5-р ангийн Монгол хэл ном

õàðààä ¿ë ¿çýãäýã÷ õ¿í, àâàðãà áèåò, íèñäýã õ¿íèé çóðãèéã àæèãëóóëààä ÿðèëöàõ çýðýã íü á¿ãä áîäèò àìüäðàë äýýð áàéäàãã¿é, õ¿í îþóí ñàíààíäàà óðãóóëàí ñýòãýæ áèé áîëãîäîã óðàí ñýòãýìæèéí òóõàé áàéíà. 2. Õ¿¿õýä ýäãýýð àñóóëòàä þó ÷ ãýæ õàðèóëæ áîëíî. Õàðèóëò á¿ðèéã àíõààðàí ñîíñîæ óðàìøóóëààðàé. Õàìãèéí ãîë íü õ¿¿õýä á¿ð óðíààð ñýòãýõ õýðýãòýé. 3. Óã äàñãàëûã “Õýðýâ ÷è ýçã¿é àðàë äýýð ãàíöààðàà î÷âîë ÿàõ âý?”, “Õýðýâ ÷è åðºíõèéëºã÷ áîëáîë þó õèéõ âý?”, “Õýðýâ ÷ àìüòíû õýë ìýääýã áîë ÿìàð àìüòàíòàé, þó ãýæ ÿðèëöàõ âý?”, “Õýðýâ ÷ öàãäàà áîëáîë þó õèéõ âý?” ãýõ ìýò àñóóëòààð ºðãºæ¿¿ëæ áîëíî. 2. Çîõèîë÷ Á.×èìèääîðæèéí “Øèäýò àÿëàë” ºã¿¿ëëýãýýñ óðàí ñýòãýìæ áà áîäèò áàéäëûã ÿëãàæ óíøèõ 1. Ǻãíºëò çîõèîë óíøèõûí ºìíºõ áýëòãýë Çîõèîë÷ Á.×èìèääîðæèéí “Øèäýò àÿëàë” ºã¿¿ëëýãèéã óíøèõûí ºìíº áàãø, õ¿¿õä¿¿ä çºãíºëò çîõèîë óíøèõ, ÿðèëöàõ ãýõ ìýòýýð çºãíºëò çîõèîëûí òàëààð òºñººëºëòýé áîëñîí áàéõ õýðýãòýé. Ìîíãîëûí áîëîí ãàäààäûí çºãíºëò çîõèîëóóäààñ óíøèæ áîëíî. Òóõàéëáàë: Çîõèîë÷ Ñ.Íàäìèäèéí “Áîðäîîòîé áîðîî”, Ë.Ò¿äýâèéí “Ìºíõèéí óñ”, Ä.Ãàðìààãèéí “Ààâ öýöýðëýãò îðñîí íü”, Ä.Îéäîâûí “Äîêòîð Áàòàà ãàéõàìøãèéã á¿òýýñýí íü”, “Àëìàñûí ¿¿ðýíä”, Ï.Ëóâñàíöýðýíãèéí “Óñíû ýðã¿¿ëýã áóþó Áîðçîîíû ÿâäàë”, Æ.Ãàëûí “Áîëîð òîëèéí íóóö”, Ýäãàð Ïîãèéí “Àëòàí öîõ”, Æ.Ê.Ðîóëèíãèéí “Õàððè Ïîòòåð”, Õ.Óýëëñèéí “Öàã õóãàöààíû ìàøèí” ãýõ ìýò çîõèîë, ìºí “Ìàðãààøèéí áýëýã”, “Ìàðãààøèéí áýëýã” ãýõ ìýò çºãíºëò çîõèîëûí ò¿¿âðèéã óíøèæ áîëíî. Óíøñàí çºãíºëò çîõèîëîîñ ãàäíà “Õ¿ðýëäýé èõ õààíû ýë÷”, “Õ¿í ààëç”, “Ñóïåðìýí”, “Àâàòàð”, “Õàððè Ïîòòåð” ãýõ ìýò õ¿¿õä¿¿äèéí ìýäýõ çºãíºëò êèíîòîé õîëáîí ä¿ð áîëîí ¿éë ÿâäëûí îíöëîãèéã ÿðèëöàæ áîëíî. Ǻãíºëò çîõèîë íü áóñàä ºã¿¿ëëýã, ø¿ëýã, ¿ëãýðýýñ ãàð÷ áàéãàà ä¿ð, ¿éë ÿâäëûí õóâüä ÿìàð ÿëãààòàé áàéãààã õàðüöóóëàí ÿðèëöàíà. Èíãýýä çºãíºëò çîõèîëä ìºíõèéí óñ, íèñäýã õ¿í, 13-ð çóóíä î÷èõ, èä øèä ãýõ ìýò àìüäðàë äýýð áàéäàãã¿é ç¿éë áàéäàã þì áàéíà ãýäãèéã àæèãëàñàí áàéõ ¸ñòîé. ̺í àìüäðàë äýýð áàéäàã ç¿éë, áàéäàãã¿é ç¿éëèéí òóõàé ÿðèõäàà õ¿¿õä¿¿äýä çóðàãò ¿ç¿¿ëýí áýëòãýæ, ò¿¿í äýýð ÿðèëöàæ áîëíî. Æèøýý íü: Àìüäðàë äýýð áàéäàã ç¿éë, àìüäðàë äýýð áàéäàãã¿é ç¿éëèéã ÿëãàõ çóðàã À Á  101

Àñóóëò 1. À õýñýãò áàéãàà òàãòàà íèñýõ, ìîðü íèñýõ õî¸ðûí àëü íü àìüäðàë äýýð áàéäàã, àëü íü áàéäàãã¿é âý? 2. Á õýñýãò áàéãàà ëóó, ¿ëýã ã¿ðâýë õî¸ðûí àëü íü àìüäðàë äýýð áàéñàí, àëü íü áàéãààã¿é âý? 3.  õýñýãò áàéãàà ø¿õýð÷èí, Êàðëñîí õî¸ðûí àëü íü àìüäðàë äýýð áàéäàã, àëü íü áàéäàãã¿é âý? 3. Çîõèîë÷ Á.×èìèääîðæèéí “Øèäýò àÿëàë” ºã¿¿ëëýãèéã óíøèæ óðàí ñýòãýìæ áà áîäèò áàéäëûã ÿëãàõ (1) ªã¿¿ëëýãèéã àìüäðàë äýýð áàéäàã ç¿éë, àìüäðàë äýýð áàéäàãã¿é ç¿éë íü þó áàéíà ãýäãèéã àíõààð÷ óíøààä ýíý òóõàé ÿðèëöàíà. Ýõýí ¿åä áàãø “óðàí ñýòãýìæ, áîäèò áàéäàë” ãýäýã ¿ãèéã õýðýãëýõã¿é. ªã¿¿ëëýãèéã “Áóöäàãã¿é Áóìàí õàðü ãàðàãèéí õ¿¿òýé òàíèëöñàí íü”, “Öîëìîí ãàðàãò áóóñàí íü”, “̺õººëäºñ èäýõ îðîëäëîãî”, “Ãàçðûí õ¿¿ ãýìýý óõààðñàí íü” ãýñýí äºðâºí õýñýã áîëãîí õóâààñàí áºãººä õýñýã á¿ðèéí ýöýñò çîãñîëò õèéæ óíøñàí ç¿éëýýñýý àìüäðàë äýýð áàéäàã ç¿éë, àìüäðàë äýýð áàéäàãã¿é ç¿éë òóñ á¿ð õî¸ð æèøýý îëæ áè÷íý. ªã¿¿ëëýãò àìüäðàë äýýð áàéäàã ç¿éë íü ìýäýýæ èõ ä¿ðñëýãäñýí áàéãàà. ßëãàõäàà Õýí? Þó? ãýñýí àñóóëòàä õàðèóëàãäàõ ¿ãèéã ò¿¿õèéã àíõààðóóëààðàé. ªã¿¿ëëýãò áàéãàà ç¿éëñèéã äàðààõ áàéäëààð ÿëãàíà. ¯¿íä: Õýñãèéí íýð Àìüäðàë äýýð áàéäàãã¿é Àìüäðàë äýýð áàéäàã ç¿éë ç¿éë Áóöäàãã¿é Áóìàí ñàíñðûí íèñýã÷ õàðü ãàðàãèéí õ¿¿òýé ÿðüñíûã õºðâ¿¿ëäýã ¿ðæ¿¿ëýõèéí õ¿ðä òàíèëöñàí íü õàéðöàã õºíæèë ãýðèéí òîîíî ãýõ ìýò Öîëìîí ãàðàãò áóóñàí õàðü ãàðàãèéí õºëºã îäîä íü áàéøèí Öîëìîí ãàðàã øèðýý ñàíäàë ̺õººëäºñ èäýõ Õàðü ãàðàãèéí õºëºã ¿çýã öààñ îðîëäëîãî òîî ãýõ ìýò ìºõººëäºñ õóäàëäàã÷ ìºõººëäºñ Ãàçðûí õ¿¿ ãýìýý ìóõëàã öýöýðëýã óõààðñàí íü òîâ÷ëóóð Öîëìîí ãàðàã öààñ òîî ãýõ ìýò äàëäûã õàðàã÷ ñóðãóóëü Öîëìîí ãàðàã ýðäýìòýí, áàãø íàð Öîëìîíãèéíõîí òàñàëãàà ðàäèî õîëáîî ãýõ ìýò Àìüäðàë äýýð áàéäàã ç¿éë, àìüäðàë äýýð áàéäàãã¿é ç¿éëèéã ÿëãàõäàà áàðèìò àøèãëóóëæ áîëíî. Òóõàéëáàë: 102

Ñàíñðûí íèñãýã÷ áîë àìüäðàë Öîëìîí ãýæ ãàðàã áîäèò äýýð áàéäàã. Ìîíãîë óëñûí àìüäðàë äýýð áàéäàãã¿é. Áè Áóä, Ñóãàð, Äýëõèé, Àíãàðàã, ñàíñðûí íèñãýã÷ Æ.ÿððàã÷àà 1981 îíä òóõàéí ¿åèéí Áàðõàñáàäü, Ñàí÷èð, ÇÕÓ-ûí ñàíñðûí íèñãýã÷ Òýíãýðèéí âàí, Äàëàé âàí ãýñýí ãàðàã áàéäãèéã ìýäíý. Â.Æàíèáåêîâûí õàìò Ñîþç-39 õºë㺺ð ñàíñàðò õººðñºí. Áàãøèéí ìýäëýãèéí ñàíä Çîõèîëûí àìèí ñ¿íñ, ñîíèðõîëòîé òàë íü óðàí ñýòãýìæ þì. Óðàí ñýòãýìæ íü çîõèîë÷èéí òºðºëõ àâüÿàñ áèëèãòýé õîëáîîòîé îþóíû ãàéõàìøèãò ÷àäâàð òºäèéã¿é çîõèîëûí á¿õèé ë àìò øèìò þì. Ñ.Áóÿííýìýõ “Óðàí ñýòãýìæ ãýäýã áîë ÷óõàìõ¿¿ áàéãààã¿é áà áàéæ áîëøã¿é ìýò ç¿éëèéã áàéæ áîëîõîîð çîõèîäîã ç¿éë” ãýæýý (Ä.Ãàëáààòàð, Óá, 2002, 322 òàë). Èéìä áîäèò àìüäðàë äýýð áàéäàãã¿é ç¿éëèéã óðíààð òºñººëºí áîäñîíûã óðàí ñýòãýìæ, áîäèò àìüäðàë äýýð áàéäàã, áèäíèé õàðñàí, ¿çñýí ç¿éë íü áîäèò áàéäàë áîëíî. (2) ªã¿¿ëëýãýýñ óðíààð ñýòãýñýí õýñýã, áîäèò áàéäëûã òóñãàñàí õýñýã òóñ á¿ð íýã æèøýý îëîõ äààëãàâàð íü ºìíºõ àìüäðàë äýýð áàéäàã ç¿éë, áàéäàãã¿é ç¿éëèéí æèøýý îëæ áè÷èõ äààëãàâðûã ä¿ãíýñýí, ºðãºæ¿¿ëñýí àñóóëò áîëíî. ßëãààòàé íü çîõèîëîîñ ÿàõ? ãýñýí àñóóëòàä õàðèóëàãäàõ õýñãèéã îëæ áè÷èõ þì. Áàãøèä äºõºì áàéõ ¿¿äíýýñ ÿëãàñàí õýñãèéã äàðààõ õ¿ñíýãòýä ¿ç¿¿ëëýý. Õýñãèéí íýð Óðíààð ñýòãýñýí õýñýã Áîäèò áàéäëûã òóñãàñàí õýñýã Áóöäàãã¿é Áóöäàãã¿é Áóìàí Áîëçîîòûí Áóìàí õàðü Íàéç ìèíü, áè ÷èíèé òºðºëõ õýëèéã ãàðàãèéí õ¿¿òýé ìýäýõã¿é. Õàðèí ýíý õàéðöàã ìèíèé Áîð òîëãîéãîî, õî¸ð íàéçòàéãàà òàíèëöñàí íü ÿðüñíûã ÷àìä îð÷óóëæ, ÷èíèé ÿðüñíûã íàä òîãëîí íààääàã ÷óëóóí õºðâ¿¿ëýí ºã÷ áàéíà. òîãëîîìîî òàíèëöóóëàâ ãýõ ìýò Öîëìîí ãàðàãò áóóñàí íü Ãýðò íü ÿìàð íýã òºõººðºìæèéí ç¿éë ¿ë Òýãýýä Öîëìîí õ¿¿ãèéí ààâ ¿çýãäýõ àâ÷ íýã òîâ÷ëóóð äàðìàãö øèðýý, ýýæòýé òàíèëöàâ ãýõ ìýò. ñàíäàë ãàçðààñ óðãàõ ìýò áèé áîëîâ. Ìàðãààø ºã뺺 íü Áóöäàãã¿é ªºð íýã òîâ÷ëóóð äàðòàë àìòëàã óíäàà, Áóìàí Öîëìîí ãàðàãèéí õîîë øèðýýí ãýíýò áèé áîëæ ãàçðûí õ¿¿ã öýöýðëýãýýð çóãààëæ ÿâëàà ãýõ äàéëàâ. ìýò. Òà òóõëàí ñóóæ «Õ¿¿õäèéí æàðãàë» íîìûã óíøèæ ñààòíà óó” ãýýä íýãýí òîâ÷ëóóð äàðòàë áè÷ãèéí øèðýý, ñàíäàë, ¿çýã, öààñ, íîì áèé áîëëîî. ̺õººëäºñ Òýãýýä ìóõëàã Áóìàíã õàðààä “Àìòòàé èäýõ îðîëäëîãî ñàéõàí ìºõººëäºñ èäýõèéã õ¿ñâýë öàãààí òîâ÷ëóóð äýýð äàðààðàé” ãýæ ºã¿¿ëýâ. ...ìóõëàã óëààí ãýðëýí í¿äýý àíèâ÷óóëàí òºìºð ñàâðàà ãàðãàæ èðýýä õýä ãýíýý? 2 óó? 4 ¿¿? õýìýýí õàðãèë äóóãààð õàøãèðàí Áóöäàãã¿é Áóìàíã ø¿¿ðýí àâëàà. 103

Ãàçðûí õ¿¿ ×àíõ ºìíººñ íü èðæ ÿâàà Ẻí ãàë Áóöäàãã¿é Áóìàí ÿàðàí ãýìýý óõààðñàí óëàì á¿ð îéðòîí èðýõýä -Àìü àâàð! Áè óíøèæ ýõýëñíýý Îíöãîé àþóë íü õàøèðëàà. Õè÷ýýë íîìîî ÷ ñàéí äàâòàæ, òîõèîëäâîë ãýñýí õýñãèéã õóäàë õýëýõýý áîëèíî ãýæ õàøãèðëàà. çàëõóóðààä óíøèëã¿é îðõèâ ãýõ Ãýòýë õºëºã ãýíýò ç¿ã ÷èãýý ººð÷ëºí ìýò. õóðäàà íýìëýý. 3. ¯ã, ºã¿¿ëáýðèéã õîëáîæ íàéðóóëàõäàà õîëáîîñûã îíîæ õýðýãëýå 1. Õè÷ýýëèéí áýëòãýë Ãîë óòãà ñàíààã èëýðõèéëñýí ºã¿¿ëáýðèéí æàãñààëò áýëòãýõ áºãººä óòãà ñàíàà, õýðýãëýýã õàðóóëàõ çîðèëãîî𠺺𠺺ð õîëáîîñ ¿ãñèéã àøèãëàíà. Íýìæ ñóäëàõ äàñãàë àæëûí ìàòåðèàëûã áýëòãýõäýý õîëáîîñ ¿ãñèéã îðõèæ, õîîñîí çàé ¿ëäýýí õ¿¿õä¿¿äýýð íºõ¿¿ëýõ áàéäëààð õèéëãýæ áîëíî. Òóõàéëáàë: ........ ¿ð òºëºº ñ¿¿ãýýð òýæýýäýã. (Ò¿¿í÷ëýí) Õºõòºí àìüòàä ........ òýä ¿ð òºëºº õàëàìæëàí õàéðëàõ (Òèéì ó÷ðààñ) àìüä ¿ð òºë íü ìàø èõ. (Ãýâ÷) òºð¿¿ëäýã. (Äàðàà íü) ........ òºð¿¿ëñýí ¿ð òºëºº áóñàä àìüòàíä èä¿¿ëýõ òîõèîëäîë áàéäàã. ........ ¿ð òºë íü ýöýã ýõèéíõýý õàëàìæèíä òîäîðõîé õóãàöàà ºíãºð¿¿ëäýã. Áàãøèéí ìýäëýãèéí ñàíä ¯ã áîëîí ºã¿¿ëáýðèéã õîëáîõ ¿¿ðýãòýé ¿ãñèéã õîëáîîñ ãýíý. Õîëáîîñ íü áè÷âýðò áàéãàà ìýäýýëýë áîëîí ò¿¿íèé äàðàà óãñðàí ãàð÷ èðýõ ìýäýýëë¿¿äèéã õîëáîã÷ þì. Õîëáîîñûã óòãà áîëîí ¿¿ðãèéí õóâüä äàðààõ áàéäëààð àíãèëíà. ¯¿íä: 1. Íýìýëò óòãà èëýðõèéëýõ õîëáîîñ íü ºìíº äóðäñàí ºã¿¿ëáýðèéí óòãà ñàíààã öààø íü ¿ðãýëæë¿¿ëýõ áîëîí õ¿÷ íýìýãä¿¿ëýõýä õýðýãëýíý: ººðººð õýëáýë, ¿¿íýýñ ãàäíà, èíãýýä, öààøèëáàë, ìºí, ò¿¿í÷ëýí ãýõ ìýò. 2. Ó÷èð øàëòãààí çààñàí õîëáîîñ íü ºìíº áîëñîí ç¿éëèéí ¿ð äàãàâðûã èëýðõèéëäýã: òèéì ó÷ðààñ, ¿¿íýýñ ¿¿äýí, ¿¿íèé ¿ð ä¿íä ãýõ ìýò. 3. Õàðüöóóëñàí óòãà èëòãýõ õîëáîîñ íü ýõíèé ºã¿¿ëáýðò ºãºãäñºí ìýäýýëëèéã îãò ººð ç¿éëòýé õàðüöóóëæ óòãà ñàíààã òîäîòãîõîä õýðýãëýäýã: õýäèéãýýð, ¿¿íýýñ ãàäíà, ãýòýë, õàðèí, òýãâýë ãýõ ìýò. 4. Öàã õóãàöàà çààñàí õîëáîîñ íü ºã¿¿ëáýð¿¿äèéí õîîðîíäîõ öàã õóãàöààíû óÿëäààã èëýðõèéëäýã: ýöýñò íü, ýöñèéí ýöýñò, ºìíº íü, òýð ¿åä, òýãýõýä, òýð ¿åä ãýõ ìýò. (Æ.Õóíò, ????îí, 51 äýõ òàë.) 2. Õè÷ýýëèéí ÿâö (1) Õî¸ð ºã¿¿ëáýðèéã òîõèðîõ õîëáîîñîîð õîëáîõäîî “Øèäýò àÿëàë” ºã¿¿ëëýãýý äàõèí óíøèæ áàéãààä òîõèðóóëíà. 104

1-ð ºã¿¿ëáýð Õîëáîîñ 2-ð ºã¿¿ëáýð Áóöäàãã¿é Áóìàí ̺í Öîëìîí õ¿¿òýé õàìò ñóðãóóëüä ÿâàõààð Öîëìîí õ¿¿òýé Òèéì ó÷ðààñ øèéäñýí. òàíèëöñàí. Õýäèéãýýð Öîëìîí õ¿¿ãèéí ãýðò çî÷èëñîí. Ýöýñò íü Õàìò Öîëìîí ãàðàãò î÷ñîí. Öîëìîí õ¿¿ õàðü ãàðàãààñ èðñýí ÷ òýä ñàéõàí íºõºðëºñºí. (2) Äàðààõ ºã¿¿ëáýð¿¿äýä õîëáîîñ íºõºõ Óã äààëãàâàð íü “Øèäýò àÿëàë” ºã¿¿ëëýãò áýëýí áàéãàà áºãººä õ¿¿õä¿¿äýýð íºõ¿¿ëýõäýý àëü áîëîõ ºã¿¿ëëýãýýñ øóóä õàðàõã¿é, ºã¿¿ëáýðýý óíøèæ îéëãîîä óòãààð íü íºõ¿¿ëýõ õýðýãòýé. Äàðààõ áàéäëààð íºõíº. 1. Õºëºã îíãîö íýãýí õîòûí äýýã¿¿ð íèññýýð Ẻðºíõèé õýëáýðòýé áàéøèíãèéí äýðãýä áóóãààä äîòîãø îðëîî. Òýãýýä Öîëìîí õ¿¿ãèéí ààâ, ýýæòýé òàíèëöàâ. 2. Íàéç ìèíü, áè ÷èíèé òºðºëõ õýëèéã ìýäýõã¿é. Õàðèí ýíý õàéðöàã ìèíèé ÿðüñíûã ÷àìä îð÷óóëæ, ÷èíèé ÿðüñíûã íàä õºðâ¿¿ëýí ºã÷ áàéíà ãýëýý. 3. Áóöäàãã¿é Áóìàí ñóðãóóëüä îðñîí àíõíû ºäðººñ ýõëýí ýðäýìòýí áàãø íàðûíõàà õýëñýí ¿ãèéã ¿ë îéøîîí, àíõààðàõã¿é áàéñàí ó÷èð Áóöäàãã¿é Áóìàíã äàëäûã õàðàã÷ààð øèíæë¿¿ëýõýýð áîëîâ. 4. Òýð ¿åä áàÿðëàñàí Áóìàí Öîëìîí õ¿¿ã õàðìàãö “Çà ñóðãóóëüäàà î÷ú¸! Òàíàé ãàðàãèéí õàìàã ñàéí ñàéõàí þìûã ñóðàõààñ íààø ýõ íóòàãòàà õàðèõã¿é ø¿¿! ×è íàäàä òóñëààðàé” ãýæ ýðñ øóëóóí ºã¿¿ëýâ. (3) Õîëáîîñ á¿ðèéí óòãàä òîõèðóóëàí äóòóó ºã¿¿ëáýðèéã äàðààõ áàéäëààð ã¿éöýýæ áîëíî. Ìîíãîë÷óóä Ò¿¿í÷ëýí èäýý öàãàà, áóóç ìàõ òýðã¿¿òíýýð öàãààí ñàðààð áèå èðñýí çî÷íîî äàéëäàã. áèåòýéãýý çîëãîäîã Ó÷èð íü àõìàä íàñòàí, ñàäàí òºð뺺 õ¿íäýòãýõ óëàìæëàëòàé. çàí ¿éëòýé. Õàðèí öàãààí ñàðààð õýð¿¿ë ìàðãààí õèéõèéã öýýðëýäýã. Ýöýñò íü èðñýí çî÷èíäîî áýëýã ºãäºã. Ýíý äàñãàëûã öààøèä óðàí çîõèîëûí õýëáýðýýñ ãàäíà ò¿¿õýí áîëîí íàìòàð÷èëñàí õýëáýðýýð øàò àõèóëàí ºðãºæ¿¿ëæ áîëíî. Òóõàéëáàë: Çîðèã àðä÷èëëûí òºëºº øàðãóó òýìöñýí Ò¿¿íýýñ ãàäíà.......... Ãýòýë........................ Ó÷èð íü.................... 105

3. ¯ëãýð çîõèîí áè÷üå ªìíºõ àíãèóäàä ¿ëãýð çîõèîí áè÷èõ õè÷ýýë ìºí îðñîí ó÷ðààñ òàâäóãààð àíãèéí õ¿¿õýä óã ÷àäâàðò òîäîðõîé õýìæýýãýýð äàäñàí áàéãàà. Òèéìýýñ ¿ëãýð çîõèîí áè÷èõ ÷àäâàðûã ºìíºõ àíãèóäààñ ºðãºæ¿¿ëýõèéí òóëä “Ñóðãàìæèò ¿ëãýð çîõèîí áè÷èõ” ÷àäâàðûã õºãæ¿¿ëýõ çîðèëãîòîé àðãà÷ëàë ºãñºí áàéãàà. Õ¿¿õä¿¿ä ¸ñ ñóðòàõóóíû àãóóëãàòàé, ñóðãàìæòàé ¿ëãýð¿¿äèéí æèøýý ÿðèëöàæ, äàðàà íü ººðñ人 ¸ñ ñóðòàõóóíû ¿ëãýð äóóðàéëëûã õàðóóëñàí ¿ëãýð çîõèîõ þì. Èéì ¿ëãýðèéã óíøñàíààð õ¿¿õä¿¿ä óíøñàí ¿éë ÿâäëóóäûã ã¿íçãèéð¿¿ëýí áîäîæ, ¿éë ÿâäëûí öààíà áóé äàëä ñàíàà áîëîí ò¿¿íèé à÷ õîëáîãäëûã òîãòîîõ áîëîìæòîé áîëíî. ßëàíãóÿà Ýçîïûí ¿ëãýðò èéì øèíæ èõ áàéäàã. Áàãøèéí ìýäëýãèéí ñàíä Íèéãìèéí áîäèò áàéäàë, àðä ò¿ìíèé õ¿ñýë ìºðººäëèéã òóñãàí èëýðõèéëýõäýý çîðèóäûí óðàí ñýòãýìæèéã àøèãëàí, ñóðãàí õ¿ì¿¿æ¿¿ëæ, ¿ëãýðëýí æèøýý ¿ç¿¿ëýõ çîðèëãîîð áè÷ñýí, èõ òºëºâ ¿ðãýëæèëñýí õýëáýðýýð õ¿¿ðíýí ºã¿¿ëýõ àìàí çîõèîëûí ç¿éëèéã ¿ëãýð ãýíý. ¯ëãýð ¿íýí áàéäëûã ¿ëýìæõýí õýòð¿¿ëæ, óðàí ñýòãýìæèä ø¿òñýí áàéäàã ó÷ðààñ óðàí çîõèîëûí áóñàä òºðºë ç¿éëñýýñ åð áóñ ¿éë ÿâäàë, ñîíèðõîëòîé òºñººëºë, ä¿ð, áýëãýäýë, ä¿ðñëýë, ñàíààíä îðîìã¿é áààòðóóä, äàëä ñàíààãààðàà ÿëãàðäàã. (Ä.Ãàëáààòàð, ÓÁ, 2002 îí) 1. Õè÷ýýëèéí áýëòãýë (1) Àíãèéí á¿õ õ¿¿õäýä õàðàãäàõààð òîì õýìæýýòýé öààñàí äýýð óíøèõ ¿ëãýðòýé õîëáîîòîé çóðàã áîëîí õýëö ¿ã, ç¿éð öýöýí ¿ãñèéã áè÷ýýä ¿ç¿¿ëæ áîëíî. (2) ̺í óíøñàí çîõèîë íü óíøèã÷äàä ñîíèðõîëòîé áàéõààñ ãàäíà ÿìàð çîðèëãî àãóóëæ áàéãàà òàëààð áîäîõûã õ¿¿õä¿¿äýä äààëãà. Àìüòíû òóõàé ¿ëãýðýýñ õ¿íèé ÿìàð çàí áàéäëûí òóõàé ñóðãàìæ àâ÷ áîëîõ âý? ãýõ ìýòýýð àñóóõ õýðýãòýé. (3) Áàãø ººðºº ñóðãàìæèò ¿ëãýðèéí ýõëýë¿¿ä öóãëóóëààä ò¿¿íèéã àíãèàðàà àìààðàà ¿ðãýëæë¿¿ëýõ, ýñâýë õ¿¿õýä á¿ð áèå äààí áè÷ãýýð ¿ðãýëæë¿¿ëýí áè÷èõ äààëãàâàð ºãººðýé. (4) Ìºí ¿ëãýðèéí ¿éë ÿâäàë íü íýã øóëóóíààð ºðíºõã¿é, íýã ýõëýëýýñ ÿíç á¿ðèéí ¿éë ÿâäàëòàé ¿ëãýð õýðõýí ¿¿ñ÷ áîëîõûã õàðóóëñàí çóðàã ¿ç¿¿ëæ áîëíî. Æèøýý íü: Òýí¿¿ë÷èí ýð ñ¿íñòýé õîòîîð àÿëñàí íü. Öààø àìæèëòòàé ÿâíà. Ñ¿íñòýé õîò Áóñäàä õîðëîãäîíî. ßâàõ àðãàã¿é áîëíî. Òýí¿¿ë÷èí ýð 106

2. Õè÷ýýëèéí ÿâö Ñóðàõ áè÷èãò áàéãàà ¿ëãýð çîõèîí áè÷èõ àðãàä ñóðàëöàæ äàäñàíû äàðàà áèå äààí ¿ëãýð çîõèîíî. Áèå äààí ¿ëãýð çîõèîõ ñýäýâ áîëîí õýðýãëýõ ¿ãèéã òîäîðõîé ºãñºí áàéãàà. ªãñºí ñýäýâ ¿ãýýð çîõèîæ ñóðìàãö ººðèéí õ¿ññýí ñýäâýýð, ÿìàð ÷ ¿ãèéã ÷ºëººòýé àøèãëàæ ¿ëãýð çîõèîæ áîëíî. Õ¿¿õýä ¿ëãýð çîõèîí áè÷èõäýý ºìíº ¿çñýí õ¿íø¿¿ëýë, õýòð¿¿ëýë ãýõ ìýò óðàí ä¿ðñëýë, óðàí ñýòãýìæèéí ç¿éë, õîëáîîñ, ìºí ¿ëãýðò õýðýãëýãäýõ ¿ã õýëëýã (Ýðò óðüäûí öàãò......àìàð ñàéõàíäàà æàðãàæýý) çýðãèéã àøèãëàæ áàéâàë ñàéí. Áàãø õ¿¿õä¿¿äèéí çîõèîí áè÷ñýí ¿ëãýðèéã çàñàæ ñàéæðóóëàõäàà “Øóíàëò àõ” ñýäýâòýé àãóóëãà íü òààð÷ áàéãàà ýñýõ, çààñàí ¿ãñèéã õýðýãëýñýí ýñýõ, ¿éë ÿâäàë íü ýõëýë, ãîë, òºãñãºëèéí á¿òýöòýé ýñýõ çýðãèéã íàðèéâ÷ëàí íÿãòëààä, çàñàæ ñàéæðóóëàõûã çºâ뺺ðýé. Õàìãèéí ñ¿¿ëä õ¿¿õýä á¿ð çîõèîñîí ¿ëãýðòýý òîõèðñîí íýð ºãíº. Õ¿¿õä¿¿ä ººðñ人 çîõèîñîí ¿ëãýðèéí ¿éë ÿâäëûã çóðàõ, àãóóëãûã õýëö ¿ãýýð èëýðõèéëýõ, ¿ëãýðèéí ¿éë ÿâäëûã æ¿æèãëýæ ¿ç¿¿ëýõ çýðãýýð á¿òýýë÷ýýð ºðãºæ¿¿ëýõýä áàãø àíõààðààðàé. Áèå äààí áè÷èõ ¿ëãýðèéã äàðààõ áàéäëààð çîõèîí áè÷èæ áîëíî. Ýíý áîë çºâõºí íýã õóâèëáàð áºãººä õ¿¿õä¿¿ä ÿàæ ÷ ñýòãýí áè÷èæ áîëíî. Ãàãöõ¿¿ “Àëòàí ñ¿õ” ¿ëãýðèéí ¿éë ÿâäàëòàé àäèëõàí ÷èã øóãàìààð ºðíºíº. “Øóíàëò àõ” ñýäýâòýé ¿ëãýð çîõèîíî. Çîõèîõ ¿ëãýðòýý äàðààõ ¿ãñèéã õýðýãëýíý. Õààíà: òàë íóòàãò, òýíãýðò ¯éë õºäëºë: èäýõ, áýëýãëýõ, Õýí: Àõ ä¿¿ õî¸ð, õóðìàñò õîîñîí õîöðîõ Þó: õýýð ìîðü, íèñäýã ìîðü, õóðìàñòûí ÷îíî Øóíàëò àõ Ýðò óðüäûí öàãò àõ ä¿¿ õî¸ð àìüäàð÷ áàéæýý. Àõ íü òàë ä¿¿ðýí áýë÷ñýí õîíèí ñ¿ðýãòýé, ä¿¿ íü ãàíö õýýð ìîðüòîé þìñàíæýý. Ãýòýë íýã ºäºð ä¿¿ãèéíõ íü ãàíö õýýð ìîðèéã õóðìàñòûí ÷îíî èä÷èõýâ. “Ãàçàð äýýðõ ãàíö õýýð ìîðèî àëäñàí áè îäîî ÿàæ àìüäðàõ áèëýý?” õýìýýí óéëàí õàéëàí áàéòàë Õóðìàñò ãàð÷ èðýýä íýã íèñäýã ìîðü ºã÷ýý. Ä¿¿ íü: -Ýíý ìèíèé ìîðü áèø áàéíà ãýæýý. Õóðìàñò ò¿¿íä øóäàðãà áàéñíûõ íü òºëºº ººðèéíõ íü õýýð ìîðèíîîñ ãàäíà íèñäýã ìîðü áýëýãëýâ. Àõ íü ýíý òóõàé äóóëààä ìºí ë íèñäýã ìîðüòîé áîëìîîð ñàíàãäæýý. Òýãýýä òýíãýðò ìîðèëæ î÷îîä Õóðìàñòàä àéëäñàí íü: -Ìèíèé õýýð ìîðèéã òàíû ÷îíî èäñýí áèëýý. Òèéìýýñ òà îðîíä íü íèñäýã ìîðü ºãíº ¿¿ ãýâ. Õóäàë ¿ã ñîíññîí Õóðìàñò óóðëàí òàë ä¿¿ðýí áýë÷äýã õîíèéã á¿ãäèéã íü àâ÷èõæýý. Èíãýýä õººðõèé àõ íü õîíü ÷ ¿ã¿é, ìîðü ÷ ¿ã¿é õîîñîí õîöîðñîí ãýíý. Õàðèí øóäàðãà ä¿¿ íü õýýð ìîðü, íèñäýã ìîðü õî¸ðîîðîî àðä îëîíäîî òóñàëæ, àìèí çóóëãàà çàëãóóëñààð àìàð ñàéõàíäàà æàðãàæýý. 107

15 įÐÝÝÐ ÈËÝÐÕÈÉËÝÕ ×ÀÄÂÀÐÀÀ ÕªÃƯ¯ËÜÅ Á¿ëýã ñýäâèéí çîðèëãî 1. Æ¿æãèéí çîõèîëûã óíøèæ, ä¿ðä òîãëîõ 2. Æ¿æèãò øèíý ¿çýãäýë îðóóëæ áè÷èõ 3. Çîõèîëûí áààòðûã ñîíãîæ, õýë ÿðèà, ¿éë õºäºë㺺í, ¿çýë áîäëûã ñîíãîæ èëýðõèéëýõ 4. Õàøèëò, õààëò, öýã òýìäãèéã çºâ õýðýãëýõ Çîðèëò: 1. Çóðãèéã àæèãëààä ÿðèëöúÿ 2. Çîõèîë÷ Á.Äàøáàëáàðûí “Ýðýë” æ¿æãèéã óíøèæ, ä¿ðä òîãëî¸ 3. Õàøèëò, õààëò, öýã òýìäãèéã õýðýãëýæ ñóðöãààÿ 4. Æ¿æèãò øèíý ¿çýãäýë íýìæ áè÷üå 5. Ýíý õ¿ðòýë ñóðñíàà ýðãýí äàâòúÿ Çîðèëãî, çîðèëòîî õýðýãæ¿¿ëýõ íýãæ õè÷ýýëèéí òºëºâëºëò Õè÷ýýëèéí áýëòãýë Áàãø þó áýëäýõ âý? • Æ¿æãèéí çîõèîë óíøèæ, ä¿ðä òîãëîõ õè÷ýýë îðîõîîñ 14 õîíîãèéí ºìíº áàãø õ¿¿õä¿¿äýä æ¿æãèéí çîõèîë óíøèõ, æ¿æèã ¿çýõ äààëãàâàð ºãíº. • Áàãø ººðºº æ¿æãèéí çîõèîë áîëîí æ¿æãèéí ò¿¿âýð óíøèíà. • Òåàòðò æ¿æèã ¿çýõ ¿éë àæèëëàãààã ýöýã ýõòýé õàìò çîõèîí áàéãóóëíà. • Õýðýâ õ¿¿õä¿¿ä æ¿æèã óíøààã¿é, ¿çýõ áîëîìæã¿é áîë áàãøèéí íîìä áàéãàà çîõèîë÷ À.×îéñîíãèéí “Áóøóó òóóëàé” æ¿æãèéã õýðýãëýæ áîëíî. Ñóðàã÷ þó áýëäýõ âý? • Õ¿¿õä¿¿ä æ¿æãèéí çîõèîë óíøèæ æ¿æãèéí çîõèîëûí áè÷ëýãèéí õýëáýð, á¿òöèéã (¿ëãýð, ºã¿¿ëëýã, ø¿ëýã ãýõ ìýòòýé) õàðüöóóëæ ÿëãààã ìýäýõ èðíý. • Æ¿æãèéí çîõèîë óíøèõ õè÷ýýë îðîõ ºäºð õ¿¿õä¿¿ä ÿìàð ÿìàð æ¿æèã óíøñàí (¿çñýí), õàìãèéí ñîíèðõîëòîé ç¿éë íü þó áàéñàí òóõàé, æ¿æãèéí çîõèîë ÿìàð îíöëîãòîé òàëààð ÿðèëöàíà. 1. Çóðãèéã àæèãëààä ÿðèëöúÿ Á¿ëãèéí õàìãèéí ýõýíä, ñóðàõ áè÷ãèéí 141-ð òàëûí çóðãèéã õàðààä ÿðèëöàíà. Ýíý íü á¿ëãèéí àãóóëãûã õ¿¿õä¿¿äýä òàíèëöóóëàõ, ä¿ðýýð èëýðõèéëýõèéí îíöëîãèéã ìýä¿¿ëýõ çîðèëãîòîé þì. 1. Õàìãèéí ýõíèé õî¸ð çóðàã áîë ä¿ðä òîãëîõûí òóëä òóõàéí äóóðàéõ ãýæ áàéãàà ä¿ðèéí õýëýõ ¿ãèéã ÷ýýæëýõ, äàâòàõ, ÿàæ æ¿æèãëýõ òàëààð ñàíàëàà ñîëèëöîõ ãýñýí áýëòãýë õýñãèéã àãóóëñàí çóðàã þì. Àñóóëòûí äàãóó ÿðèëöàíà. 2. Äàðààãèéí õî¸ð çóðàã áîëîõ õ¿¿ íîõîéíîîñ àéãààä ñýìýýðõýí ãýòýæ ÿâàà, íîõîé ñýðýýä àéìøèãòàéãààð äàéðàõàä õ¿¿ àéñíû óëìààñ õàøãèð÷, àì íü àíãàéæ, õºë íü ÷è÷èð÷ áàéãàà áàéäëûã ¿ç¿¿ëñýí çóðàã íü ä¿ðä òîãëîõûí ýõëýë áîëñîí òóõàéí íºõöºë áàéäàëä òîõèðñîí ñýòãýë ñàíàà, áèåèéí ººð÷ëºëòèéã èëýðõèéëñýí çóðàãíóóä þì. Ä¿ðä òîãëîõîä òóõàéí áààòðûã äóó õîîëîéíû ºíãº, í¿¿ðíèé õóâèðàë, áèåèéí õºäºë㺺íèéã õàìòàä íü ¿ç¿¿ëäýã. Èéìýýñ õ¿¿õä¿¿ä “íîõîéíîîñ àéñàí” íºõöºëä òîõèðñîí äóó õîîëîéíû ºíãº, í¿¿ðíèé õóâèðàë, áèåèéí õºäºë㺺íèéã ººðèéí áèåýð äóóðàéí, õèéæ ¿ç¿¿ëíý. 108

2. Çîõèîë÷ Á.Äàøáàëáàðûí “Ýðýë” æ¿æãèéã óíøèæ, ä¿ðä òîãëî¸ Ä¿ðä òîãëîõîä õ¿¿õä¿¿äèéã ç¿ðõ ñýòãýë áîëîí ìàõáîäèîð íü òàòàí îðîëöóóëñíààð çîõèîë÷èéí õºíäñºí àñóóäëóóäûã ìýäðýõ ìýäðýìæèéã òýäýíä õºãæ¿¿ëýõ áîëîìæ îëãîæ áàéãàà þì. Ä¿ðä òîãëîõ õè÷ýýëèéã õ¿¿õä¿¿ä ÷ºëººòýé õºäºëæ áîëîõ çàé òàëáàé, àíãèä çîõèîí áàéãóóëàõ ¸ñòîé. Æ¿æèãëýõèéí òóëä õ¿¿õä¿¿äýä áýëòãýë, öàã õýðýãòýé ó÷ðààñ áàãø òýð áîëîìæîîð õàíãààðàé. Áàãøèéí ìýäëýãèéí ñàíä Àìüäðàëûí þìñ ¿çýãäýë, òýäãýýðèéí çºð÷èë òýìöýëäýýíèéã îäîî öàãò áîëæ áàéãàà ìýòýýð áîäèòîéãîîð æ¿æèãëýí õàðóóëäàã, õàðèëöàí ÿðèàíû õýëáýðýýð áè÷ñýí çîõèîëûã æ¿æèã ãýíý. Æ¿æãèéã äîòîð íü èíýýäìèéí, äðàìûí, ò¿¿õýí, ýìãýíýëò, õ¿¿õäèéí, õ¿¿õýëäýéí ãýõ ìýòýýð àíãèëäàã (Ä.Ãàëáààòàð, Óá, 2002, 81 äýõ òàë). Æ¿æãèéí çîõèîëûã óíøààä õýð ñàéí îéëãîíî, òºäèé ÷èíýý ä¿ðèéí îíöëîãèéã ìýäíý. Òóõàéí ä¿ðèéí îíöëîãèéã õýð çýðýã ìýäýðíý, òºäèé ÷èíýý ñàéí æ¿æèãëýíý. Òèéìýýñ áàãø æ¿æãèéí çîõèîëûã óíøèæ îéëãîîä, ä¿ðèéí îíöëîãèéã ìýäñýíèé äàðàà æ¿æèãëýíý ãýäãèéã ìàø ñàéí àíõààðàõ ¸ñòîé. Ä¿ðèéí äóó õîîëîéíû ºíãº, í¿¿ðíèé õóâèðàë, áèåèéí õºäºë㺺íèéã äóóðàéí èëýðõèéëñíèé äàðàà ÿàãààä èíãýæ ¿ç¿¿ëñíýý õ¿¿õýä á¿ð çààâàë òàéëáàðëàíà. 1. Çîõèîë÷ Á.Äàøáàëáàðûí “Ýðýë” æ¿æãèéã óíøèõûí ºìíºõ áýëòãýë Äàðààõ æ¿æãèéí çîõèîëóóäààñ óíøèæ, ÿðèëöàíà. À.×îéñîíãèéí “Áóøóó òóóëàé”, Ö.Ñîäíîìäîðæèéí “Àç æàðãàëûí ýðýë÷èí”, “×èí õ¿ñýë”, Ñ.Æàðãàëñàéõàíû “Òýì¿¿æèí”, Ö.Ò¿ìýíáàÿðûí “Ìºðººäëèéí ¿çýã”, ìºí “Öóóòûí öàãààã÷ ã¿¿” ¿ëãýðýýñ ñýäýâëýñýí “Ýðõ öàãààí óíàãà” ãýõ ìýò æ¿æãèéã ñîíãîæ áîëíî. Ñ¿¿ëèéí ¿åä õ¿¿õäýä çîðèóëñàí êèíî, æ¿æèã èõ ãàð÷, ýíý òàëààð îëîí ¿éë àæèëëàãàà çîõèîí áàéãóóëæ áàéíà. Òóõàéëáàë: ÓÄÝÒ-ààñ æèë á¿ð 5, 6-ð ñàðä Õ¿¿õäèéí æ¿æãèéí ºäð¿¿ä, ìºí “Õ¿¿õäèéí åðòºíö” õ¿¿õäèéí æ¿æãèéí íààäàì çîõèîãäîõ áîëñîí áàéíà. Ýäãýýð àðãà õýìæýýíèé õ¿ðýýíä îëîí æ¿æèã òàéçíàà òàâèãäàæ áàéãàà ó÷ðààñ áàãø õ¿¿õä¿¿äýä ãàð÷ áàéãàà æ¿æèã á¿ðèéã àëãàñàëã¿é ¿ç¿¿ëæ, ¿çñýí æ¿æãèéíõýý òóõàé ÿðèëöàæ áàéõ õýðýãòýé. Òóõàéëáàë: Ã.Õ.Àíäåðñîíû “Ëóñûí äàãèíà”, Ê.Äðàãóíñêàÿãèéí “Îíö ñóðëàãàòíóóä îðîõûã õîðèãëîíî”, Ñ.Æàðãàëñàéõàíû “Òýì¿¿æèí”, Á.ÿðöýðýíèé “Øóíàë”, Æ.Äàøäîíäîã “Àëòàí õºðø”, Ö.Ñîäíîìäîðæèéí “Íîðîâûí íàìòàð”, ìºí ¿ëãýðýýñ ñýäýâëýñýí “Ýðõ öàãààí óíàãà”, “Èøèã ãýäýã õººðõºí íýð”, “Äîëîîí èøèã áà ÷îíî” ãýõ ìýò æ¿æèã. ßëàíãóÿà “Ýðõ öàãààí óíàãà” õ¿¿õäèéí äóóëàëò æ¿æèã íü íîì, CD õàìòäàà ãàðñàí ó÷ðààñ ñóðãóóëèéí íîìûí ñàíãààð äàìæóóëàí àâààä õ¿¿õä¿¿ääýý ¿ç¿¿ëæ áîëíî. 109

2. Á.Äàøáàëáàðûí “Ýðýë” æ¿æãèéã óíøèæ, ä¿ðä òîãëîõ “Ýðýë” æ¿æèã íü 4 ¿çýãäýëòýé áºãººä ýäãýýð 4 ¿çýãäýë á¿ðèéí òºãñãºëä ºã¿¿ëýã÷ áà áààòðóóäààñ ñîíãîí äóóíû ºíãèéã ÿëãàæ óíøèõ, í¿¿ðíèé õóâèðëûã èëýðõèéëýí ¿ç¿¿ëýõ, áèåèéí õºäºë㺺íèéã òóñ òóñàä íü õèéæ ¿ç¿¿ëýõ, ÿàãààä òýãæ ¿ç¿¿ëñíèéõýý ó÷ðûã òàéëáàðëàõ äààëãàâàð ºãñºí áàéãàà. Ò¿¿íèé äàãóó õ¿¿õä¿¿ä äóó àâèàã äóóðàéæ, í¿¿ðíèé õóâèðëûã èëýðõèéëæ, áèåèéí õºäºë㺺íèéã äóóðàéæ ¿ç¿¿ëíý. (1) Äóó õîîëîéíû ºíãèéã òîõèðóóëàõ íü Æ¿æãèéí íýãä¿ãýýð á¿ëãèéí òºãñãºëä áààòðóóäûí äóóíû ºíãèéã äóóðàéõ äààëãàâàð áàéãàà. Õ¿¿õä¿¿ä áààòðóóäààñ ñîíãîí äóóíû ºíãèéã äóóðàéí äóóãàðñíû äàðàà äóóíû ººð÷ëºëò¿¿äèéã õàðüöóóëàí äóóãàðãàõ çàìààð àæèãëóóëàõ õýðýãòýé. Óòãà ÿëãàõ àâèàòàé õýëëýã, àâèàã äóóðàéõ ¿ãèéí äóóäëàãûã ñîíñãîîä þó ìýäðýãäýæ áàéãààã íü àñóóõ õýðýãòýé. Òýãýýä òýäãýýð íü àìüòíûõ óó, óñíû õîðæèãíîõ ÷èìýý þó ãýäãèéã ÿëãóóëæ áîëíî. Òóõàéëáàë: øèâíýõ, ãýíýò õ¿÷òýé öîõèõ, ä¿íãýíýõ, øàæèãíàõ, õîðæèãíîõ, ñàíàà àëäàõ ãýõ ìýò. ßëãàæ õýëýõäýý ÷àíãà äóóãààð, îëîí äàõèí äàâòàæ áàéæ ñàéæðàõ òóë áàãø òèéì áîëîìæ îëãîîðîé. ̺í àâèàã äóóðàéõ ¿ãòýé ø¿ëýã, äóó ÷àíãààð óíøèæ ºãººä õ¿¿õä¿¿äýýñ ñýòãýãäëèéã íü ñîíñîæ áîëíî. ªºð ø¿ëýãí¿¿äèéí õóóëáàðûã òàðààæ ºãººä äîòðîî ÷èìýýã¿é óíøààä, àâèàã äóóðàéõ ¿ãñèéí äîîãóóð çóðæ, äàðàà íü áèå áèåäýý ÷àíãààð óíøèæ ºãºõ äàñãàë õèéëãýæ áîëíî. Æ¿æèãëýõ ¿åäýý õ¿¿õýä äóó õîîëîéíû ºíãèéã õýð òîõèðóóëæ, ¿íýìøèëòýé æ¿æèãëýæ áàéíà ãýäãèéã øàëãàõûí òóëä ãàð óòàñíûõàà äóó õóðààãóóðò áè÷èæ, äàðàà íü ñîíñîæ áîëíî. (2) Í¿¿ðíèé õóâèðëûã èëýðõèéëýõ íü Æ¿æãèéí õî¸ðäóãààð ¿çýãäëèéã óíøèæ äóóññàíû äàðàà í¿¿ðíèé õóâèðàë èëýðõèéëæ ñóðàõ äàñãàëóóäûã õèéëãýæ áîëíî. Æ¿æèãò äàðààõ í¿¿ðíèé õóâèðàë èëýð÷ áàéãàà. Òóõàéáàë: áÿëäóó÷èëæ áóé öàðàé, ãóíèãëàñàí öàðàé, õàðàìññàí öàðàé, áàÿðëàñàí öàðàé, óóðëàñàí öàðàé ãýõ ìýò. Ýíãèéí ¿åä õýí íýãýíòýé ÿðèëöàõ, ººðèé㺺 îéëãóóëàõ, èëòãýë òàâèõ ãýýä áèäíèé àìüäðàëä í¿¿ðíèé õóâèðëàà ººð÷ëºõ øààðäëàãà ºäºð á¿ð ãàð÷ áàéäàã. Èéìýýñ ñýòãýë õºäëºë, í¿¿ðíèé õóâèðàëòàé ÿðèõ ÷àäâàðûã õºãæ¿¿ëýõ çàéëøã¿é õýðýãöýý áàéíà. Í¿¿ðíèé õóâèðëûã ÿàæ èëýðõèéëýõ òàëààð áèä êèíî, æ¿æèã ¿çýõ, áàãøèéí õè÷ýýë äýýðõ ÿðèà, òåëåâèçèéí íýâòð¿¿ëãèéí õºòëºã÷äèéí ÿðèàíààñ õàðæ, ¿ëãýð àâ÷ áîëíî. Í¿¿ðíèé õóâèðëûã èëýðõèéëæ ñóðàõàä äàðààõ ø¿ëãýýð äàñãàë õèéëãýæ áîëíî. Òóõàéëáàë: “ªí÷èí öàãààí áîòãî” äóóíû ø¿ëãèéã óíøèõäàà ýýæã¿é õ¿í ÿìàð áàéõ âý, ò¿¿íèéã äóóðàéæ ãóíèãòàé öàðàéãààð óíøèíà. Çîõèîë÷ Æ.Äàøäîíäîãèéí “Ñàíäðóó õ¿í” ø¿ëãèéã óíøèõäàà ñàíäàðñàí, õºãæèëòýé èíýýäòýé öàðàé ãàðãàæ óíøèíà. Õàðèí ×.×èìèäèéí “Áè ìîíãîë õ¿í” ø¿ëãèéã óíøèõàä ìîíãîë õ¿í áîëñíîîðîî áàõàðõñàí, áàÿðëàñàí öàðàé ãàðãàæ óíøèõ ãýõ ìýò. (3) Áèåèéí õºäºë㺺íèéã èëýðõèéëýõ íü Æ¿æãèéí ãóðàâäóãààð ¿çýãäëèéã óíøèæ äóóññàíû äàðàà ä¿ð¿¿äýýñ ñîíãîí áèåèéí õºäºë㺺íèéã äóóðàéæ ¿ç¿¿ëíý. Òóõàéëáàë, Áàò òàõèàã äóóðàéí ñýìõýí ñýìõýí àëõàæ áàéãàà áàéäëûã ¿ç¿¿ëäýã. Äóóðàéæ ¿ç¿¿ëñíèéõýý äàðàà “ßàãààä èíãýæ ¿ç¿¿ëñýí áý?” ãýäãýý òàéëáàðëàõ íü õàìãèéí ÷óõàë. “Ó÷èð íü ìóóð áîë ìÿðàéæ 纺ëºí àëõäàã àìüòàí” ãýõ ìýò, Æ¿æãèéí ä¿ðèéã ñîíãîæ äóóðàéõäàà îíöëîãèéã íü ñàéí îéëãîæ ìýäñýí áàéõ ¸ñòîé. Òóõàéëáàë: Òàõèàã äóóðàéæ áàéãàà áîë, òàõèà ÿàæ ÿâäàã îíöëîãèéã ìýäýõ, ýìãýí, ºâãºí õî¸ðûã äóóðàéæ áàéãàà áîë íàñòàé õ¿í ÿàæ ÿâäàã, ÿàæ õºäëºõ âý çýðýã 110

îíöëîãèéã ìýäýõ ãýõ ìýò. Òýãýýä òóõàéí ä¿ðèéí îíöëîãèéã ñàéòàð ìýäýðñíèé äàðàà æ¿æèãëýâýë èë¿¿ áîäèòîé áîëíî. (4) Äóó õîîëîéíû ºíãº, í¿¿ðíèé õóâèðàë, áèåèéí õºäºë㺺íèéã õàìòàä íü èëýðõèéëýõ íü ĺðºâä¿ãýýð ¿çýãäëèéí òºãñãºëä äóóíû ºíãº, áèåèéí õºäºë㺺í, í¿¿ðíèé õóâèðëûã õàìòàä íü ¿ç¿¿ëíý. Ýíý íü ýõíèé ãóðâàí ¿çýãäëèéí äààëãàâðûã íýãòãýí ä¿ãíýõ çîðèëãîòîé áºãººä àðàé õ¿íäýð÷ áàéãàà ó÷èð ¿ãýý ÷ýýæëýõ, äàâòàõ öàã áîëîìæîîð õàíãààðàé. Õ¿¿õýä õè÷ýýëä ¿çýæ áàéãàà çîõèîëûí ä¿ðä òîãëîæ, æ¿æèãëýæ ÷àäàõã¿é áîë ººðèéí óíøèõ äóðòàé íîì, ¿çñýí êèíîíûõ íü áààòðûã äóóðàéæ æ¿æèãëýõ áîëîìæ îëãîîðîé. Ñ.Áóÿííýìýõèéí “Õî¸ð íàéç” ºã¿¿ëëýãèéã àøèãëàí õ¿¿õä¿¿äèéí ä¿ðýýð èëýðõèéëýõ ÷àäâàðûã ¿íýëæ áîëíî. Ó㠺㿿ëëýãò ýðýëõýã õ¿¿ ÷îíîòîé òààð÷, õýðõýí òóëàëäàõàä áýëýí çîãñîæ áàéãààã äóóðàéí äóó õîîëîéíû ºíãº, í¿¿ðíèé õóâèðàë, áèåèéí õºäºë㺺íèéã èëýðõèéëæ áîëíî. Ä¿ðä òîãëîõ äàñãàëûí ýõ Õî¸ð íàéç պ人 àéëûí íýãýí ñýðãýëýí óõààëàã õ¿¿ áàéæýý. Òýð íýã ºäºð ¿åèéí íàéçòàéãàà òîãëîæ ÿâñààð èõ õàäíû äýðãýä õ¿ð÷ýý. Õî¸ð íàéç íààäàí áàéòàë íàð õýëáèéæ, ýýæ ààâ íü õºâã¿¿äýý ýðýí ñàíäàð÷ ã¿éëäýâ. Ãýíýò õàäíû àðààñ íýã òîì ÷îíî ºíãèéñººð ãàð÷ èðýýä àìàà àíãàëçóóëàí áÿöõàí õºâã¿¿äèéí ç¿ã ãýòýæ ãýíý. Ãýòýë òîìõîí íýã íü àéí ñàíäàð÷ áàõèðàí óéëæ çóãòàí îäîâ. Õàðèí óõààíò õ¿¿ íü çóãòàõ àðãàã¿é áîëñíîî ìýäýýä, èéø òèéø ñàìáàà÷ëàí õàðâàë õàæóóä íü íýãýí áóðãàñ áàéëàà. Õ¿¿ ò¿¿íèéã ø¿¿ðýí àâ÷ ºìññºí öàìöàà òàéëæ, ¿ç¿¿ðò íü ºë㺺ä, ç¿¿í ãàðòàà àòãàæ äýýø ºðãºæ, áàðóóí ãàðûí áÿöõàí íóäàðãàà çàíãèäàí, õî¸ð õºëºº àëäëàí çîãñîæ, àìàà àíãàéëãàæ ø¿äýý ÿðçàéëãàí, àéñàí áîëîâ÷ ñ¿ðèéã áàäðóóëàí òóëàëäàõàä áýëýí çîãñîâ. Òýðõ¿¿ ÷îíî ýíý áàéäëûã ¿çýæ, àìàà õàìõèæ, õî¸ð í¿äýý á¿ëòèéëãýí õàðæ, ãàéõñàí ìýò çîãñîâ. Òèéíõ¿¿ õýí õýíäýý õàëäàæ ÿäàí áàéòàë, íºãºº õ¿¿ãèéí óéëàõ ÷èìýýíýýð ýöýã ýõ íü õ¿¿ãýý îëîí àâàð÷ýý. Ñ.Áóÿííýìýõ 3. Õàøèëò, õààëò, öýã òýìäãèéã õýðýãëýæ ñóðöãààÿ Æ¿æãèéí çîõèîë íü áààòðóóäûí õàðèëöàí ÿðèàíààñ á¿òäýã ó÷ðààñ õàðèëöàí ÿðèàíä õýðýãëýãääýã äàâõàð öýã, çóðààñ, öýã, àñóóëòûí òýìäýã ãýõ ìýò èõ õýðýãëýãääýã. Èéìýýñ æ¿æãèéí çîõèîëûí áè÷ëýãèéí õýëáýðýýð äàìæóóëàí öýã, òýìäãèéí õýðýãëýýã ìýä¿¿ëýõ çîðèëãîîð îðñîí áàéãàà. (1) Õ¿¿õä¿¿äèéí ñàéí ìýäýõ ¿ëãýð, ºã¿¿ëëýãèéí áè÷ëýãèéí õýëáýðòýé æ¿æãèéí áè÷ëýãèéí õýëáýðèéã õàðüöóóëíà. Îíöëîã ¯ëãýð, ºã¿¿ëëýã Æ¿æèã Áè÷ëýã õýëáýð Õ¿¿ðíýõ áè÷äýã. Õàðèëöàí ÿðèàíû õýëáýðýýð áè÷äýã Öàã ªíãºðñºí, îäîî, èðýýä¿é Îäîî öàãò áîëæ áàéãààãààð áè÷äýã Á¿òýö Ýõëýë, ãîë, òºãñãºë I, II, III, … ¿çýãäýë 111

(2) Öýã òýìäãèéí ¿¿ðýã, õýðýãëýýã õ¿¿õä¿¿äýý𠺺ðñ人ð íü òààìàãëóóëíà. (3) Äàðàà íü ººðñäèéí òààìàãëàñíûã Ñóðàõ áè÷ãèéí 147 äàõü òàëûí öýã òýìäãèéã õààíà õýðýãëýõ òóõàé õ¿ñíýãòèéí ìýäýýëýëòýé õàðüöóóëæ ìýäëýãýý öýãöýëíý. Èéìä öýã òýìäýã, õààëò, õàøèëòûí ¿¿ðýã, õýðýãëýýã øóóä çààæ áîëîõã¿é. (4) Öýã òýìäãèéí õýðýãëýýíèé òóõàé òîäîðõîé ìýäëýãòýé áîëñíû äàðàà öýã òýìäãèéã àðèëãàñàí æ¿æãýýñ õýñýãëýí òàðààæ ºãººä õ¿¿õä¿¿äýýð çîõèõ ãàçàð íü öýã òýìäãèéã íºõ¿¿ëíý. Ýõíèé ¿åä óíøñàí æ¿æãýýñ õýñýãëýõ, äàäñàí ¿åä óíøààã¿é æ¿æãýýñ õýñýãëýí ºãºõ ãýõ ìýòýýð äààëãàâðûã õ¿íäð¿¿ëæ áîëíî. Áàãø öýã òýìäãèéí á¿õ ¿¿ðãèéã íýã äîð çààõã¿é áºãººä õ¿¿õäèéã óíøèõ, áè÷èõ ÿâöàä ãàð÷ èðæ áàéãàà òîõèîëäîë áîëãîí äýýð òàéëáàðëàæ öýã òýìäãèéí îéëãîëòûã ºãíº. Öýã òýìäãèéí õýðýãëýýã ¿íýëýõäýý ÷ æ¿æèãò áàéãàà öýã òýìäýã ÿìàð ¿¿ðýãòýé áàéíà ãýäãèéã ìýäýæ áàéãààã íü ¿íýëíý. 4. Æ¿æèãò øèíý ¿çýãäýë íýìæ áè÷üå Áàãøèéí ìýäëýãèéí ñàíä Æ¿æèãò ãàðàõ õ¿ì¿¿ñèéí á¿ðýëäýõ¿¿í ¿ë ººð÷ëºãäºõ õýñãèéã ¿çýãäýë ãýíý (ß.Öýâýë, Óá, 1966, 616 äàõü òàë). ¯ëãýð, ºã¿¿ëëýãò ýõëýë, ãîë, òºãñãºë õýñýã áàéäàã øèã, æ¿æèã íü ¿çýãäëýýñ á¿òäýã. ¯çýãäýë ãýäýã áîë æ¿æãèéí á¿òöèéí íýã õýñýã ãýæ ñóðàã÷äàä îéëãóóëíà. “Ýðýë” æ¿æãèéí ¿éë ÿâäëààñ ¿¿äýí øèíýýð ¿çýãäýë íýìæ áè÷èõäýý òóõàéí æ¿æèãò áàéãàà ä¿ð¿¿äýýñ ãàäíà øèíýýð ä¿ð íýìæ áîëíî. Ìºí “Ýðýë” æ¿æãèéí ¿éë ÿâäëààñ ¿¿äýí øèíý ¿çýãäëèéí ¿éë ÿâäàë ºðíºíº. Õàðèí øèíý ýð íýìæ áè÷èæ áàéãàà æ¿æãèéí òºãñãºë íü “Ýðýë” æ¿æãèéí ¿éë ÿâäàëòàé çààâàë õîëáîãäîõ àëáàã¿é. Õàìãèéí ãîë íü õ¿¿õýä ººðºº ñýòãýýä áè÷èõ íü ÷óõàë. 1. Æ¿æèãò øèíýýð ¿çýãäýë íýìæ áè÷èõèéí ºìíºõ áýëòãýë Æ¿æãèéí çîõèîë íü óðàí çîõèîëûí áóñàä òºðºë, õ¿¿ðíýñýí çîõèîëîîñ áè÷ëýãèéí õýëáýðèéí õóâüä îíöëîãòîé ó÷èð æ¿æãèéí ¿çýãäýë íýìæ áè÷èõèéí ºìíº òîäîðõîé õóãàöààíä õ¿¿õä¿¿äýýð äàñãàë õèéëãýõ õýðýãòýé. Òóõàéëáàë: • “Ýðýë” æ¿æãèéí õàðèëöàí ÿðèàòàé íýã áààòðûã ¿ãòýé íü õàìò àðèëãààä, ¿ëäñýí õýñãèéã àøèãëàí, äóòóóã íºõºæ áè÷èõ äààëãàâàð ºãºõ • ̺í æ¿æãèéí áààòðûí íýðèéã ¿ëäýýí, õýëñýí ¿ãèéã íü àðèëãàõ, ýñâýë õýëñýí ¿ãèéã ¿ëäýýí íýðèéã íü àðèëãààä, äóòóóã íºõºæ áè÷èõ äààëãàâàð ºãºõ • Òºãñãºëã¿é æ¿æãèéí çîõèîë ºã÷, æ¿æãèéí ä¿ðèéã íýã íýãýýðýý àâààä, òºãñãºëèéã ººðñ人 òºñººëºí áîäîæ, çîõèîõ äààëãàâàð ºãºõ. Äàðàà íü õ¿¿õä¿¿ä ººðñäèéí çîõèîñíûã ýõ òåêñòòýé õàðüöóóëàõ • Õ¿¿õä¿¿äèéí ìýääýãã¿é íýã æ¿æãèéí äóíäààñ æèæèã ¿ç¿¿ëáýð ºãºõ. ¯¿íèéã óíøèæ æ¿æèãëýýä çîõèîëûí áààòðûí ä¿ð, ñîíèðõîë, óíøñàí õýñýãò íü áîëñîí ¿éë ÿâäàë, äàðàà íü áîëîõ ¿éë ÿâäàë äýýð ýðãýö¿¿ëýí áîäîõ äààëãàâàð ºãºõ ãýõ ìýò. 2. Æ¿æèãò øèíýýð ¿çýãäýë íýìæ áè÷èõ ªìíºõ àíãèä æ¿æãèéí çîõèîë ¿çñýí, óíøñàí ó÷ðààñ õ¿¿õä¿¿ä æ¿æãèéí ¿çýãäýë áè÷èõ áýëòãýëòýé áîëñîí áàéíà. Õ¿¿õä¿¿äèéí óíøñàí “Ýðýë” æ¿æèã íü 4 ¿çýãäýëòýé áºãººä ýäãýýð 4 ¿çýãäëèéí äóíäóóð þì óó, òºãñãºëä íü øèíýýð íýìæ ¿çýãäýë áè÷íý. Áè÷èõäýý äàðààõ äàðààëëûã áàðèìòàëíà. 112

Æ¿æèãò Òóõàéí Ñîíãîñîí Òºñººëºí Çàñàæ Ñèéð¿¿ëýí ¿çýãäýë õýñãýýñ ÷óõàë ¿ãèéí áîäñîíîî ñàéæðóóëàõ áè÷èõ íýìæ áè÷èõ ÷óõàë ¿ãýý äàðààëàëä õýñãýý ñîíãîõ äàãóó ¿éë îðóóëàí ñîíãîõ ÿâäëûã ÿàæ äýëãýð¿¿ëýí ºðí¿¿ëýõýý áè÷èõ òºñººëºõ (1) Æ¿æèãò ¿çýãäýë íýìæ áè÷èõ õýñãýý ñîíãîõ Þóíû ò¿ð¿¿íä æ¿æãèéí àëü õýñýãò øèíý ¿çýãäýë íýìæ áè÷èõýý ñîíãîíî. Òýðõ¿¿ íºõöºë¿¿äèéã ñóðàõ áè÷ãèéí 149 ä¿ãýýð òàëä ºãñºí áàéãàà. 1,2,4 ãýñýí äóãààðòàé õýñã¿¿ä íü æ¿æãèéí äóíäóóð ¿çýãäýë íýìýõ õýñýã, 3 ãýñýí äóãààðòàé õýñýã íü æ¿æãèéí òºãñãºëä ¿çýãäýë íýìýõ õýñýã áîëíî. (2) Òóõàéí õýñãýýñ ÷óõàë ¿ãýý ñîíãîõ Òóõàéí ñîíãîñîí õýñãýýñ ìºí ÷óõàë ¿ãýý ñîíãîíî. ×óõàë ¿ãèéã ñîíãîñíîîð ¿éë ÿâäëûã ¿ðãýëæë¿¿ëýí áè÷èõ ÷èã øóãàìûã òîäîðõîé áîëãîæ áàéíà ãýñýí ¿ã. Ñóðàã÷ òóõàéí õýñãýýñ àëü ÷ ¿ãèéã ÷óõàë ¿ãýýð ñîíãîæ áîëíî. Ãàãöõ¿¿ òýð ñîíãîñîí ¿ãèéí äàãóó ¿éë ÿâäëûã òºñººëºí áîäîîä äýëãýð¿¿ëýí áè÷èõ ¸ñòîé. Òóõàéëáàë: Áàò “ªâãºí õîòî÷ íîõîéãîî îëæ èðýõýýð ÿâëàà” ãýñýí õýñãèéã ñîíãîæ æ¿æãèéí òºãñãºëä øèíý ¿çýãäýë íýìæ áàéãàà. Òýðýýð “îëîõ” ãýäýã ¿ãèéã ÷óõàë ¿ãýýð ñîíãîñîí ó÷èð “îëîõ”-òîé õîëáîîòîéãîîð ¿éë ÿâäëûã ºâãºí íîõîéãîî ÿàæ îëñîí òóõàé ¿ðãýëæë¿¿ëñýí. Õýðýâ “õîòî÷ íîõîé” ãýñýí ¿ãèéã ÷óõàë ¿ãýýð ñîíãîñîí áîë õîòî÷ íîõîéíû òóõàé ¿éë ÿâäëûã ºðí¿¿ëýõ áàéñàí ãýñýí ¿ã þì. (3) Ñîíãîñîí ÷óõàë ¿ãèéí äàãóó ¿éë ÿâäëûã ÿàæ ºðí¿¿ëýõýý òºñººëºõ Òºñººëºí áîäîõ ãýäýã áîë îãò áàéõã¿é ç¿éëèéã øèíýýð óðãóóëàí áîäîõûã õýëýõ áºãººä õ¿¿õýä ¿ëãýð, ¿çýãäýë çîõèîõäîî òºñººëºí áîäíî. Òºñººëºí áîäñîí ç¿éëä çºâ, áóðóó ãýñýí ¿íýëýëò ºã÷ áîëîõã¿é áºãººä õ¿¿õýä ÿàæ ÷ òºñººëæ áîëíî. (4) Òºñººëºí áîäñîíîî äàðààëàëä îðóóëàí äýëãýð¿¿ëæ áè÷èõ ¯çýãäýë íü æ¿æãèéí íýã õýñýã ó÷ðààñ ÷óõàë ¿ãèéí äàãóó ¿éë ÿâäëûã òºñººëºí áîäñîíîî äàðààëàëä îðóóëàí, äàðàà íü ò¿¿íèéãýý äýëãýð¿¿ëýí áè÷íý. Ýöýñò íü äýëãýð¿¿ëýí áè÷ñýíýý æ¿æãèéí çîõèîë øèã õàðèëöàí ÿðèàíû õýëáýðò îðóóëàí áè÷íý. (5) Çàñàæ ñàéæðóóëàõ Çàñàæ ñàéæðóóëàõäàà ñóðàõ áè÷èãò áàéãàà øàëãóóðûã õàðàõààñ ãàäíà, õàðèëöàí ÿðèà õýòýðõèé óðò, íóðøñàí ýñýõ, ñîíãîñîí ÷óõàë ¿ãèéí äàãóó ¿éë ÿâäëûã ºðí¿¿ëýí áè÷ñýí ýñýõ çýðãèéã áàãø õàðæ, òèéì ç¿éë àæèãëàãäâàë çàëðóóëààðàé. (6) Ñèéð¿¿ëýí áè÷èõ Àëäààãàà çàññàíû äàðàà öýâýð ñàéõàí ñèéð¿¿ëýí áè÷íý. Áè÷èõäýý áè÷ãèéí äýãýý áàðèìòàëæ áóé ýñýõèéã õàðààðàé. (7) Øèíýýð íýìæ áè÷ñýí ¿çýãäýëäýý íýð ºãºõ Õ¿¿õä¿¿ä ººðñäèéí áè÷ñýí ¿çýãäëèéí àãóóëãàä òîõèðñîí íýð ºã÷ áîëíî. Íýð íü øèíý ¿çýãäëèéí àãóóëãûã á¿ðýí èëýðõèéëñýí, ñîíèðõîëòîé, òîâ÷ áàéâàë ñàéí. Õè÷ýýëä õýðýãëýõ íýìýëò æ¿æãèéí ýõ Áóøóó òóóëàé æ¿æãèéí õè÷ýýëäýý äàðààõ áàéäëààð àøèãëààðàé. (1) Õ¿¿õä¿¿äèéí ä¿ðä òîãëîõ ÷àäâàðûã ¿íýëýõ - Æ¿æãýýñ ä¿ðýý ñîíãîíî. 113

- Ä¿ðèéí õýëñýí ¿ãèéã ÷ýýæèëíý. - Òóõàéí ä¿ðèéí îíöëîãèéã òºñººëºí áîäíî. - Æ¿æèãëýõäýý áýëäýíý. - Ñîíãîñîí ä¿ðèéí äóóíû ºíãº, í¿¿ðíèé õóâèðàë, áèåèéí õºäºë㺺íèéã äóóðàéæ æ¿æèãëýíý. (2) Æ¿æãèéã õýñýãëýí õóâààæ õàøèëò, õààëò, öýã òýìäãèéã íºõºõ òàðààõ ìàòåðèàë áîëãîí àøèãëàõ. (3) Æ¿æèãò øèíý ¿çýãäýë íýìæ áè÷èõ äàñãàëûí ýõ áîëãîõ. Áóøóó òóóëàé Ä¿ð¿¿ä: ªã¿¿ëýã÷, òóóëàé, ¿íýã, ÷îíî, áàð, ¿õýð õóëãàíà (¯éë ÿâäàë íü îéí äîòîðõ ãîðõèéí äýðãýä áîëíî. Õºøèã íýýõèéí ºìíº ÿìàð íýã ñàíäðàëòàé áàéäëûã èëòãýñýí õºãæèì ÿâíà. ªã¿¿ëýã÷ ã¿éñýýð ãàð÷ èðíý) ªã¿¿ëýã÷: - (Àìüñãààäàí) Õ¿¿õä¿¿ä ýý! Òà íàð “øàë” ãýæ þó áàéäãèéã ìýäýõ ¿¿? Õ¿¿õä¿¿ä: Ìýäíý. ªã¿¿ëýã÷: -Òýãâýë þó áàéäãèéã íü õýëýõ õ¿¿õýä áàéíà óó? Ãàðàà ºðãº! Çà þó áàéäàã âý? Õ¿¿õä¿¿ä: -Ãýðèéí øàëûã õýëäýã þì. (áàéøèíãèéí øàëûã õýëäýã ãýõ ìýòýýð) ªã¿¿ëýã÷: -Ýíý ÷ àðàé áèø áàéõ. Áè “øàë” ãýæ ìàø òîì, èõ àéìøèãòàé àìüòàí áàéäàã ãýæ íýã òóóëàéíààñ ñîíñëîî. Òýãýýä ººðºº òèéì àìüòàí ¿çýýã¿é áîëîõîîð òà íàðààñ àñóóõ ãýæ èðñýí þì. (Õºãæìèéí àÿ óëàì îðãèëæ ÿìàð íýã àìüòàí äàâõèí áóéã ä¿ðñýëíý) ªã¿¿ëýã÷: - Çà, áè îäîî ÿâëàà, òà íàð íàìàéã ýðãýýä èðýõýä “øàë” ãýæ ÷óõàì ÿìàð àìüòàí áîëîõûã ñàéí ìýäýýä áàéæ áàéãààðàé...(ÿâíà) (Õºãæìèéí òîãëîëò óëàì ÷àíãàð÷ õºøèã íýýãäýíý. Îéí öîîðõîéä íýã ¿íýã ÿâæ áàéíà. Òóóëàé ìàø õóðäíààð äàâõèí èðíý) ¯íýã: -Õ¿¿å òóóëàé, ÷è þóíä èíãýæ ñàíäðàà âý? Òóóëàé: -Àðãàò øàð ìèíü çóãòààðàé. Àðààñ “Øàë” õººæ ÿâíà. ¯íýã: -“Øàë” èé! Õ¿í ¿¿? Òóóëàé: -Òèéì ýý, òèéì “øàë”. (ñàíäàðíà) (¯íýã òóóëàé õî¸ð íèéëæ öààø äàâõèíà. Òýä ÷îíîòîé äàéðàëäàíà) ×îíî: -Çà òà õî¸ð ÷èíü, õîõèìîé òîëãîé õî¸ð õºëòºä õººãäñºí þì øèã þóíä èíãýæ ñàíäàðíà âý? Òóóëàé: -“Øàë àà” …øàë, “øàë” èðëýý ø¿¿! ×îíî: -Õî¸ð õºëò ¿¿? Òóóëàé: -Òèéì ýý! Áèäíèéã õººãººä! (×îíî ìºí ë ñàíäðàí òýð õî¸ðòîé íèéëæ äàâõèíà. Òýä ÿâñààð áàðòàé óóëçàíà) Òóóëàé: (Ìàø ÷àíãà äóóãààð) -Áàð ãóàé ìèíü òóñëààðàé, öààíà ÷èíü... (Á¿õ àìüòàä íýãýí çýðýã “Øàë” èðëýý ø¿¿! ãýæ õàøãèðíà.) Áàð: (ªºðòºº) -Øàë ãýíý ¿¿? Ýä íàð á¿ãä èíãýæ ñàíäàð÷ áàéãààã áîäîõîä íºãºº ãàéõàë í¿öãýí í¿¿ðò õººæ áàéãàà õýðýã áàéõ ø¿¿. (̺í òýäíèéã äàãàí äàâõèíà. Òýä ¿õýð õóëãàíàòàé äàéðàëäàíà) ¯õýð õóëãàíà: (ãàéõàæ) - Òà íàð ÷èíü õàà÷èæ áàéãàà þì áý? Òóóëàé Õóëãàíà ìèíü, öààíà ÷èíü “øàë” ÿâíà, èðëýý! (Á¿õ àìüòàä öààø ÿâàõûã çàâäàíà) ¯õýð õóëãàíà: -Áàéç, áàéç. Õ¿ëýý! “Øàë” ãýíý ýý! ¯ã¿é ýý, òýð ÷èíü ÿìàð àìüòàí áàéäàã áèëýý? Àðààòàí æèã¿¿ðòíèé àëü ÷ àéìàãò ñîíñîãäîîã¿é, øèíý íýð áàéíà. Õýí 114

¿çñýí, õààíà áàéäãèéã õýëæ ºã÷ òóñëàà÷ òóóëàé ìèíü! Òóóëàé: -Áè...áè ò¿¿íèéã ¿çýýã¿é. ¯õýð õóëãàíà: -Çà òèéì áàéæ, òýãâýë ÷èõýýð ñîíññîí á¿ãä õóäàë, í¿äýýð ¿çñýí á¿ãä ¿íýí ãýæ õ¿ì¿¿ñ ÿðèëöäàã þì ãýíý áèëýý. ¯¿íèéã ¿íýí ãýæ èòãýõ õýö¿¿ áîëîâ÷ ¿çýýã¿é áàéæ á¿ãä ñàíäðàõ íü áóðóó ÷ áàéæ áîëíî. ßìàð ÷ ãýñýí ÿâöãààÿ. Þó áàéäàã, õààíà àìüäàðäãèéã íü ¿çüå. (Àìüòàä ¿õýð õóëãàíû ¿ãèéã àíõààðàëòàé ñîíñîíî) ¯õýð õóëãàíà: -ßâöãààÿ! (ßâíà) (Òýä áèå áèåñèéã õàðñààð áàð ò¿ð¿¿ëýí ¿õýð õóëãàíûã äàãàæ ÿâíà) (Õºøèã) Õºøèãíèé ºìíº ºã¿¿ëýã÷ ãàð÷ èðíý. ªã¿¿ëýã÷: -Çà õ¿¿õä¿¿ä ìèíü òà íàð “øàë” ãýæ ÷óõàì ÿìàð àìüòàí áàéäãèéã îéëãîæ ìýäýý áèç? Õ¿¿õä¿¿ä: -¯ã¿é ªã¿¿ëýã÷: -Àðãàã¿é, ýíý áîë òà íàðûí çºâ. “Øàë” ãýæ ÿìàð ÷ àìüòàí, õýçýý ÷ áàéãààã¿é ãýíý. Àà õàðèí àéõàä àðãàë õºäºëíº ãýæ àðäûí ç¿éð ¿ã áàéäàã þì. Èéì íýã ÿâäàë òóóëàéä òîõèîëäæýý. Áîëæ ã¿éöñýí ãàäèë æèìñ ãîðõèéí óñàíä óíàõäàà “Øàë” õèéí ÷èìýý ãàð÷ ñàíäðóó òóóëàéã öî÷îîæýý. Àéìõàé äýëäýí çóãòàæ ÿâàõäàà ×èõýíäýý ñîíñîãäñîí ÷èìýýã Í¿äýíäýý ¿çñýí àéìøèã áîëãîæ ¯íýã, ÷îíî, áàð ãóðâûã ¯íýìø¿¿ëæ àéëãàæýý.Òýãýýä ë Îéí á¿õ àìüòàä Àéæ òýâäýæ ìýãäýýä Îðîí áàéðàà îðõèæ Îðãîæ ä¿ðâýõýä õ¿ð÷ýý Õàðèí àç áîëæ óõààíò õóëãàíû à÷ààð Ó÷èð ÿâäëûã îéëãîæ “Øàë” ãýäýã àìüòàí áèø ×èìýý áîëîõûã ìýäýýä Àðààòàí æèã¿¿ðòýí á¿ãäýýðýý Àéìõàé òóóëàéã çýìëýæýý. Èéì ÿâäëààñ áîëãîîìæèëò áàéãààðàé ãýæ Ýðõýì õàéðò ä¿¿ òà íàðòàà çºâëºå. 5. Ýíý õ¿ðòýë ñóðñíàà ýðãýí äàâòàõ 1. Õ¿¿õä¿¿ä æ¿æèãëýñíèé äàðàà ººðºº ººðèé㺺 ¿íýëæ áîëíî. ̺í áèå áèåý, áàãø ¿íýëæ áîëíî. ¯ç¿¿ëáýð á¿ðèéã ÿàæ ºðãºòãºæ áîëîõ òàëààð ñàíàë ñîëèëöîíî. Òóõàéí ¿éë àæèëëàãààíä õ¿¿õä¿¿äèéí îðîëöîõ èäýâõ, õàðèóöëàãà, æ¿æèãëýëòèéí àìüä ñîíèðõîëòîé áàéäëààð ýíýõ¿¿ äàñãàëûã ä¿ãíýõ áîëîìæòîé. 2. “Îäîî þó õèéæ áàéíà âý?” ýõèéã æ¿æèã áîëãîí áè÷ñýíèéã ¿íýëýõäýý öýã òýìäãèéí õýðýãëýý, æ¿æãèéí áè÷ëýãèéí õýëáýðèéã õýð çºâ ãàðãàñàí çýðãèéã õàðãàëçàíà. 115