5-р ангийн Монгол хэл ном

õýðýãòýé ìýäýýëýë öóãëóóëàõ ÷àäâàðûã õºãæ¿¿ëæ áóé ¿éëèéí ýöñèéí çîðèëãî áîë õýðýãöýýòýé ìýäýýëëèéã õ¿ëýýí àâààä ò¿¿íèéãýý àìüäðàëäàà õýðýãëýõ þì. 4. Íýã ñýäâèéí õ¿ðýýíä ¿çñýí, ñîíññîí õýä õýäýí ç¿éëèéã õàðüöóóëàí ä¿ãíýõ 1. Íýã ñýäâèéí õ¿ðýýíä ¿çñýí, ñîíññîí õýä õýäýí ç¿éëèéã öóãëóóëàõ Óã õè÷ýýë îðîõîîñ 14 õîíîãèéí ºìíº õ¿¿õä¿¿äýä íýã ñýäýâòýé õýä õýäýí ýõ öóãëóóëæ èðýõ äààëãàâàð ºãíº. Õàðüöóóëàõ õî¸ð ýõ íü íýã ñýäýâòýé áàéõ áºãººä öóãëóóëàõäàà óíøèõ, ñîíñîõ, ¿çýõ ãýýä îëîí àðãààð öóãëóóëæ áîëíî. Ýõ ãýäýãò ìýäýý, ìýäýýëýë, íèéòëýë ãýõ ìýò îëîí òºðëèéí ýõèéã áàãòààæ áàéíà. Ñýäâýý ñîíãîõäîî “õîîë”, “áàéãàëü îð÷èí”, “öàã àãààð” ãýõ ìýò åðºíõèé ñýäýâ ñîíãîõîîñ ãàäíà “ìàøèíû ò¿ãæðýë”, “õ¿íñíèé íîãîî”, “¿íäýñòíèé àìüäðàëûí õýâ ìàÿã” ãýõ ìýò òîäîðõîé ñýäýâ ÷ áàéæ áîëîõûã õ¿¿õä¿¿äýä ñàíóóëíà. Òóõàéëáàë: Ñýäýâ: Õîîë Àìåðèê õîîë Ýíýòõýã õîîë Àìåðèê÷óóäûí Ýíýòõýã÷¿¿ä õàëóóí õàìãèéí äóðòàé õîîëíû íîãîîòîé õîîëîíä íýã íü ãàìáóð- ãåð. äóðòàé. Òýä õîîëîíäîî Ãàìáóðãåðò òàëõ, òàòñàí ìàõ, ºðãºñò õýìõ, óëààí îëîí òºðëèéí àìòëàã÷ ëîîëü, áÿñëàã, øàðñàí òºìñ ãýõ ìýò õà÷èð îðäîã áºãººä õèéõýä õÿëáàð, íýìæ ººð ººð ºâºðìºö àìàðõàí õîîë þì. àìòòàé áîëãîäîã áàéíà. Ò¿ãýýìýë õýðýãëýäýã õîîë àìòëàã÷ íü óëààí ÷èíæ¿¿, öàãààí ãàà, øàíöaé, ñàìàð, ãè÷, ñàðìèñ, ñîíãèíî, óëààí ëîîëü, á¿éëñ çýðãèéí õîëüö þì. 2. Íýã ñýäâèéí õ¿ðýýíä ¿çñýí, ñîíññîí õýä õýäýí ýõèéã õàðüöóóëàõ Íýã ñýäâèéí õ¿ðýýíä ¿çñýí, ñîíññîí õýä õýäýí ýõèéã öóãëóóëñíû äàðàà âåííèéí äèàãðàìì àøèãëàí õàðüöóóëíà. Ñóðàõ áè÷ãèéí 62-63-ð òàëä “Àäòàé æààëóóä” êèíîíû òóõàé íýã ñýäýâòýé õî¸ð ìýäýýã õàðüöóóëàõ äààëãàâàð áàéãàà. Äàðààõ áàéäëààð õàðüöóóëíà. ßëãààòàé òàë Èæèë òàë ßëãààòàé òàë “Àäòàé æààëóóä-3” êèíî Õî¸ð ýõ “Àäòàé æààëóóä” êèíîíû íýýëòýý õèéëýý Ãýãýýëýí áóþó Ö.Õóëàí 1. Ìýäýý 1. Ñîíèíû ìýäýý 2. Àäòàé 1. Òåëåâèçèéí ìýäýý 2. Óíøèæ ìýäíý 2. ¯çýæ ìýäíý 3. “Àäòàé æààëóóä” æààëóóä 3. “Àäòàé æààëóóä” êèíîíû êèíî äàõèí ãàðàõ ãýæ òóõàé êèíîíû ãîë ä¿ðä áàéãàà (àãóóëãà) òîãëîñîí îõèíû òóõàé 4. Áè÷èæ õ¿ðãýíý (ìýäýýã (àãóóëãà) õ¿ðãýõ àðãà) 4. Óíøèæ õ¿ðãýíý (ìýäýýã õ¿ðãýõ àðãà) 51

Èæèë, áîëîí ÿëãààòàé òàëûã õàðüöóóëàí ãàðãàæ ÷àäàõã¿é áîë áàãø õ¿¿õä¿¿äýä äºõ¿¿ëýõ àñóóëò òàâèàðàé. Æèøýý íü: Äýýðõ õî¸ð ìýäýýã ÿìàð àðãààð îëæ àâ÷ áîëîõ âý?, ßìàð àãóóëãàòàé áàéíà âý?, ßìàð àðãààð õ¿ì¿¿ñò õ¿ðãýõ âý? ãýõ ìýò. 3. Íýã ñýäâèéí õ¿ðýýíä ¿çñýí, ñîíññîí õýä õýäýí ýõèéã õàðüöóóëñíàà ä¿ãíýõ Ýöýñò íü õàðüöóóëñíàà ä¿ãíýí áè÷ýýä, ò¿¿íèéãýý àíãèéíõàà õ¿¿õä¿¿äýä òàíèëöóóëíà. ̺í òåëåâèçèéí îëîí ñóâàã íýã ¿éë ÿâäëûã îëîí ÿíçààð ìýäýýëñýí òóõàé ìýäýýíä õàðüöóóëàëò õèéõ çýðãýýð äààëãàâðûã ºðãºæ¿¿ëæ áîëíî. 5. Ìýäýý áè÷èõ Ìýäýý áè÷èõ íü ìýäýýëëèéí ýõèéí õýëíèé îíöëîãèéã õ¿¿õä¿¿äýä òàíèóëàõ, õàðñàí, ñîíññîí ç¿éëýý íýãòãýí áè÷èõ ÷àäâàðûã õºãæ¿¿ëýõ çîðèëãîòîé. 1. Áè÷èõ ìýäýýíèé ñýäâýý ñîíãîõ Ìýäýý áè÷èõ ñýäýâ ñîíãîõûí ºìíº ìýäýý ãýæ þó âý?, ÿìàð îíöëîãòîé âý? ãýäãèéã õ¿¿õä¿¿äýä îéëãóóëàõ çîðèëãîîð Áàò Íàðàí õî¸ðûí õàðèëöàí ÿðèàã îðóóëñàí áàéãàà. Ìýäýýíèé îíöëîã 1. Õàìãèéí øóóðõàé õ¿ðäýã 2. Á¿õ õ¿íä çîðèóëñàí áàéäàã 3. Òîâ÷ òîäîðõîé áàéäàã 4. Øèíý ç¿éëèéã ìýäýýëäýã 5. ¯íýí áîäèòîé, áàðèìòàä òóëãóóðëàí áè÷äýã 6. Òóõàéí öàã ¿åä áîëæ áàéãàà ÷óõàë ¿éë ÿâäëûã ìýäýýëäýã Áàãøèéí ìýäëýãèéí ñàíä • Ìýäýý íü õ¿ëýýí àâàã÷äàä ÿìàð íýãýí “øèíý” ç¿éëèéã õýí íýãíèé ¿çýë áîäëîîñ àíãèä, áîäèòîé, øóóðõàé õ¿ðãýõ, ìýäýýëýõýä çîðèóëàãäñàí ñýòã¿¿ëç¿éí áè÷ëýãèéí ¿íäñýí òºðºë þì (Æ.Áàòáààòàð íàð, Óá, 2010, 19 äýõ òàë). • Ìýäýý íü íèéòëýë, íýâòð¿¿ëãèéí õàìãèéí áàãà, õàìãèéí øóóðõàé õýëáýð áºãººä äîòîîä ãàäààäàä áîëæ áàéãàà íèéãìèéí àìüäðàëûí ÷óõàë, áàðèìò, ¿éë ÿâäëûí òóõàé óíøèã÷äàä ìýäýýëýõ ìýäýýëëèéí õýëáýð þì. ̺í ìýäýý íü õýí?, þó? õýçýý? õààíà?, ÿàãààä?, ÿàæ? ãýñýí àñóóëòàä õàðèóëàãääàã (Ê.Çóëüêàôèë, Óá, 2013). Äýýðõ ìýäýýëëýýñ áàãø òà ìýäýýíèé òàëààð òîäîðõîé îéëãîëòòîé áîëñîí áèç ýý. Ãýõäýý äýýðõ ìýäýýëëèéã õ¿¿õäýä øóóä ºãºõã¿é áºãººä ñóðàõ áè÷ãèéí 64 äýõ òàëûí ìýäýýíèé òîäîðõîéëîëòûã óíøóóëíà. Ìýäýý áè÷èõ ñýäâýý ñîíãîõäîî íàéç íàðûí ÷èíü ñîíñîîã¿é, øèíý, ñîíèðõîëòîé, õýðýãòýé ìýäýý áàéâàë ñàéí ãýäãèéã áàãø õýëýýðýé. 2. Ìýäýýíä îðîõ áàðèìò ìýäýýëëýý öóãëóóëàõ Ìýäýýíèé ãîë îíöëîãèéí íýã íü ¿íýí áîäèòîé, áàðèìòòàé áàéõ þì. Èéìýýñ õ¿¿õä¿¿ä ìýäýýãýý áè÷èõäýý öàãèéã íü òóëãààä, ñàíààíààñàà çîõèîí áè÷èæ áîëîõã¿é áºãººä ìýäýýíä îðîõ áàðèìò ìýäýýëëýý öóãëóóëàõûí òóëä ýðýë õàéãóóë õèéæ, èäýâõòýé îðîëöîõ õýðýãòýé. Õàðèí ýíý ¿åä áàãø, ýöýã ýõ, ãýð á¿ëèéí òóñëàëöààã àâ÷ áîëíî. Ñóðàõ áè÷ãèéí 65 äàõü òàëä áóé áàðèìò, ìýäýýëýë öóãëóóëàõ àðãûã ñàéòàð óíøèõ õýðýãòýé. 3. Áè÷èõ ìýäýýãýý òºëºâëºõ Áè÷èõ ìýäýýãýý òºëºâëºõèéí òóëä ìýäýýíèé ýõëýë, ãîë, òºãñãºë õýñýãò ÿìàð ìýäýýëýë áàéäàã òóõàé áóþó ìýäýýíèé á¿òöèéã ìýäýæ áàéõ ¸ñòîé. Óã áàãøèéí íîìûí 52

43 äàõü òàëä “Õ¿¿õäèéí íàéç 1979 óòàñ àæèëëàæ ýõýëëýý” ìýäýýã ýõëýë, ãîë, òºãñãºë õýñýãò õóâààñíûã ýðãýí õàðæ ìýäýýíèé ýõèéí á¿òýöòýé òàíèëöààðàé. Áàãøèéí ìýäëýãèéí ñàíä • Ìýäýý íü ãàð÷èã, ¿íäñýí ìýäýýëýë, äýëãýð¿¿ëñýí ìýäýýëýë, ýõ ñóðâàëæààñ á¿òäýã. Ãàð÷èã íü ìýäýýíèé àãóóëãûã èëýðõèéëñýí òîâ÷ íýð, ¿íäñýí ìýäýýëýë íü õýí?, þó?, õýçýý?, õààíà?, ÿàñàí? ãýñýí àãóóëãàòàé ãîë ìýäýýëýë, äýëãýð¿¿ëñýí ìýäýýëýë íü ¿íäñýí ìýäýýëëýý äýëãýð¿¿ëñýí áóñàä áàðèìò, ìýäýýëýë áàéíà, ýõ ñóðâàëæ íü ìýäýýã áè÷ñýí ñýòã¿¿ë÷èéí íýð áàéíà (Æ.Áàòáààòàð íàð, Óá, 2010, 20 äàõü òàë). • Ãýõäýý áàãø ¿íäñýí ìýäýýëýë, äýëãýð¿¿ëñýí ìýäýýëýë ãýæ ÿðèõã¿é áºãººä ìýäýýíèé á¿òöèéã ¿íäñýí ìýäýýëëèéã ýõëýëòýé, äýëãýð¿¿ëñýí ìýäýýëëèéã ãîë õýñýãòýé, ýõ ñóðâàëæèéã òºãñãºë õýñýãòýé àäèëòãàí çààíà. Ìýäýýãýý ñèéð¿¿ëýí áè÷ñýíèé äàðàà ôîòî çóðàã, çóðñàí çóðàã ãýõ ìýòýýð ÷èìýãëýõèéã õ¿¿õä¿¿äýä ñàíàë áîëãîîðîé. Ìýäýýíèé á¿òöèéí òóõàé ìýäëýãòýé áîëñíû äàðàà áàãø ººðèéí öóãëóóëñàí ìýäýýã îëøðóóëàí õ¿¿õä¿¿äýä òàðààæ á¿òöýýð çààãëàõ äààëãàâàð ºãíº. Æèøýý íü: 4. Ìýäýýãýý áè÷èõ Öóãëóóëñàí áàðèìò, ìàòåðèàëàà äàðààëàëä îðóóëàí ìýäýýíèé á¿òöèéí äàãóó áè÷íý. Áè÷ñýíèé äàðàà ìýäýýíèé àãóóëãàä òîõèðñîí òîâ÷, ñîíèðõîëòîé ãàð÷èã ºãíº. Ìýäýý ìýäýýëëèéí ýõèéí áàñ íýã îíöëîã áîë ãàð÷èã íü îëîí íèéòèéí ñîíèðõëûã òàòñàí, óíøèõ õ¿ñëèéã òºð¿¿ëñýí áàéäàã ãýäãèéã õýëýýðýé. Õè÷ýýëèéã ñîíèðõîëòîé áàéëãàõ ¿¿äíýýñ õ¿¿õä¿¿äèéí áè÷èæ èðñýí ìýäýýíýýñ õàìãèéí ñîíèðõîëòîé ãàð÷èãòàé ìýäýýã øàëãàðóóëàõ, ãàð÷èãã¿é ìýäýý ºãººä ò¿¿íä ñîíèðõîëòîé ãàð÷èã ºãºõ ãýõ ìýò äàñãàë õèéëãýæ áîëíî. 5. Áè÷ñýí ìýäýýãýý çàñàæ ñàéæðóóëàõ Õ¿¿õä¿¿äèéí áè÷ñýí ìýäýýã ñàéæðóóëàõ ¿¿äíýýñ äàðààõ àñóóëòûí äàãóó ÿâöûí ¿íýëãýý õèéãýýðýé. Õ¿¿õýä á¿ð ÿâöûí ¿íýëãýýíèé àñóóëòûí äàãóó ìýäýýíýýñýý æèøýý áè÷èõ áºãººä áàéõã¿é þì óó äóòóó áîë çàñàæ ñàéæðóóëíà. ßâöûí ¿íýëãýýíèé àñóóëò Æèøýý íü ¯íýí áîäèòîé áàðèìò íü þó âý? ßìàð øèíý ìýäýýëýë îðñîí áý? Òóõàéí öàã ¿åèéí ÿìàð ÷óõàë ¿éë ÿâäëûã áè÷ñýí áý? ßìàð õýðýãòýé ìýäýýëýë áàéíà âý? Òîâ÷ òîäîðõîé áàéæ ÷àäàæ áàéíà óó? Ãàð÷èã íü ñîíèðõîëòîé áàéíà óó? 6. Ýíý õ¿ðòýë ñóðñíàà ýðãýí äàâòàõ 1. Ñîíèí ñýòã¿¿ë áîëîí òåëåâèçýýñ ººðò õýðýãòýé ìýäýýëýë áèå äààí öóãëóóëñíûã ¿íýëýõäýý çîðèëãîäîî òîõèðñîí, õýðýãòýé ìýäýý ìýäýýëýë öóãëóóëæ ÷àäñàí ýñýõèéã õàðíà. 2. Íýã ñýäâèéí õ¿ðýýíä ¿çñýí, ñîíññîí õýä õýäýí ç¿éëèéã õàðüöóóëàí ä¿ãíýñíèéã ¿íýëýõäýý ÿëãààòàé áîëîí èæèë òàëûã çºâ õàðüöóóëàí ä¿ãíýñíèéã áàãø õàðãàëçàíà. 3. Ìýäýý íü áàðèìòàò ýõèéí íýã òºðºë ó÷ðààñ õ¿¿õä¿¿äèéí áè÷ñýí ìýäýý íü áàðèìòòàé, øèíý, ñîíèðõîëòîé, ìýäýýíèé ýõèéí á¿òöèéí äàãóó áè÷ñýí ýñýõèéã õàðãàëçàí ¿íýëýýðýé. 53

7 ÇÎÕÈÎËÛÍ Ó×ÈÐ ØÀËÒÃÀÀÍÛà įÃÍÝÍ ßÐÜÆ, ÁÈ×ÈÖÃÝÝÅ Á¿ëýã ñýäâèéí çîðèëãî: 1. Çîõèîëûí ó÷èð øàëòãààíûã ä¿ãíýí ÿðüæ, áè÷èõ 2. ªã¿¿ëáýðèéã ó÷èð øàëòãààíû õîëáîîñîîð õîëáîæ äýëãýð¿¿ëýõ 3. Çîõèîëîîñ ýøëýë òàòàæ, ñàíààãàà èëýðõèéëæ ñóðàõ Çîðèëò: 1. Ó÷èð øàëòãààíûã ÿëãàæ ñîíñîõ, ÿðèõ, áè÷èõ 2. Óíøñàí äîìîãòîî àñóóëò òàâüæ, ¿éë õºäëºëèéí ó÷èð øàëòãààíûã èëð¿¿ëýõ. 3. ¯éë ÿâäëûí ó÷èð øàëòãààíä ä¿ãíýëò õèéæ ÿðèõ, áè÷èõ 4. ªã¿¿ëáýðèéã ó÷èð øàëòãààíû õîëáîîñîîð õîëáîæ äýëãýð¿¿ëýõ 5. Ýøëýëýý òàòàí ñàíààãàà èëýðõèéëýõ 6. Ýíý õ¿ðòýë ñóðñíàà ýðãýí äàâòàõ Çîðèëãî çîðèëòîî õýðýãæ¿¿ëýõ ¿éë àæèëëàãàà Õè÷ýýëèéí áýëòãýë • Áàãø õ¿¿õäèéí íàñ ñýòãýõ¿é, ñîíèðõîë õýðýãöýýã õàðãàëçàí äîìîã ¿ëãýðèéí ñàíòàé áîëæ, àíãèéí íîìûí ñàíäàà áàéðëóóëæ, õ¿¿õýä ò¿¿íýýñ ÷ºëººòýé ñîíãîæ óíøèõ áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëñýí áàéíà. (Çîõèîëûí ó÷èð øàëòãààíûã ä¿ãíýí ÿðüæ áè÷èõ äàñãàëûã çºâõºí äîìãèéí õ¿ðýýíä áóñ ó÷èð øàëòãààíûã èëð¿¿ëæ áîëîõ ÿìàð ÷ ýõ äýýð àæèëëàæ áîëîõ áîëîâ÷ “Çîõèîëûí ó÷èð øàëòãààíûã ä¿ãíýí ÿðüæ áè÷èöãýýå” á¿ëýãò äîìãèéí õ¿ðýýíä àâ÷ ¿çëýý) • Óóë óñ, ãàçàð íóòàã, ò¿¿õýí õ¿ì¿¿ñ, ¸ñ çàíøëûí òóõàé äîìîã ãýæ êàòàëîãè ¿¿ñãýí òºðºëæ¿¿ëýõ • Áàãø ººðºº äîìãèéí òàëààð ñîíèðõîëòîé ÿðèà ºðí¿¿ëýõ, äîìãèéã ñîíèðõîëòîé ÿðüæ ºãñíººð ñóðàã÷äûã äîìîã óíøèõ, ÿðèõ äóðòàé áîëãîõîä ÷èãëýãäýíý. • Ñîíñîõ äàñãàëûí ºìíº Àðäûí óðàí çîõèîë÷ Ò.Ãàëñàíãèéí íàìòàð óðàí á¿òýýëèéí òàëààð ÿðèëöàæ, òàíèëöóóëãà õèéãýýðýé. • Ñóðàã÷èä áàãøèéí ºãñºí äààëãàâðûí äàãóó äîìîã öóãëóóëñàí áàéíà. • Ýõèéã ñîíñãîõûí ºìíº äîìãèéí ¿éë ÿâäàë á¿ðèéí ó÷èð øàëòãààíûã àíõààð÷ ñîíñîõûã ñàíóóëíà. Ñîíñîõ äàñãàëûí 2, 3-ûã áàãø õ¿¿õäèéí òîîãîîð õýâëýæ áýëòãýñýí áàéíà. 1. Àðäûí óðàí çîõèîë÷ Ò.Ãàëñàíãèéí “Àì àëäâàë áàðüæ áîëäîãã¿é õýìýýõ ñóðãàìæ ¿ãèéí ó÷èð” ýõèéã ñîíñîîä äààëãàâðûã ã¿éöýòãýõ Ñîíñîõ äàñãàëûí ºìíº: a). Çîõèîë÷èéí òîâ÷ òàíèëöóóëãà: Àðäûí óðàí çîõèîë÷ Òàíãàäûí Ãàëñàí 1932 îíä Áàÿíõîíãîð àéìãèéí Çàã ñóìàíä òºðñºí. 1960 îíä ÌÓÈÑ òºãññºí. 1957 îíîîñ óðàí á¿òýýëýý ýõýëñýí. 1990 îíä “ªíºð õ¿íèé ç¿ðõ” íîìîîðîî Ä.Íàöàãäîðæèéí íýðýìæèò øàãíàë, 2000 îíä Á.Ðåí÷èíãèéí íýðýìæèò øàãíàë, 2003 îíä “Ñî¸ëûí ãàâüÿàò ç¿òãýëòýí öîë”, 2005 îíä “Àðäûí óðàí çîõèîë÷” öîë õ¿ðòæýý. á). ¯ãèéí óòãà òàéëáàðëàõ áºõººå-óíòðààÿ, ìºõººå õàãä ºâñ-æèë ºíæñºí ºâñ, õàòñàí ºâñ 54

õàëãààòàé -õýö¿¿ áàéäàëòàé , ò¿âýãòýé ÿðâèãòàé àãò-àäóóí ñ¿ðýã • Ñîíñîõ ÷àäâàðûã ÿàæ õºãæ¿¿ëýõ âý? Ñóðàã÷äàä óíøèæ áàéãàà ýõèéã ñîíñãîõûí ºìíº • Áàãø ñóðàã÷äûí àíõààðëûã òºâëºð¿¿ëæ, îéëãîìæòîé óíøèæ ºãíº. • Ýíý äàñãàë íü ñóðàã÷èä äîìãèéí ¿éë õºäëºë á¿ðèéã ÿìàð ó÷èð øàëòãààíû óëìààñ õèéæ áàéãààã èëð¿¿ëæ, äîìãèéí ãîë øàëòãààíûã ä¿ãíýæ ÿðèõ ÷àäâàðò ñóðãàõ þì. • Ñóðàã÷ íýã á¿ðýýð ñóðàõ áè÷ãèéí 67-ð òàëûí òóëãóóð áè÷èãëýëèéã õàðæ, “Äîëîîí íàð ãàðñàí ó÷èð ãàí ãà÷èã áîëñîí, ãàí ãà÷èãò áîëñîí ó÷ðààñ Õ¿áýëäýé ìýðãýíèé õ¿¿ àì ãàðñàí, àì ãàðñàí ó÷ðààñ òàðâàãà áîëñîí ó÷èð øàëòãààíûã òàéëáàðëàõäàà òóëãóóð áè÷èãëýëèéí ¿ãèéã äýëãýð¿¿ëæ ÿðèóëàõàä àíõààðààðàé. • 2-ð äàñãàëûã íºõºæ áè÷ñýíèéã òàéëáàðëàí ÿðèóëæ, çºâ áîëãîí àíàëèç õèéõ õýðýãòýé. • 3-ð äàñãàëûí ýõèéí ãîë ñàíààã îëîõ äàñãàëûã àæèëëàõäàà òóëãóóð áè÷èãëýëýý àøèãëàí òàéëáàðëàõ þì. Òàðâàãà áîëñîí ó÷ðààñ ë àì ãàð÷ áîëäîãã¿é ãýñýí ¿ã ãàðñíûã äýëãýð¿¿ëæ ÿðèóëæ, õ¿¿õäèéí õýë ÿðèà, ñýòãýõ¿éã õºãæ¿¿ëýõýä àíõààðààðàé. • ¯ëãýðèéí òºãñãºëä çîõèîë÷èéí õýëñýí ¿ã íü õýíä ÿìàð çîðèëãîòîé õýëñíèéã òàéëáàðëàí ÿðèõäàà ººðñäèéí àìüäðàë äýýðõ òóðøëàãûã îðîëöóóëàí ÿðèëöàæ, õýðýãæ¿¿ëýõ øàòíû äààëãàâàð áîëãîîðîé. “Àì àëäâàë Äîëîîí íàð Ãàí ãà÷èã áàðüæ ãàðñàí áîëñîí áîëäîãã¿é” Òàðâàãà Àì ãàðñàí ãýäýã ¿ãèéí ó÷èð áîëñîí èéì Áàãøèéí ìýäëýãèéí ñàíä Õ¿áýëäýé ìýðãýíèé õ¿¿ òàðâàãà áîëñîí øàëòãààíûã îëæ, çºâ õîëáîñíûã òàéëáàðëàæ ÿðèëöàõäàà ñóðàã÷äààð ÿàãààä, ÿìàð ó÷ðààñ? çýðýã àñóóëò çîõèîëãîæ áîëíî. Òóõàéëáàë: ßàãààä ãàí ãà÷èã áîëñîí áý? ßàãààä àì ãàðñàí áý? ßàãààä òàðâàãà áîëñîí áý? ãýõ çýðãýýð àñóóëò òàâèóëæ õàðèóëàõäàà “èéì ó÷ðààñ, òèéì òóë” çýðýã õîëáîîñ õýðýãëýí õàðèóëàí ó÷èð øàëòãààíûã èëð¿¿ëýõýä ÷èãë¿¿ëíý. ßàãààä çóðãààí ìºíãºí ìè÷èä áîëæ, áºõººã¿é ãàíö íàð õýâýýðýý ¿ëäñýí áý? ãýõ çýðãýýð íýìæ àñóóæ, õàðèëöàí ÿðèëöàõ äààëãàâàð ºã÷ áîëíî. Ñóðàã÷èä ñîíññîíîî îéëãîí ÿðèõäàà á¿òýí ºã¿¿ëáýðýýð õàðèóëàí ÿðèóëàõàä àíõààð÷ àæèëëàíà. • Ýõèéã õóâèëæ îëøðóóëààä äàõèí óíøóóëæ áîëíî. Ýíý íü õ¿¿õýä ººðèéí ÷àäâàðûã õÿíàõ áîëîìæ îëãîíî. 55

Ò. Ãàëñàí Ñîíñãîõ ýõ Àì àëäâàë áàðüæ áîëäîãã¿é õýìýýõ ñóðãàìæ ¿ãèéí ó÷èð Ýðò óðüä öàãò Õ¿áýëäýé ìýðãýí äîëîîí õ¿¿òýé áàéæýý. Äîëîîí õ¿¿ íü ºâñíèé ¿å àëääàãã¿é* ìýðãýí õàðâàà÷ íàð þìñàíæýý. Òýð öàãò òýíãýðò äîëîîí íàð óðãàñíààð äýëõèéä ãàí ãàìøèã òîõèîâ ãýíý. Õ¿áýëäýé ìýðãýíèé äîëîîí õ¿¿ãèéí íýã íü : Áè ýíý ºäºðò áàãòààí äîëîîí ñóìààð äîëîîí íàðûã áºõººå!* Ýñ ÷àäâàë õàð óñ óóâààñ öàöàæ ¿õäýã, õàãä ºâñ èäâýýñ õàõàæ ¿õäýã àìüòàí áîëú¸ ãýæ àì àëäæýý. Îëîí íàðûã íóì èâøýýëãýæ, ñóì òàâèõ òîîëîíä áºõººñººð áàéòàë äîëîî äàõü óóëûí öààä óðóó æàðãà÷èõæýý. Òèéíõ¿¿ áºõñºí íàð çóðãààí ìºíãºí ìè÷èä áîëæ, áºõººã¿é ãàíö íàð õýâýýðýý ¿ëäñýí þì ãýíýý. Àì àëäâàë áàðüæ áîëäîãã¿é Àãò àëäâàë áàðüæ áîëäîã õîéíî äîî. “Óñ óóâààñ öàöàæ ¿õüå, ºâñ èäâýýñ õàõàæ ¿õüå” ãýæ àíäãàéëñàí Õ¿áýëäýé ìýðãýíèé õºâ¿¿í õàð óñ óóäàãã¿é, õàãä ºâñ èääýãã¿é òàðâàãà áîëæýý. Ýðäýì óõààí, ýð áÿðäàà õýò èòãýí èðýýä¿éí çàÿàíäàà õàëãààòàé ¿ã àìëàõ òîõèîëäîëä: Àì àëäâàë áàðüæ áîëäîãã¿é Àãò àëäâàë áàðüæ áîëäîã ãýõèéí ó÷èð èéì. 1. Óíøñàí ç¿éëèéíõýý ó÷èð øàëòãààíûã ä¿ãíýí ÿðüæ, áè÷èõ 1. Óíøèæ áóé ýõèéí ¿ãèéí óòãûí òàéëáàð õèéæ, ýõèéí óòãûã á¿ðýí îéëãîõ 2. Óíøñàí çîõèîëûí ¿éë õºäëºëèéã ÿëãàæ áè÷èõ 3. Çîõèîëûíè ¿éë õºäëºë á¿ðèéí ó÷èð øàëòãààíûã èëð¿¿ëýõ 4. Çîõèîëûí ¿éë ÿâäëûí ãîë øàëòãààíûã èëð¿¿ëæ ä¿ãíýëò õèéõ 5. ªã¿¿ëáýðèéã ó÷èð øàëòãààíû õîëáîîñîîð õîëáîæ äýëãýð¿¿ëýõ 6. Çîõèîëîîñ ýøëýë òàòàæ, ñàíààãàà ã¿éöýä èëýðõèéëæ ñóðàõ 7. Ýíý õ¿ðòýë ñóðñíàà ýðãýí äàâòàõ 1. ¯ãèéí óòãûã òàéëáàðëàõäàà: Õàì îð÷íû ¿ã, ºã¿¿ëáýðèéã àíõààðàëòàé óíøèæ, ¿ãèéí óòãûã ìýäýõäýý ¿ãèéí ¿íäñýí óòãà þó âý? çîõèîë÷ çîõèîëäîî ÿìàð óòãààð õýðýãëýñýí áý? ãýõ çýðãýýð àñóóæ ÿðèëöàíà. Îðãèë - äýýä, äýýä òàë ãýñýí ¿íäñýí óòãàòàé. Ñàëàà óòãà íü óóëûí îðãèë, ýðäìèéí îðãèë ãýñýí óòãàòàé . Ýíý ýõýä óóëûí îðãèë ãýñýí óòãààð îðæýý. Äýýä ãýñýí óòãà íü óóëíû õóâüä õàìãèéí ºíäºð ãýñýí óòãàòàé îéðîëöîî. Íî¸í ãýäýã íü ýçýí õààí ãýñýí óòãàòàé îéðîëöîî. Óóëûí îðãèëóóäûí ýçýí þì øèã òºñººëºãäºæ áàéíà ãýäãèéã ë àëü áîëîõ õ¿¿õäýýð õýë¿¿ëýõ, áàãø äºõ¿¿ëýõ àñóóëòààð ÷èãë¿¿ëæ ºã÷ ãàðãóóëíà. Òóõàéëáàë: íî¸í ãýæ þó ãýñýí ¿ã âý? îðãèë ãýñýí ¿ãòýé íèéëýõýýð ÿìàð óòãà ãàðãàæ áàéíà âý? ãýõ ìýò÷èëýí õ¿¿õäýä ýíãèéí îéëãîìæòîé àñóóëòààð äºõ¿¿ëíý. Íî¸í îðãèë- õàìãèéí ºíäºð, óóëûí ãîë ºíäºðëºã îðãèë 2. Çîõèîë÷ ¿ã õýðõýí ñîíãîäîã òàëààð ÿðèëöàõäàà: Äýýðõ õîëáîî ¿ãèéã ñàéí òàéëáàðëàæ ÷àäâàë çîõèîã÷ ÿàãààä ýíý ¿ãèéã ñîíãîñîí áý? ãýñýí àñóóëòàä õ¿¿õýä õàðèóëàõ ÷àäâàðòàé áîëíî. Çîõèîã÷ óóëûí îðîé ãýõýýñýý 56

èë¿¿ “íî¸í îðãèë” õýìýýõ ¿ãýýð íàéðóóëñàí íü óóëñûí ñ¿ðëýã áàéäëûã óëàì ÷ ýðõýìñýã áîëãîí èëýðõèéëñýí ó÷èð ýíý ¿ãèéã ñîíãîñîí áàéíà. Ýíý àðãààð ýõèéí õýä õýäýí ¿ãýíä äàñãàë õèéíý. Õè÷ýýëèéí íýã öàãò áàãòàõã¿é áàéæ áîëíî. Áàãø ¿¿íä á¿òýýë÷ýýð õàíäàæ, àëü áîëîõ îëîí ¿ã òàéëáàðëóóëàõûí òóëä áàãààð àæèëëóóëààðàé. 3. Äîìîãò ãàð÷ áóé ¿éë ÿâäëûí ó÷èð øàëòãààíûã îëæ, ä¿ãíýí ÿðüæ áè÷èõ Àëèâàà ¿éëèéã ¿íýëíý ãýäýã íü ÿàãààä, ÿìàð ó÷ðààñ ãýäýãò áàòàëãààòàé õàðèóëò ºã÷ ñóðàõûí ýõëýë þì ãýäãèéã àíõààðàõ õýðýãòýé. ¯íýëæ ä¿ãíýæ óíøèõ ÷àäâàðûã îëãîõäîî ýõèéã á¿õýëä íü àëü ýñâýë õýñýã÷èëñýí áàéäëààð óíøèæ çîõèîëûí áààòàð, îð÷èíä ó÷èð øàëòãààíûã îëæ, ä¿ãíýëò õèéõ ÷àäâàð îëãîíî. Õ¿¿õäèéí ñîíèðõîë õýðýãöýýíä òîõèðñîí ýõèéã ñîíãîæ óíøóóëàõäàà ò¿¿íèé óòãûã óõààðàõ, óíøèõ ÿâöäàà àëü íýã õýñýãò ¿íýëãýý ä¿ãíýëò ºã÷ ó÷èð øàëòãààíûã òóíãààõ òàëààð õýð îéëãîæ áàéãààã àíõààðíà. (1) Äîìîãò ãàð÷ áóé ¿éë ÿâäëûã äàðààëëààð íü æàãñààí áè÷èæ, ÿìàð ó÷ðààñ ýíý ¿éëèéã õèéñýí áý? ãýñýí àñóóëòààð ó÷èð øàëòãààíûã èëð¿¿ëýõ äàñãàë õèéõ þì. (2) Äîìãèéí ¿éë ÿâäàë á¿ðä ä¿ãíýëò ºãñíººð ñóðàã÷èä ººðèéí õèéñýí ¿éëäýý ä¿ãíýëò ºã÷ ñóðàõ à÷ õîëáîãäîëòîé. (3) Áàãø äàðààõ õ¿ñíýãòèéã õ¿¿õäèéí òîîãîîð îëøðóóëæ, áààòðóóäûí õèéñýí ¿éë õºäëºëèéí ó÷èð øàëòãààíûã èëð¿¿ëæ íºõºõ äàñãàëûã àæèëëóóëààðàé. Áààòðóóä ßàãààä? (ó÷èð øàëòãààí) Õèéñýí ¿éë õºäëºë ¯éë õºäëºëä (õýí) Õîîëîî îëæ èäýõýýð ÿâäàã ó÷èð õèéñýí ä¿ãíýëò Àí àâëàæ ÷àäààã¿é ó÷èð Ààâòàéãàà àíä ÿâñàí. õºäºëìºð÷ ªëñºæ áàéñàí ó÷èð Ñàíààãààð óíàñàí. õ¿¿ òýâ÷ýýðã¿é Àëòàéí õèøèã ãýæ Ààâûí ñàíààã äàãàæ ìºí ñàéõàí îëçóóðõñàí. ãýíýí òîìîîã¿é ñýòãýë òºðñºí ó÷èð Ìÿíãà áîëîõ áîëòóãàé ãýæ öàéëãàí Àðãàëèéí õóðãà ìÿíãà áîëíî áàÿðëàí õàøõèðàâ. ñýòãýëòýé ãýñýí ó÷èð Ñýòãýë ººäðºã õàðèâ. ººäðºã ñýòãýëòýé ºâãºí Õàéðëàõ ñýòãýë òºðæ ìÿíãà áîëæ ¿ðæýýñýé ãýæ èðýýä¿éãýý Àðãàëèéí õóðãàíû õ¿¿äýý ¿ëãýð ñàéõíààð òºñººëæ áîäñîí ó÷èð òîëãîéã èëæ “Ìÿíãà áîëîõ äóóðàéë áîëæ áîëòóãàé” ãýæ õýëýýä ÷àäñàí ºãººìºð Ñàéõàí ñýòãýëòýé ó÷èð òàâüæ ÿâóóëñàí. óõààëàã ñàéõàí ñýòãýëòýé àðãàëèéí Òººð÷ öàíãàñàí ó÷èð Õ¿¿ãèéíõýý õàìò àç õóðãà æàðãàëòàé àìüäàðñàí. óõààíòàé Ãîðõèíû óñíààñ óíäààëæ ãýíýí òîìîîã¿é áàéâ. 57

(4) ¯¿íýýñ ýõèéí ãîë ñàíààã èëýðõèéëýõ ¿éë õºäëºë àëü âý? Ò¿¿íèé ó÷èð øàëòãààí þó íü âý? ãýõ çýðãýýð àñóóæ, õàðèóëàõ äàñãàëóóäûã õèéëãýíý. Ýíý ÷àäâàðûã îëãîõûí òóëä õýä õýäýí àñóóëò çîõèîëãîæ, ò¿¿íýýñ ãîë ¿éë õºäëºëèéã îëîõ ýñâýë îþóíû çóðàãëàë çóðóóëæ ò¿¿íèéã íü òàéëáàðëóóëæ áîëíî. Ýíý äîìãèéí ãîë ¿éë ÿâäàë íü Ìîíãîë Àëòàéí íî¸í îðãèëóóäûí íýã íü Ìÿíãàí Óãàëçàòûí íóðóó áîëñîí. ¯¿íèé ó÷èð øàëòãààí íü ºâãºí õ¿¿ õî¸ðûí ñàíàà ñàéõàí áàéãàà ó÷ðààñ ãýæ ÿðèëöàõ þì. (5) Ýíý äàñãàëààð “Ó÷èð øàëòãààí ãýæ þó âý? Òýð ó÷èð øàëòãààí íü þóíààñ ¿¿äýëòýéã ÿàæ ìýäýõ âý?” ãýñýí ä¿ãíýëò õèéëãýæ, ó÷èð øàëòãààíû òóõàé îéëãîëòûã öýãöýëíý. Ñóðàã÷èä àëü áîëîõ ººðèéí ¿ãýýð òàéëáàðëàâàë ñàéí. (6) ßàãààä “Ìÿíãàí Óãàëçàòûí íóðóó” áîëñîí øàëòãààíûã ä¿ãíýí áè÷èõäýý óòãààðàà ýõèéí óòãàä õàìãèéí îéð áàéõ ç¿éð ¿ãèéã ñîíãîæ, ó÷èð øàëòãààíûã èëð¿¿ëæ òàéëáàðëóóëàõûã õè÷ýýãýýðýé. “Åðººëèéí ¿ç¿¿ðò òîñ”, “Ñàíàà ñàéí áîë çàÿà ñàéí” ãýñýí õýëö ¿ãèéã òàéëáàðëàõäàà “òîñ” áàéõ ó÷èð øàëòãààí íü åðººë, çàÿà ñàéí áàéõûí ó÷èð øàëòãààí íü ñàíàà ñàéí áàéõ ãýæ ãàðãàæ ÷àäàæ áàéâàë ñàéí. “Òîñ” ãýñýí ¿ãèéí øèëæñýí óòãûã òàéëáàðëàí ÿðèëöààðàé. Áàãøèéí ìýäëýãèéí ñàíä Ó÷èð øàëòãààí ãýäýã íü àëèâàà ¿éë ÿâäàë þóíààñ ¿¿ñ÷ áàéãàà íºõöºëèéã ó÷èð øàëòãààí ãýíý. Ó÷èð øàëòãààí, øàëòãààí õî¸ð ººð îéëãîëò. Øàëòãààí íü øàëòàã ãýñýí óòãàòàé. ßìàð íýã ç¿éëä øàëòàã çààõûã õýëíý. ¯éë õºäëºë ãýäýã íü ºã¿¿ëáýðýýð èëýðíý. Õýðýã ÿâäàë ãýäýã íü öîãöîëáîðîîð èëýðíý. Îðîí çàé öàã õóãàöààíû äîòîð õ¿í, þìñ ¿çýãäýë îäîî, èðýýä¿é, ºíãºðñºí ãóðâàí öàãèéí ÿâöàä òîõèîëäîõ ¿éë õºäëºëèéí öîãöûã ¿éë ÿâäàë ãýíý. (×.Îþóíãýðýë, Ä.Ýðäýíýñàí, ÓÁ 2006 îí) 4. ªã¿¿ëáýðèéã ó÷èð øàëòãààíû õîëáîîñîîð õîëáîæ äýëãýð¿¿ëýõ Õîëáîîñ ¿ã íü ºã¿¿ëáýðò ÿìàð óòãà ñàíàà èëýðõèéëæ áàéãààã òîäðóóëäàã. Ó÷èð øàëòãààí çààñàí õîëáîîñ íü ºìíº áîëñîí ç¿éëèéí ¿ð äàãàâðûã èëýðõèéëíý. (1) Õîëáîîñ îëîõ äààëãàâàð ºã÷ òýð íü ÿìàð ¿¿ðýã ã¿éöýòãýæ áàéãààã òàéëáàðëóóëæ ÿðèóëààðàé. ªã¿¿ëáýðèéí ó÷èð øàëòãààíû õîëáîîñûã òàéëáàðëàõäàà: “Òýð ¿åä Ìÿíãàí Óãàëçàòûí íóðóóíä àðãàëü ¿ã¿é òóë òàðâàãà çóðàìíû ìàõààð ãîë çîãîîí* àìüäàðäàã áàéñàí þìñàíæýý.” ãýñýí ºã¿¿ëáýðèéã “Àðãàëü ¿ã¿é ó÷ðààñ ë òàðâàãà çóðìààð õîîëëîäîã.” ãýæ ºã¿¿ëáýðèéí ãîë ñàíààã õýë¿¿ëíý. (2) ªãºãäñºí õî¸ð ºã¿¿ëáýðèéã ó÷èð øàëòãààíû õîëáîîñîîð õîëáîí íàéðóóëàõ þì óó ã¿éöýýæ áè÷èõäýý ñóðàõ áè÷ãèéí õ¿ñíýãòýä ºãºãäñºí ¿éë õºäëºë, ò¿¿íèé ó÷èð øàëòãààíûã èëð¿¿ëæ ÿðèëöñàí ºã¿¿ëáýðýý àøèãëàí íàéðóóëàí ã¿éöýýíý. ¯ëãýðëýâýë: “Õ¿¿ õîîëîî îëæ èäýõýýð ÿâäàã. Ààâòàéãàà ºäºð á¿ð àíä ÿâäàã áàéâ.” ãýñýí õî¸ð ºã¿¿ëáýðèéã “Õ¿¿ õîîëîî îëæ èäýõèéí òóëä ààâòàéãàà ºäºð á¿ð àíä ÿâäàã áàéâ.”ãýæ íýã íèéëìýë ºã¿¿ëáýð áîëãîí áè÷íý. 5. Ýøëýë òàòàí ñàíààãàà çºâ èëýðõèéëæ áè÷èõ Àëèâàà ç¿éëèéã ¿íýëíý, ä¿ãíýíý ãýäýã íü óãòàà ñýòãýãäýë áè÷èõýä ñóðãàíà ãýñýí ¿ã þì. Óíøñàí ýõèéã ¿íýëæ ä¿ãíýæ ýõëýõ íü óóë ýõýä ÿã þó㠺㿿ëæ áàéãààã, õýðõýí ¿íýëæ áàéãàà òóõàé ÿðèõäàà óíøñàí íîì, çîõèîëîîñ òîõèðîõ ¿ã õýëëýãèéã ñîíãîæ, ýø òàòàæ ÿðèõ õýðýã áîëíî. Ñóðàã÷ ººðèéí ñàíààãàà á¿ðýí èëýðõèéëýõèéí òóëä ÿðèõ áà íàéðóóëæ áè÷èõäýý çîõèîëîîñ õ¿íèé õýëñýí ¿ã, ç¿éð öýöýí ¿ã, õýëö ¿ãèéã ýø òàòàí 58

àøèãëàâàë èë¿¿ ñàéí. Ýøëýë ãýæ þó âý? ýøëýëèéã ÿìàð òîõèîëäîëä õýðýãëýõ âý? Ýøëýë òàòàæ áîëîí ýøëýë òàòàëã¿é ñàíààãàà èëýðõèéëñýí áàéäëûã õàðüöóóëæ, ýøëýë àâàõ à÷ õîëáîãäëûã îéëãóóëàõ äàñãàë àæèëëàõ ç¿éòýé. Ýõèéí ¿éë ÿâäëûã õ¿¿õýä ººðèéíõººðºº ýøëýë òàòàæ, ¿íýëæ ä¿ãíýõ áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëýõ íü ÷óõàë. Áàãø õ¿¿õäèéí ÷àäâàðààñ õàìààðàí ýøëýë òàòàõ äàñãàëûã õóâèëáàðòàé áýëäýæ ºãººðýé. 6. Ýíý õ¿ðòýë ñóðñíàà ýðãýí äàâòàõ õè÷ýýë Ìýäñýí ç¿éëýý öýãöëýýä äîìãèéí ó÷èð øàëòãààíûã áèå äààí îëæ, ä¿ãíýí áè÷èõ ÷àäâàðûã ¿íýëæ ä¿ãíýõ çîðèëãîòîé. 1. Äîìãèéã óíøèæ óòãûã îéëãîîä áààòðóóäûí õèéñýí ¿éë õºäëºëèéã æàãñààí áè÷èæ, ÿàãààä, ÿìàð ó÷ðààñ ýíý ¿éë õºäëºëèéã õèéñýí áý? ãýõ çýðãýýð àñóóëò òàâüæ, ¿éë ÿâäëûí ó÷èð øàëòãààíûã îëîõ ÷àäâàðòàé áîëñîí áàéíà. 2. ¯¿íýýñ ýõèéí ãîë óòãûã èëýðõèéëýõ ¿éë õºäëºë àëü âý? ¯¿íèé ãîë ó÷èð øàëòãààí þó âý? ãýõ çýðãýýð àñóóæ, ãîë óòãà, ò¿¿íèé ó÷èð øàëòãààíûã ÿëãàæ îëîõ ÷àäâàðòàé áîëãîõ äàñãàëóóäûã õèéëãýíý. Ñóðàëöàã÷ààñ óíøèõ ÿâöäàà àñóóäëûã øèéäâýðëýõ, öààøèä ó÷èð ç¿é áà ó÷èð øàëòãààíûã îëîõûã øààðäàíà. Ä¿í øèíæèëãýý õèéæ ¿éë ÿâäëûã õàíãàëòòàé òàéëáàðëàñàí óó? ªã¿¿ëýãäýõ áààòðûí çàí òºëºâ, äîìãèéí ó÷èð õîëáîîíû òàëààð àñóóæ ä¿ãíýíý. Íýìýëò õýðýãëýãäýõ¿¿í: Ñóðàã÷äûí ÷àäâàðààñ õàìààð÷ õýðýãëýãäýõ¿¿íèéã òîõèðóóëàí ñîíãîíî. Ìîäîí òîðõ Áààâãàé ìîäîí òîðõ õèéæ çºãèéí ¿¿ðíèé äýðãýä òàâèâ. Àëàã çºãèéí¿¿ä ýðýýí öýöãèéí äýëáýýí äýýð ºäºðæèí áýë÷ýýðëýæ, îðîéõîí ¿¿ðýíäýý èðíý. ¯¿ðýí ñàðõèàãòàà àìòàò áàë áîëîâñðóóëæ, ¿¿ðíýýñýý 纺æ òîðõîíä õèéíý. Áààâãàé îéãîîð òýíýæ, òîðõíû ìîä àâààä èðýõýä ë àìòàò áàë òîðõîíä áàéäàã áàéæýý. Áààâãàé àìòàò áàëàà èäñýýð çóí íàìðûã ºíãºðººæ, àãëàã õºâ÷ öàñàíä äàðàãäàâ. Áààâãàé è÷ýýíäýý îðîâ. Áààâãàé õýíç ÿðãóéòàé óðàëäàí è÷ýýíýýñýý ãàð÷ àãëàã îé, àëàã öýöýãò óðãàìàë, àìòàò áàëûí ýçýí ýðýýí çºãèéí¿¿äýý ýðýýä ýðýýä îëñîíã¿é. Äýýðýíã¿é ýçäèéí îãòîëñîí îéí õîæóóë ¸ðäîéíî. Áààâãàé äýðãýä íü íóëèìñ äóñëóóëàí çîãñîíî. Ìîðèí õàéðõàí Ìîíãîë àðäûí äîìîã ¿ëãýð Àëøà áàðóóí õîøóóíû Ýíãýð-Óñ ãýäýã ãàçàðò Ìîðèí õàéðõàí ãýäýã íýðòýé óóë áàéäàã. Òýð óóëûã ñàéí àæèãëàâàë àçàðãàí àäóó ç¿¿í òèéøýý áºõèéãýýä îðæ áàéõ øèã õàðàãääàã. Òèéìýýñ Ìîðèí õàéðõàí ãýæ íýðëýñýí áºãººä íýðèéã íü õýëæ áîëäîãã¿é. Õýëáýë äîãøèðäîã ãýæ ÿðüäàã. Òýð Ìîðèí õàéðõàí ç¿¿í òèéøýý ÿâæ áàéãàà ä¿ðòýé òóë îäîî ç¿¿í Ìîíãîëä àäóó èõ ºñäºã íü òèéì ó÷èðòàé ãýíý. 59

“Á¿¿âýéí äóóíû äîìîã” Ýðò óðüä öàãò àõ ä¿¿ õî¸ð áààòàð îõèí ä¿¿ãèéí õàìò àæ òºðæ áàéæýý. Îõèí ä¿¿ íü íýã õººðõºí õ¿¿ òºð¿¿ëæ ãýíý. Õ¿¿ãèéí ýöýã æèðèéí íýã àäóó÷èí çàëóó áàéñíûã õî¸ð áààòàð ìýäìýãö áàãà àõ íü “Ìèíèé ä¿¿ãèéí íºõºð áààòàð ýð áàéõ ¸ñòîé. Òýð àäóó÷èí çàëóó áèäíèé óäàì ñóäðûã ãóòààâ” ãýæ õèëýãíýæýý. Àõ áààòàð íü “Ä¿¿ ÷è àÿä. Îõèí ä¿¿ãèéíõýý ñýòãýëèéã áîä. Àäóó÷èí õ¿í ãýäýã ÷èíü õýðèéí áààòðààñ äóòóóã¿é ýðýëõýã õèéìîðüòîé ýð áàéäàã þì. Ò¿¿íèéã óðüæ ýâ íàéðòàé àæ òºðñ¿ãýé” ãýâ ãýíý. ¯¿íýýñ áîëîîä àõ ä¿¿ áààòðóóä ýâ ýâäðýí, ¿ãýý ¿ë îéëãîëöæýý. ¯ãýý ýñ îéëãîëöâîë çýâñãýýð ÿðüäàã ¸ñîí òýð öàãò áàéñàí òóë õî¸ð àõûãàà õýðõýí íàéðàìäóóëàõ ãýæ áîäñîîð íýã óõààí îëæýý. Òýãýýä õ¿¿ãýý çîðèóä óéëóóëààä íàð òîîíîíä áàéõààñ àâàõóóëààä õàíûí ýëãýíä î÷òîë óÿíãàò ñàéõàí õîîëîéãîîð á¿¿âýéí äóó àÿëàõäàà õººðõºí àëàã í¿äýíäýý íóëèìñ ìýëòð¿¿ëýí õàðæ ñóóæýý. Õî¸ð àõ íü ¿ã ñºðãºõºº áîëèîä áîäîë áîëîí ñóóöãààæýý. Ñóóæ ñóóæ òîì àõûíõ íü í¿äíýýñ ø¿¿äðèéí äóñàë ìýò íóëèìñ àÿíäàà óíàâ ãýíý. Áàãà àõ íü ã¿í èõýýð ñàíàà àëäëàà. Õî¸óë áîñîîä òýâðýëäýâ ãýíý. Òýãýýä áàãà àõ íü “Áè ÿâæ àäóó÷èí çàëóóã àâ÷ èðüå. Òàâóóë ñàéõàí àæ òºðöãººå” ãýýä õ¿ëýã ìîðèíäîî ìîðäîí óðòûí äóó àÿëàíõàí äàâõèæ îäæýý. Ýõèéí ýãøèãëýíò á¿¿âýéíä ýõ íÿëõàñ áàéòóãàé ýðýëõýã áààòðûã ÷ íîìõðóóëàí óÿðààõ èä øèä áèé áèëýý. ªâãºí õóëãàíû ñóðãààëûã ñîíñìóó Ýðò óðüä íýãýí óóäàì ãàçàð õîëáîãäñîí õî¸ð ºíäºð óóë áàéâ. Òýð õî¸ð óóëûí ¿ç¿¿ðò íýãýí àðñëàí íàñàí áàãà öàãààñ ýõëýí ¿ñðýí õàðàéæ íààäàí òîãëîäîã áàéæýý. ̺ñºí õî¸ð óóëûí õîîðîíäîõ ãóó æàëãàíä íýãýí õýñýã îëîí õóëãàíà ¿¿ðëýí áàéñíû äîòîð íýãýí ºâãºí õóëãàíà áàéæýý. Òýðáýýð íýã ºäºð õóëãàíà á¿ãäèéã öóãëóóëæ õýëñýí íü:« -Ýíý õî¸ð óóëûí îðîé äýýð ýýëæëýí ¿ñðýí ãàð÷, íààääàã ýíý àðñëàí îäîî íàñ õºãøèðñºí íü ëàâ áèç ýý. Òèéìèéí òóë ìºí ò¿¿íèé õ¿÷èí òàìèð äîðîéòñîí áîëîõ íü èäýð çàëóóòàé àäèë ñàíàæ ¿ñýðñýýð íýãýí öàãò ýíäýæ ýíý ãóó æàëãàíä óíàæ áèäíèéã äàðæ àëæ ìàãàäã¿é ó÷èð ýíäýýñ çàéëæ ººð ãàçàð ¿¿ð çàñàí íóòàã ñîëü¸ ãýâ. -Îëîí õóëãàíà ºâãºí õóëãàíû ¿ãèéã ¿ë çºâøººðºí: -Ýíý ìààíü íàñ íü ºâãºæðººä äýìèé ¿ã ÷àë÷èõ áîëæýý. Àðñëàí óóëûí õàâöàëä óíàæ äàðæ àëàõààñ àéí çóãòàæ áîëíî. Õýðýâ äýýä òýíãýð õºõºð÷ õàðàãäñààð îëîí îí áîëñîí íü îäîî õºãøèðñºí áèç ýý. Òýð áàñ äýëõèéä óíàæ ¿õýõ ìàãàäã¿é òóë ò¿¿íýýñ çàéëàí õààø çóãòàõ áèëýý ãýæ õºãøèí õóëãàíûã íààäàæ ¿ãèéã ýñ õàéõðàâ. Èéìä ºâãºí õóëãàíà ººðèéí ãàíö õ¿¿ãýý äàãóóëæ ººð ãàçàðò î÷îîä íýãýí ¿¿ð çàñàæ íóòàãëàí ñóóâ. ªíº óäàëã¿é íýãýí öàãò ìºíºº àðñëàí íü íýãýí óóëûí ¿ç¿¿ðýýñ ¿ñðýí õàðàéõäàà òýíõýë ìóóäñàíû õàð ãàéãààð íºãºº óóëûí îðãèëûí òýãø ãàçàð õ¿ð÷ ÷àäàëã¿é õàæóó ýòãýýäèéí ýëãýí õàäàíä õ¿ð÷ õºë àëäàí äîîø áºìáºðñººð îëîí õóëãàíû îðøäîã ãóóä íýãýí áààõàí õàä ÷óëóóíû õàìòààð ò¿æèãíýí óíàõàä îëîí õóëãàíà õý÷íýýí ñàíäðàâ÷ çàéëæ ÷àäàëã¿é èõýíõ íü äàðàãäàæ ¿õýâ. Òýð óóëûí îéð çóóð íóòàãëàõ íýãýí õýñýã àéìàã óëñ áàéñíû äîòîð àí àãíàæ îãò ¿çýýã¿é íýãýí òýíýã õ¿¿ íýãýí ºäºð àíä ìîðäîõîä Àðüÿà íýðòýé íýãýí ñàâààã¿é õ¿í õýëýâ: -×àìàéã ãóðàâ õîíîãèéí äîòîð îãîòíî õóëãàíààñ áóñ îëçòîé àí àãíàæ èðâýë õóâõàé ìîäíîîñ æèìñ óðãàõàä õ¿ðíý ãýõýä òýíýã õýëæýý: -Õýðâýý àãíàâàë ÷è íàäàä ãýðýý ºãíº ¿¿? ãýõýä Àðüÿà: - Òèéì áîëòóãàé õýìýýí çºâøººðºâ. 60

Òèéíõ¿¿ òýíýã õ¿¿ àíä ç¿¿õ íóì àâ÷ ÿâààä òýðõ¿¿ àðñëàíãèéí ¿õäýëèéã ¿çýæ íóìàà ñàéòàð õºâ÷èëæ äýðãýä íü òàâüæ ýðãýæ èðýýä ë ó÷ðàà õýëýõýä Àðüÿà íààäàæ ºã¿¿ëð¿¿í: -×è íóìàà àí àãíàõ ¸ñîîð ç¿¿õã¿é õºâ÷ëºí òàâüñàí íü òýð õýðõýí àìüòíûã õîðëîõ âý? Áàñ öàãààí àðñëàíãèéí ¿õäýëèéã ÿìàð àìüòàí èäýõ ãýæ õàëäàæ î÷èõ âý? ãýõýä òýíýã õ¿¿ öºõºð÷ íóìàà ìàðãààø ÿâæ àâ÷èðúÿ ãýæ øèéäýâ. Òýð øºíº íýãýí ¿íýã íºãºº ¿õäýëèéã ¿çýæ áàÿðëààä èéí ñýòãýð¿¿í: -Ýíý èõ ìàõ õýçýýä ÷ ìèíèéõ áîëîâ. Èéì èõ õîîëîíä ó÷ðàõ þóí èõ çàÿà áèëýý. ªºð õîîë ýðýëã¿é ¿¿íèéã èäýæ àìüäàð÷ áîëíî áèç. Áàðàí èäýõýýð ìýðýí èä ãýñýí õóó÷èí ¿ã áèé òóë ¿¿íèéã ç¿é íü óðäààð õàòóó õ¿ò¿¿ãýýñ íü èäýæ, õîæèì àëü ñàéí ñàéõíûã ààæìààð èäüå õýìýýí ñàíàæ õºâ÷ëºí òàâüñàí íóìûí õºâ÷èéã ìýðæ õýìëýñýýð áàéòàë õºâ÷ íü òàñàðìàãö íóìûí ãè÷èðò ºëãºãäºí òèéðýãäýæ ¿õýâ. Ìàðãààø íü òýíýã õ¿¿ íóìàà àâàõ ãýñýí óðàìã¿é ÿâñààð èðòýë íýãýí ¿õñýí ¿íýã áàéõûã ¿çýæ èõýä áàÿðëàâ÷ òýðõ¿¿ ¿õñýí ¿íýãýíä ãàð õ¿ð÷ áîëîõ ýñýõèéã ìýäýõã¿é àéìøèãëàí õàðäàæ íóìíû õºâ÷èéã ã¿éìýã ãîðõèëîí óÿæ ¿íýãíèé õ¿ç¿¿ãýýð îîñîðëîí ÷èðñýýð õàðüæ ÿâàõ çàìûí çóóð èéí áîäðóóí: -Áè ýíý ¿íýãýý õóäàëäàæ õóâöàñ õóíàð àâíà. Áàñ Àðüÿàãèéí ãýðèéã àâààä õýíýýñ ÷ äóòàõã¿é ãýð îðîíòîé, áàÿí ÷èíýýëýã õ¿í áîëíî ãýæ áàÿðëàí ã¿éí õàðèàä, Àðüÿàãèéí ãýðèéã àâíà ãýæ ò¿¿íòýé íîöîëäîí ãýðýýñ íü çóóðàí ÷àíãààñààð áàéãààä ãýðèéã íü ýâäýæ õýðýãã¿é áîëãîâ. Òýíýã õ¿¿ õîîñîí õîöîð÷, ¿íýãýý õóäàëäàõ ãýñýíä ÷èð÷ ÿâñààð ¿ñèéã íü õàëãàé áîëãîñîí òóë õýí ÷ õýðýãëýñýíã¿é. ¯¿íä áóñàä õ¿ì¿¿ñ èíãýæ õýëýëöëýý: -“Ýðèéã á¿¿ áàñ äàëàéã á¿¿ ÿíä” ãýäýã õóó÷èí ñóðãààëààñ Àðüÿàä õýðýãòýé áàéñàí áàéíà. Øóíàë èõýäâýë îëç çàéëíà ãýæ ãýäýã ¿ëãýð òýíýã õ¿¿ä áîëëîî. Ìýëçýý õýëýëöñýí Àðüÿàãèéí ãýð ýâäýð÷ õýðýãã¿é áîëëîî. Ìýõèéæ ÷èðñýí ¿íýãíèé ¿ñ çóëãàð÷ ºðòºãã¿é áîëîâ îî ãýëöâýé. Ýíý ÿâäëûã õºãøèí õóëãàíà õÿíàí ìýäýýä õ¿¿äýý èíãýæ ñóðãàâàà. ªâãºä õºãøäèéíõºº ¿ãýíä ýñ îðâîë Îëîí õóëãàíà øèã áîëíî ªòºëñºí ìºðò뺺 çàëóó ìýò ìàÿãëàâàë Õºãøèí àðñëàí ìýò áîëíî ªºð áóñäûã õýòýðõèé áàñàìæèëáàë Ñàâààã¿é Àðüÿà øèã áîëíî ªòºë ìóíõãààð õýòýðõèé øóíàâàë Òýíýã õ¿¿ ìýò áîëíî ¯íýõýýð õóíøã¿é øóíàõàé çàãíàâàë ªíººõ ¿íýã øèã áîëíî.... ªâºðìºö ó÷èð èéìèéí òóëä õ¿¿ ìèíü ªâãºí ìèíèé ¿ãèéã ñàéòàð áîäîæ ªºðèéí áèåèéí õýðèéã ìýäýæ ªíºä ç¿éã îëæ ÿâàõûã õè÷ýýò¿ãýé ãýæýý. Ö.Äàìäèíñ¿ðýí 61

9 ÄÀËÄ ÓÒÃÛà ÒÀÀÌÀÃËÀÆ, ÒÀÉËÁÀÐËÀß Á¿ëýã ñýäâèéí çîðèëãî: 1. Îíüñîãûí äàëä óòãûã òààìàãëàõ 2. Îíüñîãî çîõèîõ 3. Çóðàã àøèãëàí ñàíààãàà èëýðõèéëýõ 4. Õýëö ¿ãèéã ÷ýýæèëæ òîãòîîõ îéëãîõ, òàéëáàðëàõ Çîðèëò: 1. “Íî¸í ãóðâàí õºâã¿¿íýý øàëãàñàí íü” ýõèéã ñîíñîæ, òààìàãëàõ 2. Îíüñîãûí îíöëîãòîé òàíèëöàõ 3. Îíüñîãûí äàëä óòãûã òààìàãëàõ àðãàä ñóðàëöàõ 4. Îíüñîãî òààæ îþóí óõààíàà õºãæ¿¿ëýõ 5. Îíüñîãî çîõèîõ àðãàä ñóðàëöàõ 6. Áèå äààæ îíüñîãî çîõèîõ 7. Õýëö ¿ãèéí óòãûã òàéëáàðëàõ Çîðèëãî, çîðèëòîî õýðýãæ¿¿ëýõ ¿éë àæèëëàãàà Õè÷ýýëèéí áýëòãýë Áàãø þó áýëòãýõ âý? • Îíüñîãûí äàëä óòãûã îéëãîõ, òààõ õè÷ýýë îðîõûí ºìíº ñóðàã÷äààð òºðºë á¿ðèéí îíüñîãî, îíüñîãîòîé õîëáîîòîé ìýäýý ìýäýýëýë, õîëáîãäîõ çóðàã çýðãèéã îëîõ äààëãàâàð ºãíº. • Áàãø ººðºº íýã ç¿éëèéí òóõàé îëîí îíüñîãî öóãëóóëæ, ò¿¿íèé òóõàé ìýäýýëýë, çóðàã çýðãèéã öóãëóóëæ, ñóðàã÷äàä ¿ç¿¿ëæ, ¿ëãýð äóóðàéëàë àâàõ áàéäëààð áýëòãýíý. • Ñóðàã÷èä áèå áèåèéíõýý öóãëóóëñàí ìàòåðèàë äýýð òóëãóóðëàí èë¿¿ áîäèòîîð, ñîíèðõîëòîé áàéäëààð õè÷ýýëäýý îðîëöîõ îð÷èí á¿ðä¿¿ëíý. Õ¿¿õýä þó áýëòãýõ âý? • ªºðèéí õ¿ñëýýð òºðºë á¿ðèéí îíüñîãî öóãëóóëíà. • Íýã õàðèóòàé îëîí òºðëèéí îíüñîãî áàéâàë ìàø ñàéí. • ªºðèéí ñîíãîñîí îíüñîãîòîé õîëáîîòîé ìýäýýëñýí ýõ öóãëóóëíà. • Òóõàéí îíüñîãîä ä¿ðñëýãäñýí øèíæèéã òîäîðõîé õàðóóëàõóéö òºðºë á¿ðèéí çóðàã öóãëóóëíà. • Õè÷ýýë îðîõûí ºìíº õ¿¿õä¿¿ä òóõàéí ñîíãîñîí îíüñîãûí òóõàé çóðãàà òîéðóóëàí ò¿¿íèé òóõàé îíüñîãî áîëîí ìýäýýëëèéã íààæ õàíûí ñîíèí áýëòãýõ, áÿöõàí íîì õèéõ çýðãýýð áýëòãýñýí áàéõ 1. Íî¸í ãóðâàí õºâã¿¿íýý øàëãàñàí íü” ýõèéã ñîíñîæ, òààìàãëàõ Ýíýõ¿¿ ¿éë àæèëëàãààãààð ñóðàã÷äûí ñîíñîæ îéëãîõ, ¿íäýñëýëòýé òààìàãëàõ, òààìàãëàëàà áàòëàõ, òàéëáàðëàõ, ÷àäâàðûã õºãæ¿¿ëýõýä ÷èãëýíý. Îíüñîãûí äàëä óòãûã òààìàãëàõ ãýñýí óíøèõ ÷àäâàðûã õºãæ¿¿ëýõýä ÷èãëýñýí ¿éë àæèëëàãàà þì. Òèéìýýñ ýíýõ¿¿ ñîíñîõ äàñãàëààð ñóðàã÷äûí òààìàãëàõ ÷àäâàðûí ò¿âøèíã èëð¿¿ëæ ñóðàã÷äûí ºìíºõ òºñººëºë, òóðøëàãûã ñýðãýýõ çîðèëãîòîé. • Ñîíñîõ äàñãàëûã õèéëãýõèéí ºìíº: • Ñóðàõ áè÷èãò 85 äàõü òàëààñ äàñãàëûí çààâðûã óíøèæ, ñîíñîõäîî þóã àíõààðàõ òàëààð ñóðàã÷èä ìýäñýí áàéõ ¸ñòîé. 62

• Òààìàãëàë äýâø¿¿ëýõäýý ýõýä áàéãàà ìýäýýëýëä òóëãóóðëàõ ¸ñòîé ãýäãèéã ñàíóóëíà. • Òóõàéí ýõ áîëîí òààìàãëàæ áóé ç¿éëèéí îíöëîãîîñ øàëòãààëàí çàðèì ¿éë ÿâäëûã ýõýä ºãºãäñºí ìýäýýëýëä, çàðèìûã íü ººðèéí ñàíàà áîäîë, òóðøëàãàäàà òóëãóóðëàí òààìàãëàæ áîëíî. Ýõèéí ýõëýë õýñãèéã óíøààä õºâã¿¿äèéí õàðèóëòûã òààìàãëàõàä õ¿¿õýä ººðèéí ñàíàà áîäëîîð õàðèóëòûã òààìàãëàíà. Õàðèí òºãñãºë õýñýãò “Íî¸í õºâã¿¿äèéíõýý õýíä íü ñóóäëàà øèëæ¿¿ëýõ áîë?” ãýæ òààìàãëàõäàà, ýõèéí ¿ðãýëæëýë õýñýãò õºâã¿¿äèéí õàðèóëñàí õàðèóëòûã ýðãýö¿¿ëýí áîäñîíû ä¿íä íî¸íû øèðýýã àëü õ¿¿äýý ºâë¿¿ëýõèéã òààìàãëàíà. • Çîõèîëûí ¿éë ÿâäëûã òààìàãëàõ äàñãàëûã õèéõäýý þóíä ¿íäýñëýí òààìàãëàëàà äýâø¿¿ëñíèéã íü àíõààð÷, òîäðóóëíà. • Ñóðàã÷èä òààìàãëàëàà áàòëàãäñàí, íÿöààãäñàí ýñýõèéã ýõèéí ¿éë ÿâäàëòàé õàðüöóóëàí ººðèéí òààìàãëàëäàà ä¿ãíýëò õèéõ íü èë¿¿ á¿òýýë÷ áàéõ áîëíî. Ñîíñîõ äàñãàëûí ýõ Íî¸í ãóðâàí õºâã¿¿íýý øàëãàñàí íü Ýõëýë õýñýã: Ýðò óðüä öàãò ãóðâàí õºâã¿¿íòýé íýãýí íî¸í áàéæýý. Õºâã¿¿ä íü ºñºæ, íî¸í ÷ õºãøèð÷ýý. Íýã ºäºð íî¸í ãóðâàí õºâã¿¿íýý øàëãàæ ¿çüå. Àëü íü ìýðãýí áîë ò¿¿íä íî¸íû øèðýýãýý øèëæ¿¿ëæ ºãüå ãýæ øèéäæýý. Òýãýýä ãóðâàí õºâã¿¿íýý äóóäàæ èð¿¿ëýýä: Õàìãèéí àìòòàé, õàìãèéí òàðãàí, õàìãèéí ìýðãýí þó âý? ãýæ àñóóæýý. ¯ðãýëæëýë õýñýã: Óóãàí õºâã¿¿í íü: Õàìãèéí àìòòàé áîë ÷èõýð þì. Õàìãèéí òàðãàí áîë ãàõàé þì. Õàìãèéí ìýðãýí áîë íî¸í þì ãýæ õýëæýý. Äóíä õºâã¿¿í íü: Õàìãèéí àìòòàé áîë áàë þì, õàìãèéí òàðãàí áîë õîíü þì. Õàìãèéí ìýðãýí áîë íîì þì ãýæ õàðèóëæýý. Îòãîí õºâã¿¿í: Õàìãèéí àìòòàé áîë äàâñ þì. Õàìãèéí òàðãàí áîë äýëõèé. Õàìãèéí ìýðãýí áîë áèéð ãýâ. Òºãñãºë õýñýã: Îòãîí õºâã¿¿í äàâñ áîë õîîë á¿õýíä àìò îðóóëäàã ó÷èð õàìãèéí àìòòàé í. Á¿õ ç¿éëèéã ººðòºº áàãòààäàã äýëõèé õàìãèéí òàðãàí íü. Áèéð íü äýëõèéí õýðýã ÿâäëûã òýìäýãëýæ ñóäàð íîì áîëãîäîã ó÷èð õàìãèéí óõààíòàé íü ãýæ òàéëáàðëàæýý. Òýãýýä ó÷èð óòãûã íàðèéí ìýäýæ, óõààëàã õàðèóëò ºãñºí îòãîí õºâã¿¿íäýý íî¸í øèðýýãýý øèëæ¿¿ëæ ºã÷ýý. Çîõèîëûã õýñýãëýí óíøèæ, òààìàãëàë äýâø¿¿ëýõ ÿâöàä äàðààõ Òààìàãëàëûí õ¿ñíýãòèéã àæèëëóóëæ áîëíî. 1. Ñóðàã÷äàä çîõèîëûã òàðààí ºã÷ çîãñîëò õ¿ðòýë óíøóóëíà. Óíøñàí õýñãýý ýðãýö¿¿ëýí áîäíî. Èíãýñíýýð ýõèéí òóõàé îéëãîëòûã ã¿íçãèéð¿¿ëæ, èë¿¿ ÷óõàë, áîäèòîé òààìàãëàë äýâø¿¿ëýõýä òóñàëíà. 2. Ñóðàã÷èä ºìíºõ äýâø¿¿ëñýí òààìàãëàëàà ýðãýö¿¿ëæ áîäîîä, äàðàà÷èéí øèíý òààìàãëàë äýâø¿¿ëíý. 3. Òààìàãëàëûíõàà øàëòãààíûã ãàðãàæ, ò¿¿íèéãýý óíøñàí õýñãýýñ æèøýý áàðèìòààð áàòàëãààæóóëæ, õ¿ñíýãòýý íºõíº. 63

4. Óíøñàí ñýäâèéíõýý àãóóëãûã ººðñäèéí îéëãîöîîð çóðóóëàõ, òºðñºí ñýòãýãäëèéã áîãèíî õóãàöààíä áè÷¿¿ëýõ äàñãàë õèéæ áîëíî. Òààìàãëàëûí õ¿ñíýãò Çîãñîëò Þó áîëîõ áîë? ßàãààä èíãýæ òààìàãëàâ? Þó áîëñîí áý? 1 2 3 Áàãøèéí ìýäëýãèéí ñàíä Çîõèîëä ãàðñàí ç¿éë, áîëñîí ¿éë ÿâäàëä òóðãóóðëàí öààøèä þó òîõèîëäîõûã óðüä÷èëàí õýëýõèéã òààìàãëàõ ãýíý. Áîäèò áàéäàë áîëîí òóðøëàãàäàà ¿íäýñëýí òààìàãëàæ áîëíî. Õè÷ýýëèéí ÿâöàä òààìàãëàë äýâø¿¿ëýõäýý ñóðàã÷èéí óíøèõ ÷àäâàðààñ øàëòãààëàí äàðààõ 4 ò¿âøèíä òààìàãëàë äýâø¿¿ëæ áîëíî. 4, 5-ð àíãèéí ñóðàã÷äûí õóâüä 3 áîëîí 4-ð ò¿âøíèé òààìàãëàë äýâø¿¿ëýõ íü èë¿¿ òîõèðîìæòîé. 1. Òààìàãëàë äýâø¿¿ëýõ (íýãä¿ãýýð ò¿âøèí) • Óíøñàí ñîíññîí õýñýãò ÿìàð ¿éë ÿâäàë áîëîâ? • Öààøèä ¿éë ÿâäàë ÿàæ ¿ðãýëæëýõ áîë? 2. Òààìàãëàë äýâø¿¿ëýõ (õî¸ðäóãààð ò¿âøèí) • ßìàð ¿éë ÿâäàë áîëîâ? • Öààøäàà þó áîëæ áîëîõ âý? • ßìàð ó÷ðààñ ÷è èíãýæ òààìàãëàñàí áý? 3. Òààìàãëàë äýâø¿¿ëýõ (ãóðàâäóãààð ò¿âøèí) • Öààøäàà þó áîëæ áîëîõ âý? • Ä¿ð¿¿äèéí òóõàé îëæ ìýäñýí ç¿éëýýñ þó íü ÷àìàéã èíãýæ òààìàãëàõàä õ¿ðãýñýí áý? • ßìàð øàëòãààíû óëìààñ ¿éë ÿâäàë èíãýæ ºðíºíº ãýæ òààìàãëàâ? • ªºð øàëòãààí áàéæ áîëîõ óó? ßìàð øàëòãààí áàéæ áîëîõ âý? 4. Òààìàãëàë äýâø¿¿ëýõ (äºðºâä¿ãýýð ò¿âøèí) Ýíý ò¿âøèíä ñóðàã÷èä ä¿ð¿¿äèéã íàðèéâ÷ëàí òîäîðõîéëíî. Ä¿ð¿¿äèéã òîäîðõîéëîõ íü: • Ä¿ð¿¿äèéí òóõàé ÷èíèé îëæ ìýäñýí ç¿éëýýñ ÷óõàì þó íü òýä íàð öààøäàà èíãýõ áàéõ ãýæ óðüä÷èëàí õýëýõýä ÷èíü òóñ áîëñîí áý? • ×èíèé òààìàãëàëààð öààøäàà þó áîëîõ áîë? • ¯éë ÿâäàë èíãýæ ºðíºíº ãýäýã õýð çýðýã ìàãàäëàëòàé âý? • ¯éë ÿâäëûí èéì ºðíºëò íü þóíààñ øàëòãààëàõ âý? • Øàëòãààí íü ÷óõàì ¿¿íä áàéíà ãýäãèéã õýðõýí áàòàëæ áîëîõ âý? • ¯éë ÿâäàë ºðíºõ áîëîìæèò ººð ÿìàð õóâèëáàð áàéæ áîëîõ âý? Òààìàãëàë äýâø¿¿ëýõ àðãà íü äàðààõ äàâóó òàë, áîëîìæèéã áàãø, ñóðàã÷äàä îëãîäîã. Ýíýõ¿¿ àðãûã õýðýãëýõýä õÿëáàð áºãººä áàãøèéí öàã çàâ, õ¿÷èéã èõýýõýí õýìíýäýã.(2) 64

• Õè÷ýýëèéí ÿâöàä á¿õ ñóðàã÷äûã õàìðàí ºðãºí îðîëöóóëàõ áîëîìæòîé. • Óíøèõ äàäàë ÷àäâàðààð ÿëãààòàé ñóðàã÷äàä áîëîí àëü ÷ àíãèä õýðýãëýæ áîëíî. • Óíøèæ áîëîõ ÿìàð ÷ ìàòåðèàë äýýð àøèãëàæ áîëäîã. • Ñóðàã÷äàä ººðñäèéí ñîíèðõîë, õ¿ñýë òýì¿¿ëëèéí äàãóó àæèëëàõ áîëîìæ îëãîäîã. • Ñóðãàëòûí ¿éë ÿâöûã ñóðàã÷ ººðñ人 óäèðäàõ áîëîìæ îëãîäîã. • Óíøñàí ìàòåðèàëàà çàäëàí øèíæèëæ, ä¿ãíýí òààìàãëàõäàà ººðèéíõºº ¿ãýýð ÿðèõ áîëîìæèéã õ¿¿õäýä ºãäºã. • Îëîí ÿíçûí ò¿âøíèé òààìàãëàëûã íýã õè÷ýýë äýýð ÷ àøèãëàõ áîëîìæèéã îëãîäîã. (Áàãà àíãèéí ñóðàã÷äûí óíøèõ ÷àäâàðûã õºãæ¿¿ëýõ àðãà ç¿é. Óá., 2010. 59- 60 äàõü òàë) 2. Îíüñîãûí îíöëîãòîé òàíèëöúÿ Îíüñîãîä òààëãàæ áóé ç¿éëèéí òóõàé ñàéí ìýääýã õ¿í ë òýð îíüñîãûã òààæ ÷àääàã. Ýíý á¿ëãèéí çîðèëãî íü õ¿¿õäýä îëîí îíüñîãî ÷ýýæèëæ, òîãòîîëãîõäîî áèø, àëèâàà ç¿éëèéí óòãà ó÷ðûã òóíãààí áîäîæ, çàäëàí øèíæèëñíèé ä¿íä ¿íäýñëýëòýé òààìàãëàë äýâø¿¿ëæ ñóðãàõàä ÷èãëýãäýæ áàéãàà þì. Òèéìýýñ îíüñîãî òààõ ¿éëäýëä òóëãóóðëàí ñóðàã÷äàä ¿íäýñëýëòýé òààìàãëàë äýâø¿¿ëýõ àðãà áàðèëûã ýçýìø¿¿ëýõýýð äàðààõ ¿éë àæèëëàãààã òºëºâëºñºí. 1. Òààëãàõ ãýæ áóé ç¿éë áóþó “õàð òîíøóóë”-ûí òóõàé ìýäýýëýë óíøèíà. 2. Óíøñàí ìýäýýëëýý íýãòãýí áîëîâñðóóëæ îþóíû çóðàãëàëûã ã¿éöýýæ íºõ¿¿ëýõýýð îðóóëñàí. Îþóíû çóðàãëàëûã õèéõäýý çºâõºí òóõàéí ýõýä áàéãàà ¿ãñýýñ àøèãëàí àëü áîëîõ íýã, íýã ¿ãýýð òîäîðõîéëæ áè÷èõ ¸ñòîé ãýäãèéã ñóðàã÷äàäàà àíõààðóóëàõ õýðýãòýé. Ñóðàã÷èä çóðàãëàëûã ã¿éöýýñíèé äàðàà, òàéëáàðëàí ÿðèëöàæ òîíøóóëûí òóõàé áàòòàé ìýäýýëýëòýé áîëíî. 3. Òîíøóóëûí òóõàé îíüñîãûã óíøààä ÿàãààä èíãýæ îíüñîãîëîõ áîëñíûã òóíãààí ÿðèëöàíà. Îé øóãóéä íóòàãòàé Îîëü ö¿¿öýí õîøóóòàé Ãîäãîð óðò áèåòýé Ãîãöîî äóãàðèã õîøóóòàé Òýð þó âý? Ýíýõ¿¿ äàñãàë íü îíüñîãî òààõ áèø õàðèí îíüñîãîä àëèâàà ç¿éëèéã õýðõýí ä¿ðñýëäýã òàëààð àðãûã ìýäýæ àâàõàä ÷èãëýãäñýí. Òèéìýýñ îíüñîãîä òîíøóóëûí ÿìàð îíöëîã øèíæèéã òóñãàí, ÿìàð øèíæýýð íü þóòàé àäèëòãàí ä¿ðñýëñíèéã òîãòîæ ÿðèëöàõ õýðýãòýé. ̺í îíüñîãîä áàéãàà ¿ã õýëëýãèéã àøèãëàí îþóíû çóðàãëàë õèéñíèéã ÿðèëöàõäàà • Òîíøóóëûí þó, þóã îíüñîãîä îíöîëæ ä¿ðñýëñýí áàéíà âý? • Òóõàéí ä¿ðñýëñýí ç¿éëýý ÿìàð øèíæýýð íü þóòàé àäèëòãàñàí áàéíà âý? • Òîíøóóë ãýäãèéã ìýäýõýä àëü ¿ãñ ÷àìä òóñ áîëæ áàéíà âý? ãýõ ìýòýýð ÿðèëöààðàé. 65

¯¿íèé ¿ð ä¿íä îíüñîãîä òààëãàæ áóé ç¿éëèéíõýý çàðèì îíöëîã øèíæèéã íü ººð èæèë òºñòýé ç¿éëýýð îðëóóëæ àäèëòãàõ, çàðèì ç¿éëèéã íü îíöëîã øèíæýýð íü èë ä¿ðñýëäýã þì áàéíà ãýäãèéã îéëãîæ àâàõ íü ÷óõàë þì. Äýýðõ îíüñîãûí ä¿ðñëýõ àðãûã ÿðèëöàæ, ìýäñýíèé äàðàà òîíøóóëûí òóõàé ººð íýã îíüñîãûí ä¿ðñëýëèéã ñóðàã÷èä áèå äààí ÿðèëöàíà. Õàð òîðãîí äýýëýý 1. Îíüñîãîî óíøààä òîíøóóëûã õýðõýí Õàé÷ õ¿ðãýëã¿é ºìñäºã ä¿ðñýëñíèéã òºñººëºí áîäíî. Õàòóó áîëä ñ¿õýý Õàòààëã¿é áàðüäàã. 2. Áîäñîíîî çóðãààð èëýðõèéëíý. Õàð òîðãîí Òýð þó âý? äýýë ºìññºí ñ¿õýí õîøóóòàé òîíøóóë òºñººëºãäºõ áàéõ. 3. ¯¿íýýñ ¿íäýñëýí àðüñûã äýýëòýé, õàð ºíãº, 纺ëºí øèíæýýð íü àäèëòãàñàí. Õîøóóã íü ñ¿õòýé ìîäûã í¿õýëæ öîîëîõ õàòóó áºõ øèíæýýð íü àäèëòãàñíûã ãàðãóóëíà. ̺í îþóíû çóðàãëàë õèéëãýâýë ó÷ðûã íü èë¿¿ ñàéí îëæ ÷àäíà. Äýýðõ àðãààð òîíøóóëûí òóõàé äàðààõ îíüñîãóóäûã òàéëáàðëóóëæ áîëíî. Óð ìîä öàâ÷èâ Ýðýýí ìÿðààõàí Òîíøíîì òîíøíîì Óðàí ãýæ õýëñýíã¿é Óíàãàí æîðîîõîí Òîëãîé ìèíü ºâäºíº Óëààí çàëàà çàëààëàâ Òîíøîîã¿éä ãýäýñ Ãî¸ ãýæ õýëñýíã¿é ìèíü ºëñºíº Îíüñîãûí îíöëîãèéí òóõàé õî¸ð õ¿¿õäèéí ÿðèàã óíøèæ ÿðèëöààä: 1. Îíüñîãîä òààëãàæ áàéãàà ç¿éëýý äàëäàæ, íóóöàëæ ä¿ðñýëäýã þì áàéíà. 2. Àäèëòãàë, õ¿íø¿¿ëýë, õýòð¿¿ëýë ãýõ ìýò óðàí ä¿ðñëýëèéí àðãûã õýðýãëýäýã þì áàéíà. 3. Îíüñîãî òààõäàà ¿ã á¿ðèéí óòãûã íóõàöòàé ó÷ðûã òóíãààí áîäîæ, õýëýëöýõ íü ÷óõàë þì áàéíà ãýäãèéã îéëãîõ õýðýãòýé ãýñýí ä¿ãíýëò ãàðãàõàä áàãø ÷èãë¿¿ëíý. Áàãøèéí ìýäëýãèéí ñàíä Ìîíãîë÷óóä ýðò äýýð ¿åýñ îíüñîãûã èõýä ýðõýìëýæ, öýöýí óõààíàà ñîðüñîí îþóíû äàñãàë ãýæ ¿çñýýð èðñýí. Îíüñîãî íü àìàí ÿðóó íàéðãèéí òîâ÷ õóðààíãóé á¿òýýë áºãººä õ¿íèé óõààí áèëãèéã øàëãàæ, áîäîõ ñýòãýõ ÷àäâàðûã íü õºãæ¿¿ëýõýä ÷èãëýñýí ã¿í àãóóëãàòàé, àëèâàà ç¿éëèéí îíöëîã øèíæèéã ÿðóó, òîä, ¸ãò õýëáýðýýð èëýðõèéëñýí óðàí àñóóëò þì. 3. Îíüñîãûí äàëä óòãûã òààìàãëàõ àðãàä ñóðàëöúÿ Îíüñîãûí äàëä óòãûã òààìàãëàõ ãýäýã íü ¿ã õýëëýã, ä¿ðñëýëä ¿íäýñëýí, îíüñîãûí õàðèóã òààõûã õýëæ áîëíî. ªìíºõ äàñãàëä øóóä îíüñîãûí õàðèóëò áîëîí ìýäýýëýë 66

äýýð ¿íäýñëýí îíüñîãûã òàéëáàðëàæ áàéñàí áîë ýíý äàñãàë íü àðàé õ¿íäýðñýí, îíüñîãîî ñàéí îéëãîæ õàðèóã íü çóðãààñ ñîíãîí áàòëàí òàéëáàðëàõ áàéäëààð ã¿íçãèéðñýí. Ñóðàõ áè÷èãò îðñîí îíüñîãóóäûã àðãà÷ëàëûí äàãóó òàéëáàðëàñàí áàéäàë Îíüñîãî Õàðèó Òààìàãëàëàà òàéëáàðëàíà. 2. Óñàí õî¸ð äýíë¿¿òýé Í¿ä-äýíë¿¿òýé Óðãàà õî¸ð ìîäòîé Ýâýð-óðãàà ìîäòîé ĺðâºí ñàéõàí òóëãóóðòàé Õºë-òóëãóóðòàé Ä¿¿ðýí ñàéõàí õºõ¿¿ðòýé Ãýäýñ-õºõ¿¿ðòýé, ö¿ëõãýð, òîì õýëáýð õýìæýýãýýð íü àäèëòãàñàí. 3. Ãàí äºðâºí òóóðàéòàé Òóóðàéã-ãàíòàé õàòóó øèíæýýð íü Ãàçàð òîâ÷ëîõ õóðäòàé àäèëòãàñàí. Òîâîð òîâîð àëõààòàé Ìîðèíû õóðä õ¿÷èéã Ò¿ìýí ñàéõàí äàãóóëòàé Ìîðèíû àëõàà ãèøãýýã ä¿ðñýëñýí. Ñ¿¿ëíèé íàìèðñàí áàéäëûã-ò¿ìýí äàãóóëòàé àäèëòãàñàí. 4. Áàðñûí äóóòàé Òýìýýíèé áóéëàõ äóóã áàðñûí äóóòàé, Àðñëàíãèéí áèåòýé áèåèéã íü àðñëàíãèéí áèåòýé, áîñîî 2 Ãàí õî¸ð äºøòýé áºõèéã íü õýëáýðýýð íü äºøòýé, ñ¿¿ëèéã Ãàëçóó íýã òàøóóðòàé íü õºäºë㺺í, õýëáýðýýð íü òàøóóðòàé àäèëòãàñàí. 5.Ìàíòãàð ìàõàí áèåòýé Ìàõèð ìîäîí õàâòàñòàé Áèåèéã ºí㺠õýëáýðýýð íü ä¿ðñýëñýí. Ìàãíàã öàãààí ç¿ñòýé Ñ¿¿ëèéã íü õýëáýð, õàòóó øèíæýýð íü Ìÿíäñàí 纺ëºí ¿ñòýé ìàõèð ìîäîí õàâòàñ ãýæ àäèëòãàñàí. ªíãèéã íü ìàãíàã öàãààí ãýæ ä¿ðñýëñýí. ¯ñèéã íü 纺ëºí øèíæýýð íü ìÿíäàñòàé àäèëòãàñàí áàéíà. 4. Îíüñîãî òààæ îþóí óõààíàà õºãæ¿¿ëöãýýå. Ñóðàã÷èä îíüñîãûí óòãûã òàéëáàðëàæ, ä¿ðñëýõ àðãààñ ñóðàëöàæ, òàéëáàðëàõ äàñãàëûã íýëýýä õèéñýí áîëîõîî𠺺ðñ人 îíüñîãûã óíøèæ, çàäëàí øèíæëýýä õàðèóã òààõ þì. Îíüñîãûã óíøààä, óòãà ìýäýõã¿é ¿ãýý òîäðóóëæ øèíæèéã íü ìýäñýíýýð òààõàä èë¿¿ õÿëáàð áîëíî. Òèéìýýñ õàðèóã õóðäàí õýëæ òààõäàà áèø, ó÷ðûã íü ñàéí îéëãîæ çàäëàë õèéõèéã ÷óõàë÷ëààðàé. ¯ã, ìºð á¿ðýýð íü ÿàãààä èíãýæ ä¿ðñýëñíèéã íü òàéëáàðëóóëààðàé. Ñóðàõ áè÷ãèéí 89 äýõ òàëààñ ñóðàã÷èéí òààñàí îíüñîãûã óíøèæ, îéëãîîä ò¿¿íèé äàãóó òààæ ñóðãàõàä ¿éë àæèëëàãààãàà ÷èãë¿¿ëýýðýé. Îíüñîãûí òàéëáàð Îíüñîãîî óíøèõ ¯ã ¿ãýýð, ìºð ìºðººð þóòàé Òààìàãëàëàà òàéëáàðëàõ òºñòýé áîëîõûã òààìàãëàíà Õ¿ð õ¿ð äóóòàé Áàðûí äóó, Õ¿ðýí ýðýýí áèåòýé Áèåèéí ºí㺠Ãàë øàð í¿äòýé Í¿äíèé õóðö, ãàë öîãòîé øèíæ, Ãàëçóó õóðö çàíòàé äîãøèí øèð¿¿í àðàíøèíã íü Òýð þó âý? (áàð) ä¿ðñýëñýí áàéíà. 67

¯¿ëýí õàð íºìðºãòýé Øîî-äºâ äºðâºëæèí, ìàø Õàðààöàéí áèåèéã õàð ºí㺺ð íü ¯ç¿¿ð ñàëàà ñ¿¿ëòýé äºðâºëæèí íºìðºãòýé àäèëòãàñàí. Òýíãýðò ªâñ øàâðàí ãýðòýé øîõîé- øîõîéí ÷óëóóã øàòààæ íèñäýã áîëîõîîð ¿¿ëýí ãýæ ªò õîðõîé èäýøòýé ãàðãàí àâäàã êàëüöèéí èñýë íýðëýñýí. Ñ¿¿ë íü ñàëàà áàéäàã. Òýð þó âý? áîëîõ öàãààí áîäèñ. ¯¿ð áîëîí èäøèéã íü ä¿ðñýëñýí (õàðààöàé) áàéíà ÿñ-õ¿í àìüòíû ìàõíû äîòîîä Øîî øèã äºðâºëæèí äàõü õàòóó ç¿éë Ýíý áîë ¸îòîí. Òýã äºðâºëæèí Øîõîé øèã öàãààí öóñ-á¿õ áèåèéí ýñèéã òýæýýë áà õýëáýðýýð íü øîîòîé, ºíãèéã íü Òýð þó âý? áîäèñûí ñîëèëöîîãîîð õàíãàäàã øîõîéòîé àäèëòãàí ä¿ðñýëñýí. (¸îòîí) áèå ìàõáîäûí äîòóóð ã¿éõ øèíãýí,óëààí ç¿éë Ýíý áîë ýðâýýõèé. Ýðâýýõèé ßñ ÷ ¿ã¿é õýñýõ-ýíä òýíä õýðýí ÿâàõ áîë íèñäýã, öýöýã íàâ÷èí äýýð Öóñ ÷ ¿ã¿é àìüòàí áóóäàã ó÷ðààñ ýíý øèíæýýð íü Òýíãýðýýð ä¿¿ëæ òàíüñàí. Íèìãýí ñèéìõèé áèåòýé Öýöýã íàâ÷ õýñíý. áîëîõîîð ÿñã¿é, öóñã¿é ãýæ Òýð þó âý? ä¿ðñýëñýí áàéíà. (ýðâýýõèé) 5. Îíüñîãî çîõèîõ àðãàä ñóðàëöàõ Îíüñîãûí óòãûã òàéëáàðëàæ, òààæ ñóðñàí àðãàäàà ¿íäýñëýí äàðààõ àðãà÷ëàëûí äàãóó îíüñîãî çîõèîíî. Ñóðàõ áè÷ãèéí 90-91 äýõ òàëä îíüñîãî çîõèîõ àðãà÷ëàëèéã òóóëàéíû òóõàé îíüñîãîîð õàðóóëñàí áàéãàà. Ò¿¿íèéã ñàéí àæèãëàæ, ó÷ðûã îëæ ÷àäâàë îíüñîãî çîõèîõîä õÿëáàð áàéõ áîëíî. Îíüñîãî çîõèîõäîî äàðààõ äàðààëëûã áàðèìòàëíà. 1. Îíüñîãîëîõ ç¿éëýý ñîíãîíî. 2. Òóõàéí ç¿éëèéíõýý ãàäààä áîëîí äîòîîä øèíæèéã æàãñààí áè÷íý 3. Æàãñààëòààñàà õàìãèéí îíöëîã øèíæ¿¿äèéã ñîíãî¸. 4. Òýð îíöëîã øèíæèéã ò¿¿íòýé àäèë øèíæòýé ººð ç¿éëýýð îðëóóëíà. 5. Òýäãýýð øèíæýýñ ñîíãîí òºñººòýé ç¿éëýýð íü îðëóóëæ ä¿ðñýëíý. 6. Îíüñîãîî ø¿ëýãëýí çîõèîíî. 7. Çîõèîñîí îíüñîãîî äàðààõ øàëãóóðààð ä¿ãíýæ áè÷íý. Øàëãóó𠪺ðèéí ¿íýëãýý Íàéçûí ¿íýëãýý Òààëãàõ ç¿éëýý ãîë øèíæýýð íü îíüñîãîëæ ÷àäñàí ýñýõ Îíöëîã ç¿éëèéã íü òºñòýé ç¿éëýýð íü äàëäàëñàí ýñýõ Îíüñîãîî ø¿ëýãëýæ áè÷ñýí ýñýõ Òýð þó âý? ãýæ òààëãàñàí ýñýõ Àäèëòãàë, õ¿íø¿¿ëýë, õýòð¿¿ëýë çýðýã ä¿ðñëýëèéí àðãààñ àøèãëàñàí ýñýõ Ìàø ñàéí Ñàéí Ñàéæðóóëàõ øààðäëàãàòàé 6. Áèå äààæ îíüñîãî çîõèîõ Îíüñîãî çîõèîõûí òóëä òààëãàæ áàéãàà ç¿éëèéíõýý òàëààð ñàéòàð ìýäñýí áàéõ ¸ñòîé ó÷ðààñ ñóðàõ áè÷ãèéí 92 äàõü òàëä çàðààíû òóõàé ýõèéã îðóóëñàí. Ýíý ýõèéã 68

çàäëàí øèíæëýõäýý ñóðàã÷èä ºìíº ñóðñàí îþóíû çóðàãëàë õèéõ àðãàà àøèãëàíà. Óëìààð çàðààíû òóõàé ìýäýýëýëòýé áîëñîí áîë îíüñîãîî çîõèîíî. Îíüñîãî çîõèîõäîî àíõààðàõ ç¿éë 1. Îíüñãîëîõ ç¿éëýý ñîíãîõäîî ººðèéí ñàéí ìýäýõ, ýðãýí òîéðíûõîî ç¿éëñýýñ ñîíãîâîë çîõèîõîä èë¿¿ õÿëáàð áàéõ áîëíî. 2. Îíüñîãîëîõ ç¿éëèéíõýý í¿äýíä õàðàãäàõ ãàäààä øèíæ áîëîí ººðò òàíèãäñàí äîòîîä øèíæ ÷àíàðûã æàãñààí áè÷íý. Ýíý íü îíüñîãî çîõèîõîä äºõºìòýé áîëíî. 3. Õ¿ì¿¿ñèéí ñàéí ìýäýõ, òààëãàæ áàéãàà ç¿éëèéã òîäîòãîõ, õýí ÷ ìàðãàõààðã¿é îíöëîã øèíæèéã ñîíãîõ õýðýãòýé. 4. Ñîíãîñîí øèíæ ÷àíàðûã ººð òºñòýé øèíæòýé þóãààð îðëóóëæ áîëîõûã áîäîæ îëíî. Æèøýý íü, öàãààí ºíãèéã äàëäëàõ ãýæ áàéãàà áîë ñ¿¿, öàñààð îðëóóëæ áîëíî. 5. Îíüñîãîî çîõèîæ áè÷èõäýý óíøèõàä òýãø õýìòýé, òîëãîé ñ¿¿ë õîëáîæ áè÷âýë ñàéí. Õàìãèéí ÷óõàë íü òààëãàæ áàéãàà ç¿éë ÷èíü äàëä áàéõ ¸ñòîé ãýäãèéã àíõààðóóëíà. Ýõëýýä ñóðàõ áè÷ãèéí 91 äýõ òàëààñ ¿éë àæèëëàãààíû äàðààëëûí äàãóó ñóðàã÷èéí çîõèîñîí îíüñîãî, ò¿¿íèéã õýðõýí òàéëáàðëàñíûã àæèãëàí, îéëãîîä ººðºº îíüñîãî çîõèîíî. Çîõèîñîí îíüñîãîî ìºí ë äàðààëëûí äàãóó òàéëáàðëàæ áè÷¿¿ëýõ, ÿðèóëàõ ¿éë àæèëëàãààã äàâòàí äàâòàí õèéñíýý𠺺ðèéí ãýñýí àðãà áàðèëòàé áîëîõ þì. Îíüñîãî çîõèîëãîõäîî ñóðàã÷äûí îíöëîãîîñ øàëòãààëàí îíüñîãîëîõ ç¿éëèéíõýý òàëààð ýõ óíøèõ, çóðàã õàðæ ÿðèëöàõ, äºõ¿¿ëýõ àñóóëòààð ÷èãë¿¿ëýõ çýðãèéã áàãø ººðºº ñîíãîí õèéæ áîëíî. Îíüñîãî áîë õ¿íèé òàíèí ìýäýõ¿é, ñýòãýí áîäîõ ÷àäâàðòàé øóóä õîëáîîòîé áîëîõîîð çààâàë ¿¿íèéã îíüñîãîë ãýæ òóëãàõ áóñ ººðñ人 ñîíãîí îíüñîãîî çîõèîõ áîëîìæèéã íýýëòòýé áàéëãàõ õýðýãòýé. Áàñ îíüñîãûí ìºðèéí òîî õýä ÷ áàéæ áîëíî. Ø¿ëýãëýõýýñ ãàäíà äàí ãàíö ºã¿¿ëáýðýýð çîõèîæ áîëíî. ̺í áàã áîëæ çîõèîñîí îíüñîãîî òààëöàõ, òààæ ÷àäààã¿é áîë îíüñîãî õóäàëäàõ ãýõ ìýòýýð õè÷ýýëýý ñîíèðõîëòîé áàéäëààð çîõèîí áàéãóóëààðàé. 7. Õýëö ¿ãèéí óòãûã òàéëáàðëàõ àðãàä ñóðàëöàõ Ýíý õýñýãò õýëö ¿ã, õýëö ¿ãèéã òàéëáàðëàñàí ¿ëãýð, äîìîãò òóëãóóðëàí ñóðàã÷äûí äàëä óòãûã òàéëæ òàéëáàðëàõ ÷àäâàðûã õºãæ¿¿ëýõýä ÷èãëýãäñýí. Õýëö ¿ãèéã ÿëãàõ, òàíèõäàà äàðààõ ç¿éëèéã àíõààðíà. Ñóðàã÷èä õýëöèéí óòãûã òàéëáàðëàæ ñóðàõûí ºìíº õýëö ¿ãýý òàíüæ ìýääýã áîëîõ íü ýõíèé àëõàì áîëíî. Õýëö ¿ã íü 2 áà ò¿¿íýýñ äýýø ¿ãñ íèéëæ íýã óòãà ñàíàà èëòãýäýã, äàëä óòãàòàé áàéäàã øèíæýýð íü õýëöèéã òàíèíà. Õýëö ¿ã íü òóõàéí õýëíèé àõóé àìüäðàë, ñî¸ë, ñýòãýëãýýíèé îíöëîã øèíæèéã õàäãàëñàí õàìãèéí ¿íýò ýðäýíý áîëñîí ¿ãñ áàéäàã. Òèéìýýñ ñóðàã÷äàä áàãààñ íü õýëö ¿ãèéã çààí ñóðãàæ, õýðýãëýý áîëãîõ íü ýõ õýëíèé õè÷ýýëèéí ãîë ¿¿ðýã. 1-4-ð àíãèä õýëö ¿ãèéã íàðèéí öààä óòãûã ìýäýõã¿éãýýð ÷ýýæëýí òîãòîîõ õýë ÿðèàíäàà õýðýãëýæ áàéñàí áîë 5 äóãààð àíãèàñ ýõëýí õÿëáàð õýëöèéí óòãûã òàéëæ òàéëáàðëàõ àðãàä ñóðàëöàæ ýõýëæ áàéíà. Õýäèéãýýð ýíý ÷àäâàðûã ýçýìø¿¿ëýõ íü áàãàã¿é õóãàöàà øààðäàõ õýäèé ÷ áàãà áàãààð õèéæ ýõýëáýë àðãà áàðèë àÿíäàà òîãòîõ áîëíî. 69

Õýëö ¿ãèéí óòãûã òàéëáàðëàõ äàðààõ àðãà÷ëàëûã îðóóëëàà. 1. Ýõ áîëîí 2. Ýõ 3. Õýëöýä 4. ¯ãñèéí óòãà 5. Õýëö ¿ãýý ºã¿¿ëáýðýýñ ºã¿¿ëáýðèéí îðñîí ¿ã ÿìàð äàëä óòãà àøèãëàí õýëö ¿ãèéã á¿ðèéí èëýðõèéëñíèé㠺㿿ëáýð óòãààñ ¿íäñýí óòãûã çîõèîíî îëíî. õýëöèéí òàéëáàðëàíà. áàòëàí äàëä óòãûã òàéëáàðëàíà. òààìàãëàíà. Áàãø òà ýíýõ¿¿ àðãà÷ëàëûí äàãóó õýä õýäýí õýëöèéã ñóðàã÷èäòàéãàà õàìòðàí àæèëëàæ õèéæ ÷àäâàë àðãà áàðèë íü àÿíäàà òºëºâøèæ, ñóðàã÷äûí õèéñâýðëýí ñýòãýõ ÷àäâàð íü ñàéí õºãæèõ äàâóó òàëòàé þì. Áàãø òàíä äºõºì áàéõ ¿¿äíýýñ ñóðàõ áè÷èãò îðñîí õýëö¿¿äèéã äýýðõ àðãà÷ëàëûí äàãóó òàéëáàðëàÿ. Õýëöýý îëíî Õýëöèéí äàëä ¯ã á¿ðèéí ¿íäñýí ¯ãñ ÿìàð äàëä óòãà óòãûã òààìàãëàíà. óòãûã òàéëáàðëàíà. èëýðõèéëñíèéã òàéëáàðëàíà. Ãîëîî õºðòºë ãîìäîõ ×èõ äýëñýõ Òýíãýðò õàëèõ Æè÷: Ñóðàã÷èä õýëöèéí óòãûã ýõ, ºã¿¿ëáýð, îéð îð÷ìûí ¿ãýýñ òààìàãëàõäàà ýõýí ¿åäýý çºâ áóðóó ÿíç á¿ðýýð òààìàãëàõ áîëîâ÷ ¿ãèéí óòãààñ ¿íäýñëýí õýëöèéí öààä óòãûã ìýäñýíýýð ¿íäýñëýëòýé òààìàãëàõ ÷àäâàð íü ñàéæèðíà. Õýëöèéí óòãûã òàéëáàðëàõàä õ¿íäðýëòýé áàéâàë ÿìàð äàëä óòãà èëýðõèéëæ áàéãààã ñóðàã÷äàä õýëæ, ÿàãààä óòãûã òýãæ äàëäàëñíû ó÷ðûã òàéëáàðëàõ ¿éëèéã õèéæ áîëíî. 8. Ýíý õ¿ðòýë ¿çñýíýý ýðãýí äàâòúÿ. Ýíýõ¿¿ á¿ëãèéã ñóäàëæ äóóññàíû äàðàà äàðààõ äàñãàëûã àæèëëóóëàí ñóðàã÷äûí ýçýìøñýí ìýäëýã, ÷àäâàðûã ¿íýëýýðýé. 1. Äàðààõ ýõèéã óíøèõäàà õýëö ¿ãèéí äîîãóóð çóðààðàé. Àìü àâðàãäñàí íü Ýðò óðüäûí öàãò ýð ýì õî¸ð õºãøèí áîëæìîð áàéæ ãýíý. Íýã óäàà õî¸óëàà íèñýí ÿâæ áàéãààä èõýä ÿäàð÷, íýãýí òóõòàé ýýâýð ãàçðûã îëîîä, äºíãºæ õºë òîãòîí àìðàõûã çàâäòàë õàðààöàé ä¿¿ëýí èðæ, ýð áîëæìîðûã ø¿¿ðýí àâ÷ ºíäºðò õººðºâ. Ýð áîëæìîð ñàíäàð÷ áà÷èìäàõûí ýðõýíä: -Íàìàéã õàðààöàé áàðèëàà, ¿õýõ àìüäðàõûã çàÿà ìýäýã! ãýæ õàøãèðàâ. Ýìýã÷èí áîëæìîð õàðèóä íü: -Çàÿà õàìààã¿é ýý, õàìàã ÷àäëààðàà òýìöýýðýé ãýæýý. Èíãýýä ýð áîëæìîð ýìèéíõýý õýëñýí ¸ñîîð òýë÷èëæ òýìöñýýð áàéãààä õàðààöàéí ñàâðààñ ìóëòðàí àìüä ãàð÷, õî¸óë ýíõ àìãàëàí àìüäàðñàí ãýíý. 70

2. Òýìäýãëýñýí õýëö ¿ãèéí óòãûã òàéëáàðëààðàé. 3. Ýõèéí ãîë ñàíààòàé òîõèðîõ õýëöèéã îëæ ñîíãîæ òàéëáàðëààðàé. (1) Àðãà óõààíààð á¿õíèéã ÿëíà. (2) Ýçýí õè÷ýýâýë çàÿà õè÷ýýíý. (3) Îðîëäëîãî ñàéò îðîéä íü (4) Àç õ¿¿ áàéâàë ¸îç õ¿¿ãýýð äèéëíý. 4. Äàðààõ îíüñîãûã òààæ, äàëä óòãûã òàéëáàðëààðàé. Õààíû íóëèìñ Õàðàõàä õºâºí øèã Õàíãàé äýëõèéã óíäààëíà Áàðèõàä óñ øèã Òýð þó âý? Òýð þó âý? 5. Äàðààõ çóðãààñ ñîíãîí îíüñîãî çîõèîãîîðîé. 71

10 ÌÝÄÝÝËËÈÉÍ ÝÕÈÉà ßËÃÀÕ ÓÒÃÀÒÀÉ ÝÕÒÝÉ ÕÀÐÜÖÓÓËÚß Á¿ëýã ñýäâèéí çîðèëãî 1. Ìýäýýëëèéí ýõèéã, ÿòãàõ óòãàòàé ýõòýé õàðüöóóëæ ä¿ãíýæ óíøèõ 2. Ìýäýýëëèéí ýõèéã, ÿòãàõ óòãàòàé ýõòýé õàðüöóóëæ áè÷èõ Çîðèëò 1. Ýõèéã ñîíñîîä õàðüöóóëàõ 2. Õî¸ð ýõèéã óíøèæ àãóóëãààð íü õàðüöóóëæ óíøèæ ÿðèëöàõ 3. Õî¸ð ýõèéí ãîë ñàíààã õàðüöóóëæ, èæèë áà ÿëãààòàé òàëûã òîäîðõîéëîõ 4. Çîðèëãîäîî òîõèðóóëæ ìýäýýëëèéí ýõ áè÷èæ ñóðàõ 5. Çîðèëãîäîî òîõèðóóëæ ÿòãàõ óòãàòàé ýõ áè÷èæ ñóðàõ 6. Ýíý õ¿ðòýë ñóðñíàà ýðãýí äàâòàõ Çîðèëãî, çîðèëòîî õýðýãæ¿¿ëýõ íýãæ õè÷ýýëèéí òºëºâëºëò 1. “Áàòûí ìºðººäºë” ýõèéã ñîíñîîä äààëãàâðûã ã¿éöýòãýõ Õè÷ýýëèéí áýëòãýë • Áàãø ìýäýýëëèéí ýõ, ÿòãàõ óòãàòàé ýõèéí öóãëóóëãàòàé áîëñîí áàéíà. ¯¿íä ìýäýýëëèéí ýõ íü õ¿¿õäèéí íàñ ñýòãýõ¿é, õýðýãöýý ñîíèðõîëä òîõèðñîí òàíèí ìýäýõ¿éä ÷óõàë çàéëøã¿é õýðýãòýé ìýäýýëëèéã ñîíãîíî. ßòãàõ óòãàòàé ýõ íü àëèâàà ç¿éëèéí ÷óõàë øèíæèéã òàéëáàðëàñàí õ¿íèé áóðóó ¿çýë áîäîë, õýë ÿðèà, ¿éëäýëä ñàéí òàëààð íºëººëºõ, õ¿¿õäýä öàã ¿åä íü òîõèðñîí ìýäýýëýë îëîõ, çîõèîõ çýðãýýð áàÿæóóëààðàé. • Àíãèä ìýäýýëëèéí áóëàíã òîãòìîë àæèëëóóëæ, õ¿¿õäèéí öóãëóóëæ èðñýí ìýäýýëëèéã õÿíàæ, íèéòýä ÷àíãà óíøèõ äàñãàëûã õýâø¿¿ëñýí áàéõ • Õè÷ýýëèéí ýõýíä áàðèìòûí ýõèéí òóõàé îéëãîëò ºã÷ ýíý õè÷ýýëèéí áýëòãýë áîëãîíî. ¯¿íä: ººðò õýðýãöýýòýé áàðèìò, ìýäýýëýë, ýõ ñóðâàëæ ãýõ ìýò ¿ã õýëëýãèéí òàëààð ÿðèëöàæ, ýäãýýð ¿ãèéí îéëãîëòòîé áîëñîí áàéíà • Ñóðàã÷èä: Ìýäýýëýë öóãëóóëàõ, òºðºëæ¿¿ëýõ ÷àäâàðòàé áîëñîí áàéíà. • Ñîíñîõ ÷àäâàðûã ÿàæ õºãæ¿¿ëýõ âý? • Ýíý ýõèéã àíõààðàëòàé ñîíññîíîîð çºâ áóðóóã ÿëãàæ, þóãààðàà èæèë, þóãààðàà ÿëãààòàé áàéãààä ä¿ãíýëò õèéæ, ìýäýýëëýýñ ãîë ñàíààã îëæ àñóóëòàä õàðèóëàõ ÷àäâàðòàé áîëíî. Ýõèéã ñîíñãîõûí ºìíº çîðèëãûã ñàéí ñàíóóëíà. • Áàòûí ààâ, íàéç õî¸ðûí õýëñýí ¿ãèéã íºõºæ áè÷ýýä, íàéç íü áîëîìæã¿é ñàíàë õýëæ áàéõàä ààâ íü áîëîõ òàëààñ íü áîäîõîîð ñàíàë õýëæ áàéãààãààð ÿëãààòàé õýäèé ÷ õî¸óëàà Áàòàä òóñëàõ ñýòãýëòýé äîòíûõ íü õ¿ì¿¿ñ ãýäãýýðýý òºñººòýé áàéíà ãýäãèéã èëð¿¿ëýõýä àíõààðíà. • Áàòûã ìºðººäºë人 õ¿ðýõýä íºëººëñºí ç¿éëèéã áè÷ýýðýé. • Áàòûí ººðèéí ìºðººäºë, ààâûíõ íü õýëñýí ¿ã, Áàò ìºðººäºë人 õ¿ðýõèéí òóëä çîðèëãîòîé ñóð÷ õºäºëìºðëºñºí çýðýã íºëººëñºí. Èéìä Áàò ìºðººäºë人 õ¿ð÷ ÷àäñàí ãýñýí ä¿ãíýëòèéã ñóðàã÷äààð ÷ºëººòýé ÿðèõ áîëîìæèéã îëãîæ ãàðãóóëíà. • ×èíèé ìºðººäºë þó âý? ̺ðººäºë人 õ¿ðýõèéí òóëä ÷è þó õèéõ âý? ªºðèéí áîäëîî òóíãààí áîäîæ áè÷ýýä ¿çýýðýé ãýýä áàãø ìºðººäºë人 õ¿ðýõ àðãààñ õýëæ ºã÷ çºâëºí òóñëààðàé. 72

• Õ¿¿õýä á¿ðèéí áè÷ñýíèéã õàìò îëíû äóíä ÷àíãà äóóãààð óíøóóëæ ñàíàëûã ñîíñîæ áè÷ñýíýý õýðýãæ¿¿ëýõèéã çºâëºõ þì. Ñîíñîõ ýõ Áàòûí ìºðººäºë Áàò õè÷ýýë òàðààä ãýðòýý èõ ë óðàìòàé èðýâ. Ó÷èð íü ºíººäðèéí ãýðèéí äààëãàâàðò “Òîì áîëîîä þó õèéõ, ÿìàð ìýðãýæèëòýé áîëîõûã õ¿ñ÷ áàéãàà òóõàé” çîõèîí áè÷ëýã áè÷ýýðýé ãýæýý. Òýð ºäºðæèí㺺 ñóóæ, ãàäààä õýëíèé áàãø áîëæ, ãàäààä õýëíèé ñóðãóóëüòàé áîëîõ òóõàéãàà áè÷æýý. Òýãýýä ìàðãààø ºã뺺 çîõèîí áè÷ëýãýý íàéç Íàðàíä óíøèæ ºãºõºä “×èíèé ìºðººäºë áèåëíý ãýõýä èõ õýö¿¿. Ãàäààä õýëíèé ñóðãóóëüòàé áîëîõîä ìàø èõ õºðºí㺠ìºí㺠øààðäëàãàòàé. Ò¿¿íèé îðîíä áèåëýãäýõ ìºðººäºë áè÷èõã¿é áîë áàãø ÷èíèé çîõèîí áè÷ëýãèéã ¿íýëýõã¿é ø¿¿ äýý” ãýâ. Áàò áààõàí áîäñîíû ýöýñò ààâäàà óíøèæ ºãºõººð øèéäýâ. Òýãòýë ààâ íü “Çà õ¿¿ ìèíü, ýíý áîë ÷èíèé õóâüä ìàø ÷óõàë ñîíãîëò” ãýëýý. Õ¿¿ äàõèí áîäñîíû ýöýñò çîõèîí áè÷ëýãòýý ÿìàð ÷ ººð÷ëºëò îðóóëàëã¿é áàãøäàà õóðààëãàæýý. Òýð öàãààñ õîéø Áàò ìºðººäºë人 õ¿ðýõ õ¿ñëýýð ä¿¿ðýí îðãèëæ, ìºðººäëèéíõºº òºëºº ¿ðãýëæ ñàéí ñóð÷ õºäºëìºðëºñºí áàéíà. Îäîî Áàò ãàäààä õýëíèé ñóðãóóëüòàé áîëæýý. Ò¿¿íèé îëîí æèëèéí ºìíº áè÷ñýí çîõèîí áè÷ëýã õîéìðûíõ íü õàíàíä ºë㺺ñòýé áàéâ. 2. Õî¸ð ýõèéã óíøèæ àãóóëãààð íü õàðüöóóëàõ Õî¸ð ýõèéã óíøèæ àãóóëãûí õóâüä þóíû òóõàé ãàð÷ áàéãààã ìýäýõèéí òóëä ñóðàõ áè÷èãò ºãñºí àñóóëòûí äàãóó ÿðèëöàíà. Áàãøèéí ÿðèà àëü áîëîõ ñîíèðõîëòîé, ñóðàã÷äûã èäýâõæ¿¿ëñýí áàéõ ¸ñòîé. Ñóðàã÷äàä àñóóëò àñóóõ, ñàíàëàà õýëýõ áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëýõýä àíõààð÷ àæèëëààðàé. Äàðààãèéí äàñãàëûã àæèëëàõûí òóëä ýõèéí àãóóëãûã á¿ðýí îéëãîñîí áàéõ ¸ñòîé. Áàãøèéí ìýäëýãèéí ñàíä Ýíý äàñãàëûí çîðèëãî íü ìýäýýëëèéí ýðèí çóóíä àìüäàð÷ áàéãàà îð÷èí ¿åèéí èðãýä ººðò õýðýãöýýòýé ìýäýýëëèéã ººðèéí çîðèëãî õýðýãöýýíäýý òîõèðóóëàí îëæ àâàõ ÷àäâàðûã ñàéæðóóëàõ, ìýäýýëëèéí ýõèéí îíöëîãèéã òýäýíä òàíèóëàõàä îðøèíî. Äàñãàëóóä íü óíøèõ çîðèëãîî òîäîðõîéëîõ, çîðèëãîî òîäîðõîé àñóóëò áîëãîí õóâèðãàæ, ñóäëàõ ãýæ áóé ìýäýýëëèéí òàëààð þó ìýääýã, þó ìýäýæ àâàõûã õ¿ñ÷ áàéãààã òîäîðõîéëîõîä óíøèõ ¿éëèéã óäèðäàí ÷èãë¿¿ëíý. Äàñãàëûí ¿å øàò á¿ðä ÿðèëöëàãà ÷óõàë ¿¿ðýãòýé. Ó÷èð íü ÿðèëöëàãààð õ¿¿õä¿¿ä ººðñäèéí ñóóðü ìýäëýã áîëîí óíøñàí ç¿éëýý òàéëáàðëàõàä äºõºìòýé áàéäàã. 3. Õî¸ð ýõèéí ãîë ñàíààã õàðüöóóëæ, èæèë áà ÿëãààòàé òàëûã òîäîðõîéëîõîä: • Ýõýýñ ººðò õýðýãöýýòýé áàðèìò ìýäýýëëèéã ÿëãàæ àâàõûí òóëä ýõèéí ãîë ñàíààã ãàðãàõàä àøèãëàñàí áàðèìò ìýäýýëëèéã çºâ ÿëãàí òàíèõ õýðýãòýé þì. ¯¿íèé òóëä: Ñóðàã÷èä ýõèéí ãîë ñàíààíä õàìãèéí èõ äýìæëýã áîëñîí áàðèìò, ìýäýýëëèéã îëóóëàõ äàñãàë õèéëãýíý. Ýõèéí ãîë ìýäýýëýë ãýäãèéã áàòëàõ ÷óõàë ìýäýýëë¿¿äèéã äàðààõ áàéäëààð ÿëãàíà. • Ýíý ¿éë àæèëëàãààíä ñóðàã÷èä õî¸ð ýõýä áàéãàà ìýäýýëëèéã æàãñààí áè÷èæ, áè÷ñýí ìýäýýëëèéí îíöëîãèéã èëð¿¿ëýí ÿðèëöàæ õàðüöóóëíà. Áàãø ñóðàã÷äûí 73

ýçýìøñýí ìýäëýã ÷àäâàðûí òóõàé èë¿¿ ñàéí îéëãîëòòîé áîëãîõûí òóëä õèéæ áóé ç¿éëòýé õîëáîîòîé àñóóëò àñóóæ áîëíî. • ªíººäðèéí óíøñàí ýõýýñ ººðò õýðýãöýýòýé ìýäýýëýë àëü íü áàéñàí áý? ãýäãèéã îëîõûí òóëä ýõýýñ õýä õýäýí ìýäýýëëèéã ò¿¿æ áè÷ýýä ò¿¿íýýñýý ÷óõàë ãîë ìýäýýëëèéã ÿëãàíà. Áàãààð àæèëëàõäàà ñóðàã÷èä ººðò õýðýãöýýòýé ìýäýýëëýý ººð ººð ºíãèéí ¿çýã, áàëààð áè÷èæ òýìäýãëýõ áºãººä áàãóóä õîîðîíäîî àæëàà ñîëèëöîæ íýìýëò òýìäýãëýë õèéõ çýðãýýð àæèëëàæ áîëíî. • Ýõèéí îíöëîã øèíæèéã ÿìàð áàðèìòààð òàéëáàðëàõ âý? ãýäãèéã ñóðàõ áè÷èãò ºãºãäñºí õàðèëöàí ÿðèàíû òóñëàìæòàéãààð ¿íäñýí ìýäýýëëèéã ÿëãàíà. À: “Ìàíàé îðíû óñ” ãýñýí ýõèéã ÿìàð çîðèëãîòîé áè÷ñýí áý? Õ: Ìîíãîë îðíû óñíû òóõàé ìýäýýëëèéã ºãºõ çîðèëãîòîé áè÷ñýí áàéíà. À: Ìýäýýëëèéí ýõ ãýäãèéã ÿìàð áàðèìòààð íîòëîõ âý? Õ: Ýõýä ºãºãäñºí òîî áàðèìòààð íîòîëæ áîëíî. À: “Óñàà õàìãààëàõ óëàìæëàëò ¸ñ” ýõèéã ÿìàð çîðèëãîòîé áè÷ñýí áý? Õ: Áàéãàëü äýëõèéãýý ø¿òýæ, ãîë ìºðºí óñòàéãàà çºâ õàðüöàõã¿é áîë óñíû íººö áàãàñàæ áàéíà ãýäãèéã ÿòãàõ óòãàòàé áè÷ñýí. À: Óñíû íººö áàãàñàæ áàéãààã ÿìàð áàðèìòààð íîòëîõ âý? Õ: Áàéãàëü äàõü óñòàé áóðóó õàðüöàæ áàéãàà æèøýýí¿¿äèéã òîî÷èæ áè÷¿¿ëíý. Ýäãýýð íü áàðèìò ýõ ñóðâàëæ áîëíî. Õ¿¿õäýä òóñëàõ çºâëºìæ: ªºðò õýðýãöýýòýé ìýäýýëýë ãýäãèéã ñàéí îéëãîõã¿é áàéãàà ñóðàã÷äàä áàãø õÿëáàð àñóóëòààð äºõ¿¿ëæ áîëíî. 1. Õî¸ð ýõèéã îíöëîãîîð íü õàðüöóóëàõ • Õî¸ð ýõèéí èæèë áà ÿëãààòàé òàëûã õàðüöóóëàõäàà, ýõèéí ÿìàð óòãà èëýðõèéëæ áàéãàà îíöëîãèéã àñóóëòààð ÷èãë¿¿ëæ ºãíº. -Ýõèéã óíøèõàä îéëãîìæòîé áàéñàí óó? -Áàðèìò íîòîëãîîòîé áàéñàí óó? -ßìàð çîðèëãîîð áè÷ñýí áý? ãýõ çýðãýýð àñóóæ, õàðüöóóëæ ÿðèëöàíà. ¯¿íèé ¿íäñýí äýýð ìýäýýëëèéí ýõ, ÿòãàõ óòãàòàé ýõ ãýñýí ¿íäñýí îéëãîëòòîé áîëíî. 2. Õàðüöóóëñíàà äèàãðàììûí àðãààð òàéëáàðëàæ ä¿ãíýõ • Äýýð ÿðèëöñàíûã âåííèéí äèàãðàììûí àðãààð ¿ç¿¿ëáýë ñóðàã÷äàä èë¿¿ îéëãîìæòîé áîëíî. Âåííèéí äèàãðàììûí àðãààð áè÷ñýíýý õàðæ òàéëáàðëàõ ÷àäâàðò ñóðãàõäàà ýíãèéí îéëãîìæòîé, íîòëîõ áàðèìòòàé áàéãàà íü èæèë áàéñàí áîë, áóñäàä ìýäýýëëýæ áàéãàà çîðèëãî íü ÿëãààòàé áàéíà ãýñýí ä¿ãíýëòèéã ãàðãàõ õýðýãòýé. Óñíû òóõàé Óñíû òóõàé Óñòàé çºâ ìýäýýëýë îéëãîìæòîé, áàðèìò õàðüöàõ íîòîëãîîòîé ºã¿¿ëñýí òàëààð ÿòãàæ ºãñºí ¿íýìø¿¿ë ø¿¿ëñýí 74

• Ä¿ãíýëò íü: Õî¸ð ýõèéí çîðèëãî íü ººð áàéíà. Íýã íü ìîíãîë îðíû áàéãàëèéí óñíû òóõàé ìýäýýëýë ºãñºí áàéõàä íºãºº íü óñòàé çºâ õàðüöàõã¿é áîë óñ áîõèðäîæ, øèðãýæ õîâîðäîæ áàéãàà áàéäëûã áàòàëãàà íîòîëãîîòîé ¿íýìø¿¿ëæ, óñàà õàéðëàõ ñýòãýë òºð¿¿ëýõýýð ÿòãàñàí áàéíà ãýñýí ä¿ãíýëòèéã ãàðãàæ ÷àäàæ áàéâàë ñàéí. • Ýíý äàñãàëûã àæèëëàñíû äàðàà ìýäýýëëèéí ýõ, ÿòãàõ óòãàòàé ýõèéí òóõàé ä¿ãíýëòèéã ºã÷, äàðààõ äàñãàëûã àæèëëóóëíà. • Áèå äààæ àæèëëàõ “Ìîðèí õóóð” ñýäýâòýé õî¸ð ýõèéí õóâüä ìýäýýëëýõ áà ÿòãàñàí óòãàòàé ýõèéã óíøèæ àãóóëãûã îéëãîí õàðüöóóëàõ • ÞÍÅÑÊÎ îëîí óëñûí ñî¸ë øèíæëýõ óõààí áîëîâñðîëûí áàéãóóëëàãûí òàëààð òîâ÷ ìýäýýëýë ºãººðýé. • Ýõèéí ìýäýýëëèéã áàðèìòààð áàòëàõ äààëãàâðûã ºã÷ ºìíºõ ìýäëýãèéã óëàì áàòæóóëíà. Òóõàéëáàë: 1. “Ìîðèí õóóð áîë äýëõèéí ãàéõàìøèãò ºâ ñî¸ë ìºí.” ãýñýí ìýäýýëëèéí ýõýä íîòëîõ áàðèìò þó áàéæ áîëîõ âý? 2. “Ìîðèí õóóð õºãæ캺𺺠òîãëîæ ñóðâàë ¿íýõýýð áàõàðõàëòàé ñàéõàí ç¿éë ø¿¿ äýý.” õýìýýõ ÿòãàñàí óòãàòàé ºã¿¿ëáýðèéí íîòëîõ áàðèìò þó áàéæ áîëîõ âý? ãýõ ìýò äààëãàâàð ºã÷ áîëíî. ¯¿íèéã äàðààõ áàéäëààð òàéëáàðëàæ áîëíî. à). “Ìîíãîë õ¿íèé îþóí óõààíû ÷àäàâõèàð á¿òýýãäñýí ìîðèí õóóð õºãæìèéã 2007 îíä îëîí óëñûí ñî¸ë øèíæëýõ óõààí áîëîâñðîëûí áàéãóóëëàãà áîëîõ ÞÍÅÑÊÎ-îîñ äýëõèéí õ¿í òºðºëõòíèé àìàí áóþó óòãà ñî¸ëûí øèëäý㠺⺺ð çàðëàí òóíõàãëàæ áàòëàìæ áè÷èã ãàðäóóëëàà.” ãýñýí áàðèìò. á). “Çàâõàí àéìãèéí ìîðèí õóóðûí áàãø Äýëãýðíàñàí àéìàãòàà 2220 ìîðèí õóóð÷äûã ñóðãàæ ãàéõàìøèãòàé àìæèëò ãàðãàñàí. ¯¿íèéã ìîíãîë÷óóä áîëîí ãàäààäûíõàí èõ ñîíèðõîí ñàéøààæ áàéãàà.” ãýñýí áàðèìòààð òóñ òóñ íîòîëæ áîëíî. Ýíý ãîë ìýäýýëýë äýýðýý ¿íäýñëýýä ìýäýýëëèéí ýõ, ÿòãàõ óòãàòàé ýõ ãýäãèéã õàðüöóóëæ ä¿ãí¿¿ëýýðýé. 4. Çîðèëãîäîî ìýäýýëëèéí áà ÿòãàõ óòãàòàé ýõ áè÷èõ ÷àäâàðò ñóðàëöàõ • Íýã ç¿éëèéí òàëààð çîðèëãîäîî òîõèðóóëàí ýõèéí óòãà ñàíààã õàðüöóóëàí áè÷èõ áîëíî. Òýãýõäýý ÿòãàõ óòãàòàé áà ìýäýýëëèéí ýõèéí îíöëîãòîé òîõèðóóëàõûã àíõààðóóëíà. Æèøýý íü: Íýã ç¿éëèéí òàëààð ìýäýýëëýõ áîëîí èòãýæ ¿íýìø¿¿ëýõ óòãàòàé õî¸ð ýõèéã õàðüöóóëàí ÿëãààã íü òîäðóóëæ áè÷èõ ÷àäâàðò ñóðãàõäàà: • Õ¿¿õä¿¿äýä äîëîî õîíîãèéí òóðøèä áè÷èõ ç¿éë¿¿äèéã öóãëóóëàõ ÷èãëýë ºãíº. • ßìàð ñýäâèéã ñîíãîìîîð áàéíà âý? • Ñîíãîñîí ñýäâèéí òàëààð ñàéí ìýäýæ áàéãàà þó? ×ýýæýýð ÿðüæ ÷àäàõ óó? • ßàãààä ñîíãîñîí òóõàéãàà òîäîðõîéëæ ÷àäàõ óó? ×èíèé ºìíº óíøñàí ýõýýñ öóãëóóëñàí áàðèìò ìýäýýëýë þó áàéíà? ßìàð áàðèìò, ìýäýýëýë öóãëóóëàõ âý? Áè÷èõ ãýæ áóé ç¿éë ÷èíü ¿íýí áîäèòîéã þóãààð áàòëàõ âý? ßìàð æèøýý áàéæ áîëîõ âý? Öóãëóóëñàí ìýäýýëëèéã þóíä àøèãëàæ áîëîõ âý? ãýõ çýðãýýð óíøñàí ñîíññîí ¿çñýí ç¿éë äýýð íü òóëãóóðëàæ ñàéí ÿðèëöàõ õýðýãòýé. Õ¿¿õýä ñàéí ÿðüæ ÷àäñàí ç¿éëýý áè÷èõýä õÿëáàð áàéäàã. • Ýíý çîðèëòûí õ¿ðýýíä ººðèéí ¿çýë áîäëîî áàòàëæ, èëýðõèéëýõ ÷àäâàð îëãîíî. Òóõàéëáàë: Òàíèëöóóëãà áè÷èõèéí òóëä ñýäýâ ñîíãîæ, ñýäâèéí äàãóó áàðèìò, ìýäýýëýë öóãëóóëñàí áîë òýäãýýðýýñ õàìãèéí õýðýãöýýòýé ñîíèðõîëòîé ìýäýýëëèéã ñîíãîæ, áàðèìò ìýäýýëëýý àøèãëàí, ñýäâýý äýëãýð¿¿ëæ áè÷èõ þì. Ýõèéã áè÷èõäýý àëü áîëîõ öººí ¿ãýýð îíîâ÷òîé òîäîðõîé áè÷èõ ÷àäâàðò ñóðãàíà. 75

Áè÷èõ ¿éë íü ñóðàã÷äûã ººðèéí ¿çýë áîäëûã èëýðõèéëæ ñóðãàõààñ ãàäíà áóñäààð ¿íýë¿¿ëýõ áîëîëöîî îëãîíî. Ìýäýýëëèéí áà ÿòãàõ óòãàòàé ýõ çîõèîí áè÷èõäýý: (1) Þóíû òóõàé áè÷èõ ¿íäýñëýëýý áè÷íý (2) Áè÷èõ ç¿éëýý òºëºâëºíº. ßìàð ÷óõàë ñàíàà ãàðãàõàà óðä÷èëæ òºëºâëºíº. (3) Ìýäýýëýëäýý îðóóëàõ íîòëîõ áàðèìòàà öóãëóóëæ, ñîíãîíî. ßìàð ¿ã õýëëýã õýðýãòýéã òîëü áè÷èã, íîì, ñóðàõ áè÷ãýýñ îëæ öýãöýëíý. - Õ¿¿õä¿¿ä ÿíç á¿ðèéí ñýäâýýð áè÷èõýä áèä öààøèä þóã àíõààðàõ ¸ñòîé âý? ãýäãýý ìýäýõýýñ ãàäíà, àëèâàà øèéäâýðèéã õàìò îëíîîðîî ãàðãàõ àðãàä ñóðàëöàõ íü äàâóó òàëòàé áàéäàã. Ñóðàã÷èéí áè÷ñýí ýõ áè÷âýð äýýð áàãø ñàíàë áè÷èõ íü ìàø ÷óõàë áàéäàã. - Öààøèä ñóðàã÷äûí çîðèëãîäîî ÿòãàõ óòãàòàé ýõ áè÷èõ ñýäâèéã áàãø ÷èãë¿¿ëæ ºãººðýé. Òóõàéëáàë: Ò¿¿õýí õ¿ì¿¿ñèéí òóõàé, ò¿¿õýí ãàçðûí òóõàé, ìîíãîë óëàìæëàëò ¸ñ çàíøëûí òóõàé, óðãàìàë, àìüòäûí ñîíèí õà÷èí àìüäðàë, ñïîðò, óðëàãèéí òóõàé... ãýõ ìýò ÿìàð ÷ ñýäâýýð ìýäýýëëýæ ÿòãàæ áè÷èæ áîëíî. Ýíý á¿ëãèéí ãîë çîðèëãî íü íýã ç¿éëèéí òàëààð õî¸ð ººð çîðèëãîòîé áè÷èæ ñóð÷ áàéãààã àíõààðàõ õýðýãòýé. Õ¿¿õäýä òóñëàõ çºâëºìæ: Ýíý ¿åä áàãø ñóðàã÷äàä òóñàëæ ¿ã íàéðóóëãûí áîëîí çºâ áè÷ãèéí àëäààã äîð äîð íü çàñàæ çºâëºìæ ºãíº. Áàãø ñóðàã÷äûí ñîíãîæ àâñàí àãóóëãûã íü áèå äààæ ººðñ人 òîãòîîñîí ñýäâýýð áè÷èõ áîëîìæ îëãîõ áºãººä ýíý íü òýäíèé á¿òýýë÷ ñýòãýëãýýã õºãæ¿¿ëýõ ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé þì. Ñóðàã÷äûí áè÷ñýí çîõèîí áè÷ëýãèéã ¿íýëýõäýý: Óòãà èëýðõèéëýõ ÷àäâàðûí õóâüä: (1) Ìýäýýëëèéí ýõ áè÷èõ çîðèëãîäîî õ¿ð÷ ÷àäñàí ýñýõ (ìýäýýëëèéí ýõ, ÿòãàõ óòãàòàé ýõèéí îíöëîãîî àíõààðàõ) (2) ªã¿¿ëáýð á¿ðèéí ñàíàà çºâ áîëæ ÷àäñàí ýñýõ (äàâõàðäñàí áà îðõèãäñîí ñàíàà áàéíà óó?) Ǻâ íàéðóóëàõ ÷àäâàðûí õóâüä: (1) Íýã ¿ã îëîí äàâòñàí óó? (2) ªã¿¿ëáýð á¿ðèéí òºãñãºë èæèë áàéíà óó? Õýðýâ èæèë òºãññºí áîë íàéðóóëãà íÿãò áóñ áîëäãèéã àíõààðàõ Ǻâ áè÷èõ ÷àäâàðûí õóâüä (1) ¯ã á¿ðèéã çºâ áè÷ñýí ýñýõ (2) Öýã òýìäýã çºâ õýðýãëýñýí ¿¿? (3) Äîãîë ìºð çºâ ãàðãàñàí óó? (äîãîë ìºð õààíà áàéõûã íÿãòëàõ, òàéëáàðëàõ) ÷èãëýëèéã ìºðäºíº. ªºðèéí áè÷ñýí çîõèîí áè÷ëýãýý íàéçäàà óíøèæ ºã÷, çºâëºãºº àâàõ ªºðèéí ñàíààãàà áóñäûíõòàé õàðüöóóëæ ä¿ãíýëò õèéõ Áè÷ñýí ç¿éëèéíõýý òàëààð íàéç íºõºä, áàãø, ààâ ýýæòýéãýý õýëýëöýõ çýðãýýð ñàéæðóóëíà. 5. Ñóðñíàà ýðãýí äàâòàõ Ñóðàã÷èä ººðò õýðýãöýýòýé áàðèìò ìýäýýëëèéã öóãëóóëàõ, ÿëãàõ ÷àäâàðò ñóðàëöàõ äààëãàâðûã ã¿éöýòãýõýä áàãø ÷èãë¿¿ëæ ºãíº. 76

1. Öàõèì áîëîí õýâëýìýë ýõ ñóðâàëæààñ ººðò õýðýãöýýòýé áîëîí àíãè õàìò îëíû õýðýãöýýíä òîõèðóóëæ, áàðèìòûí ìýäýýëëèéã ÿëãàæ àâàõ àðãàä ñóðàëöàíà. Õ¿¿õä¿¿ä ººðèéí óíøñàí ç¿éëýýñ áóñàä õ¿¿õä¿¿äýä ñîíèðõóóëàõ ìýäýýëýë îëîõûã äààëãààðàé. 2. Ìýäýýëëèéí ýõ ÷àíãààð óíøèõ äàñãàëûã ºäºð òóòìûí õè÷ýýëèéí íýã õýñýã áîëãîæ õýâø¿¿ëýýðýé. Ìýäýýëëèéã óíøèõ äàñãàëûã áàãø õ¿¿õäýä ñîíèðõîëòîé áàéõààð ÷èãë¿¿ëæ çîõèîí áàéãóóëààðàé. 77

11 ÇÎÕÈÎË×ÈÉÍ ÑÀÍÀÀà ÈËÝÐÕÈÉËÝÍ ÓÐÀÍ ÓÍØÚß Á¿ëýã ñýäâèéí çîðèëãî: 1. Ø¿ëãèéí èë, äàëä óòãà ñàíààã õàðüöóóëæ óíøèõ 2. Ø¿ëãèéí óòãà ñàíààã îéëãîæ , óðàí ñàéõíûã ìýäýð÷ óíøèõ 3. Èæèë íýðèéí óòãûã òàíüæ ºã¿¿ëáýðò çºâ õýðýãëýõ Çîðèëò: 1. Ä. Íÿìñ¿ðýíãèéí “Äºðâºí öàã” ø¿ëãèéí õýñãèéã ñîíñîõ. 2. Ø¿ëýã óíøààä ñýòãýë õºäºëãºæ, ìýäðýìæ òºð¿¿ëñýí õýñãèéã èëð¿¿ëöãýýå. 3. Ø¿ëãèéí ãîë ñàíààã ìýäýöãýýå. 4. Ø¿ëãèéí äàëä ñàíààã ìýäýöãýýå. 5. Ø¿ëãèéã óðàí óíøèöãààÿ. 6. Ýíý õ¿ðòýë ñóðñíàà ýðãýí äàâòúÿ. Çîðèëãî çîðèëòîî õýðýãæ¿¿ëýõ ¿éë àæèëëàãàà Õè÷ýýëèéí áýëòãýë Áàãø þó áýëòãýõ • Ø¿ëýã óíøèõ õè÷ýýë îðîõîîñ 10 õîíîãèéí ºìíº ø¿ëýã öóãëóóëàõ äààëãàâàð ºãíº. • Áàãø ººðèéíõºº ñîíèðõäîã ø¿ëýã, ÿðóó íàéðàã÷èéí òóõàé öóãëóóëãààð ¿ëãýð æèøýý ¿ç¿¿ëýí áýëòãýíý. • Ñóðàã÷äûí öóãëóóëñàí ø¿ëãýýð áóëàí ãàðãàíà. • ×ýýæèëñýí ø¿ëãýý óíøñàí ñóðàã÷èéã óðàìøóóëàõ, àëäàðøóóëàõ, äóó õóðààãóóðò áè÷èõ ¿éë àæèëëàãàà õèéíý. Ñóðàã÷ þó áýëòãýõ • Ñóðàã÷ á¿ð ººðèéíõºº ñîíèðõñîí ÿìàð ÷ ø¿ëãèéã öóãëóóëíà. • Öóãëóóëñàí ø¿ëãýý àíãèäàà “Ø¿ëãèéí áóëàí” ãàðãàæ áàéðëóóëíà. • Õè÷ýýëèéí áóñ öàãààð ñóðàã÷èä ò¿¿íèéã óíøèíà. • Õ¿¿õýä á¿ð ººðèéíõºº öóãëóóëñàí ø¿ëãýý íàéçóóääàà óíøèíà. • ×ýýæèëñýí ø¿ëãýý óíøèíà. 1. Ä. Íÿìñ¿ðýíãèéí “Äºðâºí öàã” ø¿ëãèéí õýñãèéã ñîíñîõ • Ñîíñîõ ÷àäâàðûã ÿàæ õºãæ¿¿ëýõ âý? Ø¿ëýã ñîíñîõûí çîðèëãî: Ñóðàã÷äûí óðàí ñàéõíû òîðãîí ìýäðýìæ, ñîíñîæ õ¿ëýýí àâàõ ÷àäâàðûã íýìýãä¿¿ëýõ. Ýíý óäààãèéí ñîíñîõ äàñãàë íü ºìíºõ äàñãàëóóäààñ ººð. Ó÷èð íü ÿðóó íàéðàã ñîíñîíî. “ĺðâºí öàã” ø¿ëýã íü ýíãèéí, ñóðàã÷äûí àìüäðàëä îéð, îéëãîæ òîãòîîæ àâàõàä õÿëáàðõàí ø¿ëýã þì. Áàãøèéí àíõààðàëä: 1. Ø¿ëãèéí àéçàì õýìíýëä òîõèðóóëàí óíøèæ ºãºõ, õýðâýý ñóðàã÷èä 1 óäàà óíøààä ñàéí îéëãîîã¿é áàéâàë 2-3 óäàà óíøèæ ºã÷ áîëíî. 2. Ø¿ëãèéí ãîë ñàíààã èëýðõèéëæ áàéãàà õýäýí òóëãóóð ãîë ¿ãèéã òîãòîîõ áèø ø¿ëãèéí ñýòãýë õºäºëãºñºí “ñàéõàí”-ûã ìýäð¿¿ëíý. 3. Ø¿ëãýýñ ñýòãýë õºäºëãºñºí “ñàéõàí”-ûã ìýäð¿¿ëýõèéí òóëä àíõààð÷ ñîíñîõ îð÷èí á¿ðä¿¿ëñýí áàéíà. 4. Äîîð áýëòãýñýí òàðààæ ºãºõ ìàòåðèàëûã áàãø ººðèéíõºº ¿éë àæèëëàãààíä òîõèðóóëààä ººð÷뺺ä ÷ ãýñýí çààâàë õèéæ áýëòãýñýí áàéíà. 78

5. Æèëèéí 4 óëèðëûí ñàéõàí þì íü þó âý? ãýäãèéã ìýäðýõ, ººðèéíõºº ìýäýð÷ ÿâäàã ç¿éëèéã ýðãýö¿¿ëýõ òèéì áîëîìæ îëãîíî. 6. Ñóðàã÷ äºðâºí óëèðëûí äºðâ¿¿ëýíãèéíõ íü ñàéõíûã ìýäýð÷ ÷àäàõã¿é áîë ººðèéíõºº äóðòàé óëèðëûí ñàéõíûã ä¿ðñëýí ìýäýðñýí ÷ áîëíî. Ñîíñîõ äàñãàëûí ýõ Ä. Íÿìñ¿ðýí ĺðâºí öàã (ø¿ëãèéí õýñýã) Áîðîî ãàíö íýã äóñàõ íü ñàéõàí Áîðîã ºâñ íîðñîí áàéõ íü ñàéõàí Õàâðûí öàñ ãýð ð¿¿ óðñàõ ñàéõàí Õàà íýãòýý øóâóóä ãàíãàíàõ ñàéõàí. Òîîíîîð öàñ áóäðàí îðîõ ñàéõàí Òîãîîíû òàãàí äýýð óíààä õàéëàõ ñàéõàí Ãýðèéí õîéìîðò ààâ ñóóõ íü ñàéõàí Ãýðýëòýé ¿¿äýýð ýýæ îðæ èðýõ ñàéõàí. Óðãàìàë öýöýã óðãàæ íîãîîðîõ íü ñàéõàí Óòàñíû ìîä õºõºð÷ ãàíäàõ íü ñàéõàí Õºõ íîãîîíû óíèàð òàòàõ íü ñàéõàí Õºõ ìàíàíä íü îðîîëãîí ñóóõ ñàéõàí. ªìíº ç¿ãò øóâóóä íèñýõ ñàéõàí ¯¿ëñèéí äóíä ãàíãàíàõ ñàéõàí Íàðàí øàðãàëòàæ òîîðòîãëîõ ñàéõàí Íàâ÷ñûí øàð øóóðãà õàÿëàõ ñàéõàí. • Çàðèì ¿ãèéí òàéëáàð 1. Áîðîã ºâñ- õºõºð÷ øàðëàæ óíàñàí õàãä ºâñ 2. Õàíçðàõ-õàâðûí óëèðàëä öàñ ìºñ õàéëæ ãàçàð áàðààíòàæ ýõëýõ 3. Öºí ò¿ðýõ- õàâðûí óëèðàëä ãîëûí ìºñ ãýñýæ õàãàðàí Ẻí áººíººðºº óðñàõ 4. Öºìðºõ- õàãàð÷, ýâäðýõ 5. Òîîðòîãëîõ- íàðíû òóñãàë õ¿÷òýé áîëîõ 6. Íàâ÷ñûí øàð øóóðãà- öýöýã ìîäíû íàâ÷ óíàæ ñàëõèíä õèéñýõ • Çîõèîë÷èéí òóõàé: Ä. Íàöàãäîðæèéí íýðýìæèò øàãíàëò, “Äîðíûí èõ ÿðóó íàéðàã÷” õýìýýí íýðëýãäñýí çîõèîë÷ Ä. Íÿìñ¿ðýí íü “Èðæ ÿâàà öàã”, “Àìèòàáà”, “Ñàðíû öàãààí ¿¿ëñ” õýìýýõ ãóðâàí áîòü íîì õýâë¿¿ëæýý. 1. Ø¿ëãèéã ñîíñîîä äààëãàâðûã ã¿éöýòãýýðýé. (1) Ø¿ëãèéã ñîíñîõäîî í¿äýý àíèàä àíõààðëàà òºâëºð¿¿ëýí ñîíñîíî. Áàãø ø¿ëãèéã îéëãîìæòîé óðàí óíøèõ þì óó, áè÷ëýã ñîíñãîíî. Òàðààæ ºãñºí ìàòåðèàë äýýð äààëãàâðûã ã¿éöýòãýíý. Áàãø äàðààõ õ¿ñíýãòèéã ñóðàã÷èéí òîîãîîð áýëòãýíý. (2) Ñóðàã÷èä áèå áèåäýý áè÷ñýíýý óíøèæ ºãºõ áà òîõèðóóëàõ öàãèéã ãàðãàæ ºãººðýé. (3) Äýýðõ ø¿ëãèéã áàãø îëøðóóëæ õ¿¿õýä á¿ðä òàðààæ ºãººðýé. Ø¿ëãèéã äàõèí äàõèí ÷àíãà äóóäàí óíøèæ ººðèéíõºº äóó õîîëîéã ººðºº ñîíñîæ ìýäðýõ áîëîìæèéã õ¿¿õýä á¿ðä îëãîíî. (4) Ñóðàã÷èä öóãëóóëæ èðñýí, ÷ýýæèëñýí ø¿ëãýý óíøèíà. (5) Ø¿ëýã óíøààä ÿìàð ìýäðýìæ, ñýòãýãäýë òºðñíèéã ÷ºëººòýé ÿðèëöàíà. 79

(6) Ñóðàõ áè÷ãèéí 103-ð òàëä áàéãàà çóðãèéã àæèãëóóëæ “Çîõèîëûí èë, äàëä ñàíààã ÿàæ ìýäýõ?” ãýñýí àñóóäàëä ñóðàã÷äûí àíõààðëûã õàíäóóëíà. Ýäãýýð ø¿ëãèéí òàëààð õ¿¿õä¿¿äèéí äóíä õýëýëö¿¿ëýã ºðí¿¿ëíý. Òýäíýýñ óíøñàí ø¿ëãèéí îíöëîã øèíæ ÷àíàðûí òóõàé ñýòãýãäëèéã íü àñóóæ óðàí ÿðóó ä¿ðñëýëèéí òàëààð ÿðèëöàíà. Ñóðàã÷äûí òîîãîîð áàãøèéí áýëòãýí òàðààæ ºãºõ ìàòåðèàë. Õóâèëæ îëøðóóëàõ õóóäàñ ..... àíãèéí ñóðàã .......................... Õàâàð .................. ßàõ íü ............................................. ßàõ íü ............................................. ......................................................... ......................................................... ......................................................... ......................................................... ......................................................... ......................................................... .................. .................. ßàõ íü ............................................. ßàõ íü ............................................. ......................................................... ......................................................... ......................................................... ......................................................... ......................................................... ......................................................... 2. Ø¿ëýã óíøààä ñýòãýë õºäºëãºæ ìýäðýìæ òºð¿¿ëñýí õýñãèéã èëð¿¿ëöãýýå 1. Õ¿¿õä¿¿ä ø¿ëãèéã óíøààä þóíû òóõàé ºã¿¿ëæ áàéãààã àìàðõàí ìýääýã ÷ çîõèîë÷èéí õýëýõ ãýýä áàéãàà äàëä ñàíàà äóòóó îðõèãäîîä áàéäàã. Çîõèîë÷èéí õýðýãëýñýí äàëä óòãàòàé ¿ãèéí óòãûã ìýäýð÷ ñýòãýëèéí òààøààë àâàõã¿é îðõèäîã ãýñýí ¿ã. ¯¿íèéã ìýäð¿¿ëýõèéí òóëä Àðäûí óðàí çîõèîë÷, Òºðèéí ãóðâàí óäààãèéí øàãíàëò Ö. Äàìäèíñ¿ðýíãèéí “Çóãààöàõààð ìîðäñîí íü” ø¿ëãèéí “¯¿ë” õýñãýýñ ñîíãîëîî. Ø¿ëãèéí ãîë ñàíàà àëü âý ãýõ çýðýã ÿíç á¿ðèéí àñóóëò àñóóõã¿éãýýð ø¿ëãèéã õýä õýä äàõèí ÷àíãà äóóãààð óíøóóëíà. Ñóðàã÷ ýíý ¿åä ººðèéí äóó õîîëîéãîî ñîíñîõ ¿åä ìýäðýìæ òºðíº. Óíøñàí ø¿ëãèéíõýý òóõàé í¿äýý àíèàä ñýòãýëäýý áîäíî. Ñýòãýëäýý ä¿ðñýí áîäñîíîî çóðãààð çóðíà. Ýíý õè÷ýýë íü çóðãèéí õè÷ýýë áèø ó÷èð ñàéõàí çóðàõ ãýæ õè÷ýýõ õýðýãã¿é. Áîäñîíîî òîéìëîí çóðàõ þì. Çóðñàí çóðãàà íàéçäàà òàéëáàðëàíà. Áàãøèéí ìýäëýãèéí ñàíä Ø¿ëãèéí àãóóëãûã ä¿ðñëýí áîäîõ, èëýðõèéëýõ Óíøñàí çîõèîëûí àãóóëãûã çóðãààð, îþóíû çóðàãëàëààð èëýðõèéëýõ íü ñóðàã÷äûí ñýòãýí áîäîõ ÷àäâàðûã õºãæ¿¿ëæ áàéäàã ÷óõàë àðãà þì. Ä¿ðñëýí áîäîõ íü õ¿¿õä¿¿äèéí õóâüä õºã溺íòýé çóãààòàé àðãà, áàãøèéí õóâüä óíøñàí çîõèîëîî õýðõýí îéëãîæ áàéãààã ìýäýõ ÷óõàë àðãà áàéäàã. Æèøýý íü Ö. Äàìäèíñ¿ðýíãèéí “¯¿ë” ø¿ëãèéí äàëä ñàíààã ñóðàã÷äàä ìýäð¿¿ëýõèéí òóëä ø¿ëãèéã óíøààä àãóóëãûã ñýòãýëäýý ä¿ðñëýí áîäîîä, çóðãààð èëýðõèéëýõ äààëãâðûã ñóðàã÷èä ã¿éöýòãýñýí áàéãàà. ßàæ çóðñíûã õàðöãààÿ. Çóðñàí çóðàã, îþóíû çóðàãëàëàà áóñäàä òàéëáàðëàí ÿðèíà. Ø¿ëãèéíõýý àãóóëãûã õýðõýí ä¿ðñýëñýí áàéãààã àñóóæ ÿðèëöàíà. Çóðñàí çóðãèéíõàà äîð ìàø òîâ÷õîí òàéëáàð áè÷èæ áîëíî. Çóðàã çóðàõ, îþóíû çóðàãëàë õèéõýýñ ººð ººð îéëãîñíîî èëýðõèéëæ áîëîõ ººð ÿìàð àðãà áàéæ áîëîõûã îëîõ äààëãàâàð ºã÷ ÿðèëöëàãà õèéãýýðýé. Çýðýãöýýä ñóóæ áàéãàà íàéçòàéãàà ñàíàëàà ñîëèëöîõ 80

áîëîìæ îëãîîðîé. Áóñäûí çóðñàí çóðàã, îþóíû çóðàãëàëûã õàðààä ººðèéíõèé㺺 çàñàõ áîëîìæ îëîãîîðîé. Õàìãèéí ñîíèðõîëòîé õàðèóëòûã á¿õ õ¿¿õäýä ¿ç¿¿ëæ óðàìøóóëíà. Çîõèîëûí àãóóëãûã çóðãààð èëýðõèéëýõäýý ýõëýýä áîãèíî çîõèîë ñîíãîîä, äàðààãèéí óäààä çîõèîëûíõîî õýìæýýã òîìðóóëààä ÿâáàë ñàéí. Èíãýæ àæèëëàõàä òîõèðîìæòîé ñýäâèéã áàãø îëíîîð öóãëóóëàõ õýðýãòýé. Ýíý äàñãàëûã õèéëãýæ ñóðãàõäàà õ¿¿õä¿¿äýä çóðãèéí ñàéõàí ìóóõàéã ÷óõàë÷ëàõã¿é, õàìãèéí ÷óõàë íü çîõèîëûí àãóóëãûí òàëààð ñàíàë áîäëîî èëýðõèéëýõ ãýäãèéã àíõààðóóëíà. Áàãø ººðºº çîõèîëûí àãóóëãûã çóðãààð èëýðõèéëæ ¿ç¿¿ëýõäýý çóðãàà õàéíãàäóóõàí çóðàõ õýðýãòýé. ¯íýëãýý õèéõ Çóðãèéã àæèãëààä ñàíààãàà õýð ÷àäâàðëàã òóñãàæ áàéãààã àíçààð÷ òýäíèé óíøñàíàà á¿òýýë÷ýýð èëýðõèéëýõ ÷àäâàðò ¿íýëãýý ºãººðýé. Ýíý íü õ¿¿õä¿¿ä çîõèîëîî áóðóó îéëãîõîîñ ñýðãèéëýõ áîëîìæ îëãîäîã. 1. Ä¿ðñëýëýý çóðãààð èëýðõèéëñýí íü: 2. Îþóíû çóðàãëàë õèéæ áîëíî. Ñóðàõ áè÷ãèéí 104-ð õóóäàñíààñ ñóðàã÷äûí ÿðèàã óíøààä ººðñäèéí áîäëîî õàðüöóóëààðàé. Ýíý ¿åä õ¿¿õäýä ìýäðýìæ òºðíº. Óòãûã íü øèëæ¿¿ëæ õýðýãëýñýí äàëä óòãàòàé ¿ãñ ÿìàð ¿¿ðãýýð îðñíûã ìýäíý. 2. Ø¿ëãèéã äàõèí äàõèí óíøèæ áàéõäàà õýìíýëèéã íü ìýäýðíý. Ýíý ø¿ëãèéí äàëä óòãàòàé ¿ã, ø¿ëãèéí õýìíýë õî¸ðîîð äàìæóóëààä çîõèîë÷èéí õýëýõ ãýñýí ¿¿ëíèé òóõàé óðàí ãî¸, òàíñàã áàéäëûã çîõèîë÷ ìàø áàõàðõàëòàéãààð õýëæ áàéãààã ìýäðýõ þì. 3. Ø¿ëãèéí äàëä ñàíààíû òàëààð õ¿¿õä¿¿äèéí ñýòãýãäëèéã á¿ðýí ñîíñîõ, áàãààð àæèëëóóëàõäàà áàãø õîöîð÷ ÿâàà õ¿¿õä¿¿äòýé ãàíöààð÷ëàí àæèëëàæ õ¿¿õäèéã íýýãýýðýé. Õ¿¿õä¿¿äýä çºâõºí ñóðàõ áè÷èãò áàéãàà ãàíö ø¿ëãýýð õýðýãöýýã íü 81

äóóñãàæ áîëîõã¿é. Áàãø ººð îëîí ø¿ëãèéã õ¿¿õäèéí õ¿ðòýýë áîëãîîðîé. Ö. Äàìäèíñ¿ðýíãèéí “Óóë” ø¿ëãýýñ õýñýãëýí àâëàà. Öàãààí ¿¿ëíèé äóíä ... ìºíãºí äýýä îðîé íü Öàñò óóë ñ¿ìáýðëýæ ̺ñ öàñàíä õó÷ìàë Öàíãàì çóíû õàëóóíä ̺íõ õºõ òýíãýðèéí Öàñàí õ¿ðýì ºìññºí ̺íãºí öàãààí áàãàíà Öàâ÷èì öàõèð õàäíààñ ̺÷èò äºðâºí õºëòíèé Õ¿éòýí áóëàã óðñãàñàí ̺ð íü ãàðààã¿é îðãèë Öàðäìàë ìºíãºí ºíãºò ̺㺺ðñ íèìãýí õîîëîéòíû Ãàíòèã ÷óëóóí óóë áàéíà. Äóó íü õ¿ðýýã¿é îðãèë.... 3. Ø¿ëãèéí ãîë ñàíààã ìýäýöãýýå 1. Ñóðàã÷äûã íîì óíøèõ äóðòàé ñîíèðõîëòîé áîëãîõûí òóëä çîõèîë÷èéí òóõàé ÿðèëöëàãà, äóðñàìæ áàñ íºëººëäºã. Ýíý óäààãèéí õè÷ýýëä Á. Ëõàãâàñ¿ðýíãýýñ ººð ø¿ëãèéã íü ìýääýã, õ¿íäýëäýã, ÿìàð ÿìàð çîõèîë÷èä áàéãààã ñóðàã÷äààð íàéçóóäàä íü ÿðèóëàõ, õ¿¿õäèéí íýðòýé ÿðóó íàéðàã÷èéí òóõàé, òóõàéí æèëèéí “Áîëîð öîì” ø¿ëãèéí íààäìûí òóõàé òîâ÷õîí ÷ ãýñýí ìýäýýëýë õèéëãýæ ÿðüñàí ñóðàã÷äûã îíöãîé óðàìøóóëæ áàéõ íü ÷óõàë. 2. Á.Ëõàãâàñ¿ðýíãèéí ÿìàð ÿìàð ø¿ëãèéã ìýäýõ, ø¿ëãèéí þó íü ñàéõàí ñàíàãääàã òàëààð ñóðàã÷äûí äóíä ÿðèà ºðí¿¿ëýõ áîëîìæ ãàðãàõ. “Èæèéòýéãýý áàéõàä áàÿí áàéñàí” ãýõ çýðýã ø¿ëãèéí áè÷ëýãèéã ñîíñãîæ ÷ áîëíî. 3. “Èæèéòýéãýý ¿çñýí òýð æèëèéí íààäàì” ø¿ëãèéã ÷àíãà äóóäàí äàõèí äàõèí óíøóóëàõ, çàðèì ñóðàã÷èä õàðààãààðàà óíøñààð áàéãààä ÷àíãà äóóãàð÷ óíøèõàä õîéðãî áàéäàã. Èéì ñóðàã÷äûã ç¿ãýýð îðõèæ áîëîõã¿é, çààâàë ÷àíãà óíøóóëáàë õýë ÿðèà, ñýòãýõ¿éä ººð÷ëºëò ãàðäàã. 4. Ø¿ëãèéã 3 õýñýã áîëãîí õóâààãààä õýñýã á¿ðä þóíû òóõàé ºã¿¿ëñíèéã ºãñºí àñóóëòàä òóëãóóðëààä äýëãýð¿¿ëýí ÿðèóëààðàé. Òýäãýýð àñóóëò äýýðýý òîãòîæ ÿðèëöààðàé. 5. Ø¿ëãèéí ãîë ñàíààã íýãòãýí ä¿ãíýõäýý òåñòýýñ ñîíãîîä ÿðèëöàõ þì. “Ø¿ëýã íü óíøèã÷äàä øóóä óòãààðàà áèø, äàëä óòãààð õ¿ðäýã” ãýäãèéã ë ìýäð¿¿ëýõ ãýýä áàéíà. Ýíý íü ÿâààíäàà èðãýí õ¿íèé óðàí ñàéõíûã òîðãîí ìýäðýìæèéí ñóóðü òàâèãäàæ áàéíà ãýñýí ¿ã þì. 4. Ø¿ëãèéí äàëä ñàíààã ìýäýöãýýå. • Ø¿ëãèéã ÷àíãà äóóãààð óíøèõ íü. 1. Óíøèã÷ ººðºº ººðèéíõºº äóóã ñîíñäîã. Ýíý íü ç¿ðõ ñýòãýëä ìýäðýìæ òºðæ áàéíà ãýñýí ¿ã. 2. ¯ãèéã ÷àíãà äóóäñàíààð çºâ äóóäàõ, õýë ÿðèà öýãöðýõ ñàéí òàëòàé. 3. Óòãûã íü ìýäýõã¿é ¿ãñèéí óòãûã íü ìýäýõ õýðýãòýé áîëäîã. Áèä ÿìàð ÷ çîõèîë ¿çñýí øóóä ë òýð çîõèîëûíõîî ãîë ñàíààã õàéãààä ë ýõýëäýã áàéñàí áîë îäîî àðàé ººð àðãààð çààõ øààðäëàãà ãàð÷ áàéíà. Çîõèîë á¿ðèéí ýõýíä “Çîõèîë÷ ýíý çîõèîëûã ÿàãààä áè÷èõ áîëñîí þì áîë?” ãýñýí ýðãýö¿¿ëýí áîäîõ áîëîìæ îëãîæ ò¿¿íä òààìàãëàí áîäîæ ñóðàã÷ á¿ð íýã õàðèó îëæ õîîðîíäîî ÿðèëöàõ, áóñäûí ¿ãèéã ñîíñîõ áîëîìæ ãàðãàõ áîëæ áàéíà. Ýíý óäààä ÷ ãýñýí Á. Ëõàãâàñ¿ðýí “Èæèéòýéãýý ¿çñýí òýð æèëèéí íààäàì” ø¿ëãèéã ÿàãààä áè÷èõ áîëñîí þì áý ãýäýã òàëààð ñóðàã÷äûí òààìàãëàëûã ÿðèëöàõ õýðýãòýé. Ýíý íü ø¿ëãèéí èë, äàëä ñàíààã 82

îéëãîõ, ìýäðýõýä ìàø ÷óõàë þì àà. Òîì, ò¿¿õýí çîõèîë ¿çýõ ãýæ áàéãàà áîë çîõèîë÷èéí àìüäàð÷ áàéñàí öàã ¿å, çîõèîë÷èéí íàìòàð ò¿¿õèéã ñàéí ìýäýõ íü çîõèîëûã îéëãîõîä ìàø èõ õýðýã áîëäîã. (1) Á. Ëõàãâàñ¿ðýíãèéí “Èæèéòýéãýý ¿çñýí òýð æèëèéí íààäàì” ø¿ëãèéí òàëààð òààìàãëàõàä ñýäýë áîëãîõ õýäýí àñóóëò òàâüñàí, ò¿¿ãýýð äàìæóóëààä ñóðàã÷äûã òààìàãëàí áîäîõ, áîäñîíîî áàòëàõ ãýæ îðîëäîõ ¿éëä õºòëºõ þì. (2) Ýíý óäàà ø¿ëãèéí çàðèì ¿ãèéã äîîãóóð íü çóðñàí áàéãàà. Ýäãýýð ¿ãèéí äàëä óòãà, èëýðõèéëæ áàéãàà ñàíààã ñóðàã÷èäòàé õàìòðàí òàéëáàðëàí ÿðèëöààðàé. (3) Ø¿ëãèéí çàðèì ¿ãèéí óòãûã ìýäýæ ¿ãèéí áàÿëãàà íýìýãä¿¿ëýõ, èæèë íýðèéí óòãà ó÷ðûã îéëãóóëàõ äàñãàëûã äàâõàð îðóóëñàí áàéãàà. (4) Ø¿ëãèéí ãîë óòãà ñàíààã èëýðõèéëýõ 5-6 ãîë ¿ã, äàëä ñàíààã èðýëõèéëýõ 5-6 ¿ãèéã ñóðàã÷äààð îëóóëæ õàðüöóóëàí, èæèë áà ÿëãààòàé òàëûã õàðüöóóëààä ÿðèëöàõ þì. (5) Ñóðàã÷èä ø¿ëãèéí èë áà äàëä óòãà ñàíààã áèå äààí õàðüöóóëàõäàà ¿åä äàðààõ ø¿ëãèéã õýðýãëýýðýé. Ñóðàã÷äàä îëøðóóëàí òàðààæ ºãººðýé. Ñ. Ìèõàëêîâ Èëæèã íîõîé õî¸ð ªäºð á¿ð íîõîé ýçíýý òîñíî. ªºðèéã íü ýçã¿éä óéòãàðëàæ ã¿éöñýí ä¿ð ¿ç¿¿ëíý. ªãñºõ äîâæîî ðóóãàà ãàð÷ ÿâàõàä íü ë ªíäèéí, í¿¿ðèéã íü äîëîîæ áàéäãààðàà ÿëäàì ààøèëíà. ªõººðäºí, õ¿ç¿¿ãèé íü ýçýí íü èëáýæ ªíººõ íîõîéãîî äàãóóëæ, ýñâýë äàãàñààð ãýðòýý îðíî. Áàñ òýð àéëûí à÷àà 纺ã÷ èëæèã íü Áàò ñàéíààð ýçýíòýéãýý íºõºðëºå ãýæ øèéäýýä Õàëóóí äîòíîîð íýã óäàà ìýíä ìýäýí Õàòóó òóóðàéãàà ýçíèéõýý ìºðºí äýýð òàâèàòàõñàíä Ýçíèé íü òîëãîéí ¿ñ ñýãñèéñýí íü ¿çýãäýæ Ýãö íóðóóí äýýð íü õîãèéí ø¿¿ð áóóñàí ãýíý ýý. Ìààñãàíóóð íîõîéä çîõèæ áàéñàí ààø Ìàíü èëæãýíä õ¿ðòýýëã¿é áàéõ íü ýý. Áàãøèéí ìýäëýãèéí ñàíä Òààøààí óíøèæ îéëãîõûí ò¿ëõ¿¿ð, ýðäýíýñ õàéõ Ø¿ëýã óíøèõäàà çîõèîã÷ ÿìàð ç¿éëèéã õýëýõ ãýæ áàéãààã, ò¿¿íèé äàëä ñàíààã îéëãîõ íü ø¿ëãèéã òààøààí óíøèõ àðãà þì. Áèä òºñººëºí áîäîõ ÷àäâàðààðàà äàìæóóëàí ø¿ëãèéí åðòºíöºä îðæ, çîõèîã÷èéí áàéð ñóóðèíä ººðèé㺺 òàâüæ, ò¿¿íèé áîäîë áà ìýäðýìæèéã õ¿ëýýí àâ÷, ººðèéí ÷àäàõ ÷èíýýãýýðýý ø¿ëãèéí ñàíàà áà ìýäðýìæèéã ººðèéí áîëãîæ áàÿð õººð, ãóíèã çîâëîí, áàÿñàë çýðýã ñýòãýëèéí õºäëºë áîëãîí ãàäàãø íü èëýðõèéëäýã. Ýðäýíýñ õàéõûí (äàëä ñàíàà) òóëä ìýäýõ ¸ñòîé ç¿éë Áè÷èã çîõèîë íü àãóóëãàà èëýðõèéëýí õàðóóëàõààñ èë¿¿ ìýäðýìæ òºð¿¿ëæ áèäýíä ãîî ñàéõàí áîëîí ñóðãàìæ ºãäºã. Çîõèîë÷èéí ñàíààã îëæ áàéæ ë òýð çîõèîëûã çîõèõ ¸ñîîð íü îéëãîæ ÷àäíà. Çîõèîëûã õóðäàí óíøèæ, çîõèîëûã á¿õýëä íü õàðàõ õýðýãòýé. Ø¿ëýã áîë õ¿ì¿¿ñèéí íèéãýì áîëîí áàéãàëü ýõýýñ ìýäýðñýí ç¿éëýý ñàéõàí ¿ãýýð èëýðõèéëæ áóé äóó þì. 83

1. Ø¿ëýã íü óíøèæ áàéãàà õ¿íèéã õºãëºäºã õýìíýëòýé. Ø¿ëýã óíøààä õýìíýëèéã ìýäðýõ íü ÷óõàë þì. 2. Ø¿ëýãò ìýäðýìæ áàéäàã. Íýã ìºð ø¿ëýãò ÷ ñýòãýëèéã õºäºëãºäºã ÿìàð íýãýí óâèäàñ áàéäàã áà òýð óâèäàñò ø¿ëýã÷èéí áîäîë ÷ íóóãäàæ áàéäàã. Èéì ó÷ðààñ ÿìàð íýãýí ñàéõàí ø¿ëýã óíøâàë õýíèé ÷ ç¿ðõýíä íýãèéã ìýäð¿¿ëæ, áàÿð õººð, áàÿñëûã òºð¿¿ëíý. Òýð áàÿð õººð, áàÿñàë íü áèä íàðûí ç¿ðõ ñýòãýëèéã 纺ëëºæ ãýðýëò¿¿ëæ áàéäàã. 3. Õýñýã çóóð í¿äýý àíèí ø¿ëãýý òîëãîéäîî ä¿ðñýëæ ¿çýýðýé. Ìýäðýìæòýé õàìò áèä íàðò ñóðãàìæ ºãäºã . 4. Ç¿ãýýð ìýäýðñýí ç¿éëýý öýãöëýõýä ë áîëíî. 5. Ø¿ëãèéí ºã¿¿ëæ áàéãàà ç¿éëèéã çóðàõ íü áàñ íýã ÷óõàë àðãà þì, 5. Ø¿ëãèéã óðàí óíøèöãààÿ. 1. Ø¿ëãèéí èë, äàëä ñàíààã îéëãîæ çîõèîë÷èéí ñàíààã ìýäýðñíèé äàðàà óðàí óíøèõàä õÿëáàðõàí áàéäàã. ßàãààä ãýâýë çîõèîë÷èéí ñàíààã ìýäýðíý ãýäýã íü çîõèîë÷ øèã óíøèõ ÷àäâàðòàé áîëíî ãýñýí ¿ã. Ø¿ëãýý ºìíº íü ñóäàëæ áàéõäàà îëîí äàõèí ÷àíãà óíøèæ áàéñàí áîëîõîîð ¿ã íü àìàðõàí òîãòîîãääîã. 2. Á. Ëõàãâàñ¿ðýíãèéí “Èæèéòýéãýý ¿çñýí òýð æèëèéí íààäàì” ø¿ëãèéí áè÷ëýã õààíààñ ÷ îëäîõ òóë áàãø óðàí óíøëàãûí õè÷ýýëèéí ºìíº ò¿¿íèéã îëæ áýëòãýñýí áàéõ þì. Ñóðàã÷äàä ñîíñãîõäîî çîõèîë÷èéí óíøèæ áàéãàà ìèíèé óíøèæ áàéãàà õî¸ðûí õîîðîíä ÿìàð ÿëãàà áàéãààã õàðüöóóëàõ áîëîìæ îëãîæ ÿðèëöàíà. 3. Ø¿ëãýý÷ýýæèëñíèéäàðààóðàíóíøèõäàñãàëñàéíõèéëãýýäàíãèéíõ¿¿õä¿¿äèéí ºìíº óíøóóëàõ þì. Çàðèì õ¿¿õä¿¿ä ø¿ëãèéí ñàéõíûã ìýäðýõã¿éãýýð ¿ãèéã íü ÷ýýæëýýä ë ä¿í àâàõûí òºëºº óíøäàã áàéäëûã áîëèõ õýðýãòýé. Ø¿ëýã íü õ¿¿õäýä ÿìàð íýã áàÿð õººð, óéòãàð ãóíèã, õàéðëàõ ñýòãýë ìýäð¿¿ëæ áàéâàë çîðèëãîî õàíãàæ áàéíà ãýñýí ¿ã. 4. Ø¿ëãèéã óðàí óíøààä çîãñîõã¿é ø¿ëãýýñ ñóðãàìæòàé òàëûã íü òîäîðõîéëîõ õýðýãòýé. Á. Ëõàãâàñ¿ðýíãèéí “Èæèéòýéãýý ¿çñýí òýð æèëèéí íààäàì” ø¿ëãèéí ñóðãàìæòàé òàë íü “Èæèéòýéãýý ¿çñýí áÿöõàí õ¿¿ãèéí íààäàì òèéì àç æàðãàë áàÿð õººðòýé áàéõàä, ýõòýéãýý èðñýí ýñãýë äààãà ñóì øèã õóðäëàí ò¿ð¿¿æ áàéãààã ¿ç¿¿ëñýí íü” ýõèéí õàéð ÿìàð àãóó âý, ýõèéãýý ë õàéðëàæ áàéÿ ãýñýí ñóðãàìæèéã áèäýíä ºã÷ýý ãýäãèéã îéëãîõ þì. 5. Áàãø õóâèëàí òàðààæ óíøóóëàõ çàðèì ø¿ëãèéã áè÷ëýý ×. Ëõàìñ¿ðýí Çàëüò ¿íýã Ñàõëàã ñàéõàí ñ¿¿ëòýé, øàðãàë ñàéõàí ç¿ñòýé Ñîîòîí õî¸ð ÷èõòýé, øîíòãîð áîð õîíøîîðòîé ¯íýã ÷è çàëüòàé þó, ¿íýõýýð ÷àìàéã áàðèíà ãýýä Õàð íîõîé õóöàâ ãýíý, õàðàéæ áàñ ýëäýâ ãýíý. Çóóäàã íîõîéä õººã人ä çóãòààæ îðõèñîí ¿íýã Õàìàã õóðäàà ãàðãàâ÷ õàðèóã¿é áàðèãäàõ äºõ뺺. “Çàëüò ìóó ¿íýã ÷è çàéëæ ãàðàõàà ºíãºðñºí” ãýýä Õîòî÷ íîõîé õóöñààð õî¸ðõîí àëõàì îéðòîâ. Îãöîì çóóð ¿íýã îâòîé ãýã÷ íü ìóðèàä Óðàãø äàõèí õàðàéíãóóò óðò ñ¿¿ëýý øàðâàæ ãýíý. 84

¯ãëýæ çàãíàñàí íîõîé ¿íýãíèé ñ¿¿ëýíä õóóðòààä Õàìðààðàà ãàçàð õàòãààä õàðóóëäàí îé÷èõ íü òýð ýý. ¯ãëýý íîõîé áîññîí ÷ ¿íýãýý äàõèàä õàðñàíã¿é Ãàñàëæ íýã ¿çñýíýý ãàéõàø íü áàðàãäààä áóöñàí ãýíý. Ààã îìîã èõòýé ÷ àðãà ìýõýýð äóòâàë Íîõîéí ýíý ¿ëãýð øèã íîâøîî òàðüæ ìýäíý ø¿¿. Òàõèàíóóäààñ óó÷ëàëò ãóéÿ Õààëãà îíãîéëãîâîë Òàõèàíóóä áººíººðºº çîãñîîä Íàä ðóó õàðäàã. Õàøààí äîòîð îðâîë Á¿ãä íàìàéã òîéð÷ çîãñîîä Òîëãîéãîî èéø òèéø õºäºëãºí Èäýõ þì ºãºõ áàéõ ãýæ ãîðüäîíî. Ãýâ÷ èäýõ þì ºãºõã¿é ªíäãèéã íü ë àâààä ÿâàõäàà ¯íýõýýð ãýìøèõ ñýòãýë òºðäºã ø¿¿. Á. Ëõàãâàñ¿ðýí Ààâ ׺äºð õàÿæýý áè ×èìýýã¿éõýí ãýã÷ íü ààâ øèðòýíý Õàðö íü íàìàéã îðîîëãîíî. Ò. Ãàëñàí Ýõ Àíàæ çàíàæ äàéñàí õ¿¿ã íü õîðîîõîîð èðæýý À÷òàé ýõ íü ¿ðýý í¿äíèéõýý öýöãèéä íóóæýý Õàðòàé äàéñàí õ¿¿ã íü õààíà áàéãààã ìýä÷èõæýý Õàéðòàé ýõ íü ¿ðýý í¿äíèéõýý öýöãèéä íóóæýý. Ä.Íÿìàà Øóâóó áèä õî¸ð ×óëóóí äýýð øóâóó ñóóæ áàéíà Áè ò¿¿íèéã ¿ðãýýõã¿é Òýð áèä õî¸ð Ýõ îðîí íýãòýé. Ò. Æàìüÿíñ¿ðýí Ö¿íäãýð õ¿ðýí ö¿íõ Ö¿íäãýð õ¿ðýí ö¿íõ Ö¿íäãýð õ¿ðýí ö¿íõýý Öººíã¿é æèë áàðèëàà. Çóçààí íèìãýí íîì Áàãàã¿é îëíûã ÷èõëýý. ¯íýòýé ö¿íõ ìèíü òýãëýý ÷ 85

ª÷¿¿õýí ÷ ãýãýýðñýí íü ¿ã¿é. ªíöºã áóëàí íü ýëýãäýæ ªðºâäºì íîîðîéæ ýõýëëýý. Îëñîí ìºíãºíèéõºº íýëýýäèéã Íîì àâàõàä çàðäàã ÷ Àâñàí ò¿¿íèéãýý óíøèõã¿é Õººðõèé ö¿íõ øèãýý ë íîîðîõ âèé. 6. Áèå äààæ ø¿ëãèéí èë, äàëä ñàíààã ìýäýð÷ óðàí óíøèöãààÿ. Á. Ëõàãâàñ¿ðýíãèéí “Èæèéòýéãýý ¿çñýí òýð æèëèéí íààäàì” ø¿ëãèéí ãîë áà äàëä ñàíààã òîäîðõîéëæ, óðàí óíøñàí àðãà áàðèëäàà òóëãóóðëàí äàðààõ ø¿ëýã äýýð àæèëëààðàé. 1. Ä. Íàöàãäîðæèéí “Õàâàð” ø¿ëãèéã ÷àíãà äóóãààð óíøèöãààÿ. (1) Çîõèîë÷ ýíý ø¿ëãèéã ÿàãààä áè÷èõ áîëñîí òóõàé òààìàãëàí áîäîîä íàéçóóäòàéãàà ÿðèëöúÿ. (2) Ø¿ëãèéí ãîë ñàíààã èëýðõèéëæ ÷àäàõ 6-8 ¿ãèéí äîîãóóð çóðæ òýìäýãëýå. (3) Äîîãóóð íü çóðñàí ¿ãñýýðýý äàìæóóëààä çîõèîëûí ãîë ñàíààã òîäîðõîéëú¸. (4) Ø¿ëãèéí àãóóëãûã ñýòãýëäýý ä¿ðñëýí áîäú¸. (5) Ä¿ðñëýí áîäñîíîî çóðúÿ. (6) Çóðñíàà íàéçäàà òàéëáàðëàÿ. 2. Òîäðóóëñàí ¿ãñèéí óòãûã òàéëáàðëàí ÿðèëöààðàé. (1) ìÿíãà ìÿíãàí õàâàð (2) æèë æèë äýëãýð (3) ìîðü ìàë õàíàãàð (4) çàëóó áîëñîí øèã ñàíàíà 3. Äîîãóóð çóðñàí ¿ãñèéã ø¿ëýãò õýðõýí õýðýãëýñíèéã çºâ òîõèðóóëàí ÿðüÿ. Ýíõ óëèðàë õàíõëàõ òîãîîíû ò¿ëýíõèé Ò¿ëýãäñýí þìíû ¿íýð õàíõëàõ ñàéõàí óëèðàë Õ¿íèé ñýòãýë òýíýãýð ¿ð÷ëýýã¿é áîëãîõ Õóéëñàí öààñàà òýíýãýð áîëãîõ àìàð òàéâàí Õóó÷èí äýëõèé õàëàãäàõ àæèëã¿é áîëîõ Àæëààñàà õàëàãäàõ õàâàð ºâñ íîãîî øèíýýð óðãàõ Õºãæèì íèéë¿¿ëíý îëîí õºãæèì íèéë¿¿ëæ òîãëîõ ßòãà, õóó÷èð, ¸÷èí çýðýã îëîí õºãæèì íèéëíý. ãîë ãîðõè, õóðãà èøèãíèé äóóã õºãæìèéí ýãøèãòýé àäèëòãàñàí. 4. Ä. Íàöàãäîðæèéí “Õàâàð” ø¿ëãèéí èë, äàëä ñàíààã õàðüöóóëàí ä¿ãíýëò áè÷üå. (1) Ãîë ñàíààã èëýðõèéëýõ ¿ãñèéã ÿëãàí áè÷èõ (2) Äàëä ñàíààã èëýðõèéëýõ ¿ãñèéã æàãñààí áè÷èõ. (3) Èë äàëä ñàíààãàà ýðãýö¿¿ëýí áîäîîä ä¿ãíýæ áè÷èõ 5. “Õàâàð” ø¿ëãèéí èë äàëä ñàíààã ìýäýð÷ óðàí óíøñàí ÷àäâàðàà ¿íýëýýðýé. 86

Õèéñýí ¿éë àæèëëàãàà Àìæèëòàà òýìäýãëýõ Ø¿ëãèéã ÷àíãà äóóäàí óíøèæ ººðèéíõºº äóóã ñîíñîæ ÷àäàæ áàéãàà ýñýõ Ø¿ëãèéí àãóóëãûã ä¿ðñëýí çóðñàí áàéäàë Ø¿ëãèéí ãîë ñàíààã èëýðõèéëýõ 5-6 ¿ã ÿëãàæ ÷àäàæ áàéãàà ýñýõ Ø¿ëãèéí äàëä ñàíààã èëýðõèéëæ ÷àäàõ 5-6 ¿ã òàéëáàðëàæ ÷àäàæ áàéãàà ýñýõ Çîõèîë÷èéí ñàíààã èëýðõèéëýí óðàí óíøèæ ÷àäàæ áàéãàà ýñýõ Ìàø ñàéí Ñàéí Äóíä 7. Ýíý õ¿ðòýë ñóðñíàà ýðãýí äàâòúÿ. 1. Òºðèéí øàãíàëò çîõèîë÷ ×. Ëõàìñ¿ðýíãèéí “Ñîõîð íîìèí” ø¿ëãèéã óðàí óíøààä äààëãàâðûã ã¿éöýòãýå. Õýää¿ãýýð çóóíû õýäýí îíûã á¿¿ ìýä Ñîõîð íîìèí í¿äòýé áàéæ, ñîäîí õóðö õàðààòàé ÷ áàéæ Íàð ñàðûã ¿çýæ, íàâ÷ öýöãèéã ¿íýðòýæ Óóëûí ºíäºðò àâèðààä ë óñíû ã¿íä ñýëýýä ë Òîãîñ øóâóóã õàðààä ë òóí ÷ èõ ñîíèðõäîã áàéæýý. Ãýòýë íýã ºäºð ãýâ ãýíýòõýí ÿðâàéæ “Áàéãàëü äýëõèéä áè áàãàã¿é èõèéã ¿çëýý Íàä øèã á¿õíèéã ìýäýã÷ íàðòàä ¿ã¿é áîëîõîîð Õàðèí ÷ óéòãàðòàé áîëæ õàðàõ ÷ ä¿ðã¿é õ¿ðëýý. Àõèàä ¿çýõ ñîíèí àëòàí äýëõèéä ¿ã¿é òóë Èéì òýíýã¿¿äèéí äóíä èíãýæ àìüäàðñàí äîðâîë Ãàçàð äîîãóóð øóðãàæ ãàíöààðàà àìüäðàí æàðãàÿ” Íîìèí òýãýæ áîäîîä íîéòîí øîðîîíä øóðãàæýý. Õàâü îð÷íîî ãîëæ õàìàã îëíîîñîî õºíäèéð÷ Õàðàíõóé í¿õýíä õýâòñýýð õàðëàãàí ñîõîð áîëæýý. 1. Ø¿ëãèéí ãîë ñàíàà íü þó âý? 2. Ø¿ëãèéã óíøààä ÿìàð ìýäðýìæ òºðæ áàéíà âý? 3. Ø¿ëýãò áàéãàà “ë, ÷” ÿìàð ¿¿ðýãòýé âý? Áàéõã¿é áàéâàë ÿìàð âý? 4. Ø¿ëãèéí ñóðãàìæòàé òàëûã áè÷ýýðýé. 5. Ø¿ëãèéã ÷ýýæëýýä óðàí óíøààðàé. 6. Ñîíèðõîæ ÷ýýæèëñýí ø¿ëãýý íàéçóóääàà óíøèæ ºãººðýé. 7. Äàðààõ ø¿ëýãò òîäðóóëñàí ¿ãñ ÿìàð óòãà èëýðõèéëæ áàéãààã òàéëáàðëàí áè÷ýýðýé. ... ̺íãºí äýýä îðîé íü Óóë ̺÷èò äºðâºí õºëòíèé ̺ñ öàñàíä õó÷ìàë ̺ð íü ãàðààã¿é îðãèë ̺íõ õºõ òýíãýðèéí ̺㺺ðñ íèìãýí õîîëîéòíû ̺íãºí öàãààí áàãàíà Äóó íü ãàðààã¿é îðãèë... 8. ªã¿¿ëáýð çîõèîæ áè÷ýýä ó÷ðûã òàéëáàðëàíà óó? óóëûí îðãèë .................................................................. ýðäìèéí .................................................................. óñíû ................................................................... 87

13 ÕÝËÝËÖ¯¯ËÝà ÕÈÉÆ ÑÓÐÖÃÀÀß Á¿ëýã ñýäâèéí çîðèëãî: 1. Ýõýýñ ººðò õýðýãöýýòýé ìýäýýëëèéã öóãëóóëæ óíøèõ, óíøñàíàà áóñäàä òàíèëöóóëàõ 2. Õýëýëö¿¿ëýã õèéæ ÿðèõ, ñîíñîõ ÷àäâàðàà õºãæ¿¿ëýõ 3. Ãðàôèê àøèãëàí ñàíààãàà èëýðõèéëæ áè÷èõ. Çîðèëò: 1. Íýã ç¿éëèéí òàëàà𠺺𠺺ð ¿çýë áîäîëòîé áàéõàä õàðèëöàã÷òàéãàà ÿàæ äîòíî ÿðèà ºðí¿¿ëüå. 2. Õýëýëö¿¿ëãèéí îíöëîãèéã ìýäýöãýýå. 3. Õýëýëö¿¿ëýã õèéõäýý ìºðäºõ ç¿éëèéí òàëààð ìýäýöãýýå. 4. Õýëýëö¿¿ëãèéí äýñ äàðààëëûã ìýäýöãýýå. 5. Õýëýëö¿¿ëãèéí ñýäýâ ÿìàð áàéõ òàëààð ìýäýæ àâöãààÿ. 6. Õýëýëö¿¿ëãèéí äàðààëëûã áàðèìòëààä õýëýëö¿¿ëýã õèéå. 7. Çîõèîëûí áààòðûí ä¿ðýýð õýëýëö¿¿ëýã õèéöãýýå. 8. Ñóäàëãàà õèéæ ñóðöãààÿ. 9. Ñóäàëãààíû ä¿íãýý ãðàôèêààð èëýðõèéëöãýýå. 10. Ãðàôèêèéã ä¿ãíýí áè÷èöãýýå. Çîðèëãî, çîðèëòîî õýðýãæ¿¿ëýõ ¿éë àæèëëàãàà Õè÷ýýëèéí áýëòãýë Áàãø þó áýëäýõ âý? • Àíãèä ãàð÷ áàéãàà õàÿãäàë öààñûã áàãàñãàõ òàëààð áîäèòîé àæèë çîõèîãîîðîé. • Öààñûã þóíààñ ãàðãàæ àâ÷, õýðõýí áîëîâñðóóëäàã òàëààð ìàòåðèàë îëæ ìýäýõèéã ñóðàã÷äàä äààëãààðàé. • Êîìïüþòð òîãëîîì òîãëîäîã ñóðàã÷äûí ñóäàëãàà ãàðãàõ 1. Íýã ç¿éëèéí òàëàà𠺺𠺺ð ¿çýë áîäîëòîé áàéõàä õàðèëöàã÷òàéãàà ÿàæ äîòíî ÿðèà ºðí¿¿ëýõ âý? (1) Ñóðàõ áè÷ãèéí 121-ð õóóäàñíû ýõíèé çóðãèéã àíõààðàëòàé àæèãëóóëààðàé. Ç¿ãýýð ë õî¸ð õ¿¿õäèéí çóðàã òàâü÷èõààã¿é. “Áèå áèåäýý áýëýã ºãäºã” íýã ºäðèéí òóõàé 2 ººð áîäîë áàéíà. Ýíý õî¸ð ººð áîäëîîñ ë ìèíèé ººðèéí ãýñýí ¿çýë áîäîë èëýðíý ãýäãèéã òîãòîæ ÿðèëöàæ ñýäýë áèé áîëãîíî. • Áèå áèåäýý áýëýã ºãäºã òýìäýãëýëò ºäð¿¿äèéí òàëààð ÿìàð áîäîëòîé áàéäàã âý? Ýíý àñóóäëûã õ¿¿õä¿¿ä ººðòºº òàâèàä õàðèóëòàà áîäîõ õóãàöàà ãàðãààðàé. ßìàð íýãýí ç¿éëòýé õîëáîîòîé áîäîë ñàíààãàà èëýðõèéëýõäýý ýñðýã õàðèëöàã÷òàéãàà ñàéí ÿðèà ºðí¿¿ëíý. Ò¿¿íèé ÿðèàã íü ñàéí ñîíñîîä áèå áèåèéíõýý áîäëûã çºð¿¿ã ìýäýõ õýðýãòýé. Õýëýëö¿¿ëãèéí àðãà, ä¿ðìèéã ìýäýýä ãîë ñàíààí äýýðýý òóëãóóðëàí õýëýëö¿¿ëýã õèéæ ¿çýýðýé. 2à. Õýëýëö¿¿ëãèéí îíöëîãèéã ìýäýöãýýå. (1) Õî¸ð õ¿¿õäèéí ÿðèàã àíõààðàëòàé óíøààä òºðñºí ìýäðýìæýý ÿðèàðàé. 88

“Áèå áèåäýý áýëýã ºãäºã òýìäýãëýëò ºäðèéí òàëààð ÿìàð áîäîëòîé ÿâäàã âý?” ãýñýí ñýäâýýð õî¸ð íàéçûí õîîðîíä ÿðèà ºðíºæ áàéíà. - ×è ÿàãààä þó ÷ ¿ã¿é èðñýí þì áý? ªíººäºð áýëýã ºãäºã ºäºð áèç äýý? - Òèéì ç¿éëèéã áè çààâàë õèéõ ãýæ ¿¿? - Ñàéí íàéçäàà áýëýã ºãäºã ºäºð. - Áè òèéì ç¿éëä ñîíèðõîëã¿é ø¿¿ äýý. - ×è àðàé áýëýã àâ÷ ÷àäààã¿é áîëîõîîð èíãýýä áàéãàà þì áèø áèç. - ¯ã¿é. - ªãºõ õ¿í áàéõã¿é áîëîõîîð òýð ¿¿? - ¯ã¿é ãýýä áàéíà ø¿¿ äýý. - Òýãâýë þó âý? - Áè òèéì ºäºð òýìäýãëýõèéã õ¿ñäýãã¿é. - Òèéì ÷ þì áîëîâ óó? Ýíý õî¸ð õ¿¿õäèéí ÿðèàã àíõààðààä áàéõàä íýã ç¿éëèéí òàëààð ýñðýã ¿çýë áîäîëòîé áàéâ. Ýõíèé õ¿¿õýä ¿çýë áîäëîî íýëýýä õ¿÷òýé òóëãàæ áàéíà. Ãýâ÷ ÿðèëöëàãûí ¿åä íàéçûíõàà ñàíààã ñàéí ñîíñîîä “Òèéì ÷ þì áîëîâ óó?” ãýýä õ¿ëýýí çºâøººð÷ ýâëýð÷ áàéíà. Ýíý áîë õýëýëö¿¿ëýã þì. Õýëýëö¿¿ëãèéí íýã îíöëîã íü áèå áèåäýý õ¿íäýòãýëòýé õàíäàæ ñàíàëûã íü õ¿ëýýí çºâøººð÷ áàéäàã. (2) Äýýðõ õî¸ð íàéçûí áîäîë íü ººð áàéãààãèéí øàëòãààí íü þó âý? Ýíý øàëòãààí íü õýëýëö¿¿ëýã õèéõ ¿íäýñ áîëäîã. Ó÷èð íü íýã þìíû òàëààðõ ººð ººð ¿çýë áîäëîîñ õýëýëö¿¿ëýã ºðíºíº. (3) Ñàíàë çºðººä áàéãàà õî¸ð íàéç àñóóäëàà øèéäâýðëýõèéí òóëä ÿàõ âý? ãýäýã òàëààð ñóðàã÷äûí äóíä ÿðèëöëàãà çîõèîõ þì. Ýíý õî¸ð àñóóäëûí ó÷ðûã ñàéí îéëãîæ àâáàë õýëýëö¿¿ëãèéí ÷óõàë ç¿éëèéã ìýäýæ áàéíà ãýñýí ¿ã. (4) Äàðààõ õýëýëö¿¿ëãèéã ñîíñîîä àñóóëòàä õàðèóëàí ÿðèëöàíà. Ñàéí ¿éë õèéõýä õóäëàà õýëýõ õýðýãòýé Ìàíàé òàëûí õàðèëöàã÷: - Áè ÷óõàë ¿åä õóäëàà õýëýõ õýðýãòýé ãýæ ¿çäýã. ×óõàë ¿åä õýðýãëýñýí õóäàë ¿ã ñîíñîæ áóé õ¿íäýý ýð çîðèãèéã àâàõóéö ¿íý öýíýòýé, àìü íàñûã íü àâðàõààð ñîíñîãäîæ ÷ áîëíî. ¯¿íèé òóõàé þó ãýæ áîäîæ áàéíà âý? Ýñðýã òàëûí õàðèëöàã÷: - Ýíý ÿðèà òèéì ÷ îíîâ÷òîé ãýæ áîäîõã¿é áàéíà. Áè õóäëàà õýëæ õ¿íèéã ýäãýýíý, àâàðíà ãýäýãò èòãýõã¿é áàéíà. ªºðººð õýëáýë ýíý õýëýëö¿¿ëãèéã ýñýðã¿¿öýæ áàéíà ãýñýí ¿ã ýý. Ìàíàé òàëûí õàðèëöàã÷ - Õýö¿¿ áàéäàëä îðñîí íýãýíäýý õýäèé õóäëàà ÷ óðàìøóóëæ ¿ã õýëáýë ñýòãýë íü ñýðãýæ áîñîæ ÷ áîëíî. Ìºí ¿õýæ áàéñàí ºâ÷òºíä õóäëàà ÷ ãýëýý “Òà àìüä ãàðíà” ãýäýã ãàíö ¿ã õýëýõýä àìüäàð÷ ÷ ìàãàäã¿é. ¯¿íèéã þó ãýæ îéëãîæ áàéíà âý? Ýñðýã òàëûí õàðèëöàã÷: - Ǻâøººð÷ áàéíà. Ãýâ÷ ÿã áîäèò àìüäðàëûí æèøýý á¿ð ººð þì øèã ýý. Ìàòåðèàë áýëýí áàéâàë ÿðèàä ºãºº÷. Ìàíàé òàëûí õàðèëöàã÷: - Çà ýíä íýãýí íèéòëýëèéí òóõàé ãàðíà. Õàíèàä õ¿ðñýí ºâ÷òºíä ÷èõðèéã ýì øèã áîîãîîä “Ýíý ýìèéã óóâàë ç¿ãýýð áîëíî” ãýýä èä¿¿ëñýí ÷èíü ¿ð ä¿íòýé áàéñàí ãýíý. Ýíý áîë õóäëàà õýëñýí ÷ ýöñèéí ¿ð ä¿í íü ñàéí íºõöºë áàéäàã áàéíà. Ýñðýã òàëûí õàðèëöàã÷: - Çà îéëãîëîî. 89

Àñóóëò: (1) Õýëýëö¿¿ëãèéí ãîë ñàíàà íü þó âý? (2) Õàðèëöàã÷ íü ººðèéí ñàíàëàà ÿàæ èëýðõèéëæ áàéíà âý? (3) Õàðèëöàã÷ íýã íèéòëýëèéí æèøýý äóðäàæ áàéãàà íü ÿìàð ó÷èðòàé þì áý? Õýëýëö¿¿ëýã õèéõäýý õýëæ áàéãàà ç¿éëèéíõýý ãîë ñàíààã íóõàöòàéãààð ãàðãàõûí òóëä ýñðýã òàëûí õàðèëöàã÷ ÷èíü ñîíñîîä èòãýõ¿éö òèéì íýìýëò ñàíààã îðóóëæ äýëãýð¿¿ëýí îéëãîìæòîé ãàðãàõ õýðýãòýé. Ñóðàã÷äàä ñîíñãîñîí õýëýëö¿¿ëãèéã õóâèëàí ºã÷ äàõèí óíøóóëààðàé. Ó÷èð íü ºìíºõ àíãèóäàä ¿çýýã¿é øèíý àñóóäàë ãýäãèéã àíõààðíà óó? 2á. Õýëýëö¿¿ëãèéí îíöëîãèéã öýãöýëüå. (1) Õàðèëöàã÷ õî¸ð íü õýëýëö¿¿ëãèéí ãîë ñàíààíû òàëààð ñàíàë çºðñºí. (2) Õàðèëöàã÷ õî¸ð áèå áèåèéíõýý ¿ãèéã ã¿éöýä ñîíññîí. (3) Õàðèëöàã÷ õî¸ð íü áèå áèåý õ¿íäýòãýæ õàðèëöñàí. (4) Õàðèëöàã÷èä ñàíààãàà èëýðõèéëýõäýý èëãýëòýé, ¿íýìøèëòýé æèøýý õýëæ áàéíà. (5) Ýñðýã òàë ýñýðã¿¿öýæ áàéñàí ÷ ¿íýìøèëòýé æèøýý òàòàõàä õ¿ëýýí çºâøººð÷ áàéíà. Õýëýëö¿¿ëãèéí àãóóëãà áà îíöëîã øèíæ Õýëýëö¿¿ëýã ãýäýã áîë íýã àñóóäëûí òàëààð ñàíàë íýãäýõ þì óó ýñýðã¿¿öýõ /çºðºõ/ çàìààð ýñðýã õàðèëöàã÷òàéãàà ñàíàë áîäëîî õóâààëöàõûã õýëäýã. Õýëýëö¿¿ëýã õèéâýë áèå áèåòýéãýý ñàíàëàà ñîëèëöîæ àëäàà îíîîãîî ìýäýõ ñàéí òàëòàé. Ìºí ººðèéí ¿çýë áîäëûã ÷ºëººòýé èëýðõèéëýõ áîëîí áóñäûí ñàíàëûã ñîíñîæ ä¿ãíýëò õèéæ ÷àääàã ÷àäâàðòàé áîëäîã. 3. Õýëýëö¿¿ëýã õèéõäýý ìºðäºõ ç¿éëèéí òàëààð ìýäýöãýýå. 1. Äýýðõ õýëýëö¿¿ëãèéã áîäîîä “Àíãèàñ ãàð÷ áàéãàà õàÿãäàë öààñûã ÿàæ áàãàñãàõ âý” ãýñýí ñýäâýýð äýìæèõ áîëîí ýñýðã¿¿öýõ áîäëûã íü àæèãëàÿ. (1) 123-ð õóóäñûí çóðãèéã àæèãëóóëæ íýã á¿ð÷ëýí òàéëáàðëààðàé. (2) Õýëýëö¿¿ëãèéã ÷àíãà äóóãààð, ä¿ðýýð óíøààðàé. Õºòëºã÷ “Àíãèàñ ãàð÷ áàéãàà õàÿãäàë öààñûã ÿàæ áàãàñãàõ âý” ãýñýí ñýäâýýð õýëýëö¿¿ëýã õèéõ ãýæ áàéíà. Íàðàí /ìàíàé òàëûí õàðèëöàã÷/: - Ñóðàã÷èä õè÷ýýë äýýð õýðýãëýñýí íîîðîã öààñàà øèðýýíèé í¿äýíä õèéãýýä îðõèäîã. Ýíý íü õîã áîëæ ¿ëääýã. Ýíý öààñàà õîãèéí ñàâàíä õèéõ þì óó, ö¿íõýíäýý õèéãýýä àâ÷ ÿâæ áàéõ õýðýãòýé. Õºòëºã÷: - ªºð ñàíàë áàéíà óó, Áàò /ýñðýã òàëûí õýëýëöýã÷/: - Õàÿãäàë öààñûã õè÷ýýëèéí äàðàà àíãèéí æèæ¿¿ð öýâýðëýæ áàéõàä þó ãýæ ö¿íõýíäýý õîã àâ÷ ÿâàõ þì áý? Õºòëºã÷: - ªºð ñàíàë áàéíà óó? Íàðàí /ìàíàé òàëûí õýëýëöýã÷/: 90

- Õ¿¿õä¿¿ä äýâòðýý óðæ íîîðîã öààñ èõ ãàðãàäàã. Õè÷ýýëèéã äýâòýðòýý ë õèéå. Äóóññàí äýâòýð áîëîí õàÿãäàë öààñàà òóñãàé ñàâàíä õèéãýýä öààñ áîëîâñðóóëàõ ãàçàð ºãºõ õýðýãòýé. Õºòëºã÷: - ªºð ñàíàë áàéíà óó? Áàò /ýñðýã òàëûí õýëýëöýã÷/: - Æèæèã öààñàí äýýð ÷ýýæëýõ ¿ã, òîìü¸îãîî áè÷ýýä õýðýãëýñíèé äàðàà õàÿíà. Ýíý áîë íýã èõ õîã áèø ø¿¿ äýý. Õºòëºã÷: - ªºð ñàíàë áàéíà óó? Íàðàí /ìàíàé òàëûí ìýòãýëöýã÷/: - Öààñûã ìîäíîîñ ãàðãàæ àâäàã. Îé ìîäîî õàéðëàÿ ãýâýë öààñûã ãàìòàé õýðýãëýå. Õýðýãëýñýí öààñàà öààñ äàõèí áîëîâñðóóëàõ ãàçàð ºãâºë õîã ãàðàõã¿é. Îé ìîäîî ÷ õàéðëàíà. Áàò /ýñðýã òàëûí õýëýëöýã÷/: - Áè îéëãîëîî. Öààñàà ãàìòàé õýðýãëýõ õýðýãòýé þì áàéíà. Õºòëºã÷: - Çà õýëýëö¿¿ëãèéí öàã äóóñ÷ áàéíà. Õàÿãäàë öààñûã áàãàñãàõ òàë ñàíàë ÿàæ íýãäñýí áý? Ø¿¿ã÷: 1. Ñóðàã÷èä äýâòðýý óðàõã¿é. 2. Äóóññàí äýâòýð, õàÿãäàë öààñàà öààñ äàõèí áîëîâñðóóëàõ ãàçàð ºãíº. 3. Îé ìîäîî õàéðëàÿ ãýâýë õàÿãäàë öààñã¿é áîëöãîî¸. (3) Õýëýëö¿¿ëýã õèéõäýý ìºðäºõ ç¿éëèéã òîäðóóëàí ÿðèëöààðàé. - Õýëýëö¿¿ëýãò õºòëºã÷, ìàíàé òàë, ýñðýã òàë îðîëöîíî. - Ýñðýã òàëûí õ¿íèé ¿ãèéã äóóñòàë ñîíñîíî. - Ñàíàëàà áóñäàä ¿íýìøèëòýé õýëíý. - Ǻâ ç¿éëä ñàíàë íèéëíý. - Õàìòðàí øèéä ãàðãàíà. 4. Õýëýëö¿¿ëãèéí äýñ äàðààëëûã ìýäýöãýýå. 1. Äàðààõ õýëýëö¿¿ëãèéã ñîíñîîä ÿìàð äàðààëàëòàé áàéãààã ÿðèëöúÿ. Íýãä¿ãýýð õýñýã 1. Õºòëºã÷ “Áàãà àíãèéí ñóðàã÷äûã êîìïüþòåð òîãëîîì òîãëîõûã õîðèãëîõ íü” ãýñýí ñýäâýýð õýëýëö¿¿ëýã õèéå. 2. Íàðàí /ìàíàé òàëûí õàðèëöàã÷/: - Ñóðãóóëèéí îéð îð÷èìä ÐÑ òîãëîîìûí ãàçàð îëîí áàéäàã áîëîõîîð ñóðàã÷èä õè÷ýýë òàðààä þì óó õè÷ýýë îðîõîîñ ºìíº òýíä öóãëàäàã. Òîãëîæ áàéãàà õ¿¿õä¿¿äèéã õàðààä æààõàí òîãëîîä õè÷ýýëäýý îðú¸ ãýæ áîäîîä òîãëîíî. ßâààíäàà ò¿¿íä á¿ð äóðòàé áîëæ óäààí öàãààð òîãëîñîîð äîíòîæ ýð¿¿ë ìýíäýýðýý õîõèð÷ áàéãàà áîëîõîîð ÐÑ òîãëîõûã õîðèãëîõ õýðýãòýé ãýæ ¿çýæ áàéíà. 3. Õºòëºã÷: - ªºð ñàíàë áàéíà óó? 91

4. Áàò /ýñðýã òàëûí õàðèëöàã÷/: - Êîìïüþòåð òîãëîîì íü õ¿¿õäèéã êîìïüþòåð, ìýäýýëëèéí òåõíîëîãèéí îð÷èí ¿åèéí òåõíèê õýðýãñýëòýé àæèëëàõ, ãàäààä ¿ã õýëëýã òîãòîîõ ÷àäâàðûã õºãæ¿¿ëæ áàéäàã. Èéì ó÷ðààñ õîðèãëîîä áàéõ øààðäëàãàã¿é ãýæ áîäîæ áàéíà. 5. Õºòëºã÷: - ªºð ñàíàë áàéíà óó? 6. Îþóí /ìàíàé òàëûí äýìæèã÷ /: - Õ¿¿õä¿¿äèéí êîìïüþòåðò äîíòîæ áóé øèíæ òýìäýã íü õóäëàà ÿðèõ, õóëãàé õèéõ, óðóó òàòàãäàõ, ààø çàí íü ýâäðýõ, àéõ ìýäðýìæã¿é áîëîõ, ìàíñóóðàõ áàéäëààð èëýðäýã . ̺í ò¿ðãýí óóðòàé áîëæ, òîëãîé íü ºâäºí, ÿäàðãààíä îðäîã ãýæ Ñýòãýöèéí ýìãýã ñóäëàëûí ¿íäýñíèé òºâ ìýäýýëñýí áàéíà. Õî¸ð äóãààð õýñýã 7. Õºòëºã÷: - ªºð ñàíàë áàéíà óó? 8. Áààòàð /ýñðýã òàëûí äýìæèã÷ /: - Êîìïüþòåðèéí òîãëîîì íü õ¿¿õäèéí õóðäòàé ñýòãýí áîäîõ, õàðüöóóëàõ, ÷àäâàðûã õºãæ¿¿ëæ áàéäàã. Äýëõèéä ýëåêòðîí ñïîðò ãýæ õ¿ëýýí çºâøººð÷ áàéãàà ø¿¿ äýý. 9. Õºòëºã÷: - ªºð ñàíàë áàéíà óó? 10. Íàðàí /ìàíàé òàëûí õàðèëöàã÷/: - Á¿õ òîãëîîì õ¿¿õäèéí õ¿ì¿¿æèëä ñàéí íºëºº ¿ç¿¿ëäýãã¿é ø¿¿ äýý. Êîìïüþòåð òîãëîîìûã óäààí òîãëîñîí õ¿¿õýä áèå ìàõáîäü, îþóí ñàíààíû õóâüä èõ ººð÷ëºãääºã. Òîãëîæ áàéãàà ãàçàð íü ýð¿¿ë ìýíäèéí øààðäëàãà õàíãààã¿é ó÷èð àìüñãàëûí çàìûí ºâ÷èí òóñàõ, ýëäýâ ÿíçûí õàðààë á¿ä¿¿ëýã ¿ã õýëëýã õýðýãëýæ, ààø çàíãèéí õóâüä ýâäýðäýã ãýäãèéã ÒÁÁ-ûí ñóäàëãàà õàðóóëæ áàéíà. 11. Áàò /ýñðýã òàëûí õýëýëöýã÷/: - Áàãà àíãèéí ñóðàã÷èä ýöýã ýõèéí õÿíàëòã¿é òîãëîõ íü áóðóó þì áàéíà. Ñýòãýí áîäîõ ÷àäâàðûã õºãæ¿¿ëäýã ÷ ýð¿¿ë ìýíäýä ìóó ãýäãèéã ìàðòàæ áîëîõã¿é. Ãóðàâäóãààð õýñýã 12. Õºòëºã÷: - Çà õýëýëö¿¿ëãèéí öàã äóóñ÷ áàéíà. “Áàãà àíãèéí ñóðàã÷èä êîìïüþòåð òîãëîîì òîãëîõûã õîðèãëîõ íü” ñýäýâ äýýð ÿìàð ñàíàë íýãäñýí áý? 13. Ø¿¿ã÷: 1. Áàãà àíãèéí õ¿¿õä¿¿äèéí êîìïüþòåð òîãëîîìä ýöýã ýõ õàðàà õÿíàëò òàâèõ õýðýãòýé. 2. Êîìïüþòåð òîãëîîìûã èõ òîãëîâîë áàãà íàñíû õ¿¿õäèéí ýð¿¿ë ìýíäýä ìóóãààð íºëººëíº. 3. Õ¿ì¿¿æëèéí õóâüä áóðóó òºëºâøäºã ó÷ðààñ áàãà àíãèéí ñóðàã÷äûí ÐÑ òîãëîîì òîãëîõûã õîðèãëîõ õýðýãòýé. ßðèõ äàðààëàë 1 ßðèõ äàðààëàë 2 1. Õºòëºã÷ 2. Õàðèëöàã÷ 3. Ýñðýã òàë 4. Õºòëºã÷ 5. Ýñðýã òàë 6. Õàðèëöàã÷ 92

Ãîë ñàíààí äýýð ñàíàà íèéëýõ 3 Ñàíàë íèéëñíýý öýãöëýõ 4 7. Õºòëºã÷ 8. Ýñðýã òàë 9. Õàðèëöàã÷ 10. Õºòëºã÷ 11. Ø¿¿ã÷ (1) Õýëýëö¿¿ëýãò îðîëöîã÷äûí ÿðüñàí äàðààëëûã íºõºæ áè÷ýýðýé. Äàðààõ õ¿ñíýãòèéã áàãø îëøðóóëàí òàðààíà. Õýñýã Õºòëºã÷ Ìàíàé òàëûí Ýñðýã òàëûí Ø¿¿ã÷ îðîëöîã÷ îðîëöîã÷ 13 Íýãä¿ãýýð õýñýã 1, 4 Õî¸ðäóãààð õýñýã 5, 7, 9 2 3 Ãóðàâäóãààð õýñýã 12 6 8, 11 2. Õýëýëö¿¿ëýãò îðîëöîæ áàéõäàà õàðèëöàà ÿìàð áàéõûã 125-ð òàëûí çóðãààñ ñóðàëöàíà. Õýëýëö¿¿ëãèéí àìèí ÷óõàë ç¿éë íü: Õàðèëöàà þì. Õ¿ëýýöòýé, ýåëäýã, õ¿íäýòãýëòýé, áóñäûí ÿðèàã äóóñòàë ñîíñîõ, ¿íýìøèëòýé áàòàëãààòàé æèøýý õýëáýë ººðèéí ñàíàëàà áàãàñãàæ õ¿ëýýí çºâøººðºõ þì. 5. Õýëýëö¿¿ëãèéí ñýäýâ ÿìàð áàéõ òàëààð ìýäýæ àâöãààÿ. 1. ßðèëöàõ õýëýëöýõ ñýäâýý îëîîä ÿðèëöààðàé. ªíäºð õ¿¿õýä Äóíä ñóðãóóëèéí çààâàë àðûí õè÷ýýë ºã뺺 øèðýýíä ñóóõ ¸ñòîé îðîõã¿é áàéæ áîëîõã¿é þó? þó? Õýëýëö¿¿ëãèéí ñýäýâ:................................................................ Ó÷èð øàëòãààí: .......................................................................... Õýëýëö¿¿ëãèéí ñýäýâ íü á¿õ õ¿íä ñîíèðõîëòîé, äýìæèõ áîëîí ýñýðã¿¿öýõ ñàíàë çºðºë人íòýé áàéâàë ñàéí. Áóñäààð ñàíàë áîäëîî äýìæ¿¿ëýõäýý õýíýýð äýìæ¿¿ëáýë èëãýë ¿íýìøèëòýé áàéõ âý ãýäãèéã çºâ ñîíãîõîä íü òóñëàõ. 93

Íîì, ñîíèíîîñ Ìýðãýæèëòíèé áîäëûã õýëýëö¿¿ëãèéíõýý ñýäýâòýé òóñãàæ ºãâºë èë¿¿ àìæèëò îëîõ áàéõ òîõèðîõ ìàòåðèàëûã ýðæ îëîîä ÿìàð ó÷èð øàëòãààíààð õýðýãëýõýý ìýäýæ áàéõ õýðýãòýé þì áàéíà. Õýëýëö¿¿ëýãò áýëòãýõäýý ñýäýâòýé õîëáîîòîé ìàòåðèàëûã íîì, ñîíèí ñýòã¿¿ë, èíòåðíåòýýñ ýðæ ñóðâàëæèëíà. ªºðèéí ¿çýë áîäëîî áîäèò áàòàëãààòàé áîëãîîðîé. Áàòàëãàà áàéõã¿é áîë ººðèéí áîäîæ áàéãààãàà áóñäàä òóëãàæ áîëîõã¿é. Áàãøèéí ìýäëýãèéí ñàíä Õýëýëö¿¿ëýã õèéõ àðãàä ñóðãàõ Õýëýëö¿¿ëãèéí õè÷ýýëä çóðãààð ñàíààãàà íýëýýä èëýðõèéëñýí áàéãàà. Ó÷èð íü çóðàã á¿õýí ÷óõàë ñàíàà àãóóëñàí áàéãàà. Èéìä çóðãààð èëýðõèéëæ áàéãàà ñàíààã á¿ðýí îéëãóóëààðàé. Æèøýý íü: 123-ð òàëûí çóðàã íü õýëýëö¿¿ëýãò õýí õýí îðîëöîõ, ÿàæ ñóóõ, õýí õýíèé äàðàà ñàíàëàà õýëýõèéã õàðóóëñàí áàéãàà. Õýëýëö¿¿ëýã íü øèíýýð îðæ èðñýí á¿ëýã. Òèéì ó÷ðààñ áàãø õè÷ýýë îðîõîîñ ºìíº õýëýëö¿¿ëýãò ñàéí áýëòãýæ ñóäëàõ õýðýãòýé. Õýëýëö¿¿ëýã, èëòãýë ãýýä òîì íýð ñîíñîãäîæ áàéãàà ÷ ãýñýí òóõàéí àíãèéí õ¿¿õäèéí íàñ áèå, ñýòãýõ¿éä òîõèðñîí õ¿¿õäèéã àìüä õàðèëöààíä îðóóëæ íîì óíøèõ, þìíû ó÷ðûã îëîõ, þìàíä íóõàöòàé õàíäàõ, áàòëàõ íîòëîõ ãýñýí ýðìýëçýë áèé áîëãîõîä ÷èãëýñýí ÷óõàë õè÷ýýë îðæ áàéíà. Õýëýëö¿¿ëýã õèéõýä: 1. Õî¸ð òàëûí ñàíàë çºðñºí áàéíà. 2. Õýëýëö¿¿ëýã íü ýñðýã ñàíàëòàé áàéñàí ÷ õýëýëö¿¿ëãèéí òºãñãºëä ñàíàë îéðòîõ, ñàíàë íýãäýõ ¿éë àæèëëàãàà ÿâàãääàã. 3. Ñàíàëàà õàìãààëàõäàà ¿íýìøèëòýé, èòãýëòýé æèøýý òàòàõ 4. Õýëýëö¿¿ëãèéí äàðààëàë, ìºðäºõ ç¿éëèéã áàðèìòàëæ ñóðàõ Õàðèëöààíû õóâüä: 1. Ýåëäýã õàðèëöààã ÷óõàë÷èëíà. 2. Áèå áèåý õ¿íäýòãýíý. 3. Áóñäûí ¿ãèéã äóóñòàë õ¿ëýýöòýé ñîíñîíî. 4. Ǻâ ç¿éëä ñàíàë íèéëæ áóóëò õèéíý. 5. Õàìòðàí øèéä ãàðãàäàã ãîë îíöëîãèéã ñóðàã÷äàä òºëºâø¿¿ëýõ þì. Õýëýëö¿¿ëãèéí ñýäâèéã ñîíãîîä õýëýëö¿¿ëýãò áýëòãýõäýý áàãààð àæèëëàõ íü òîõèðîìæòîé áàéäàã. ßàâàë õýëýëö¿¿ëãýý èòãýë ¿íýìøèëòýé áîëãîõ âý, õýëýëö¿¿ëãèéí ìàòåðèàëûã õààíààñ óíøèõ, ÿìàð ìýðãýæèëòíèé äýìæëýãèéã àâàõ òàëààð áàãø çºâëºãºº ºãíº. Èëòãýë, õýëýëö¿¿ëãèéí õè÷ýýëä ñóðàã÷èä þì èõ óíøèæ ìàòåðèàë öóãëóóëàõ, ñîíãîëò õèéõ áîëîìæ ºðãºí áàéäàã òóë áàãø ìàø èõ áýëòãýëòýéãýýð ñóðàã÷äûã óäèðäàíà. Õýëýëö¿¿ëýã õèéæ áîëîõ ñàíàë çºðºë人òýé ñýäýâ îëíûã îëæ öóãëóóëàõ õýðýãòýé. Ýíý íü ñóðàã÷äûã áàãààñ íü þìûã ººð ººð ºíö㺺ñ õàðæ ñóðàõàä íºëººëäºã. Õîöîð÷ áàéãàà ñóðàã÷èä þóí äýýð òóñëàõ ÷èãë¿¿ëýõ âý ãýäãèéã áàãø íàðèéí òîîöîæ ñóðàã÷äûã õîöðîîõã¿é ººðèéí íü õýìæýýíä õºãæ¿¿ëýõ óðàìøóóëàõ, ìàãòàí ñàéøààõ àðãûã õýðýãëýæ çºâ áóðóó ãýæ ä¿ãíýõýýñ èë¿¿òýé òýäíýýð óíøèõ, ÿðèõ, ñîíñîõ ¿éëèéã ñàéí õèéëãýõ õýðýãòýé. 94

6. Õýëýëö¿¿ëãèéí äàðààëëûã áàðèìòëààä õýëýëö¿¿ëýã õèéå. Õýëýëö¿¿ëýã õèéõ äàðààëëûã ºìíºõ õè÷ýýëýýñ îëæ àâñàí. Ñóðàõ áè÷ãèéí 127- ð õóóëñûí ýõíèé çóðãèéã òàéëáàðûí äàãóó àæèëëàõàä îéëãîìæòîé áàéãàà. Àíãèéí õ¿¿õä¿¿äèéã áàãààð õóâààãààä ,ñýäâýý ñîíãîñíû äàðàà ¿¿ðãèéã õóâààðèëæ ºãººðýé. Õýëýëöýõ ñýäâèéíõýý äàãóó ãýðòýý áýëòãýæ èðýýä õèéíý ãýäãèéã àíõààðóóëàõ. Íýã áàãèéí ñóðàã÷äûã õýëýëö¿¿ëýã ÿâóóëæ áàéõàä áóñàä áàãèéíõàí òýäíèéã àæèãëàæ òýìäýãëýë õºòºëæ áàéíà ãýäãèéã õýëýõ õýðýãòýé. Áàãèéí àæëûã ¿íýëýõ ¿íýëãýýíèé õóóäñûã áàãø îëøðóóëæ ºãíº. Õýëýëö¿¿ëýãò àíàëèç õèéæ ¿íýëãýý õèéíý. Àñóóëò Òýìäýãëýýðýé. Õýëýëö¿¿ëãèéí òàëààð ñàíàë çºðñºí ýñýõ Õî¸ð òàë ñàíàëàà îíîâ÷òîé èëýðõèéëñýí ýñýõ Õî¸ð òàë áóñäûí ÿðèàã õ¿ëýýöòýé ñîíññîí ýñýõ Ñàíàëóóä áîäèò áàòàëãààòàé áàéñàí ýñýõ Ýñðýã òàë ñàíàëàà áàãàñãàñàí ýñýõ Õî¸ð òàë ñàíàë íýãäñýí ýñýõ Ìàø ñàéí Ñàéí Äóíä Õºòëºã÷ ø¿¿ã÷ Ìàíàé òàëûí õýëýëöýã÷ Õºòëºã÷ Ýñðýã òàëûí õýëýëöýã÷ ø¿¿ã÷ Ìàíàé òàëûí õýëýëöýã÷ Ýñðýã òàëûí õýëýëöýã÷ 7. Çîõèîëûí áààòðûí ä¿ðýýð õýëýëö¿¿ëýã õèéöãýýå. 1. Õýëýëö¿¿ëãèéí ñýäýâ: Çîõèîë÷ Ö. ̺íõèéí “Øóóðãà” ºã¿¿ëëýãèéí ãîë áààòàð È÷èíõîðëîî 5. Õýëýëö¿¿ëýã õèéõèéí ºìíº áàãø ñýäâèéã çàðëààä äýìæèæ áàéãàà äýìæýýõã¿é áàéãàà õî¸ð ÿíçààð ñàíàë õóðààíà. 3. Õýí ÿìàð ä¿ð ã¿éöýòãýõèéã òîäðóóëíà. 4. Çîõèîëîî ñàéí óíøààä ººðèéí áîäëîî èëýðõèéëýí ÿðèíà. 5. Ñóðàõ áè÷ãèéí 124-ð òàëûí äàðààëëûã áàðèìòàëíà. 6. Õýëýëö¿¿ëýãò îðîëöîæ áàéõäàà õàðèëöàà ÿìàð áàéõûã ñàíàíà. Çîõèîë÷ Ö. ̺íõèéí “Øóóðãà” ãîë áààòàð È÷èíõîðëîî îõèí õîíèíûõîî àðààñ ÿâñàí íü çºâ ¿¿?, áóðóó þó ? 95

Äýìæñýí ñàíàë: 1. Òýíãýð óëàì ìóóõàé áîëæ öàñàí øóóðãà òàâèìààð áîëîõîä õîíüòîéãîî õººöºëäºæ áàéæ õîíèî õîòëóóëñàí áîëîõîîð õîíèî òîãòîîæ ÷àäíà ãýñýí èòãýëòýé áàéñàí ó÷ðààñ õîíèíû àðààñ ÿâñàí. 2. Óëààí ÿìàà ìàéëæ õîíü óðóóäñàí ãýäýã äîõèî ºãñºí. È÷èíõîðëîî ãýðòýý ýðãýæ îðîîä õóâöñàà ñîëüæ äóëààëààä ààâûíõàà õ¿ðìèéã äàâõàðëàí ºìñººä õîíèíûõîî õîéíîîñ ãàðñàí íü òýð ýíý àæëûã àíõ õèéæ áàéãàà áèø ºìíº íü õèéæ ñóðñàí áàéñàí. 3. Ò¿¿íä òóñëàõ ýðõ óëààí ÿìàà íü áàéñàí ó÷èð õàíüòàé áàéñàí. Ìàø ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýñýí. 4. Ýýæ ààâûãàà àæèëòàé áàéõàä õºäººíèé ìàë÷èí õ¿¿õä¿¿ä èéì àæèë õèéäýã ø¿¿ äýý. Äýìæèõã¿é áàéãàà ñàíàë: 1. Ýýæ íü ÿâàõäàà: Ìèíèé õ¿¿ ãýðòýý ñóóæ áàéãààðàé. Õàðèí õîíèî õîòëóóë÷èõààðàé ãýæ çàõèñàí áîëîõîîñ õîíèî òîãòîîæ áàéãààðàé ãýæ õýëýýã¿é ø¿¿ äýý. 2. Õîíèî ýðã¿¿ëýõ ãýýä õ¿÷ õ¿ðýýã¿é ó÷ðààñ îðõèîä ãýðòýý èðýõ áàéñàí. Áàñ õàðàíõóé áîëæ áàéñàí ó÷èð ãýð ð¿¿ãýý áóöàõ ë áàéñàí. 3. Ýíý àæèë áîë æààõàí îõèíû õèéõ àæèë áèø. Îõèí ººðèéíõºº õèéõ àæèë áèø ãýäãèéã ÿëãàõã¿é áàéãàà íü áóðóó. 4. Îõèíûã óëààí ÿìàà èðæ ñýðýýãýýã¿é áîë õºëäºæ ¿õýõ àþóë ó÷ðàõ áàéñàí. 5. Çà îéëãîëîî. Ýýæ ààâûãàà ýçã¿é õîéãóóð òýð àæëûã õèéæ áàéãàà íü çºâ þì øèã áàéíà. Ø¿¿ã÷èéí ñàíàë 1. Ýöýã ýõ÷¿¿ä õ¿¿õäýä èéì õ¿íä àæèë õàðèóöóóëñàí íü áóðóó áàéíà 2. Õýðâýý öàñàí øóóðãàòàé ¿åä ìàëûí àðààñ ÿâàõ áîë äóëààí õóâöàñ ºìññºí áàéõ 3. Àëèâàà àæèëä È÷èíõîðëîî øèã ñýðãýëýí óõààíòàé õàíäàõ íü ÷óõàë ãýõ çýðãýýð õýëýëö¿¿ëãèéã áàãø çîõèîí áàéãóóëàí óäèðäàíà. Áàãøèéí ìýäëýãèéí ñàíä Çîõèîëûí áààòðààð õýëýëö¿¿ëýã õèéõ àðãà Ýíý àðãûã õè÷ýýëèéí òîäîðõîé ñýäâèéí õ¿ðýýíä æèæèã á¿ëãýýð õýëýëö¿¿ëýã ºðí¿¿ëýõýä àøèãëàõàä òîõèðîìæòîé áàéäàã. Ýõ çîõèîë óíøñàíû äàðàà ýñâýë á¿ëýã ñýäâèéã ñóäàëñíû äàðàà àæèëëàõàä òîõèðîìæòîé. Á¿õ ñóðàã÷èä èæèë ñýäâýýð ÿðèëöàõ áîëîâ÷ ººðèéí ¿çýë áîäëîî èëýðõèéëýõýä ÿëãààòàé áàéð ñóóðü íü õàðàãääàã. Ñóðàã÷ á¿ð ººðèéí ñîíãîñîí ä¿ðèéí äàãóó áýëòãýõ òóë òóõàéí çîõèîëîî èë¿¿ ñàéí ýçýìøèíý. Óðàí çîõèîëûí ýõèéã óíøèã÷èä îëîí ÿíçààð õ¿ëýýí àâàõ áîëîìæòîé ãýäãèéã ñóðàã÷äàä õàðóóëàõ çîðèëãîòîé áèëýý. Òóõàéí àñóóäëààð ä¿ðèéí áàéð ñóóðèéã èëýðõèéëýõ íü ñóðàã÷èä õýëýëö¿¿ëýãò èäýâõòýé îðîëöîõ, ýõ ñýäâèéã á¿ðýí ýçýìøèõ, áóñäûí ºìíº õ¿ëýýñýí ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëýõ, õàðèóöëàãàòàé áàéõ ÷àíàðûã òºëºâø¿¿ëäýã. Ä¿ðýýð õýëýëö¿¿ëýã õèéõ äàñãàëûã 4-5 ñóðàã÷èéí á¿ðýëäýõ¿¿íòýé áàãààð àæèëëàõ íü òîõèðîìæòîé. Ò¿¿íýýñ îëîí áîë õè÷ýýëèéí ¿åä õýò íóðøóó áîëîõ òàë áèé. Áàãø àíãèä 4-5 áàãòàé àæèëëàæ òýäíèéã çîõèîí áàéãóóëàõ áîëîìæòîé. Õýðýãëýãäýõ¿¿í: Àíãèéí øèðýý ñàíäëûã áàãààð àæèëëàõàä òîõèðîìæòîé áàéäëààð ñóðàõ áè÷èãò ¿ç¿¿ëñíèéí äàãóó áàéðëóóëíà. Ýõ ñýäâèéã ñóðàã÷äûí 96

òîîãîîð õóâèëæ îëøðóóëàõ þì óó çîõèîëûã áýëòãýíý. Õóãàöàà: 15-40 ìèíóò. Õýëýëö¿¿ëýã ÿâóóëàõäàà: Ýõëýýä àíãèéí ñóðàã÷äàä íýã ë ä¿ðèéã òàíèëöóóëàõ õýðýãòýé. Æèøýý íü Çîõèîë÷ Ö. ̺íõèéí “Øóóðãà” ºã¿¿ëëýãèéí È÷èíõîðëîî îõèíû ä¿ðèéã òàíèëöóóëíà. Ñóðàã÷èä çîõèîëûí ìýäýýëýë áà áîäèò àìüäðàë õîîðîíäûí óÿëäàà õîëáîîã èëð¿¿ëýõýä àíõààðàõ þì. ¯¿íèé äàðàà ÿìàð õîëáîî óÿëäàà áàéæ áîëîõ òàëààð áàãø õî¸ðîîñ ãóðâàí ñóðàã÷äààñ ñàíàëûã íü àñóóõ þì. Èéì áàéäëààð ä¿ð¿¿äèéã ýýëæ äàðààëàí òàíèëöóóëíà. Ýñðýã òàë ä¿ðèéí òóõàé ººð ñàíàë ãàðãàõààñ ãàäíà àñóóëò àñóóõ ýðõòýé áàéíà. Æèøýý íü, ä¿ðèéí òàéëáàðëàã÷ íü íèéò ñóðàã÷äààð ä¿ðèéí çàí ÷àíàðûí çóðàãëàë ãàðãóóëæ ñóðàã÷äûí ñàíàëûã ñîíññîíû äàðàà ººðèéí ñàíàëàà õýëýõ áîëîìæòîé. ßìàð àñóóäëûã õýðõýí õýëýëö¿¿ëýõýýñ øàëòãààëàí òîäîðõîé ä¿ð áà òýäãýýðèéí òîîã áàãø ººðºº òîõèðóóëàí ñîíãîæ àâíà. Èõýâ÷ëýí äºð⺺ñ òàâàí ä¿ðèéã ñîíãîõ íü õàíãàëòòàé áàéäàã. /È÷èíõîðëîîãèéí ä¿ðýýñ ãàäíà ààâ ýýæ õî¸ðûí ä¿ðèéã õýëýëöýæ áîëíî/ Õýëýëö¿¿ëãèéí ¿åä ñóðàã÷äàä ÿíç á¿ðèéí ä¿ð îíîîõîä áàãø àíõààðíà. Ýíý íü ñóðàã÷äûí õºãæëèéã äýìæèõ ÷óõàë õºø¿¿ðýã áîëíî. Óðàí çîõèîëûí ýõ äýýð àæèëëàõ ¿åä ººðò îíîãäñîí ä¿ðèéí îíöëîãèéã ãàðãàõàä íèëýýä àíõààðàõ áîëîâ÷ áóñàä ¿åä ä¿ð¿¿äýä õýòýðõèé òºâëºðºõ øààðäëàãàã¿é. Ó÷èð íü õýëýëö¿¿ëýã íü çºâõºí ñóðàã÷äûí ñàíàà áîäëûã èëýðõèéëýõ õýðýãñýë òºäèé ç¿éë ãýäãèéã áàãø ñàíàæ áàéõ íü ç¿éòýé áèëýý. Õýëýëö¿¿ëýã íýãýíò ºðíºñºí ¿åä ñóðàã÷äûí ñàíàë áîäëûã õÿçãààðëàõ õýðýãã¿é ãýñýí ¿ã þì. Õýëýëö¿¿ëýã íü ñóðàã÷äûí îðîëöîîã õàíãàõ àðãà õýðýãñýë þì. Áàãø áàãóóäûí àæëûã ñàéòàð àæèãëàæ õýëýëö¿¿ëýã ¿ð ä¿íòýé ºðíºæ áóé ýñýõýä àíõààðíà. Ñóðàã÷èä õýëýëö¿¿ëýãò ºíãºö õàíäàõààñ ñýðãèéëýõ íü ÷óõàë òóë õýëýëö¿¿ëãèéã áàãø óðüä÷èëàí ñàéòàð áîäîæ, òºëºâëºõ íü ç¿éòýé. Ñóðàã÷èä àðãûã ñàéòàð ýçýìøñýíèé äàðàà õýëýëö¿¿ëãèéí ¿ð íºëºº ýðñ äýýøèëäýã òóë áàãø ä¿ãíýëòòýé õàíäàæ, ñóðàã÷èäòàéãàà õàìòäàà ñóðàëöàõ íü ÷óõàë. Ö. ̺íõèéí “Øóóðãà” ºã¿¿ëëýãèéí È÷èíõîðëîîãèéí ä¿ðýýð õèéñýí õýëýëö¿¿ëýãò õèéõ ¿íýëãýýíèé õóóäàñ Áàã Àñóóëò Áàéäàë ¯íýëãýý À È÷èíõîðëîî õîíèíûõîî àðààñ ÿâñàí íü çºâ Ýñðýã  È÷èíõîðëîî õîíèíûõîî àðààñ ÿâñàí íü áóðóó Ýñðýã Îíîâ÷òîé À Õóâöñàà äóëààëæ ºìñººä èòãýëòýé ÿâñàí Îíîâ÷òîé Îíîâ÷òîé  Óëààí ÿìàà áàéãààã¿é áîë õºëäºæ ¿õýõ áàéñàí Îíîâ÷òîé áàãàñãàñàí  Ýöýã ýõèéõ õèéõ àæèë áîëîõîîñ õ¿¿õäèéí àæèë áèø Íýãäñýí À պ人ãèéí õ¿¿õä¿¿ä èéì àæèë õèéæ ñóðñàí áàéäàã Äóíä  Ýöýã ýõ íü àæèëòàé áàéñàí ó÷èð ÿâàõ õýðýãòýé áàéñàí  ßâàõààñ àðãàã¿é áàéäàë áàéñàí áàéíà. Ìàø ñàéí Ñàéí 97

8. Ãðàôèê àøèãëàí ñàíààãàà èëýðõèéëæ áè÷èöãýýå. 1. Ìàíàé àíãèéí ñóðàã÷èä ãýð á¿ëèéíõýíòýéãýý þó õèéõèéã õ¿ñ÷ áàéäàã òàëààð ñóäàëãàà õèéöãýýå. (1) Äàðààõ ñóäàëãààíû àñóóëãàä ñàíàëàà ºãüå. Ýíý ñàíàëûí õóóäñûã õ¿¿õäèéí òîîãîîð õóâèëæ ºãººä ñàíàëûã àâààä àíãè íèéòýýð íü íýãòãýí õóâèëæ ä¿íã ãàðãàíà. Õ¿ñíýãòèéí ä¿íã ãðàôèêò øèæ¿¿ëíý. Ýíý ãðàôèê ÿìàð ñàíàà õýëæ áàéãààã ÿðèëöàíà. Ä¿ãíýëòèéã áè÷¿¿ëíý. Ñóðàã÷èéí íýð.............................. ...... àíãè ×è ãýð á¿ëèéíõýíòýéãýý õàìò õèéõèéã õàìãèéí èõ õ¿ñäýã íýã Íàðàí ç¿éëýý áè÷ýýðýé. Ñàéõàí õîîë õèéæ èäýõ 9. Ñóäàëãàà õèéæ, ñàíàëûã äýëãýð¿¿ëýí áè÷èöãýýå. 1. Íàéçóóäòàéãàà ñàíàë áîäëîî ñîëèëöîîä õ¿ñíýãòèéã íºõºæ áè÷èöãýýå. Ñóäàëãààíû àñóóëòûã áàã áàãààð àæèëëàõààð õóâèëæ îëøðóóëæ ºãíº. Ñóðàõ áè÷èãò çààñíû äàãóó õèéëãýíý. (1) Áýëòãýñýí õ¿ñíýãòèéí äàãóó áàãèéí íàéçòàéãàà ÿðèëöàæ ñóäàëãàà õèéå. (2) Ñóäàëãààãàà õ¿ñíýãòýä òîâ÷õîí áè÷üå. Àñóóëò Õîíîãò ªäºðò ªäºðò Íîì Äóðòàé Äóðòàé Íýã äîëîî Õàéðëàäàã íýð óíòäàã Ò õè÷ýýë óíøäàã òîãëîîì þì õè÷ýýë õîíîãò àìüòàí õèéäýã óó áèåèéí öàã ¿çäýã öàã õýðýãëýäýã úëºã öàã öàã òàìèð ìºí㺠Íàðàí 8 öàã 2 öàã 3 öàã 1 öàã Öààñààð Õºãæèì 3000 òºã óðëàõ Áàò 20 ìèíóò Îþóí 40 ìèíóò ........... 0 ìèíóò ........... 1 öàã Ä¿í 3 öàã 10. Ãðàôèê àøèãëàí ñàíàëàà áè÷ãýýð èëýðõèéëüå. 1. Àíãèéíõàà íàéç íàðûí çàí ÷àíàðûã òóíãààí áîäîîä òýäíèé õàðèëöààíä àíõààðëàà õàíäóóëààðàé. Ýíý òàëààð ñàíàëàà áè÷èõ ãýæ áàéíà. (1) Íàéç íàðûíõàà çàíã òóíãààí áîäú¸. (2) “Áè ÿìàð çàíòàé õ¿¿õäýä äóðã¿é þì áý?” ãýäãèéã ººðººñºº àñóóãààðàé. (3) Íàðàí ñàíàëàà ãðàôèêààð ¿ç¿¿ëñýí áàéíà. ×è ººðèéíõºº ñàíàëûã ¿ç¿¿ëýýðýé. Íàðàíãèéí ñàíàë Ìèíèé ñàíàë Õóäëàà ÿðüäàã Íàéçûãàà çîääîã Áîõèð çàâààí Ãàíöààðàà òîãëîäîã Õè÷ýýëäýý ìóó 0 5 10 15 20 25 0 5 10 15 20 25 98

(4) ªºðèéíõºº ñàíàëûã ýðãýö¿¿ëýí áîäú¸. (5) Õàìãèéí èõ ñàíàë àâñàí çàí ÷àíàðààð “Áè ............... õ¿¿õäýä äóðã¿é” ãýñýí íýð ºãººä ººðèéíõºº ñàíàëûã áè÷üå. Ãðàôèêààð õàðóóëæ áàéãàà òîîí ¿ç¿¿ëýëòèéã ýø ¿íäýñ áîëãîí ä¿ãíýëò õèéæ ñàíàë áîäëîî èëýðõèéëæ áè÷íý. 2. ªºðèéíõºº áè÷ñýíèéã ¿íýëýõ Ãðàôèêèéí òîîíóóäûã õàðüöóóëñàí óó? ªºðèéíõºº ñàíààíä òîõèðñîí ñýäâýý ñîíãîñîí óó? Ñàíàëàà òîäîðõîé èëýðõèéëñýí ¿¿? Ǻâ áè÷èõ ä¿ðìèéí àëäàà áàéãàà ýñýõèéã øàëãàñàí óó? 3. “ßëèõã¿é þì ÿìààíû ãàðçòàé” ãýñýí õýëö ¿ãèéí óòãûã òàéëáàðëàñàí çîõèîí áè÷ëýãèéã àíõààðàëòàé óíøààä õóóëàí áè÷ýýðýé. Íýã íîãîî÷èí çàõ äýýðýýñ ¿õýð õóäàëäàæ àâààä ãýð ð¿¿ãýý ÿâæ áàéæýý. Íýëýýä ÿâæ áàéòàë ºìíº íü ºðººñºí øèíý ãóòàë õýâòýæ áàéíà ãýíý. Õàðàìñàëòàé íü ºðººñºí ó÷ðààñ õýðýãã¿é þì øèã ñàíàãäààä õàÿ÷õààä öààøàà ÿâëàà. Óóëûí õîðìîéãîîð òîéð÷ ÿâòàë áàñ íýã ãóòàë õýâòýæ áàéõûã ñîíèðõîí ¿çâýë ò¿ð¿¿íèé ãóòëûí ºðººñºí íü áàéâ. Îðõèñîí ãóòëûã àâ÷ õîñ áîëãîí ºìñâºë ñàéí ñàí ãýæ áîäîîä ¿õðýý óÿ÷õààä ò¿ð¿¿÷èéí ãóòëàà àâàõààð ÿâàâ. Õàðèí ãóòëàà îëîîä èðñýí áîëîâ÷ ¿õýð íü õàðàãäñàíã¿é. Íýãýí çàëüòàé õóëãàé÷ èéíõ¿¿ çàëü çîõèîí ¿õðèéã íü õóëãàéëñàí àæýý. Òýð íîãîî÷èí õàÿãäñàí ãóòàëä øóíàñíààñàà áîëîîä ¿õðýý àëäñàí ìóíõàã õ¿í þì. Õîðâîîãèéí õ¿ì¿¿ñèéí äóíä ýíý íîãîî÷èí øèã ìóíõàã õ¿í îëîí áèé. Æèæèã ç¿éë, º÷¿¿õýí ç¿éë, ÿëèõã¿é þìíààñ áîëîîä òîì ç¿éë, ýðõýì íàíäèí ç¿éëýý àëäàõ íü îëîíòàà. Õýäýí ìºíãºíººñ íýð àëäðàà àëääàã õ¿í, õîðîìõîí çóóðûí çóãàà öýíãýëèéí óëìààñ ýð¿¿ë ìýíäýý àëääàã õ¿í á¿ãä ë èæèëõýí. ßëèõã¿é þì ÿìààíû ãàðçòàé ãýäýã ýíý ýý. (1) Ýõýýñ õàìãèéí ÷óõàë ¿ã, ºã¿¿ëáýðèéã ñîíãîîä äîîãóóð íü çóðààðàé. (2) Çóðñàí ¿ã ºã¿¿ëáýðýýðýý äàìæóóëààä ýõèéí ãîë ñàíààã òîäîðõîéëíî óó? (3) Ýõýýñ ÿìàð ñýòãýãäýë òºðñíºº áè÷íý ¿¿? 4. Äýýðõ ýõèéã óíøààä õýëýëö¿¿ëýã õèéå ãýâýë ñýäýâ íü ÿìàð áàéæ áîëîõ âý? À. ¯õýð ãóòàë õî¸ðûí àëü íü ¿íýòýé âý? Á. ................................................................................................. 5. Íîãîî÷èí ìóíõàã õ¿í þì áîë õóëãàé÷ áàñ ìóíõàã õ¿í ¿¿? À. Ìàíàé òàëûí õàðèëöàã÷èéí òàéëáàð .................................. Á. Ýñðýã òàëûí õàðèëöàã÷èéí òàéëáàð .................................... 6. Õóëãàé÷ ìóíõàã õ¿í áèø À. Ìàíàé òàëûí äýìæèã÷ ......................................................................... Á. Ýñðýã òàëûí äýìæèã÷ ......................................................................... 7. Ø¿¿ã÷èéí ä¿ãíýëòèéã áè÷ýýðýé. 6. Õýëýëö¿¿ëãèéí ¿åä õàðèëöàã÷ íàð ñàíàëàà ÿàæ èëýðõèéëäýã âý? 7. Õýëýëö¿¿ëýãò îðîëöîæ áàéõäàà õàðèëöààíû ÿìàð ñî¸ëûã ýçýìøñýíýý áè÷íý ¿¿? 99

14 ÓÐÀÍ ÑÝÒÃÝÌÆÝÝ ÕªÃƯ¯ËÜÅ Á¿ëýã ñýäâèéí çîðèëãî 1. Ýõýýñ óðàí ñýòãýìæ áà áîäèò áàéäëûã ÿëãàõ 2. ¯ëãýð çîõèîõ 3. ¯ã, ºã¿¿ëáýðèéã õîëáîæ íàéðóóëàõäàà òºðºë á¿ðèéí õîëáîîñûã îíîâ÷òîé õýðýãëýõ Çîðèëò 1. Çîõèîë÷ Á.×èìèääîðæèéí “Øèäýò àÿëàë” ºã¿¿ëëýãýýñ óðàí ñýòãýìæ áà áîäèò áàéäëûã ÿëãàæ óíøúÿ 2. ¯ã, ºã¿¿ëáýðèéã õîëáîæ íàéðóóëàõäàà õîëáîîñûã îíîæ õýðýãëýå 3. ¯ëãýð çîõèîí áè÷üå 4. Ýíý õ¿ðòýë ñóðñíàà ýðãýí äàâòúÿ Çîðèëãî, çîðèëòîî õýðýãæ¿¿ëýõ íýãæ õè÷ýýëèéí òºëºâëºëò Õè÷ýýëèéí áýëòãýë Áàãø þó áýëäýõ âý? • Óðàí ñýòãýìæýý õºãæ¿¿ëýõ õè÷ýýë îðîõîîñ ºìíº õ¿¿õä¿¿äýä çºãíºëò çîõèîë óíøèõ, öóãëóóëàõ äààëãàâàð ºãíº. • Ǻãíºëò çîõèîëûí îíöëîãèéí òàëààð õ¿¿õä¿¿äýä ÿðèõ ìýäýýëýë, çóðàã á¿õèé ¿ç¿¿ëýí áýëòãýíý. • Ñóðàã÷èä çºãíºëò çîõèîë óíøèõàä íîì, ìàòåðèàëààð õàíãàæ, ÷èãë¿¿ëýí òóñàëíà. Ñóðàã÷ þó áýëäýõ âý? • Ñóðàã÷ á¿ð ººðèéí ñîíèðõñîí çºãíºëò çîõèîëûã óíøèæ òîâ÷ òýìäýãëýë õºòëºõ, çîõèîëûí ¿éë ÿâäàëòàé õîëáîîòîé çóðàã çóðíà. • Óíøñàí çºãíºëò çîõèîëûíõîî òóõàé íàéçóóääàà ÿðèõàä áýëäýíý. 1. “Øèäòýíèé òóõàé ÿðèà” ýõèéã ñîíñîîä ÿðèëöàõ Ñîíñîõ äàñãàëûí ýõ Øèäòýíèé òóõàé ÿðèà Áàò:-Àõ àà, òà ÿìàð íîì óíøèæ áàéãàà þì áý? Àõ: -Øèäòýíèé òóõàé íîì óíøèæ áàéíà. ¯íýõýýð ñîíèðõîëòîé þì àà. ×è ÷ ãýñýí óíøààðàé. Áàò: -Çà. Òà õýðâýý øèäòýí áîëáîë þó õèéõ âý? Àõ: -Õýðýâ áè øèäòýí áîëáîë öàã õóãàöààíû ìàøèíààð XIII çóóíä î÷íî. Õàìãèéí ãîë íü ×èíãèñ õààíòàé óóëçàíà. ̺í òóõàéí ¿åä ìîíãîë÷óóä ÿàæ àìüäàð÷ áàéñíûã õàðàõûã õ¿ñýæ áàéíà. Õàðèí ÷è? Áàò: -Äàëäûã õàðíà. Òýãýýä õýí, ÿìàð ìóó ç¿éë õèéæ áàéãààã èëð¿¿ëíý. Àõ: -¯íýõýýð øèäòýí áàéñàí áîë ñàéõàí äàà... 1. “Øèäòýíèé òóõàé ÿðèà” ýõèéã ñîíñîæ óðàí ñýòãýìæèéí áààòàð áîëîõ øèäòýíèé òóõàé ÿðèëöñàíààðàà àìüäðàë äýýð áàéäàãã¿é ç¿éëèéí òóõàé õ¿¿õä¿¿äèéí ìýäëýãèéã ñýðãýýõ çîðèëãîòîé þì. ̺í ñóðàõ áè÷ãèéí 131 äýõ òàëä áîäèòîé ç¿éëèéã äóãóéëàõ äààëãàâàð ºãñºí áàéãàà (Ǻâ õàðèó íü ã. øèäòýíèé òóõàé íîì óíøèõ), ìºí “Õýðâýý ÷è øèäòýí áàéñàí áîë þó õèéõ áàéñàí áý?” ãýæ àñóóõ, çóðàã 100