nh\u01b0 nh\u1eefng nh\u00e0 qu\u00fd t\u1ed9c trong \u0111\u00e1m t\u01b0\u1ee3ng b\u00ecnh d\u00e2n. Nh\u1eefng t\u01b0\u1ee3ng \u0111\u00e1 \u0111\u01b0\u1ee3c ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1eddi ca ng\u1ee3i \u0111\u00e3 tr\u1edf th\u00e0nh t\u01b0\u1ee3ng tr\u01b0ng cho h\u00f2n \u0111\u1ea3o nh\u1ecf c\u00f4 \u0111\u01a1n n\u01a1i ch\u00e2n tr\u1eddi g\u00f3c bi\u1ec3n. Nh\u01b0ng khi ca ng\u1ee3i nh\u1eefng pho t\u01b0\u1ee3ng, ng\u01b0\u1eddi ta th\u1eafc m\u1eafc: T\u01b0\u1ee3ng \u0111\u00e1 \u0111\u1ea1i di\u1ec7n cho c\u00e1i g\u00ec? Th\u1ed5 d\u00e2n tr\u00ean \u0111\u1ea3o d\u00f9ng nh\u1eefng d\u1ee5ng c\u1ee5 th\u00f4 s\u01a1 m\u00e0 sao c\u00f3 th\u1ec3 t\u1ea1o ra \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u1eefng t\u01b0\u1ee3ng nh\u01b0 th\u1ebf? Trong khi t\u00ecm hi\u1ec3u v\u1ec1 ngu\u1ed3n g\u1ed1c, c\u00e1c nh\u00e0 kh\u1ea3o c\u1ed5 h\u1ecdc, \u0111\u1ecba ch\u1ea5t h\u1ecdc ch\u1ec9 nh\u1eadn \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00e2u tr\u1ea3 l\u1eddi t\u1eeb ph\u00eda ng\u01b0\u1eddi d\u00e2n tr\u00ean \u0111\u1ea3o l\u00e0 kh\u00f4ng ai bi\u1ebft g\u00ec v\u1ec1 lai l\u1ecbch c\u00e1c t\u01b0\u1ee3ng \u0111\u00e1 \u1ea5y, h\u1ecd c\u0169ng nh\u01b0 c\u00fang ta c\u0169ng kh\u00f4ng ai tham gia v\u00e0o vi\u1ec7c t\u1ea1o t\u01b0\u1ee3ng. Nh\u1eefng t\u01b0\u1ee3ng \u0111\u00e1 kh\u1ed5ng l\u1ed3 tr\u00ean \u0111\u1ea3o Rapanui \u0111ang \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00e1c du kh\u00e1ch th\u0103m quan \u0111\u01b0a v\u00e0o du k\u00fd, h\u1ed3i k\u00fd, nh\u1eadt k\u00fd, mi\u00ean t\u1ea3,... v\u00e0 ng\u00e0y c\u00e0ng tr\u1edf n\u00ean b\u00ed \u1ea9n. Nh\u1eefng t\u01b0\u1ee3ng \u0111\u00e1 n\u00e0y c\u00f3 d\u00e1ng t\u1ea1o h\u00ecnh th\u1ed1ng nh\u1ea5t: h\u00ecnh ng\u01b0\u1eddi c\u00f3 khu\u00f4n m\u1eb7t d\u00e0i nh\u1ecf, th\u1ea7n s\u1eafc \u0111\u1edd \u0111\u1eabn, ch\u1ee9ng t\u1ecf ch\u00fang \u0111\u01b0\u1ee3c gia c\u00f4ng ch\u1ebf t\u00e1c theo m\u1ed9t h\u00ecnh m\u1eabu th\u1ed1ng nh\u1ea5t. Phong c\u00e1ch \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t m\u00e0 t\u01b0\u1ee3ng \u0111\u00e1 th\u1ec3 hi\u1ec7n th\u00ec kh\u00f4ng n\u01a1i n\u00e0o c\u00f3, ch\u1ee9ng t\u1ecf n\u00f3 l\u00e0 s\u1ea3n ph\u1ea9m c\u1ee7a ch\u00ednh \u0111\u1ea3o n\u00e0y, kh\u00f4ng th\u1ec3 l\u00e0 \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng ngo\u1ea1i lai. Nh\u01b0ng c\u0169ng c\u00f3 nh\u1eefng h\u1ecdc gi\u1ea3 cho r\u1eb1ng, t\u1ea1o h\u00ecnh c\u1ee7a ch\u00fang c\u00f3 ph\u1ea7n gi\u1ed1ng v\u1edbi t\u01b0\u1ee3ng ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00e1 c\u1ee7a di ch\u1ec9 v\u0103n h\u00f3a ng\u01b0\u1eddi Anh\u0111i\u00eang v\u00e0 Maya \u1edf Tinacacoa Mexico. Ph\u1ea3i ch\u0103ng n\u1ec1n v\u0103n h\u00f3a Mexico c\u1ed5 \u0111\u1ea1i \u0111\u00e3 \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng \u0111\u1ebfn n\u00f3 trong khi Mexico c\u00e1ch xa \u0111\u1ea3o Rapanui \u0111\u1ebfn h\u00e0ng ng\u00e0n c\u00e2y s\u1ed1, c\u00f3 kh\u1ea3 n\u0103ng \u1ea5y kh\u00f4ng? Kh\u00f4ng th\u1ec3 c\u00f3 kh\u1ea3 n\u0103ng \u1ea5y b\u1edfi: Nh\u1eefng t\u01b0\u1ee3ng \u0111\u00e3 n\u00e0y, nh\u1ecf th\u00ec c\u0169ng n\u1eb7ng t\u1edbi kho\u1ea3ng 2,5 t\u1ea5n, to th\u00ec n\u1eb7ng t\u1edbi kho\u1ea3ng 50 t\u1ea5n, m\u1ed9t s\u1ed1 l\u01b0\u1ee3ng c\u00f2n c\u00f3 m\u0169. M\u0169 \u0111\u00e1 c\u0169ng l\u00e0 m\u1ed9t v\u1eadt n\u1eb7ng t\u1edbi h\u00e0ng t\u1ea5n, ch\u00fang \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi khai t\u00e1c \u0111\u00e1, \u0111\u00fac l\u1ea5y ra nh\u01b0 th\u1ebf n\u00e0o,"]


Like this book? You can publish your book online for free in a few minutes!
Create your own flipbook