5-р ангийн Монгол хэл ном

Ë.Îëçâîé, Á.Îþóíöýöýã, Ì.Ýíõæàðãàë, Ø.Îòãîíöýöýã ÁÀÃØÈÉÍ ÍÎÌ ÌÎÍÃÎË ÕÝË V Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí 5 äóãààð àíãè Áîëîâñðîë, øèíæëýõ óõààíû ÿàìíû çºâøººð뺺ð õýâëýâ. Àíõíû õýâëýë ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ ÍÎÌÛÍ ÑÀÍÄ ÎËÃÎÂ. ÁÎÐËÓÓËÀÕÛà ÕÎÐÈÃËÎÍÎ. Óëààíáààòàð õîò 2014 îí

DDC ???? ???? Áàãøèéí íîì: Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí 5 äóãààð àíãèéí ñóðàõ áè÷ãèéã àøèãëàõàä çîðèóëñàí íîì /Îëçâîé Ë., áà áóñàä; Ðåä. Áàòòîãòîõ Ä., -ÓÁ.2014. -128õ Ýíýõ¿¿ áàãøèéí íîì íü “Ìîíãîë Óëñûí Çîõèîã÷èéí ýðõ áîëîí ò¿¿íä õàìààðàõ ýðõèéí òóõàé” õóóëèàð õàìãààëàãäñàí áºãººä Áîëîâñðîë, øèíæëýõ óõààíû ÿàìíààñ áè÷ãýýð àâñàí çºðøººð뺺ñ áóñàä òîõèîëäîëä öàõèì áîëîí õýâëýìýë õýëáýðýýð, á¿òíýýð ýñõ¿ë õýñýã÷ëýí õóâèëàõ, õýâëýõ àëèâàà õýëáýðýýð ìýäýýëëèéí ñàíä îðóóëàõûã õîðèãëîíî. Áàãøèéí íîìûí òàëààðõ àëèâàà ñàíàë õ¿ñýëòèéã [email protected] õàÿãààð èð¿¿ëíý ¿¿. © Áîëîâñðîë, øèíæëýõ óõààíû ÿàì ISBN ???????????????? 2

ÃÀÐ×Èà 5-12 13-25 1. ¯çýë áîäëîî èëýðõèéëýí áè÷èæ ñóðúÿ 26-31 2. Çîõèîëîîñ ¿íýëæ ä¿ãíýõ àñóóæ ñóðöãààÿ 32-38 3. Èëòãýõ ÷àäâàðò ñóðàëöúÿ 39-46 4. ªäðèéí òýìäýãëýë áè÷üå 47-53 5. Çîõèîëûí ä¿ðñëýëèéí àðãààñ ñóðàëöúÿ 54-61 6. ªºðò õýðýãòýé ìýäýýëëèéã öóãëóóëúÿ 7. Çîõèîëûí ó÷èð øàëòãààíûã ä¿ãíýí ÿðüæ, áè÷èöãýýå 62-71 8. Íýã ñýäýâòýé õî¸ð ýõèéã õàðüöóóëàí óíøèöãààÿ 72-77 9. Äàëä óòãûã òààìàãëàæ, òàéëáàðëàÿ 78-87 10. Ìýäýýëëèéí ýõèéã ÿòãàõ óòãàòàé ýõòýé õàðüöóóëúÿ 11. Çîõèîë÷èéí ñàíààã èëýðõèéëýí óðàí óíøúÿ 88-99 12. Ýõèéí îð÷íûã òºñººëºí áîäîæ, ººð÷ëºí áè÷üå 100-107 13. Õýëýëö¿¿ëýã õèéæ ñóðöãààÿ 108-115 14. Óðàí ñýòãýìæýý õºãæ¿¿ëüå 15. Ä¿ðýýð èëýðõèéëýõ ÷àäâàðàà õºãæ¿¿ëüå 3

ÒÀÂÄÓÃÀÀÐ ÀÍÃÈÉÍ ÌÎÍÃÎË ÕÝËÍÈÉ ÑÓÐÀÕ ÁÈ×ÃÈÉÍ ÀÃÓÓËÃÀ № Á¿ëãèéí íýð ßìàð ÷àäâàðòàé áîëîõ âý? Íýã ñýäâèéí òàëààð ÿëãààòàé ¿çýë áîäëûã õàðüöóóëæ ä¿ãíýõ ¯çýë áîäëîî ¯çýë áîäëîî õ¿ëýýí çºâøººð¿¿ëýõ ¿íäýñëýëýý òºëºâëºõ 1 èëýðõèéëýí áè÷èæ Áóñäûí ¿çýë áîäëûã äýìæèæ, ýñýðã¿¿öñýí çàõèäàë áè÷èõ Ýõèéã ¿íýëæ ä¿ãíýõ àñóóëò àñóóõ. Áààòðóóäûí õîîðîíäûí õîëáîî, ñýòãýë ñàíààíû ñóðúÿ. áàéäàë, ¿éë ÿâäëûã çóðàãëàõ, õàðüöóóëàõ, ä¿ãíýëò õèéõ Ãàäààä ¿ãèéã çºâ áè÷èõ Çîõèîëîîñ ¿íýëæ Ýõýýñ ººðò õýðýãöýýòýé ìýäýýëëèéã öóãëóóëàõ, òàíèëöóóëàõ 2 ä¿ãíýõ àñóóëò àñóóæ ßðèàãàà òºëºâëºõ, áýëòãýõ, áóñäûí äýìæëýãã¿éãýýð èëýðõèéëæ ÷àääàã áîëîõ ¯éë ¿ã ¿¿ñãýõ “ë” äàãàâðûã çºâ áè÷èõ ñóðöãààÿ. ªäðèéí òýìäýãëýë áè÷èõ Һ뺺ëñºí ¿ãèé㠺㿿ëáýðò çºâ õýðýãëýõ 3 Èëòãýõ ÷àäâàðò Õ¿íø¿¿ëýõ, õýòð¿¿ëýõ ä¿ðñëýëèéã òàéëáàðëàõ ñóðàëöúÿ. ªã¿¿ëëýãò øèíý áààòàð íýìæ áè÷èõ Çàëãàâàð çàëãàõàä ýãøèã ãýýãäýõ, ãýýãäýõã¿éã ìýäýõ, á¿ëýãëýõ, òàéëáàðëàõ 4 ªäðèéí òýìäýãëýë Ýõýýñ ººðò õýðýãöýýòýé ìýäýýëëèéã öóãëóóëàõ, òàíèëöóóëàõ áè÷üå. Íýã ñýäâèéí õ¿ðýýíä õàðñàí, ñîíññîí õýä õýäýí ç¿éëèéã õàðüöóóëæ íýãòãýí ä¿ãíýõ Ìýäýý áè÷èõ 5 Çîõèîëûí ä¿ðñëýõ Óíøñàí ç¿éëèéíõýý ó÷èð øàëòãààíûã ä¿ãíýí ÿðèõ, áè÷èõ àðãààñ ñóðàëöúÿ. Ýøëýë òàòàí ñàíààãàà èëýðõèéëýõ ªã¿¿ëáýðèéã ó÷èð øàëòãààíû óòãààð äýëãýð¿¿ëýõ ªºðò õýðýãòýé 6 ìýäýýëëèéã Íýã ñýäýâòýé õî¸ð ýõèéã õàðüöóóëæ, ä¿ãíýõ öóãëóóëúÿ. Çàð ñóðòàë÷èëãàà áè÷èõ Çîõèîëûí ó÷èð Îíüñîãûí äàëä óòãûã òààìàãëàõ 7 øàëòãààíûã ä¿ãíýí Îíüñîãî çîõèîõ Çóðàã àøèãëàí ñàíààãàà èëýðõèéëýõ Õýëö ¿ãèéã ÷ýýæèëæ òîãòîîõ, îéëãîõ, òàéëáàðëàõ ÿðüæ, áè÷èöãýýå. Ìýäýýëëèéí ýõèéã ÿòãàõ óòãàòàé ýõòýé õàðüöóóëàõ Íýã ñýäýâòýé õî¸ð 8 ýõèéã õàðüöóóëàí Òàíèëöóóëãà áè÷èõ Ýõèéí èë áà äàëä óòãà ñàíààã õàðüöóóëàõ óíøèöãààÿ. Ø¿ëãèéí óòãà ñàíààã îéëãîæ, óðàí ñàéõíû ìýäýð÷ óíøèõ Èæèë íýðèéí óòãûã òàíüæ ºã¿¿ëáýðò çºâ õýðýãëýõ Äàëä óòãûã 9 òààìàãëàæ Ýõèéí îð÷íûã òºñººëºõ, Çîõèîã÷èéí ¿ã ñîíãîëòûí øàëòãààíûã òàéëáàðëàõ òàéëáàðëàÿ. Ýõèéí îð÷íûã ººð÷ëºí áè÷èõ Ìýäýýëëèéí ýõèéã Ýõýýñ ººðò õýðýãöýýòýé ìýäýýëëèéã öóãëóóëàõ, òàíèëöóóëàõ 10 ÿòãàõ óòãàòàé ýõòýé Õýëýëö¿¿ëýã õèéõ Ãðàôèê àøèãëàí ñàíààãàà èëýðõèéëæ áè÷èõ õàðüöóóëúÿ. Ýõýýñ áîäèò ÿâäàë áà óðàí ñýòãýìæèéã ÿëãàõ ¯ã, ºã¿¿ëáýðèéã õîëáîæ íàéðóóëàõäàà òºðºë á¿ðèéí õîëáîîñûã îíîâ÷òîé õýðýãëýõ Çîõèîë÷èéí ñàíààã ¯ëãýð çîõèîõ 11 èëýðõèéëýí óðàí Æ¿æãèéí çîõèîëûã óíøèæ, ä¿ðä òîãëîõ Çîõèîëûí áààòðûã ñîíãîæ, õýë ÿðèà, ¿éë õºäºë㺺í, ¿çýë áîäëûã èëýðõèéëýõ óíøúÿ. Æ¿æèãò øèíý ¿çýãäýë îðóóëæ áè÷èõ Õàøèëò, õààëò, öýã òýìäãèéã çºâ õýðýãëýõ Ýõèéí îð÷íûã ¯ãèéí óòãûã òîëü áè÷ãýýñ õàðàõ, ¿ã ñàëàà óòãàòàé áàéäãèéã ìýäýõ, õýðýãëýõ 12 òºñººëºí áîäîæ ººð÷ëºí áè÷úå. 13 Õýëýëö¿¿ëýã õèéæ ñóðöãààÿ. 14 Óðàí ñýòãýìæýý õºãæ¿¿ëüå. 15 Ä¿ðýýð èëýðõèéëýõ ÷àäâàðàà õºãæ¿¿ëüå 16 ¯ãèéí óòãûí òàéëáàð   4

1 ¯ÇÝË ÁÎÄËÎÎ ÈËÝÐÕÈÉËÝÍ ÁÈ×ÈÆ ÑÓÐÚß Á¿ëýã ñýäâèéí çîðèëãî: 1. Íýã ñýäâèéí òàëààð ÿëãààòàé ¿çýë áîäëûã õàðüöóóëæ óíøèõ, ä¿ãíýæ ÿðèëöàõ 2. ¯çýë áîäëîî õ¿ëýýí çºâøººð¿¿ëýõ ¿íäýñëýëýý òºëºâëºæ ÿðèõ, ñîíñîõ 3. Çàõèäàë áè÷èõ 4. Áóñäûí ¿çýë áîäëûã äýìæèæ, ýñýðã¿¿öýæ áè÷èõ Çîðèëò 1. Çàõèäàëòàé òàíèëöúÿ. 2. Çàõèäëûí àãóóëãûã òàéëáàðëàí ÿðèëöúÿ. 3. Çàõèäëûí îíöëîãòîé òàíèëöúÿ. 4. Çàõèäëûí á¿òýöòýé òàíèëöúÿ. 5. Òàëàðõñàí ñýòãýëýý èëýðõèéëñýí çàõèäàë áè÷èöãýýå. 6. ¯çýë áîäëîî èëýðõèéëýõ òàëààð ñóðàëöúÿ. 7. ßìàð íýãýí àñóóäëûí òàëàà𠺺ðèéí áàéð ñóóðèà èëýðõèéëæ ñóðüÿ. 8. Áóñàä õ¿íèé áîäëûã ñàéøààñàí çàõèäàë áè÷èöãýýå. 9. Áóñàä õ¿íèé áîäëûã ýñýðã¿¿öñýí çàõèäàë áè÷èöãýýå. 10. Äóðòàé çîõèîë÷äîî çàõèäàë áè÷èöãýýå. 11. Áèå äààæ õýí íýãýí çîõèîë÷èä çàõèäàë áè÷èöãýýå. 12. Áèå äààæ õýí íýãýí, àëü íýã áàéãóóëëàãàä ¿çýë áîäëîî èëýðõèéëýí çàõèäàë áè÷èöãýýå ãýñýí çîðèëòóóäûã øèéäâýðëýõ þì. Çîðèëãî, çîðèëòîî õýðýãæ¿¿ëýõ ¿éë àæèëëàãàà Õè÷ýýëèéí áýëòãýë Áàãø þó áýëäýõ âý? • Çàõèäàë áè÷èõ õè÷ýýë îðîõîîñ 2-3 õîíîãèéí ºìíº áàãø õàíûí ñàìáàðò õ¿¿õä¿¿äèéí çîõèîëûã íü ñîíèðõîí óíøäàã çîõèîë÷ áîëîí çîõèîëûí íýðèéã áè÷èæ õàäíà. • Ãàð óòàñíû õýðýãëýýíèé òàëààð ñàéí, ìóó ìýäýýëëèéã öóãëóóëíà. • Áàãø ººðºº íýãýí çîõèîë÷èä çàõèäàë áè÷èæ áýëòãýíý. Ñóðàã÷ þó áýëäýõ âý? • Ãàð óòàñíû ñî¸ëòîé õýðýãëýýíèé òàëààð ìàòåðèàë öóãëóóëíà. • ªºðºº ãàð óòñûã õýðõýí õýðýãëýäýã òàëààðàà ñóäàëãàà õèéíý. 1. Çàõèäàëòàé òàíèëöúÿ. 1. “Íàéçäàà áè÷ñýí óó÷ëàëûí çàõèà”-ã ñîíñîîä äààëãàâðûã ã¿éöýòãýýðýé. Ñîíñîõ ýõ Çîðèëãî: Ñîíñîõ ÷àäâàðàà õºãæ¿¿ëýõ, àíõààðàëòàé ñîíñîîä çàõèäëûí ýõëýë, ãîë, òºãñãºë õýñãèéã ÿëãàæ áè÷èõ, çàõèäëûí ¿íäñýí ñàíààã òîäîðõîéëîõ, áèå áèåäýý óó÷ëàëûí çóðâàñ áè÷èæ ºãºõ þì. Èíãýñíýýð çàõèäàë áîë íàéç íºõäèéí õàðèëöààã óëàì íàíäèí, á¿ëýýí äóëààí áîëãîäîã õàðèëöààíû ÷óõàë õýðýãë¿¿ð ãýäãèéã ìýäýðíý. Ñàéí áàéíà óó? Áàäìàà. ×è íàìàéã óó÷ëààðàé. ªíººäºð áèåèéí òàìèðûí õè÷ýýë äýýð áºìáºã õººãººä óõààíã¿é ã¿éæ ÿâàõäàà ÷àìàéã äàéð÷ óíàãàñàíäàà ñýòãýë çîâîîä áàéíà. Õ¿÷òýé óíàñàí ÷èíèé áèå ÿìàð èõ 5

ºâäñºíèéã áè îäîî ÷ ìýäýð÷ áàéíà. ×àìàéã ìóóõàé õàðàõàä èõ ñàíäàð÷, îëèãòîéõîí ÷ óó÷ëàëò ãóéæ ÷àäñàíã¿é. ×è íàéçûãàà óó÷ëààðàé. Ñàíàìñàð áîëãîîìã¿éãýýñ èéì õýðýã õèéñýíäýý áè ãýìøèæ áàéíà. Õîéøèä àëèâààä áîëãîîìæòîé õàíäàæ áàéõ íü ìàø ÷óõàë ãýäãèéã îéëãîëîî. ×àìàéã õ¿íäýòãýñýí àíãèéí íàéç Íàðàí ÷èíü (1) Íýãä¿ãýýð äààëãàâðûã ñóðàã÷äûí äýâòýðò áè÷¿¿ëñýí áàéíà. (2) Ýõèéã áàãø òîãòóóõàí óíøèæ ºãíº. (3) Ýõëýë õýñýãò ìýíä÷èëãýý, ãîë õýñýãò óó÷ëàë ãóéõ áîëñîí øàëòãààí, òºãñãºë õýñýãò óó÷ëàë ãóéñàí, õ¿íäýòãýñýí õýñãèéã áè÷íý. (4) Íàðàí ÿàãààä óó÷ëàë ãóéæ áàéãàà, óó÷ëàë ãóéñíû äàðàà ýíý õî¸ð õ¿¿õäèéí õàðèëöàà ÿìàð áîëîõ òàëààð ÿðèëöàíà. Äàðààõ õ¿ñíýãòèéã àæèãëààä õýíä, ÿìàð çàõèà áè÷èæ áàéñíàà áîäîîä çóðàãëàëä òóëãóóðëàí ÿðèíà. Æèøýý íü: Ýíý õ¿¿ “Áè ààâ ýýæäýý õàéðûí çàõèäàë áè÷èæ áàéñàí” ãýæ ÿðèõàä äàðààãèéí õ¿¿õýä “ Áè íàéçäàà óó÷ëàë õ¿ññýí çàõèäàë áè÷èæ áàéñàí” ãýõ çýðãýýð çàõèäàëäàà þóíû òóõàé áè÷èæ áàéñíûã òàéëáàðëàí ÿðèóëàõ þì. Àíãèéí á¿õ õ¿¿õäèéí ñýòãýãäëèéã ñîíñîæ àìæèõã¿é ó÷ðààñ áàãø õè÷ýýëýý áàãààð çîõèîí áàéãóóëæ áàã äîòðîî õàìòàð÷ àæèëëàõ íºõöºë á¿ðä¿¿ëýýðýé. Áàã á¿ðýýñ ñàíàëààðàà òºëººëºã÷ ãàð÷ èðýýä ÿðüæ áîëíî. ªìíº àíãèä çàõèäàë áè÷èæ áàéñàí ó÷ðààñ äàðààãèéí çàõèäàë áè÷èõýä çàõèäëûí ýõëýë, òºãñãºë ÿìàð áàéõûã ñýðãýýí ñàíóóëæ 4-ð äàñãàëûã õèéëãýæ áàéãàà þì. ¯¿íèéã ç¿ãýýð õîëáîîä îðõèõ áèø õýíä çîðèóëñíààñàà øàëòãààëààä çàõèäëûí ýõëýë òºãñãºë ººð ººð áàéäãèéã ñýðãýýõ çîðèëãîòîé áîëíî. ßâöûí ¿íýëãýý Øèíý õè÷ýýë îðîõîîñ ºìíº ñóðàã÷èä ÿìàð ìýäëýã ÷àäâàðòàé áàéãààä ÿâöûí ¿íýëãýý õèéæ, ò¿¿í äýýðýý ¿íäýñëýí äàðààãèéí õè÷ýýëýý çààõ þì. Ñóðàã÷ Áîëäûí çàõèäëûã óíøààä äàðààõ àñóóëòûí äàãóó ¿íýëíý ¿¿? Ñàéí áàéíà óó? Àãàà. Òà öýðãèéí àíãèäàà þó õèéæ áàéíà. Òà äààð÷ áàéãàà þó? Òàíàé òýíä õ¿éòýí áîëæ áàéíà óó? Òà öýðãýýñ õýçýý õàëàãäàõ âý? Òàíàé òýíä òåëåâèçýýð ãî¸ êèíî ãàð÷ áàéãàà þó? Çà ººð ç¿éëã¿é áàÿðòàé. Òàíû ä¿¿ Áîëä Áîëä ÿìàð ÷àäâàðòàé áàéíà âý? ¯íýëãýý Çàõèäëûí ìýíä÷èëãýýã öààä õ¿íäýý òîõèðóóëàí áè÷èæ ÷àäñàí óó? Çàõèäàëä ººðèéíõºº ñàíààã ãàðãàæ áè÷èæ ÷àäñàí óó? Çàõèäëàà åðººëèéí ¿ãýýð òºãñãºæ ÷àääàã óó? Áîëäûí çàõèäëûí îëîëòòîé òàë þó âý? • Ìýíä÷èëãýý çºâ ýõýëñýí. • Àõûíõàà áàéãàà ãàçðûí îíöëîãèéã ìýäýõ ãýæ îëîí àñóóëò òàâüñàí. Áîëäûí çàõèäëûí ñóë òàë þó âý? • Çàõèäàëä ººðèéíõºº áîäëûã áè÷èæ ÷àäààã¿é. • Çàõèäëûí òºãñãºë ñàéí áîëîîã¿é. ßàâàë Áîëäûí çàõèäëûã ñàéí áîëãîæ áîëîõ âý? • ßìàð ó÷ðààñ àõäàà çàõèäàë áè÷èæ áàéãààãàà èëýðõèéëæ ÷àäààã¿é. 6

• Õîë áàéãàà õàéðòàé àõäàà óðàì ºãñºí åðººëèéí ¿ãýýð çàõèäëàà òºãñãºõ áàéñàí. Ñóðàã÷äûí çàñàæ ñàéæðóóëñàí çàõèäëûã ÿðèëöàíà. Ñàéí çàññàí çàõèäëûã õàíàíä íààæ ¿ç¿¿ëýí áîëãîí õýðýãëýíý. Çàõèäàë ÿàæ áè÷èõ âý? ãýñýí àñóóäàë äýâø¿¿ëæ øèíý õè÷ýýë ýõýëæ áàéíà. Áàãøèéí ìýäëýãèéí ñàíä Çàõèäàë Çàõèäàë ÿìàð à÷ õîëáîãäîëòîé ÷óõàë ç¿éë âý? Çàõèäëûí àãóóëãà íü áóñäàä ººðèéí ¿çýë áîäëîî èëýðõèéëýõýä ÷èãëýñýí áàéäàã. Áè÷ëýãèéí áóñàä òºðºëòýé õàðüöóóëàõàä õóâèéí øèíæ äàâàìãàé áàéäàã áºãººä õàðèëöàã÷äàà ÷èí ñýòãýëýý èëýðõèéëýõ áîëîìæ îëãîäîã. Çàõèäàë íü õî¸ð õ¿íèé õîîðîíäûí õ¿ì¿¿íëýã äîòíî õàðèëöààã àãóóëäàã, õóâèéí õàðèëöààíû áàðèìò áºãººä äàìæóóëàõ ìýäýýëýëòýé áîäèò õýðýãëýýíèé ýõ. Áóñàäòàé õàðèëöàà òîãòîîõ õàìãèéí ò¿ãýýìýë áºãººä ¿ð ä¿íòýé õýëáýð áîë ìýíä÷èëãýý þì. Òèéìýýñ ÷ çàõèäàë ìýíä÷èëãýýãýýð ýõýëäýã. ̺í õ¿ëýýí àâ÷ áóé õ¿í íü òîäîðõîé ó÷ðààñ àëáàí òóøààë, áàéð ñóóðèíààñ íü øàëòãààëààä òîõèðñîí ¸ñ ãîðèìûã äàãàæ, òýðõ¿¿ ¸ñ æóðàìä íèéö¿¿ëýí áè÷èõ øààðäëàãàòàé. ¯íýí áà ñýòãýëèéí èëýðõèéëýë Çàõèäëûí àãóóëãûã õî¸ð õóâààæ áîëíî. (1) Àëáàí ¸ñíû çàõèäàë ßìàð íýã ¿íýíèéã ìýä¿¿ëýõ, óðèõ, íàñ áàðñàí òóõàé ìýäýãäýõ, äýýä ãàçàðò ¿çýë áîäëîî èëýðõèéëýõ ãýõ çýðýã áàéæ áîëíî. (2) Õóâèéí çàõèäàë Ñýòãýëýý èëýðõèéëýõ, áàÿð õ¿ðãýõ, ã¿í ýìãýíýë èëýðõèéëýõ çýðýã ñýòãýë õºäëºëèéí áàéäëàà áè÷äýã. Ýíý íü æèðèéí çàõèäàë áºãººä ãîëäóó ìýäðýìæ, ñýòãýëèéí õºäºëãººíºº èëýðõèéëñýí, àìàð ìýíä àñóóñàí çàõèäàë áàéíà. ̺í ìóóäñàí õ¿íòýéãýý ýðãýí ñàéí õàðèëöàà òîãòîîõ, õàðèëöààãàà ã¿íçãèéð¿¿ëýõ, õàíäëàãûã áèé áîëãîäîã. Èéì çàõèäëûã ñóðàã÷äààð áè÷¿¿ëæ áàéâàë òýäíèé õîîðîíäûí õàðèëöàà ñàéí áàéõ òàëòàé. 2. Çàõèäëûí àãóóëãûã òàéëáàðëàí ÿðèëöúÿ. (3) “Çîõèîë÷ Ä. Öýâýãìèäèéí áè÷ñýí çàõèäàë”, “Ýýæäýý áè÷ñýí çàõèäàë” õî¸ðûã óíøààä õàðüöóóëàí ÿðèõ äààëãàâàð áàéãàà. Àñóóëòàä õàðèóëàõ òºäèé㺺ð õÿçãààðëàæ áîëîõã¿é. Óòãà ó÷èð, øàëòãààíûã íàðèéí ìýäýð÷ îéëãîæ ÿðèõàä ñóðàã÷äûã ÷èãë¿¿ëíý. Áàãøèéí ìýäëýãèéí ñàíä Àñóóëòààð õºãæ¿¿ëýõ Ñýðãýýí ñàíàõ àñóóëòàä ñóðàã÷èä óíøñàí ýõýýñýý ìýäýæ àâñàí ç¿éëýý øóóä ë õàðèóë÷èõíà. Òèéì ó÷ðààñ èéì àñóóëòûã îëîí àñóóâàë ñóðàã÷èä áè ìýäýæ áàéíà ãýñýí õàíäëàãààð õàíäàæ þìíû öààä ó÷èð óòãûã îëîõ ãýæ îðîëäîõã¿é, þìàíä ºíãºö õàíäàõ ãýýä áàéäàã. Æèøýý íü: “Áàÿðñàéõàí õýíä çàõèäàë áè÷ñýí áý?” ãýñýí àñóóëòàä øóóä ë “Çîõèîë÷ Ä. Öýâýãìèäýä áè÷ñýí” ãýýä áîäîîä áàéõ 7

ç¿éëã¿é õàðèóëíà. Õàðèí “Ñóðàã÷ Áàÿðñàéõàí ÿìàð ó÷ðààñ çîõèîë÷ Ä. Öýâýãìèäýä çàõèäàë áè÷ñýí áý?” ãýæ àñóóâàë “Çàõèäàë áè÷èõ ÿìàð øàëòãààí áàéñàí þì áîë” ãýæ ó÷èð øàëòãààíûã îëîõîîð ýðãýö¿¿ëýí áîäíî. Ñóðàã÷äûí õ¿ëýýí àâàõ ÷àäâà𠺺𠺺ð ó÷ðààñ ÿíç ÿíçààð õàðèóëíà. Òèéì ó÷ðààñ ñóðàã÷äûí ìýäëýãèéã øàâõñàí, ýðæ õàéñàí áàéäàëä îðóóëñàí æèíòýé àñóóëòàä õàðèóëæ ñóðãàõ õýðýãòýé. Çàðèì áàãø ñàéí îéëãîñîí ñóðàã÷äààñ ñîíññîí ãàíö íýã õàðèóëòàà áîëñîí ãýæ ¿çýýä îðõèäîã. Ãýòýë öààíà íü îëîí ñóðàã÷ óòãà ó÷ðûã íü ñàéí îéëãîëã¿é ¿ëäñýí áàéäãèéã àíçààðäàãã¿é. Ǻâ õàðèóëòûã õ¿ëýýõýýñýý èë¿¿òýé õ¿¿õýä á¿ðèéí áîäëûã ñîíñîõ íü õàìãèéí ÷óõàë. Òýãâýë “Ä. Öýâýãìèäèéí ñóðãàñàí ñóðãààëûã ÷è àìüäðàëäàà ÿàæ áèåë¿¿ëüå ãýæ áîäîæ áàéíà âý?” ãýñýí àñóóëòàä ñóðàã÷èä “Àà ýíý çàõèäàë ÷èíü çºâõºí Áàÿðñàéõàí ãýäýã õ¿¿õäýä õàíäñàí áèø áèäýíä, íàäàä áè÷ñýí çàõèäàë áàéõ íü. Àõìàä áàãøèéí ñóðàìæèéã äàãàæ áè ÷ ãýñýí àíãëè (ñîëîíãîñ, õÿòàä, ÿïîí) õýëèéã ñóðàõäàà íýã æèæèãõýí õÿëáàðõàí íîì ñîíãîæ àâààä ýíý çààâðûí äàãóó îð÷óóëààä ¿çüå” ãýõ ñýäëèéã õ¿¿õäýä òºð¿¿ëýõ þì. Óíøñàí ç¿éëýý àìüäðàëäàà õýðýãæ¿¿ëæ ýõýëáýë ºíººäðèéí ¿çýæ áàéãàà õè÷ýýëèéí ¿ð ä¿í áàãà ÷ ãýñýí ãàð÷ áàéãàà õýðýã áîëíî. (4) Çàõèäëûí èæèë áà ÿëãààòàé òàëûã äàðààõ õ¿ñíýãòýýð õàðüöóóëàí ÿðèëöàæ ä¿ãíýýðýé. Ä. Öýâýãìèäèéí áè÷ñýí çàõèäàë Ýýæäýý áè÷ñýí çàõèäàë ÿëãààòàé òàë Õî¸ð çàõèäëûí ÿëãààòàé òàë • ................................. èæèë òàë • ................................. • ................................. • ................................. • ..................... • ..................... 3. Çàõèäëûí îíöëîãòîé òàíèëöúÿ. Ñóðàõ áè÷ãèéí 7-ð òàëûí çóðãèéã òîãòîæ ñàéí òàéëáàðëàí ÿðèëöààðàé. Ñóðàã÷äûí õýëæ áàéãàà ¿ã á¿ðèéí óòãûã îéëãóóëæ òýìäýãë¿¿ëýýðýé. 1, 2-ð äàñãàëûã àæèëëààä ä¿ãíýõýä çàõèäëûí îíöëîã òîäîðõîé áîëíî. 1. Äýýðõ õî¸ð çàõèäàëä õýí õýíèé õîîðîíäûí õàðèëöàà èëýðñíèéã ÿðèëöúÿ. “Ýýæäýý áè÷ñýí çàõèäàë”-ä õýí õýíèé õàðèëöàà èëýðñíèéã íºõºæ áè÷ëýý. Ýýæäýý áè÷ñýí çàõèäàë Õýí õýíòýé õàðèëöñàí áý? Îþóíæàðãàë îõèí ýýæòýéãýý õàðèëöñàí Çàõèäëûã ÿìàð çîðèëãîîð áè÷ñýí áý? Õàéðòàé ýýæèéãýý áÿöõàí îõèíîîðîî áàõàðõàí àç æàðãàëòàé èíýýìñýãëýæ áàéõûã íü õàðàõûã ë õ¿ññýí... Çàõèäàëä õýíèé ñàíàà èëýð÷ áàéíà âý? Îþóíæàðãàë îõèíû ñàíàà èëýð÷ áàéíà. 8

(1) Áóñàäòàé õàðèëöàà òîãòîîõ, õàðèëöààãàà ã¿íçãèéð¿¿ëýõèéí òóëä çàõèäàë áè÷äýã. (2) Çàõèäàëä áè÷èã÷èéí ñàíàà äàâàìãàé òóñäàã. (3) Çàõèäàë íü õî¸ð õ¿íèé õîîðîíäûí õàðèëöààíû õýðýãë¿¿ð þì. (4) ªºðèéí ñàíàà, ¿çýë áîäëîî èëýðõèéëýõèéí òóëä áè÷äýã. 4. Çàõèäëûí á¿òýöòýé òàíèëöúÿ. Çàõèäàë íü äàðàõ á¿òýöòýé áàéíà. Á¿òýö Ýõëýë õýñýã Ìýíä÷èëãýý Ãîë õýñýã Øàëòãààí Òºãñãºë Åðººëèéí áîëîí õ¿íäýòãýëèéí ¿ã “Ýýæäýý áè÷ñýí çàõèäàë”-ûí ýõëýë, ãîë, òºãñãºë õýñãèéã íºõºæ áè÷ëýý. Ýõëýë õýñýã Ýýæäýý áè÷ñýí çàõèäàë Ãîë õýñýã Òºãñãºë õýñýã Ìýíä÷èëãýý áè÷ñýí Ýýæèéãýý áîäîõîîð óðàì çîðèã îðäîã. Îõèíîîðîî áàõàðõàí àç æàðãàëòàé èíýýìñýãëýæ áàéõûã õàðàõûã õ¿ññýí. Áýëýã ñýëòýýñ èë¿¿ îõèíîî ñàéí ÿâààã äóóëæ ñýòãýë àìàð áàéõ ë õàìãèéí ¿íýòýé áýëýã ø¿¿. Ñàíàà çîâîëòã¿é ýð¿¿ë ýíõ áàéãààðàé. Õÿçãààðã¿é õàéðòàé ø¿¿. Òàëàðõñàí çàõèäàë áè÷èõèéí ºìíº ÿâöûí ¿íýëãýý õèéíý. Õýí íýãýíä òàëàðõñàí ñýòãýëýý èëýðõèéëñýí çàõèäàë áè÷èõ ãýæ áàéíà. Èéì çàõèäàë áè÷èõýä áè áýëýí ¿¿? ãýäýã àñóóëòûã ñóðàã÷ ººðòºº òàâèíà. Äàðààõ àñóóëòàä õàðèóëàí áè÷íý. 1. Áè õýíä òàëàðõñàí çàõèäàë áè÷èõ âý? ........................................... 2. Çàõèäëûí ìýíä÷èëãýýã ÿàæ áè÷èõ âý? ................................................. 3. ßàãààä òàëàðõàæ áàéãàà áèëýý? ........................................................... 4. Áàÿðëàñíàà ÿàæ èëýðõèéëýõ âý? ............................................................ 5. Õ¿íäýòãýñýí åðººëèéí ¿ãèéã þó ãýæ áè÷èõ âý? ....................................... ãýñýí àñóóëòûã ººðººñºº àñóóãààä òýìäýãëýíý. Áè÷ñýíèéã áàãø ñóäàëæ çàðèì ñóðàã÷èä äýìæèæ òóñàëíà. 5. Òàëàðõñàí ñýòãýëýý èëýðõèéëñýí çàõèäàë áè÷èöãýýå. 1. Çàõèäàë ÿìàð îíöëîãòîé, ÿìàð á¿òýöòýé, ÿìàð àãóóëãàòàé áàéäàã òàëààð çàäëàí øèíæèëæ ¿çñýí ó÷ðààñ îäîî çàõèäàë áè÷íý. Çàõèäàë áè÷èõäýý õ¿¿õýä á¿ðèéí ñýòãýëä áàéãàà òóñ õ¿ðãýñýí íýã õ¿íäýý áè÷èõýýð øèéäâýð ãàðãààðàé. Çàõèäëàà áè÷èõèéí òóëä ººðººñºº àñóóæ, ººðòýé㺺 ÿðüæ, äîòðîî áîäîæ ñîíãîëòîî õèéíý. (1) Çàõèäàë áè÷èõ õ¿íýý ñîíãîíî. Çàõèäàë áè÷èõ õ¿íèéõ íü òàëààð ÿðèëöàíà. (2) ßìàð ¿éë ÿâäëààñ ¿¿äýæ òóñ õ¿ðãýñýí òóõàé íü ÿðèëöàíà. 9

(3) Òàëàðõàæ ÿâäãàà ÿàæ èëýðõèéëýõýý äîòðîî òºñººëºí áîäíî. Òºñººëºí áîäñîíîî íàéçóóääàà ÿðèíà. (4) Ìýíä÷èëãýýíèé ¿ãèéã õ¿íèéõýý íàñ, àæèë ìýðãýæèëä òîõèðóóëíà. (5) Òºãñãºëä íü õ¿íäýòãýëèéí ÿìàð ¿ã õýðýãëýõýý íàéçäàà ÿðèíà. 2. Çàõèäàë áè÷èõ òºëºâëºãººãºº çîõèîíî. Ñóðàõ áè÷ãèéí 9-ð òàë äàõü 2-ð äàñãàëûí çààâðààð õèéíý. 3. Çàõèäëàà áè÷ýýä çàñâàð õèéíý. Áè÷ñýí çàõèäëûã äàðààõ øàëãóóðààð øàëãààä çàñààðàé. Çàõèäëûí Çàõèäëûí àãóóëãà ÿéöýòãýñýí á¿òýö áàéäàë Ýõëýë õýñýã Ìýíä÷èëãýý çàõèäàë î÷èõ õ¿íèéõýý íàñíû îíöëîãò òîõèðñîí ýñýõ Ãîë õýñýã ßàãààä çàõèäàë áè÷èõ áîëñîí øàëòãààíàà ãàðãàæ ÷àäñàí ýñýõ Íàäàä þóãààð òóñ õ¿ðãýñýí òóõàé Òàëàðõàæ ÿâäãàà èëýðõèéëýõ Òºãñãºë õýñýã Áàÿðëàñíàà èëýðõèéëñýí, òàëàðõëûí ¿ãýýð òºãñãºñºí ýñýõ Ìàø ñàéí Ñàéí Äóíä 6. ¯çýë áîäëîî èëýðõèéëýõ òàëààð ñóðàëöúÿ. (1) Ñóðàõ áè÷ãèéí 10-ð òàë äàõü ýõíèé çóðãèéã àæèãëààä ÿðèëöàíà. Çóðãèéí èëýðõèéëæ áàéãàà ñàíààã á¿ðýí îéëãîæ ÿðèëöààðàé. Íýã íü ñîíèí óíøààä òýíä áè÷ñýí ººðò õýðýãòýé ìýäýýëëýý ÿðüæ áàéíà. Òýð ÿðèàíààñ áè ººðèéíõºº òºëºº ñàíàë áîäëîî õààíà, þóãààð èëýðõèéëýõ âý? ãýäýã àñóóäàë óðãàí ãàð÷ èðëýý. (2) Õàðèí õ¿ñýëò ãàðãàõäàà ººðèéíõºº áîäëûã ÿàæ èëýðõèéëýõ âý? ãýñýí àñóóäàë òóëãàð÷ áàéíà. (3) ĺðâºí íàéçûí õàðèëöàí ÿðèàã ñîíñîîä ñàíàë áîäëîî ÿàãààä íóõàöòàéãààð èëýðõèéëýõ ¸ñòîéã îéëãîæ àâíà. 5. ßìàð íýãýí àñóóäëûí òàëàà𠺺ðèéí áàéð ñóóðèà èëýðõèéëæ, áóñäûí áîäëûã ñàéøààñàí, ýñýðã¿¿öñýí çàõèäàë áè÷èöãýýå. Áàãøèéí ìýäëýãèéí ñàíä ¯çýë áîäîë ßìàð íýãýí àñóóäëûí òàëàà𠺺ðèéí ¿çýë áîäëîî èëýðõèéëýõ þì óó, ýñýðã¿¿öëýý èëýðõèéëýõ ¿å èõ áàéäàã. Ýíý ¿åä ¿çýë áîäëîî áè÷ãýýð èëýðõèéëýõ õýðýãöýý ãàðíà. Èíãýõäýý ýñýðã¿¿öýë þì óó, ñàíàë õ¿ñýëò þì óó òîäîðõîé ÿëãàõ õýðýãòýé. Òýãâýë ýñýðã¿¿öëýý èëýðõèéëýõäýý áóñäûã ñîíñîîä òóíãààí áîäîæ áàéãààä ººðèéí áîäëîî òîâ òîäîðõîé èëýðõèéëáýë îíîâ÷òîé áàéíà. ¯ëãýðèéí íîì íü õýö¿¿ àãóóëãûã õ¿¿õäýä àìàðõàí îéëãîãäîõîîð áè÷ñýí áàéäàã. “Ìîíãîë àðäûí ¿ëãýð” íîì íü õ¿¿õä¿¿äýä ýðòíèé õýö¿¿ öàã ¿åèéã ìàø ñîíèðõîëòîé, îéëãîìæòîé òàíèóëñàí áàéíà. Ãýòýë “Áàãà àíãèéí õ¿¿õäýä ¿ëãýðèéí íîì ¿íýòýé. Ìàíàé àíãèéí õ¿¿õä¿¿ä ñóðãóóëèéí íîìûí ñàíãààñ õàìãèéí èõ àâ÷ óíøäàã íîì íü äýëõèéí ò¿¿õ áà ñî¸ëûã õàðóóëñàí ¿ëãýðèéí íîì áàéäàã”. Ýíý ýõ íü øóóä ë èíãýæ áîëîõã¿é, òýãæ áîëîõã¿é ãýýä õîðèãëîõ þì óó ýíý áóðóó òýð çºâ ãýýä ýñýðã¿¿öñýí ç¿éë áè÷ýýã¿é ÷ “¯ëãýðèéí íîì ºíäºð ¿íýòýé áàéíà” ãýñýí ýñýðã¿¿öñýí ñàíàà àãóóëñàí áàéãàà. 10

Áàãøèéí ìýäëýãèéí ñàíä Çîõèîã÷èä çàõèäàë áè÷èõ Íîìûí çîõèîã÷èä áè÷èõ àñóóëòóóä áîëîí ñàíàà áîäëîî òîìü¸îëîõ çàìààð íîìûí àãóóëãûí òàëààðõ ¿çýë áîäëîî èëýðõèéëýõ þì. Ñîíãîñîí íîìûíõîî çîõèîë÷èä çàõèà áè÷èõ íü íîìûã á¿òýýõ ¿éë ÿâöûí òàëààð èë¿¿ èõèéã ìýäýæ àâàõ, òóõàéí íîìûí òàëààðõ ººðèéí ñîíèðõîë, òîäðóóëàõ ç¿éëñ, ýðãýëçýæ áàéãàà àñóóäëóóäàà èëýðõèéëýõ áîëîìæèéã îëãîäîã. Ãýõäýý õ¿¿õä¿¿ä çîõèîëûã íü ìàø èõ ñîíèðõäîã, ººðºº ñîíãîñîí çîõèîë÷èä ë áè÷èõ íü ÷óõàë. Õ¿¿õäèéã àëáàí õ¿÷ýýð çàõèà áè÷¿¿ëýõ íü òóõàéí íîìûí òàëààð õ¿¿õäèéí ñýòãýãäëèéã ã¿íçãèéð¿¿ëýõýä íýìýð áîëîõã¿éãýýñ ãàäíà àëáàäàí áè÷ñýí çàõèà ÿâóóëàõ íü çîõèîã÷èä øóäàðãà áóñààð õàíäàæ áàéãàà õýðýã áîëíî. Òîäîðõîé íýã çîõèîã÷èéí á¿òýýë¿¿äýä çîðèóëàí çîõèîí áàéãóóëäàã íîìûí äîëîî õîíîãèéí ¿éë àæèëëàãààíû áýëòãýë àæëûí õ¿ðýýíä ýíýõ¿¿ äàñãàëûã õèéõ íü ìàø òîõèðîìæòîé. Òà ººðèéí óíøèõ äóðòàé çîõèîë÷äîî çàõèà áè÷èõèéã îðîëäîîðîé. Ýíý çàõèà íü ç¿ãýýð ë íýã áîëîâñîí çàõèà áàéõ ¸ñã¿é. Õàðèí çîõèîã÷èéí óðàí á¿òýýëèéí òàëààð ñîíèðõîæ áàéãààãàà èëýðõèéëñýí, ººðèéí ñîíèðõñîí àñóóëòóóäàà òàâüñàí çàõèà áàéõ øààðäëàãàòàé. ªºðèéí ÿâóóëñàí çàõèàíûõàà õóâèéã ººðòºº àâ÷ ¿ëäýýä, çàõèàãàà çîõèîë÷èä èëãýýæ, õàðèóã íü àâñíû äàðàà ººðèéí ÿâóóëñàí çàõèà áîëîí çàõèàã áè÷èõ øàëòãààí áîëñîí íîì ýñâýë ºã¿¿ëëýã, çîõèîë÷èéí õàðèó çýðãèéã õàìòàä íü õ¿¿õäýä ¿ç¿¿ëýýðýé. Õ¿¿õä¿¿ä ÿìàð çîõèîë÷èä çàõèà áè÷èõèéã õ¿ñýæ áàéãààãàà øèéäýõ äààëãàâàð ºãººðýé. Çàõèà áè÷èõýä äàãàæ ìºðäâºë çîõèõ æóðìóóäûí òàëààð õ¿¿õä¿¿äýä ñàíóóëæ, ººðèéí çàõèàíû òîìðóóëñàí õóâèéã øààðäëàãàòàé òîõèîëäîëä ñëàéäàí äýýð áóóëãàñàí çàõèà ¿ç¿¿ëýýðýé. Çîõèîë÷èéí àæëûí òóõàé àñóóõ õýðýãòýé ãýæ ¿çñýí àñóóëòóóäûí òàëààð õ¿¿õä¿¿äòýé ÿðèëö. Çàõèàíäàà çîõèîë÷èéí çîõèîëûí àëü íýã áààòàð, ¿éë ÿâäëûí òàëààð äóðäàõ àâààñ ç¿ãýýð ë íýã ñîíèðõëîî, ýñâýë äóðã¿éöëýý èëýðõèéëñýí çàõèàíààñ èë¿¿ äýëãýðýíã¿é õàðèó àâàõ íü îéëãîìæòîé. Õ¿¿õä¿¿äýä çàõèàãàà øàëãàõ, ýöýã ýõèéíõýý õàìò ¿ã ¿ñãèéí àëäààãàà çàñàõ áîëîìæèéã îëãîîðîé. Çàðèì õ¿¿õýä àëü õýäèéí íàñ áàðñàí çîõèîë÷èä çàõèäàë áè÷èõèéã õ¿ñýæ áîëîõ þì. Èéíõ¿¿ çàõèà áè÷èõ íü õ¿¿õä¿¿äèéí óíøñàí ç¿éëèéíõýý òàëààðõ ìýäðýìæýý èëýðõèéëýõýä íü òóñ íýìýð áîëíî. ̺í ýíý äàñãàëûã æ¿æèã÷èëñýí òîãëîëòòîé õîëáîîòîé äàñãàëä àøèãëàæ áîëîõ áºãººä èéì òîõèîëäîëä àëü íýã çîõèîë÷èéí çîõèîëä äóðòàé õ¿¿õä¿¿ä õî¸ð õî¸ðîîðîî, ýñâýë æèæèã á¿ëãýýð õàìòðàí æ¿æèã÷èëñýí òîãëîëò õèéæ áîëîõ þì. Ýíý äàñãàëûã õ¿¿õä¿¿äòýé ãàíöààð÷ëàí ÿâóóëäàã óíøëàãûí öàãèéí õýñýã áîëãîí ÿâóóëæ áîëíî. Áàãø ñóðàã÷ õî¸ð õî¸óëàà íýã çîõèîë÷èä äóðòàé ìýòýýð àñóóëòóóä çîõèîæ áîëíî. Õ¿¿õýä áè÷èõäýý òààðóóõàí áîë áàãø áè÷èã÷èéí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýæ áîëíî. Çîõèîã÷òîé èéìýðõ¿¿ áîäèòîéãîîð õîëáîî áàðèõ íü óíøèõààñ ç¿ðõøýýäýã õ¿¿õäèéí õóâüä èõ òîì óðàì õàéðëàñàí ¿éë ÿâäàë áîëíî. Õ¿¿õä¿¿ä óíøèæ áàéãàà ç¿éëòýéãýý õîëáîîòîé àñóóäëóóäûã òîäîðõîéëæ ÷àäàæ áàéãàà ýñýõèéã àíçààðààðàé. Õ¿¿õä¿¿äèéí àñóóõ àñóóëòóóä íü óðàí çîõèîëä õýð á¿òýýë÷ ñýòãýëãýýòýéãýýð õàíääàãèéã íü áàòëàõ ¸ñòîé. Õ¿¿õä¿¿äèéí áè÷ñýí çàõèà, çîõèîë÷äûí õàðèó çýðãèéã òóõàéí çàõèàã áè÷èõ ¿íäýñëýë áîëñîí çîõèîëûí ýøëýë, çóðàã çýðýãòýé õàìò ¿ç¿¿ëýíä òàâüæ áîëíî. 11

Îðîí íóòãèéí Èðãýäèéí õóðàëä áè÷èõ çàõèäàë Çîðèëãî íü: Îëîí íèéòèéí áà àëáàí ¸ñíû áàéãóóëëàãóóäûí õàðèëöààíä ãàðäàã ñýäâ¿¿äèéã áîäîõ. Ãîìäîë ãàðãàñàí, òàëàðõñàí çàõèäàë áàéõ. Ýíý íü àëáàí áîëîí àëáàí áóñ çàõèäëûí õýëáýð àøèãëàñíûã îéëãóóëàõ Æèíõýíý àðä÷èëëûí ¿åä áîë óíøèõ áè÷èõèéí íýã ÷óõàë õýëáýð íü àðä ò¿ìíèé àæ àìüäðàëä áîëæ áàéãàà ìýäýýëëèéã ø¿¿ìæëýëòýéãýýð óíøèõ, ººðñäèéí ñàíàë áîäëîî çîõèõ ò¿âøíèé óäèðäëàãóóäàä ìýäýýëýõ, õàðèó õ¿ëýýí àâàõ, áóöààõ çýðýãò îðøäîã. Äàñãàëûí ãîë çîðèëãî íü õ¿¿õä¿¿äýä òóõàéí ñýäâèéã ìýäýæ àâàõàä òóñëàõ áà çàõèäëûí õýëáýð ÿàæ îðóóëàõàä ñóðàëöàíà. ªðíºë ªºðñäèéí ñóðãóóëü, ãýð îðîíä íºëººëæ áóé ÿìàð íýã ¿éë ÿâäàë, ìýäýýëëèéã õ¿¿õä¿¿äýä óõààðóóëàõ þì. ¯¿íèéã ñàéí õèéõ íýã õýëáýð íü îðîí íóòàã áîëîí ºäºð òóòìûí ñîíèíû õàé÷èëáàð õèéõ áà õ¿¿õä¿¿ä ººðèéí àâ÷èðñàí ìàòåðèàëóóäûã õýðýãëýõ, õóâü íýìðýý îðóóëàõ áîëîìæòîé þì. Õ¿¿õä¿¿ä ººðèéí ñîíèðõîæ áàéãàà ñýäâ¿¿äýýð ÿðèëöëàãà çîõèîõ, òóõàéí ñýäâ¿¿äèéã îíöãîéëæ ãàðãàõ øààðäëàãàòàé þì. Çàõèðàã÷èéí àëáàíä õàíäñàí çàõèäëûã õ¿¿õä¿¿äýä ¿ç¿¿ëíý. Òóñ çàõèàã äàðààõ ç¿éë¿¿äýýð ä¿ãíýõýä õ¿¿õä¿¿äýä òóñëààðàé. • Õýëáýð (àëáàí çàõèà, ãýðýý) • Ñýäýâò òîõèðñîí ýñýõ áà ÷óõàë ýñýõ • Òîâ÷ òîäîðõîé ñýäýâòýé áàéäàë • Íàéðñàã áàéäàë Õ¿¿õä¿¿äòýé õàìòàð÷ çàõèäàë áè÷èõ, óðàìøóóëàõ, õýíä áè÷èõèéã, ÿìàð ñýäâýýð çàõèäàë áè÷èõýä íü òóñëàõ. Çàõèà áè÷èõ àðãà õýëáýðèéã øààðäëàãàòàé áàéãàà á¿õ ç¿éëèéã òîäîðõîéëæ, òîâ÷ òîäîðõîé áà õýìíýëòòýé áè÷èõèéã çààæ ºãºõ íü ÷óõàë. 12

2 ÇÎÕÈÎËÎÎÑ ¯ÍÝËÆ Ä¯ÃÍÝÕ ÀÑÓÓËÒ ÀÑÓÓÆ ÑÓÐÖÃÀÀß Á¿ëýã ñýäâèéí çîðèëãî: 1. Ýõèéã ¿íýëæ ä¿ãíýõ àñóóëò àñóóæ óíøèõ 2. Áààòðóóäûí õîëáîî õàìààðëûã òàéëáàðëàí ÿðèõ 3. Çîõèîëûí ãîë áààòðûí ñýòãýë ñàíààíû ººð÷ëºëòèéã òàéëáàðëàí ÿðèõ 4. ¯éë ÿâäëûã çóðàãëàõ, õàðüöóóëàõ, ä¿ãíýõ 5. Ãàäààä ¿ãèéã çºâ áè÷èõ Çîðèëò: 1. “Òîíøóóë õºõ áóõ õî¸ð” ýõèéã ñîíñîîä äààëãàâðûã ã¿éöýòãýõ 2. Çîõèîë óíøààä ¿íýëæ ä¿ãíýõ àñóóëò àñóóõ àðãàä ñóðàëöúÿ. 3. Ñóðñàí àðãàà õýðýãëýýä óíøñàí çîõèîëûíõîî òóõàé ¿íýëæ ä¿ãíýñýí àñóóëò àñóóÿ. 4. Áààòðóóäûí õîëáîî õàìààðëûã òàéëáàðëàöãààÿ. 5. Çîõèîëûí ãîë áààòðûí ñýòãýë ñàíààíû ººð÷ëºëòèéã ìýäüå. 6. Ǻâ áè÷èõ ÷àäâàðàà õºãæ¿¿ëüå. 7. Ýíý õ¿ðòýë ¿çñýíýý ýðãýí äàâòúÿ. Çîðèëãî, çîðèëòîî õýðýãæ¿¿ëýõ ¿éë àæèëëàãàà Õè÷ýýëèéí áýëòãýë • Çîõèîëûí õîëáîî õàìààðëûã òîäîðõîéëîí ÿðèõ õè÷ýýë îðîõîîñ 10 õîíîãèéí ºìíº: • Ñóðàã÷äàä áîãèíî õýìæýýíèé ºã¿¿ëëýã öóãëóóëàõ äààëãàâàð ºãíº. • Áàãø ÷ ººðºº õ¿¿õä¿¿äèéíõýý íàñ áèåèéí îíöëîãò òîõèðñîí ÿíç á¿ðèéí ºã¿¿ëëýã öóãëóóëæ àíãèéíõàà óðàí çîõèîëûí áóëàíä áàéðëóóëæ ñóðàã÷äàä óíøèõ áîëîìæ îëãîíî. • Õ¿¿õä¿¿ä ºã¿¿ëëýã öóãëóóëàõ, ñîíãîõûí òóëä ÿìàð íýã õýìæýýãýýð íîì óíøèíà. • Íîì óíøèõ äóðã¿é ñóðàã÷ ÷ ãýñýí äîð õàÿæ íý㠺㿿ëëýã óíøñàí áàéíà. • ªã¿¿ëëýã öóãëóóëæ èðñýí ñóðàã÷äûã áàãø äîð á¿ð íü òýìäýãëýæ, óðàìøóóëæ áàéíà. • Ñóðàã÷äûí öóãëóóëæ èðñýí ºã¿¿ëëýãèéí òóõàé, çîõèîë÷èéí òóõàé ñóðàã÷òàé ÿðèëöâàë õ¿¿õä¿¿ä óëàì óðàì îðæ îëîí íîì óíøèõ ýðìýëçýëòýé áîëíî. • Áàãøèéãàà ºã¿¿ëëýã ø¿ëýã öóãëóóëáàë, ò¿¿íèé òàëààð ñîíèðõîëòîé ÿðèà ºðí¿¿ëáýë õ¿¿õä¿¿ä áàãøèéãàà äóóðàéæ ýíý àæèëä èäýâõòýé îðîëöäîãèéã àíõààðààðàé. 1. “Òîíøóóë õºõ áóõ õî¸ð” ýõèéã ñîíñîîä äààëãàâðûã ã¿éöýòãýõ • Ñîíñîõ ÷àäâàðûã ÿàæ õºãæ¿¿ëýõ âý? 1. Ýõèéã ñîíñãîõûí ºìíº þó àíõààð÷ ñîíñîõ çîðèëãûã ñàéí ñàíóóëíà. ͺõºõ äàñãàë õèéõ õ¿ñíýãòèéã áàãø õ¿¿õäèéí òîîãîîð õèéæ áýëòãýíý. Áàãø îéëãîìæòîé òîãòóóõàí óíøèæ ºãíº. Õ¿¿õä¿¿ä í¿äýý àíèàä ÷ ñîíñîæ áîëíî. Ñóðàã÷äûí íºõñºíèéã áàãø õóðààæ àâààä õèéñýí àæèëä íü àíàëèç õèéõ õýðýãòýé. ßàæ íºõñºíèéã ÿðèëöàæ çºâ áîëãîí çàñíà. 2. ͺõºõ äàñãàëûã çºâ áîëãîí çàññàíû äàðàà ñóðàõ áè÷èãò áàéãàà òóëãóóð áè÷èãëýëèéã àæèãëóóëààä ÿðèóëíà. Èéì òóëãóóð áè÷èãëýëèéã õàðæ ÿðèóëàõàä 13

ÿðüæ ÷àääàãã¿é ñóðàã÷ ÷ ÿðüäàã. Ñàéí ñóðàã÷ áîë íýã õàðààä ÿðèíà. ßðèõ ÷àäâàð ñóë ñóðàã÷ õýä õýä äàõèí äàâòñàíû ýöýñò ÿðèõ àðãàä ààæìààð ñóðäàã ñàéí òàëòàé. Ýíý òóëãóóð áè÷èãëýëèéã ãàíö óäàà ñàéí ÿðüäàã ñóðàã÷ààð ÿðèóëààä îðõèõ áèø á¿õ ñóðàã÷èéã ÿðüæ ñóðòàë íü õýðýãëýýðýé. 3. Øóâóóä õ¿ðòýë áèå áèåäýý òóñëàí íàéçàëæ àìüäàðäàã áîë áèä áèå áèåäýý õýðõýí òóñàëæ íàéçëàí àìüäàð÷ áîëîõ âý? ãýäãèéã ä¿ãíýí áè÷ýýä áè÷ñýíýý íºõäºäºº óíøèæ ºãºõ, áè÷ñýíýý õýðýãæ¿¿ëýõèéã çºâëºõ þì. Óíøñàí ñîíññîí ýõýýðýý äàìæóóëàí õ¿¿õýä ººðèéí äîòîîä åðòºíöºº ººð÷èëæ ãàðãàæ ë áàéâàë çîðèëãîî õýðýãæ¿¿ëæ ÷àäàæ áàéíà ãýñýí ¿ã ýý. Ñîíñãîõ ýõ Òîíøóóë áà õºõ áóõ Òîíøóóëûã õºõ áóõ äàãàìòãàé. Òîíøóóë ò¿¿íèéã åð õººõã¿é. Õàðèí ÷ á¿ð äóðòàé. Þó ë îëäîíî õàãàñûã íü òýð ìóó ººäºñõºí øóâóóíä õàÿæ ºãäºã ãýý÷. ßìàð ó÷ðààñ èíãýæ õºë àëäààä áàéíà âý? ãýâýë èéì ó÷èðòàé. Òîíøóóë ìîä òîíøèæ áàéõäàà õîéíîî þó áîëæ áàéãààã ìýääýãã¿é. Õýðýâ õàðöàãà èðâýë ÿàõ âý? Õàðöàãà àð øèë ð¿¿ íü öîî òîíøèí óíàãàæ ìýäíý. Õàðèí õºõ áóõ áàéâàë ñàíàà çîâîëòã¿é. Õºõ áóõ ò¿ãø¿¿ðèéí äîõèî ºã÷ áàéäãààðàà õàøõèðíà. Òîíøóóë ÷ áóøóóõàí àìèà õîîõîéëîõ àðãàà áîäíî. Íàéçûí òóñ èéì ñàéõàí. Òîíøóóë óðò íàñëàõ áîëòóãàé. ßàãààä ãýâýë îé ìîä ìààíü óëàì èëààðøèíà ø¿¿. Æ.Ìÿãìàðñ¿ðýí äàãàìòãàé. Àð øèë ð¿¿ íü öîî òîíøèíî. õººõã¿é. þó îëäñîíîî ºãíº. Ò¿ãø¿¿ðèéí äîõèî ºãíº. Íàéçûí òóñ èéì ñàéõàí 1. Ýíý çóðàãëàëààñ áààòðóóäûí õîëáîîòîé, õàìààðàëòàé áàéäëûã îéëãóóëíà. 2. Ñóðàã÷äûí õàðèëöàí ÿðèàã õóâèëæ îëøðóóëààä óíøóóëæ áîëíî. Íàðàí: Ýíý 3 øóâóó õîîðîíäîî ÿàæ õîëáîãäñîí áý? Áàò: Õàðöàãà õ¿÷òýé, ìàõ÷èí øóâóó. Òîíøóóë àðäàà þó áîëæ áàéãààã ìýääýãã¿é. Òýð ¿åä õàðöàãà èðæ àð øèë ð¿¿ íü òîíøèíî. Ò¿¿íýýñ ñýðãèéëæ õºõ áóõ äîõèî ºãäºã ó÷èð ýíý 3 øóâóó õîëáîîòîé þì áàéíà. Íàðàí: Àëü õî¸ð øóâóó íü õàìààðàëòàé âý? Áàò: Õºõ áóõ òîíøóóë õàìààðàëòàé. ßàãààä ãýâýë òîíøóóë õºõ áóõàä èäýõ þì ºãíº. Õàðèí õºõ áóõ òîíøóóëä ò¿ãø¿¿ðèéí äîõèî ºã÷ ñýðãèéëíý. Íàðàí: Àà. Òýãâýë áè îéëãîëîî. Òîíøóóë, õºõ áóõ, õàðöàãà 3 áîë õîîðîíäîî õîëáîîòîé õàðèí õºõ áóõ òîíøóóë õî¸ð áîë áèå áèåýñýý õàìààðàëòàé àìüäàð÷ áàéãàà þì áàéíà ø¿¿ äýý. Áàò: Òîíøóóë õºõ áóõ õî¸ð á¿ð íàéç ãýý÷. Íàéçûí òóñ èéì ñàéõàí. 14

• Çîõèîëûí áààòðóóäûí õîëáîî õàìààðëûã ÿàæ ìýäýæ áîëîõ âý? 1. Áààòðóóäûí õèéñýí ¿éë õºäëºëèéã ÿëãàíà. 2. Áààòðóóä õîîðîíäîî ÿìàð õîëáîîòîé áîëîõûã òîäîðõîéëíî. 3. Àëü àëü áààòðóóä õîîðîíäîî ÿìàð õàìààðàëòàé áîëîõûã òîäîðõîéëíî. 4. Õîëáîî õàìààðàëòàé áàéñíû ¿ð ä¿íã òîîöíî. 3. Òîíøóóë õºõ áóõ õî¸ð áèå áèåäýý èíãýæ òóñ áîëîí àìüäàðäàã áîë áè íàéçäàà ÿàæ òóñàëäãèéã áè÷¿¿ëæ óíøñàí çîõèîëîîðîî äàìæóóëàí ñàéí ¿ëãýð äóóðàéëëûã ººðòºº øèíãýýæ áàéõ ÷àíàðûã ñóðàã÷äàä òºëºâø¿¿ëíý. 2. Çîõèîë óíøààä ¿íýëæ ä¿ãíýõ àñóóëò àñóóõ àðãàä ñóðàëöúÿ 1. Í. Íîñîâûí “ªðãºñò õýìõ” ºã¿¿ëëýãèéã 4 õýñýã áîëãîí õóâààæ õýñýã òóñ á¿ðä íýð ºãñºí. Çîõèîëûã óíøèõäàà: (1) Çîõèîëûã áóñäàä îéëãóóëæ óíøèõ (2) Óíøààä õ¿ñíýãòýä õýñýã òóñ á¿ðèéí îíöëîãèéã áè÷íý. Áàãø ¿¿íèéã îëøðóóëæ òàðààíà. Äýä ãàð÷èã (3) ßìàð àñóóëò çîõèîõûã òîäðóóëñàí õýñãýýñ óíøèæ òàíèëöàíà. (4) ªãñºí ¿ãèéã àøèãëàí àñóóëò çîõèîæ áóñäààñ àñóóíà. Äàðààõ àñóóëòûã äóóðàéëãàí çîõèîæ áîëíî. Áàãø ýíäýýñ àñóóëòûí îíöëîãòîé òàíèëöààðàé. Ïàâëèêèéí áîäîë Àñóóëò 1. Ïàâëèê Êîòüêà õî¸ð íîãîîíû ãàçðààñ þó àâñàí áý? (ýíãèéí àñóóëò) 2. Êîòüêà ÿàãààä á¿õ ºðãºñò õýìõèéã àâ÷èõàâ? (Ó÷èð øàëòãààíûã îëîõ àñóóëò) Ýíãèéí àñóóëò Ó÷èð øàëòãààíûã îëîõ àñóóëò Óíøñàí çîõèîëîîñ øóóä õàðèóëàõ ßàãààä, ÿìàð ó÷ðààñ, ÿàâàë ãýõ çýðýã àñóóëò áàéíà. ¿ãñ îðóóëàí àñóóíà. II õýñýã. ×è ìèíèé õ¿¿ áèø Àñóóëò: 1. Ýýæ íü ÿàãààä “Õàÿæ áîëîõã¿é. ×è ¿¿íèéã òàðèàã¿é, óðãóóëààã¿é áîëîõîîð ÷àìä õàÿõ ÷ ýðõ áàéõã¿é” ãýæ áàéãàà þì áý? (ó÷èð øàëòãààíûã îëîõ àñóóëò) ßàãààä õàÿæ áîëîõã¿é ãýæ?, Õýí òàðüñàí áý?, Õýí óðãóóëñàí áý? Õýíýýñ çºâøººðºë àâàõ áàéñàí áý? Ýíý ºðãºñò õýìõ áîë Êîòüêà, Ïàâëèê õî¸ðûíõ áèø ãýõ çýðãýýð õ¿¿õä¿¿ä ýðãýö¿¿ëýí áîäíî. 15

2. Õ¿¿ ºðãºñò õýìõèéã ãàðãààä õàÿ÷èõñàí áîë ÿàõ âý? Õèéñýí õýðãèéíõýý áóðóó çºâèéã ìýäýõ áàéñàí áîëîâ óó? (íýãòãýí ä¿ãíýõ àñóóëò) Þó þóã íýãòãýñýí áý? à) Õàÿ÷èõñàí áîë ÿàõ áàéñàí áîë ãýäãèéã òààìàãëàõ...................... á) Õàÿñàí áîë äàðàà íü þó áîëîõ âý ãýäãèéã óðãóóëàí áîäîõ ............... â) Òààìàãëàñàí, óðãóóëàí áîäñîíîî íýãòãýí ä¿ãíýõ ............................ ãýõ çýðãýýð ñóðàã÷äûã ñýòãýí áîäóóëàõ áîëíî. 3. Ýýæ íü ÿàãààä “Õóëãàé÷ õ¿¿òýé áàéñíààñ îãò áàéõã¿é íü äýýð” ãýæ õýëýâ? Õ¿¿äýý õàéðã¿é þì óó? (çàäëàí øèíæëýõ àñóóëò) Çàäëàí øèíæëýõ àñóóëò Óíøñàí ç¿éëèéí ó÷ðûã ñàéí îéëãîîä, óðüä÷èëàí òààìàãëàæ, óðãóóëàí áîäîæ õàðèóëíà. 4. Ýýæ íü “ªðãºñò õýìõýý áóöààæ àâàà÷íà óó? Ýñ áîë ýíý ãýðýýñ á¿ð ìºñºí ÿâ, ÷è ìèíèé õ¿¿ áèø” ãýæ õýëñýí. Õýðâýý ÷è ýýæ íü áàéñàí áîë þó ãýæ õýëýõ âý? ( íýãòãýí ä¿ãíýõ àñóóëò) à) Õ¿¿ ãýðýýñýý ÿâæ ÷àäàõ óó ãýäãèéã óðãóóëàí áîäîõ ................ á) Õ¿¿ãèéí òºðñºí ýýæ ìºí ¿¿ ................................................. â) Õýðâýý áè ýýæ áàéñàí áîë ................................................. á) Ýýæ íü ÿìàð çàí ÷àíàðòàé õ¿íä äóðã¿é áàéíà âý?......... â) Ýýæ íü õ¿¿äýý õàéðã¿é þì áîëîâ óó? ............................... Íýãòãýí ä¿ãíýõ àñóóëò Óðüä÷èëàí òààìàãëàæ óðãóóëàí áîäîîä íýãòãýí ä¿ãíýæ õàðèóëíà. 5. Ýýæ íü “ªðãºñò õýìõýý áóöààæ àâàà÷íà óó? Ýñ áîë ýíý ãýðýýñ á¿ð ìºñºí ÿâ, ÷è ìèíèé õ¿¿ áèø” ãýæ õýëñýí. Õýðâýý ÷è ýýæ íü áàéñàí áîë þó ãýæ õýëýõ âý? ( íýãòãýí ä¿ãíýõ àñóóëò) Õî¸ð ÿíçûí áîäîë Àñóóëò 1. Êîòüêà þó ãýæ áîäñîí áý? (ýíãèéí àñóóëò) 2. Ïàâëèê ÿìàð çàí ÷àíàðòàé õ¿¿õýä âý? (íýãòãýí ä¿ãíýõ àñóóëò) 3. Ïàâëèê Êîòüêà õî¸ðûí àëü íü ñàéí õ¿¿õýä áîëæ òºëºâøèõ áîë? Ïàâëèê áóðóóã¿é þó? (çàäëàí øèíæëýõ àñóóëò) ªðãºñò õýìõ áýëýãëýñýí íü Àñóóëò: 1. “Ïàâëèêèéã áèòãèé äóóðàé, ººðºº ìýäýõ õýðýãòýé” ãýæ ºâãºí Êîòüêàä ñóðãàñàí áàéíà. Íàéçûãàà ñàéí, ìóó ç¿éë äýýð äóóðàéõûí õîð õîëáîãäîë þó âý? (íýãòãýí ä¿ãíýõ àñóóëò) 2. Õ¿íèé þìûã çºâøººðºëã¿é àâ÷èõààä óó÷ëàë ãóéãààä ýðã¿¿ëæ ºãºõ íü ÿìàð äàâóó òàëòàé âý? (íýãòãýí ä¿ãíýõ àñóóëò) 3. Êîòüêàãèéí õèéñýí ¿éëäýë çºâ ¿¿? ×èíèé áîäëîîð øóäàðãà çàí ÷àíàð ãýæ þó âý? (¿íýëãýýíèé àñóóëò) 16

¯íýëãýýíèé àñóóëò Õ¿í á¿ðä óíøñàí çîõèîëûí òóõàé ººðèéí ãýñýí ¿íýëãýý ä¿ãíýëò áèé áîëäîã. Ò¿¿íèéã íü ãàðãóóëàõûí òóëä òàâüñàí àñóóëòûã ¿íýëãýýíèé àñóóëò ãýíý. ¯íýëãýýíèé àñóóëò àñóóõûí òóëä ÿàõ âý? (1) Çîõèîëîî ñàéí óíøèæ îéëãîíî. (2) Ýíãèéí, ó÷èð øàëòãààíû, çàäëàí øèíæëýõ, íýãòãýí ä¿ãíýõ àñóóëò àñóóæ ñóðñàí áàéíà. (3) ªºðèéí îéëãîëòîîðîî ¿íýëæ ä¿ãíýíý. (4) “Ìèíèé áîäëîîð, ìèíèé óíøèæ ìýäñýíýýð, ÿàãààä ãýâýë, áè èíãýæ áîäîæ áàéíà” ãýõ çýðýã ¿ãèéã õýðýãëýñýí õàðèóëòòàé áàéíà. 3. Ñóðñàí àðãàà õýðýãëýýä óíøñàí çîõèîëûíõîî òóõàé ¿íýëæ ä¿ãíýñýí àñóóëò ñóóÿ. 1. Ñ. Ýðäýíèéí “Øóâóóíä õàéðòàé õ¿¿” ºã¿¿ëëýãèéã 4 õýñýã áîëãîí õóâààñàí. Ñóðàã÷èä óíøààä àñóóëò òàâèõàä íü áàãø äýìæëýã ¿ç¿¿ëíý. Áàãøèéí ìýäëýãèéí ñàíä Ñóðàã÷äûã àñóóëòààð õºãæ¿¿ëýõ íü Àñóóëòààð õºãæ¿¿ëýõ àðãà áóþó çîõèîã÷èéã òîäîðõîéëîõ àðãà Ñóðàã÷èä õè÷ýýëèéí ¿åä ìýäëýã ÷àäâàð îëæ àâ÷ áàéõ ó÷èð áàãø òýäíèé á¿òýýë÷ ñýòãýëãýýã õºãæ¿¿ëýõýýð àñóóëò îëæ òàâüäàã áàéõ õýðýãòýé. Õ¿íèé ñýòãýõ¿éí ¿éëäë¿¿ä äàðààõ ¿å øàòòàé ÿâàãääàã ãýæ ¿çäýã. ¯¿íä: (1) Ýíãèéí îéëãîëò (2) Ñýðãýýí ñàíàõ (3) Óÿëäàà õîëáîîã îëîõ (4) Õýðýãëýõ áîëîìæ (5) Çàäëàí øèíæèëæ íýãòãýí ä¿ãíýõ (6) ¯íýëãýý ä¿ãíýëò ºãºõ ãýñýí 6 ¿å øàò áàéíà. Ñýòãýõ¿éí ¿éëäëèéã õºãæ¿¿ëýõèéí òóëä ÿìàð àñóóëò àñóóõ, ÿìàð àñóóëò çîõèîæ ñóðãàõ âý? Çîõèîëûã óíøààä äîòðîîñ íü øóóä õàðèóëàõààðã¿é, ººðèéíõºº ìýäýõèéã õ¿ññýí àñóóëòàà áóñäààñ àñóóæ ÷àääàã àðãàä ñóðãàõ íü ÷óõàë. Çîõèîëûí äîòðîîñ øóóä õàðèóëàõ àñóóëò íü èõýíõäýý ºãººæ ìóóòàé íýðëýñýí àñóóëò áàéäãèéã ìàðòàæ áîëîõã¿é. Þìûí äîòîîä ìºí ÷àíàð, ó÷èð øàëòãààíûã èëð¿¿ëýõ, ¿íýëæ ä¿ãíýõ àñóóëò íü õ¿¿õäèéã õºãæ¿¿ëäýã. Àñóóëò çîõèîæ àñóóõ àðãààð çààñàí íýã æèøýýã ¿ç¿¿ëå. Ààâ õ¿¿ õî¸ð 1. Áè ãàíö õ¿¿òýé ¿ëäñýí õ¿í ë äýý. Õ¿¿ ìààíü òºâèéí íýãýí öýöýðëýãò ÿâäàã. 2. Àìüäðàë äààí÷ íàìàéã õàòóó øèéòãýñýí ÷ ãîëûã ìèíü çîãîîõ ¿ðèéíõýý çóëàéã ¿íýðëýæ ÿâàõ õóâü òîõèîñîíäîî óé ãóíèãàà õºíãºëäºã þì. Õ¿¿ ìèíü öýöýðëýãòýý þì ë áîë óéë÷èõäàã, ýñâýë îðãîîä ã¿é÷èõäýã íàäààñ èë¿¿ çîâëîíòîé àìüòàí áîëæ õóâèðñàí. Õ¿¿ãèéí ìèíü áàãø Òóÿà ë ýíý á¿ãäèéã çîõèöóóëíà. 3. ªã뺺 á¿ð õ¿¿ãýý öýöýðëýãýýñ íü õîæèãäóóëàõã¿é õ¿ðãýõ, îðîé ÿã öàãò íü àâàõ ãýýä õ¿¿ãèéíõýý òºëºº àìüäàð÷ ÿâàà íàäàä ýíý á¿õýí þó ÷ áèø ë äýý. Õàðèí îðîé áîëãîí “Ýýæ èðñýí ¿¿? “ ãýæ àñóóäàã íü ç¿ðõèéã ìèíü óðàõ øèã áîëíî. Ýíý á¿õýíä íü áè áàãøèéíõ íü ºðºâäºëòýé, óÿðàëòàé, íýã ë òýð ãýõèéí òýìäýãã¿é 17

óÿõàí õàðöòàé òóëãàðíà. Áèä õî¸ð íèéëæ ñóóãààä õ¿¿ãèéí ìèíü òóõàé ÿðèíà. ¯íýíäýý áàãø íü íàäààñ äóòóóã¿é õ¿¿ã ìèíü õàëàìæèëäàã. Õóâöàñ õóíàðûã íü ÿã ë ýýæ øèã íü áàéíãà ºìñãºæ ºãºõ人 “Óéëæ ààâûãàà çîâîîæ õýðýãã¿é ø¿¿. Ñóðñàí äóóãàà äóóëæ ºãººðýé” ãýæ çàõèíà. Õàëààñíààñàà ñýìýýðõýí íýã ÷èõýð ýñâýë àëèì ãàðãààä áàðèóëíà. Òýãýýä õàöàð äýýð íü ýýëæëýí ¿íñýýä ¿äýæ ºãíº. 4. Ýíý á¿õýíä ñýòãýë ìèíü ººðèéí ýðõã¿é øèìøèð÷, í¿äíýýñ íóëèìñ ìýëìýðíý. Ýð õ¿í ÿàæ ÷ íóëèìñàà ¿ç¿¿ëýõ áèëýý. Õ¿¿ã ìèíü íàäààñ èë¿¿ õàéðëàí õàëàìæèëäàãò íü áàÿðëàäàã áàéëàà. Ãýòýë áàãøòàé íü õàðö ìºðãºëäºõºä õà÷èí èõ ñýòãýë äîãäîë÷èõäîã áîë÷èõëîî. Õ¿¿ ìèíü ýýæã¿é ºñ÷ ÷àäíà ãýæ ¿¿ äýý ãýñýí áîäîë ÷ òºðíº. Ýíý áàãø á¿ñã¿é õàíüòàé, õ¿¿õýäòýéã áè ìýäíý. Õ¿¿ ìèíü íýã ë ºäºð áàãøèéãàà “Ýýæ ýý ãýæ äóóäâàë ÿàíà. Áè ÷ ýíý áàãø á¿ñã¿éãýýñ ñýòãýëýý õîëäóóëíà ãýõýýñ õýö¿¿ ñàíàãäàõ áîëëîî. Ãýâ÷ ýýæã¿é áàéõûí çîâëîíã õ¿¿ ìèíü õî¸óëàà ë òóóëúÿ äàà. Ìèíèé õàíü, õ¿¿ãèéí ìèíü ýýæèéã ñàíàãäóóëñàí ÷èíèé óÿõàí, õàéðëàì õàðöûã ààâ õ¿¿ õî¸ð õýçýý ÷ ìàðòàõã¿é. Ýõèéã 4 õýñýãò õóâààæ õýñýã òóñ á¿ðýýñ ÿìàð ÿìàð àñóóëò àñóóæ áîëîõ âý? ãýäýãò àíõààðëàà õàíäóóëààðàé. Àñóóëò á¿ðèéí àðä á¿òýýë÷ ñýòãýëãýýíèé àñóóëò áè÷ëýý. Íýãä¿ãýýð õýñýã 1. Ýíý õ¿í õýíòýéãýý àìüäàðäàã âý? (ýíãèéí àñóóëò) 2. ßàãààä õî¸óëàà ¿ëäñýí áàéæ áîëîõ âý? (ó÷èð øàëòãààíûã îëîõ àñóóëò) Õî¸ðäóãààð õýñýã 3. ßàãààä àìüäðàë íàìàéã õàòóó øèéòãýñýí ãýæ áàéãàà þì áý? (ó÷èð øàëòãààíûã îëîõ àñóóëò) 4. Ýíý ààâ õ¿¿ã¿é ãàíöààðàà áàéâàë ÿìàð áýðõøýýë òîõèîëäîõ âý? Õ¿¿òýéãýý áàéõûí æàðãàë çîâëîíãèéí àëü íü èë¿¿ âý? (çàäëàí øèíæëýõ àñóóëò) Ãóðàâäóãààð õýñýã 5. Õýðýâ ÷è ààâ íü áàéñàí áîë õ¿¿ãýý õàëàìæèëæ ÷àäàõ áàéñàí óó? (íýãòãýõ àñóóëò) 6. Õ¿¿õýä öýöýðëýãýýð õ¿ì¿¿æèõ íü ÿìàð ÿìàð äàâóó òàëòàé áàéíà âý? (õýðýãëýýíèé àñóóëò) ĺðºâä¿ãýýð õýñýã 7. Ààâ íü öýöýðëýãèéí áàãøèä ÿàæ õàíäàõ áîëîâ? (ñýðãýýí ñàíóóëàõ àñóóëò) 8. Ààâûí øèéäâýð çºâ ¿¿? Õ¿íèé ñàéõàí ñýòãýë ãýæ þó âý? (¿íýëãýýíèé àñóóëò) “Ñòàíäàðòàä ñóóðèëñàí ñóðãàëòûí õºòºëáºð áîëîâñðóóëàõ íü” íîìîîñ 2. Ìàëàéçûí õ¿¿õäèéí çîõèîë÷, 2005 îíû äýëõèéí øèëäýã çîõèîë Òåî Õàóòûí “Àñàð øèã òîì ø¿õý𔠺㿿ëëýãèéã ýíý íîìä îðóóëëàà. Çîõèîëûã îëøðóóëàí õ¿¿õýä á¿ðýýð óíøóóëààðàé. ̺í Òåî Õàóòûí “Ãóðâàí ìÿíãàí ìºõººëäºñ” ºã¿¿ëëýãèéã îëæ óíøèõ íºõöºë á¿ðä¿¿ëýýðýé. Òåî Õóàò Ýíý íîì íü 2005 îíû Ìàëàéçûí õ¿¿õäèéí øèëäýã çîõèîë áºãººä Äýëõèéí õ¿¿õäèéí øèëäýã çîõèîëûí ò¿¿âýðò áàãòñàí þì. 18

Òåî Õàóòûí “Àñàð øèã òîì ø¿õýð”, “Øèäýò äóãóé”, “Ãóðâàí ìÿíãàí ìºõººëäºñ” çýðýã çîõèîëóóä íü çºâõºí Ìàëàéçûí òºäèéã¿é Àçè Íîìõîí äàëàéí îðíóóäûí õ¿¿õäèéí õýçýýíèé òàíèë áîëñîí áºãººä Ìîíãîëä àíõ óäàà 20... îíä õýâëýãäñýí áàéíà. Àñàð øèã òîì ø¿õýð /ºã¿¿ëëýã/ Íýã. Ìèíèé õàìãèéí äóðã¿é þì ãýâýë áîðîî îðîõ! Õýäýí ºäºð îâîî öýëìýæ áàéñíàà äàõèàä ë áîðîî! Áàðóóí ºìíººñ ñàëõèëààä íýã ë ¸îçã¿é. Áèä äàëàéä òóëñàí áàðóóí ýðýãò àæ òºðºí ñóóãàà ó÷ðààñ áîðîî òàòðàõã¿é äýý! ãýæ áàãø õýëñýí. Ýíý áàðóóí ºìíººñ ¿ëýýõ ñàëõèéã óó? ßàëòàé ÷ áèëýý. Áè ö¿íõýý ø¿¿ðýí àâëàà. Ààâ àðààñ ãàð÷ èðæ áóé áîëîëòîé. Áè ìýäñýí ÷ ìýäýýã¿é ä¿ð ýñãýí àëõààãàà õóðäàñãàæ ãàðëàà. Ààâûã ã¿éöýýä èðíý ãýæ ÿàæ ñàíàõ âý? Íýã ìýäñýí ÷èíü ãàðààñ àòãàæ: - Áîðîîòîé áàéõàä ø¿õýðã¿é ÿâàõ íü óó? ãýâ. - ßìàð íýã èõ øèð¿¿í áîðîî áèø, ø¿õðýýð ÿàõ þì áý? ãýæ áè óöààðëàâ. Ààâûí öàðàéä óóðëàõ, ºðºâäºõ çýðýãöýæ: - Íîð÷õîæ! ªâ÷èí òóñàõ ë ãýýã¿é þì áîë ìàé! ãýýä ººðèéíõºº ø¿õðèéã ºã뺺. Îäîî ÿàÿ ãýõýâ, áè äýìèé ë ø¿õðèéã àâñàí áîëëîî. Ààâ õºìñºã çàíãèäàí: - Õººå, íààä ø¿õðýý äýëãýý÷ ãýõýä áè äóðòàé äóðã¿é äýëãýã÷ýý àÿäàâ. Ààâûí í¿äýíä èíýýìñýãëýë òîäîð÷ öààø ýðãýëýý.* Õàðèí áè ýâõýæ áàðèàä áîðîîíä öîõèóëàí àëõëàà. Àíãèäàà îðòîë ¿çýñãýëýí õóäàëäàà ãàðàà þó ãýëòýé ºí㺠ºíãèéí ø¿õýð äýëãýýñòýé, ìàíàéõàí ø¿¿ã÷ ìýò òîéð÷ çîãñîîä õàðüöóóëàí ÿðèëöàæ áàéâ. Ìèíèé ø¿õýð ÿìàð íîðñîí áèø, õàòààëã¿é øóóä øèðýýíäýý øóðãóóëæ îðõèâ. Òýãòýë Æýí ãýæ íýã ç¿ãã¿é æààë ÿàõ èéõèéí çóóðã¿é ø¿õðèéã ìèíü ñóãàëæ àâààä çóãòàõ íü òýð. Òýãñíýý: - Õàðàâ óó, òà ìèíü! Àñàð øèã òîì ø¿õýð! ãýæ õàøõè÷èí öîâõ÷èæ ãàðëàà. Ìèíèé ø¿õðèéã óëàì ºíäºðò ºðãºí: - Ø¿õðèéí õàìãèéí ñ¿¿ëèéí çàãâàð!¯¿íèé òºëºº àëãà òàøààðàé! ãýòýë àíãèéí õýäýí äýãã¿é÷¿¿ä ìàíëàéëàí àëãà íèæèãí¿¿ëæ ãàðëàà. Àíãèéí äàðãà Ëè íºãºº ãàéõàë Æýíä îéðòîí: - ßàæ áàéãàà ÷èíü ýíý âý? ãýõýä òýð åð òîîñîí øèíæã¿é õàðèí óëàì äààïààëæ: - Õàðèí ÷è ÿàæ áàéãàà þì áý? ãýâ. Äàõèàä àíãè ä¿¿ðýí èíýýä. Ëè óóðëàí: - ×àìàéã áàãøèä õýëíý äýý! ãýòýë Æýí í¿¿ðýý ìóóõàé áîëãîîä: - Þó? Ëè õàòàãòàé òîãòîæ õàéðëà! Àíãèä áàÿðò ¿éë ÿâäàë áîëæ áàéíà ø¿¿ äýý! õýìýýí äîîãòîéõîí èíýýõýä áè òýñýëã¿é ìºðºí äýýð íü çàíãèäñàí ãàðààðàà áóóëãàæ îðõèâ. Æýí ¿ã äóóã¿é õî¸ð àëõàì óõðààä ëàã õèéòýë ñóóæ îðõèâ. Ãýíýò ç¿¿íä õàòãóóëñàí ìýò ºíäºñõèéí áîñ÷ èðñíýý: - ×àìàéã áè çàõèðàëä õýëíý äýý! ãýýä óéëæ ãàðäàã áàéãàà.* 1. Óíøñàíàà ýðãýö¿¿ëýí áîäîîä áóñäààñ àñóóõ àñóóëòàà çîõèîãîîðîé. (1) Ààâ íü ....................................................................................... (2) Àñàð øèã òîì ø¿õýð ãýäýã ¿ã õ¿¿ä ÿàãààä òààëàãäñàíã¿é âý? Õî¸ð. Çàõèðàë íàäàä íýã çóðâàñ ºã÷: - Ààâäàà ¿¿íèé㠺㺺ä õàðèóã íü àâ÷ðààðàé ãýëýý. Òýãñíýý: - ×àìàéã øèéòãýõã¿é, õàðèí ñóðãóóëèéí äýã ýâäñýíýý ààâäàà ººðèéí àìààð õýëýõã¿é áîë ºðøººõã¿é! ãýâ. 19

Áè ÷ ÿàõàâ, øàë øèðòñýýð çóðâàñûã àâëàà. Çàõèðàë òîëãîé ñýãñýð÷, ã¿íçãèéãýýð ø¿¿ðñ àëäààä: - Þó ÷ ãýñýí ø¿õðýý ¿ç¿¿ë äýý ãýâ. Áè ø¿õðýý çàõèðëûí øèðýýí äýýð òàâèëàà. Çàõèðàë òîì õàð ø¿õðèéã ìèíü äýëãýí õàðñíàà òîëãîé äîõèí: - Ñàéí ø¿õýð, ¿íýõýýð ñàéí ø¿õýð áàéíà ãýõýä íü í¿¿ð õàëóóí îðãèîä ÿâ÷èõëàà. Ëàâ óëàéñàí áàéëã¿é. - Îäîî èéì ÷àíàð ñàéòàé äààâóóí ø¿õýð õîâîð ø¿¿! ãýæ çàõèðëûã õýëýõýä áè á¿ð ãàéõëàà. Æèæèã ø¿õðèéí ¿å ýõëýýä áàéõàä ýíý òîì ø¿õðèéã þóíä íü ìàãòñàí þì áîë? Ñîíèí þì àà? Çàõèðàë ø¿õðèéã ýâõýæ ºãºí㺺: - Ààâ ÷èíü ÷àìä õàéðòàé, ¿íýõýýð õàéðòàé þì àà. Õîðü ãó÷ààä æèëèéí ºìíºõ èéì ñàéí äààâóóí ø¿õðýý ÷àìä ºã÷ áàéäàã ãýëýý.* Ààâ çàõèðëûí ºãñºí çóðâàñûã óíøààä ÷èìýýã¿é íýëýýí ñóóñíàà: - Õ¿í çîäîî þó? ãýõýä íü áè òîëãîé äîõèëîî. - ×è ãýìýý îéëãîæ áàéíà óó? Íàéçààñàà óó÷ëàëò ãóéñàí óó? ãýæ ààâûã àñóóõàä áè òîëãîé ñýãñýðëýý. Ààâ íºãºº çóðâàñ äýýð ãàðûí ¿ñãýý çóðààä “Çàõèðàë àà! ¯¿íèéã øèéòãýæ ºãíº ¿¿?” ãýæ áè÷ëýý. Ìèíèé í¿äíýýñ ººðèéí ýðõã¿é íóëèìñ áºìáºðººä èðëýý.*Ààâ õýëæ áàéíà: - Õ¿í þóíû ó÷èð ø¿õýð áàðüäàã âý? Áîðîîíä íîðîõã¿é ë ãýæ. ªâººãèéí ÷èíü ýíý ø¿õýð áºõººñ áºõ, òîìîîñ òîì. ßìàð ÷ áîðîîíä òîëãîéíîîñ õºë õ¿ðòýë íîðãîæ áàéñàí óäààã¿é. ªºð þó õýðýãòýé þì áý? ×è ñàéí áîä äîî. Èíãýæ õýëýýä ààâ èõ ë ãóíèãëàíãóé í¿äýýð àëñûã øèðòýí ÿðèàãàà ¿ðãýëæë¿¿ëýí: - Ààâ ìèíü ýíý ñàéí ø¿õðèéã ªìíºä Õÿòàäààñ àâ÷èð÷ áèëýý. Áóðõàí áîëñíîîñ íü õîéø ºíºº õ¿ðòýë íàíäèãíàí õàäãàëñààð ÿâíà. Áîðîîíä õóâöñàà íîðãîí ÿâààã ÷èíü õàðààä ë ààâ íü ýíý ø¿õðýý ÷àìä ºãñºí þì ø¿¿ äýý. Õàðèí ¿¿íýýñ áîëîîä õýðýã òàðèíà ãýäãèéã ÷èíü äààí÷ ìýäñýíã¿é ãýëýý. Ààâûí ¿ãèéã ñîíñîîä çàõèðëûí õýëñíèéã ýðãýí ñàíàëàà.” Ìàíàé çàõèðàë ÿìàð ãÿðõàé õ¿í áý? Ø¿õðèéí ¿íý öýíý áàñ ààâûí ñýòãýëèéã íýâò øóâò õàðæ áàéíà ø¿¿”* Ààâ ø¿¿ðñ àëäàí: - ¯ã¿é ýý, åð, ãî¸ ãàíãàí æèæèã ø¿õð¿¿äèéí ñàéí íü þó âý? Õýâðýãèéã íü ÿàíà. Åð íü ø¿õðèéí òîì íü äýýð ¿¿, æèæèã íü äýýð ¿¿? ãýñíýý öààø ¿ðãýëæë¿¿ëýí, - ×èíèé áîðîîíä äóðã¿éã ìýäýæ öºõºõ þó áàéõ âý? Àíãèéíõàíäàà ãàéõóóëàõ ºí㺠ºíãèéí ãî¸ ø¿õýð áàéõã¿é ø¿¿ äýý. Áàñ ààâ ÷èíü ÷àìä ßïîí, Òàéëàíäààñ õîðõîé õ¿ðýì ãî¸ ø¿õýð àâ÷èð÷ ºãºõ áèø. Òîìäñîí õàð ø¿õýð áàðüæ ÿâàõ íü ÷àìä è÷ãýâòýð ñàíàãäàà áèç. Òýãýýä ë ÷è íºõäèéíõºº òîãëîîìûã äààëã¿é íàí÷èëäàà áèç ãýëýý.* - Ààâ àà, ýíý òóõàé äàõèæ áèòãèé ÿðü ë äàà! ãýýä áè óéë÷èõàâ. Óóë íü òèéì ë äýý, ààâûí çºâ! ãýõäýý ë õýëæ áàéãàà ¿ã áîëãîí íü ç¿ðõ ð¿¿ øºâºãäºõ ìýò áîëæ áàéëàà. ßëàíãóÿà ààâûí õýëñýí øèíý ¿åèéíõýí õýëáýðèéã íü ñîíèðõîîä ÷àíàðûã íü àíçààðàõàà áàéâ óó? ßã ë ãî¸ ãî¸ æèæèã ø¿õðèéã øîõîîðõäîã øèã. Õ¿¿ãýý ÷ áè òýäíèé àäèë ãýæ ñàíàñàíã¿é ãýñýí ¿ã ¿¿? Àà, ¸ñòîé ç¿ðõ øèâýõ øèã.* 2. Óíøñàíàà ýðãýö¿¿ëýí áîäîîä àñóóëòàä õàðèóëàí ÿðèëöúÿ (3) Çàõèðàë õ¿¿ã þó ãýæ çýìëýñýí áý? (4) Ààâ íü ÿàãààä “¯¿íèéã øèéòãýýä ºãºº÷” ãýæ áè÷ñýí áý? (5) Õ¿¿ ÿàãààä ààâûíõàà ÿðèàã öààø íü ñîíñîæ ÷àäàõã¿é óéë÷õàâ. Ãóðàâ. Óäààõ ºã뺺 áàñ ë áîðîîòîé. Óðüä óðüäûíõààñ ÷ èë¿¿ øèð¿¿í îðæ áàéëàà. Áè ö¿íõýý ¿¿ðýýä òîìäñîí ø¿õðýý äýëãýí àëõàëëàà. Áîðîî õý÷íýýí øèð¿¿ñëýý ÷ õóâöñûã ìèíü íîðãîñîíã¿é. Àíãèäàà èðæ æèæèã ø¿õðèéí äýðãýä òîì ø¿õðýý òàâèõäàà àëèâàà þì ãî¸ ñàéõàíäàà áèø ÷àíàðòàà áàéäãèéã ìýäëýý. 20

Æýí ìèíèé ø¿õðèéã äàõèí øîîëñîíã¿é. ͺõºä ìààíü ÷ èíýýëäñýíã¿é. Õàðâàë ãàäààäûí ãî¸ ø¿õýðòýé îõèíû äààøèíç íü íîð÷èõñîí, áàñ áàéí áàéí íàéòààëãàæ áàéâ.* Çàõèðàë àíãèä îðæ èðëýý. Áè ààâûí çóðâàñûã ºã뺺. Çàõèðàë çóðâàñûã í¿ä ã¿éëãýí óíøñàíàà æèæèã ø¿õýð äóíäàõ ìèíèé ø¿õðèéã õàðæ òîëãîé äîõèîä: - Çà, ÷è Æåíýýñ óó÷ëàëò ãóé! ãýëýý. Áè çàõèðëûí ºìíº ìýõèéí ¸ñëîîä: - Òýãüå ýý, çàõèðàë àà! ãýâ. Çàõèðëûí öàðàéä ñàÿ èíýýìñýãëýë òîäîð÷, ìºðºí äýýð ìèíü ãàðàà òàâèàä: - Ìàø ñàéí! Áîðîîíû óñûã õààæ ÷àäàæ ë áàéâàë òýð æèíõýíý ø¿õýð! Áóñäûí áóðóóã óó÷èëæ ÷àäàæ ë áàéâàë òýð æèíõýíý õ¿í! ãýëýý.* 3. Óíøñàíàà ýðãýö¿¿ëýí áîäîîä àñóóëòàä õàðèóëàí ÿðèëöúÿ (6) Õ¿¿ ÿàãààä äàðààãèéí ºäºð òîìäñîí ø¿õðýý äýëãýí ñýòãýë òàéâàí àëõñàí áý? (7) ßìàð ó÷ðààñ çàõèðëûí öàðàéä èíýýìñýãëýë òîäîðñîí áý? 4. Áààòðóóäûí õîëáîî õàìààðëûã òàéëáàðëàí ÿðüÿ. 1. Í. Íîñîâûí “ªðãºñò õýìõ” ºã¿¿ëëýãèéí áààòðóóä ÿìàð ÿìàð ¿éë õèéñíèéã æàãñààí áè÷¿¿ëíý. (1) Ñóðàã÷äààð çîõèîëûí áààòðóóäàà ñàéí ¿éë, ìóó ¿éë õèéñíýýð íü õî¸ð õýñýãò õóâààæ ÿëãóóëàõ þì. Ýíý íü áààòðóóäûã àäèë òºñòýé øèíæýýð á¿ëýãëýýä íýãòãýí ä¿ãíýæ áàéãàà õýðýã þì. ßàãààä èíãýæ õóâààñíûã ÿðèëöàõ. Ñàéí ¿éë õèéñýí Ìóó ¿éë õèéñýí Ýýæ, ñàõèóë ºâãºí Ïàâëèê, Êîòüêà (2) Ýäãýýð áààòðóóäààñ õýí íü çîõèîëûí ãîë áààòàð áîëîõûã òîäîðõîéëîõäîî çîõèîëîî äàõèí óíøààä òýäíèé õèéñýí ¿éëèéã öóâóóëàí áè÷ýýä õàðüöóóëàõàä õýí ãîë áààòàð áîëîõ íü õàðàãäàíà. Äàðààõ æàãñààëòààñ õàðàõàä Ïàâëèê, ýýæ, ñàõèóë ºâãºí 3 áîë ãîë áààòàð áèø. ßàãààä ãýâýë çîõèîëûí á¿õ õýñýãò ãàðàõã¿é áàéãàà. Õàðèí Êîòüêà áîë á¿õ ¿éë ÿâäàëä ãîëëîí îðîëöñîí ó÷ðààñ ãîë áààòàð áîëíî ãýäãèéí ó÷ðûã ñóðàã÷äàä ìýä¿¿ëíý. (3) Áààòðóóäûí õèéñýí ¿éëèéã æàãñààâàë: Ïàâëèê Êîòüêà Ýýæ • ªðãºñò õýìõ • ªðãºñò õýìõ õóëãàéëñàí. • Õààíààñ • Àíõ íîãîîíû õóëãàéëñàí. • ªðãºñò õýìõýý ãýðòýý àâ÷ èðñýí. ÿàæ àâñíûã òàëáàéã ñàéí • ªºðèéíõºº íýã á¿ð÷ëýí õàìãààëààã¿é. • Ýýæäýý çýìë¿¿ëñýí. àñóóñàí. àâñàí ºðãºñò • Õî¸ð õ¿¿õäèéí õýìõèéã • ªðãºñò õýìõýý ñóâàã óðóó õàÿõ ãýæ • Ǻâøººðºëã¿é Êîòüêàä ºãñºí. õîéíîîñ áîäñîí. õóëãàé õèéæ ø¿ãýëäñýí. àâñíûã íü • Õàðàíõóéä ÿâàõààñàà àéñàí. ìýäñýí. • Ïàâëèêèéã áèòãèé • Ýýæäýý õººãäºæ ãàðñàí. • Õóëãàé õèéñýí äóóðàé, ººðèé㺺 ººðºº ìýäýõ • Ãóäàìæààð óéëæ ÿâñàí. ó÷èð ãýðýýñýý õýðýãòýé ãýæ Êîòüêàã õººñºí. ñóðãàñàí. • Ñàõèóë ºâãºíä î÷èæ ¿íýíýý õýëñýí. • Êîòüêàãèéí ºðãºñò • ªðãºñò õýìõýý áàéñàí ãàçàðò íü õýìõèéí áóöààæ òàâüñàí. àâñàí. • Èäñýí íýã ºðãºñò õýìõýý ÷ õýëñýí. • Ñýòãýë õàíãàëóóí ãýð ¿ð¿¿ãýý ÿâñàí. 21

• Êîòüêà áîë ýíý çîõèîëûí ãîë áààòàð áîëíî. 2. Äàðààõ òóëãóóðààñ Êîòüêàãèéí ä¿ðèéã òîäîðõîéëîí ÿðèëöàõ. ÊÎÒÜÊÀ Ïàâëèêèéã äóóðàéæ ºðãºñò õýìõ õóëãàéëñàí Ýýæäýý çýìë¿¿ëæ ãýðýýñýý õººãäñºí. ªðãºñò õýìõèéã ñóâàã óðóó õàÿàã¿é. Ñàõèóë ºâãºíä á¿õ ¿íýíýý ÿðüæ áóðóóãàà õ¿ëýýñýí. Ñýòãýë õàíãàëóóí áàÿðòàé áîëñîí. 3. Çîõèîëûí áààòðóóäûí õîëáîî õàìààðëûã òàéëáàðëàí ÿðèõ îþóíû çóðàãëàë õèéå. (1) Çîõèîëûí ãîë áààòàð Êîòüêàã çóðãèéí ãîë òºâä íü áàéðëóóëúÿ. (2) Êîòüêàòàé õîëáîîòîé áààòðóóäûí íýðèéã íýã íýã ìº÷èð äýýð áè÷üå. (3) ̺÷ðººñ ñàëáàðëàñàí çóðààñ á¿ðä áààòðóóäûí õèéñýí ¿éëèéã íýã ¿ãýýð áè÷üå. (Çàðèì ìº÷èð äýýð çóðàã ÷ çóðæ áîëíî.) Áàãøèéí ìýäëýãèéí ñàíä Îþóíû çóðàãëàë õèéõ Ñóðàõ òóñàì ìàðòàõã¿é Áàãà öààñ àøèãëàæ èõ ¿ð ä¿íä õ¿ð, Öàã õýìíýæ èë¿¿ õºãæèëòýé áàé ÒÝÃÝÝÄ òà ìîä õàìãààëàõàä õóâü íýìðýý îðóóë. Îþóíû çóðàãëàë íü äýëõèé äýýðõ õàìãèéí ñàéí, õàìãèéí ýíãèéí “áè÷èæ òýìäýãëýõ” ñèñòåì áºãººä á¿òýýë÷ ñýòãýëãýýíä çîðèóëñàí ìàø õ¿÷èðõýã õýðýãñýë þì. Òà áèä õýäõýí ýíãèéí ä¿ðìèéã áàðèìòëàí èõ õýìæýýíèé Ẻí ìýäýýëëèéã õóðäàí õóãàöààíä íýã öààñàí äýýð áàéðëóóëàõ áîëîìæòîé. Èíãýæ á¿ãäèéã íýãýí çýðýã íýã äîð õàðàõ áîëîìæòîé áîëîõîîñ èë¿¿ þì áàéíà ãýæ ¿¿. Ýíý íü õàìãèéí ñàéí àðãà áîëîõ òàðõèíûõàà õî¸ð òàë áºìáºëãèéã àøèãëàí îé òîãòîîëòîî õºãæ¿¿ëýõýä ñóðàëöàíà ãýñýí ¿ã. Îþóíû çóðàãëàë íü äàðààõ ÷àäâàðóóäûã äýýøë¿¿ëíý. • ñýðãýýí ñàíàõ • õîëáîî õàìààðëûã îëîõ • ó÷èð øàëòãààíûã èëð¿¿ëýõ • áîäîæ òîîöîîëîõ • òºëºâëºõ áóþó äàâóó òàëûã õàðàõ • àñóóäëûã øèéäâýðëýõ • ñýòãýí áîäîõ • ¿ç¿¿ëýí òàíèóëàõ çýðãýýð îþóí óõààíûã õºãæ¿¿ëäýã. Îþóíû çóðàãëàë õèéõèéí òóëä äàðààõ ç¿éëèéã áýëäýýðýé. 1. À3 þì óó À4 õýìæýýíèé öóëãóé öààñ 2. ªí㺠ºíãèéí ¿çýã, áàë, õàðàíäàà, òîäðóóëàã÷ ë õýðýãòýé. Îþóíû çóðàãëàë õèéöãýýå. 1. Ãîë çóðàã: Á¿õ ç¿éëèéã ººðòºº àãóóëñàí áàéõ æèøýý íü: Êîòüêà 2. ßìàð íýãýí õ¿ðýý õàéðöàãò õàøèãäàõã¿é. 22

3. Äîîä òàë íü 3-4 ºí㺺ð çóðàõ 4. ¯íäñýí ìº÷èð íü: ãîë çóðãèéí àëü íýã òàëààñ óðãàí ãàðñàí áàéõ 5. ßìàð íýã ºí㺺ð çóðàõ 6. Ýâòýéõýí ìóðóéñàí õýëáýðòýé áàéõ. 7. ̺÷èð äýýð íýã ¿ã þì óó íýã çóðàã ë áàéðëàíà. DILIP MUKERJEA “Òºãñ îþóí-òàðõè” íîìîîñ ............ Ïàâëèê ªâãºí ..ø¿ãýëäýõ ............ Ýýæ ......á. èòãèé äóóðàé ............ ... áý ............ õóëãàéëàõ ëý..ã..ë..ýñýí ............ õàëààñ õ¿¿ áèø (4) Çîõèîëûí áààòðóóäûí õîëáîî õàìààðëûã òàéëáàðëàí ÿðüÿ. (5) Çîõèîëûí áààòðóóäûã õîëáîæ áàéãàà ç¿éë íü þó âý? ßàãààä? 5. Çîõèîëûí ãîë áààòðûí ñýòãýë ñàíààíû ººð÷ëºëòèéã ìýäüå. (1) Êîòüêàãèéí çàí ÷àíàðò ÿìà𠺺ð÷ëºëò ãàðñíûã õ¿ñíýãòýýð ¿ç¿¿ëëýý. ¯¿íèéã ñóðàõ áè÷èãò îþóíû çóðàãëàë áîëãîí îðóóëñàí. Ó÷èð øàëòãààíûã òàíèóëàõäàà äàðààõ õ¿ñíýãòèéã àøèãëààðàé. Æèøýý íü: àâ÷èðñàí, ºðãºñò õýìõ, áàÿðòàé ãýñýí ¿ãèéã äàðààõ õ¿ñíýãòýýñ õàðæ Êîòüêà ãýðòýý áàÿðòàé èðýýä: “Ýýæ ýý, áè òàíä ºðãºñò õýìõ àâ÷èðëàà” ãýæ õýëýâ. ªðãºñò õýìõ àâ÷èðñàí áîëîõîîð “Ýýæ ìèíü áàÿðëàíà” ãýæ áîäîîä áàÿðòàé èðñýí ãýæ îþóíû çóðàãëàëûã íîì õàðàõã¿éãýýð òàéëáàðëàí ÿðèõ þì. Êîòüêà ÿìàð ÿìàð ¿éëäýë õèéñýí áý? Êîòüêàãèéí ñýòãýë ñàíààíû áàéäàë ÿìàð áàéñàí áý? Êîòüêà ãýðòýý áàÿðòàé èðýýä: “Ýýæ ýý, áè ªðãºñò õýìõ àâ÷èðñàí áîëîõîîð “Ýýæ ìèíü òàíä ºðãºñò õýìõ àâ÷èðëàà” ãýæ õýëýâ. áàÿðëàíà” ãýæ áîäîîä áàÿðòàé èðñýí. Áàéç áàéç! Áèòãèé ãàðãà! ãýæ õýëýõýä ßàãààä èíãýæ áàéãàà þì áîë ãýæ ãàéõñàí. Ýýæ íü ßàâ àà? Êîòüêàãèéí áîäëîîð ¿¿íýýñ ººð áàéõ ¸ñòîé áàéñàí. Îäîîõîí ýíý ºðãºñò õýìõýý áóöààæ àâàà÷! Ýýæèéíõýý óóðëàæ áàéãààã ñàéí îéëãîëã¿é, õýðýãã¿é áîë õàÿ÷èõúÿ ãýæ áîäñîí. ªº, áè ýäíèéã õàÿ÷èõüÿ Ǻâõºí ººðèé㺺 áîäîîä òóõàéí ¿åä ºâãºíèéã îãò Áè ÿâàõã¿é! Òýð ºâãºí áóóòàé, áóóäâàë áîäîîã¿é áàéñàí. íàìàéã àëíà ãýæýý. ßìàð ÷ ¿åä ýýæ ìèíü íàìàéã õàìãààëíà ãýæ áîäñîí. Íàäòàé õàìò ÿâàà÷ ýýæ ýý! Ãàäàà Ãýâ÷ òèéì áèø áàéñàí. õàðàíõóé áàéíà. Áè àéæ áàéíà. 23

“Ýäãýýðèéã ñóâàã óðóó øèä÷èõýýä õ¿ðãýæ ªìíºõ ¿éë ÿâäëààñ áîëæ ºðãºñò õýìõèéã õàÿæ ºãñºí ãýæ õýëüå”, “ýý, áîëîõã¿é àâàà÷èæ áîëîõã¿é ãýäãèéã óõààðñàí. ºãºõ õýðýãòýé, òýð ºâãºí íàäààñ áîëæ õýðýãò îðíî” ãýæ áîäæýý. Ãàðöààã¿é áàéäàëä õ¿ðñýí ó÷èð ºâãºíººñ àéæ óéëñàí. ªâñºí îâîîõîéí äýðãýä î÷èæ çîãñîîä ÷àíãà ÷àíãà óéëæýý. Ǻâ ç¿éë õèéæ áàéãàà ó÷èð àéäàñ áàãà áîëñîí. ªâãºí ãóàé, áè ºðãºñò õýìõèéã ÷èíü Á¿ãäèéã íü ºãºõ ãýñýí ñàéõàí ñýòãýë áàéñàí ÷ äààí÷ áóöààæ àâ÷èðëàà. íýãèéã íü èä÷èõñýí áàéñàí. ¯ã¿é íýã íü áàéõã¿é áàéíà ãýæ Êîòüêà Õóëãàé õèéíý ãýäýã ìóóõàé õýðýã ãýäãèéã ìýäñýí. õàðèóëààä äàõèí óéëëàà. ªºðèé㺺 ýíý ìóóõàé íýðýýñ ñàëãàõûã áîäñîí. Ìèíèé èä÷èõñýí ºðãºñò õýìõèéã Ãýðýýñýý ãàð÷ ÿâàõàä ìàø õýö¿¿ áàéñàí. Áóðóó õýðýã õóëãàéëñàí ãýæ ¿çýõ ¿¿? ¯ã¿é þó? õèéñíýý ìýäñýí. Àëäààãàà îéëãîæ, ººðºº çàññàí ó÷èð ñýòãýë õàíãàëóóí áàÿðòàé áîëñîí. Êîòüêà ãýðèéí ç¿ã ÿàðàëã¿é ÿâæ áàéõäàà ñýòãýë õàíãàëóóí áàÿðòàé áàéëàà. 1. Í. Íîñîâûí “ªðãºñò õýìõ” ºã¿¿ëëýãèéã äàõèí íýã óíøààä çîõèîëûí áààòðóóäûí äîòîîä ñýòãýë ð¿¿ àíõààðëàà õàíäóóëààðàé. Êîòüêàãèéí ñýòãýë ñàíààíû áàéäàë ÿìàð áàéãààã çóðàãëàë õèéãýýä ÿðèëöúÿ. (1) Çóðãèéí òºâä Êîòüêàãèéí çóðãèéã áàéðëóóëúÿ. (2) Çóðãèéí ç¿¿í òàëä Êîòüêàòàé õîëáîîòîé ¿éëèéã ìº÷èð á¿ðä íýã ¿ãýýð áè÷üå. (3) Çóðãèéí áàðóóí òàëä òýð ¿éëèéã õèéõ ¿åä Êîòüêàãèéí ñýòãýë ÿìàð áàéñíûã íýã ¿ãýýð áè÷üå. (4) Çóðãàà òàéëáàðëàí ÿðüÿ. àâ÷èðñàí ýýæ áàÿðòàé äóóðàéñàí áàéç, áàéç ýýæ ãàéõñàí áîäëîãîã¿é õóëãàéëñàí ýýæ Ïàâëèê áóöàà õàëààñ õàÿ÷èõúÿ àéñàí óéëñàí ãýð áóóòàé ýðãýëçñýí õ¿¿ áèø ãóäàìæ àéæ ºâãºí ñóâàã áîäñîí íýã Ïàâëèê óéëñàí Ïàâëèê äóóðàé áýëýãëýñýí áàÿðòàé 6. Ǻâ áè÷èõ ÷àäâàðàà õºãæ¿¿ëüå. 5-ð àíãèéí ñóðàõ áè÷èãò îðñîí ãàäààä ¿ãèéã í¿äëýí çºâ áè÷èæ ñóðàõààñ ãàäíà ò¿¿íòýé òºñòýé ¿ãñèéã áè÷¿¿ëæ ÿàæ áè÷ñýíèéã òàéëáàðëóóëàí õýðýãëýý áîëãîõîä àíõààðàõ þì. 7. Ýíý õ¿ðòýë ¿çñýíýý ýðãýí äàâòúÿ. 1. Äàðààõ ºã¿¿ëëýãèéã óíøààä áóñäààñ àñóóõ àñóóëò çîõèîãîîðîé. 24

(1) ªã¿¿ëëýãèéã óíøààä 5 ãîë ¿ãèéí äîîãóóð çóðëàà. (2) Çóðñàí ãîë ¿ãñýý àøèãëààä îþóíû çóðàãëàë çóðààðàé. Íàñíû ºâºº, øèäýò øóâóóä, íýð, àíõíû ãóðàâ, õî¸ð äàõü, ãóðàâ äàõü, æèã¿¿ð, ºä , ãýðýë ãýãýý (3) Áóñäààñ àñóóõ 4 àñóóëò çîõèîãîîðîé. - ßàãààä ýíý ºã¿¿ëëýãèéã “íàñíû ºâºº” ãýæ íýðëýñýí þì áý? - Óëèðëûã ÿàãààä øèäýò øóâóó ãýæ íýðëýñýí þì áîë? - Ñàðóóäûã ÿàãààä øóâóóòàé ç¿éðëýñýí áý? - Íàñíû ºâºº ãýäãèéã þóíààñ ñýäýâëýæ æèë ãýæ îéëãîñîí áý? (4) ªã¿¿ëëýãýýñ òºðñºí ñýòãýãäëýý áè÷íý ¿¿? Íàñíû ºâºº Íàñíû ºâºº àéñóé. Åðòºíöèéí õ¿í á¿õýíä íýã íàñ íýìýõ á¿ë㺺. Ò¿¿íèé ìýäýëä øèäýò øóâóóä áàéäàã. Øóâóó á¿õýí íü ººð ººðèéí íýðòýé. Íàñíû ºâºº ýõëýýä ë àíõíû ãóðâàí øóâóóãàà èëãýýäýã. Æèã¿¿ðýýñ íü õ¿éòýí ñàëõè ¿ëýýæ, ãîëûí óñûã õºë人íº. Äàðàà íü íàñíû ºâºº ãàðàà äýâýí õî¸ð äàõü óäààãèéí ãóðâàí øóâóóãàà áèäýí ð¿¿ èëãýýäýã. Òýäíèéã èðìýãö öàñ ìºñ õàéëæ öýöýã íîãîî óðãàäàã. Ò¿¿íèé àðààñ ãóðàâ äàõü ãóðâàí øóâóóãàà èð¿¿ëäýã. Õàëóóí äóëààí áîëæ õàäëàí òàðèàãàà áàçààíà. Ýöýñò íü äºðºâ äýõ ãóðâàí øóâóóãàà èëãýýõýä õ¿éòýí ñàëõè ñýâýëçýæ õ¿äýí ìàíàí ãîãöîîðíî. Òýäãýýð íü æèðèéí øóâóóä áèø. Øóâóó áîëãîí äºðâºí æèã¿¿ðòýé, æèã¿¿ð áîëãîí äîëîîí ºäòýé, ºä áîëãîí ººð ººð íýðòýé. ªäíèé íýã òàë íü öàãààí, íºãºº òàë íü õàð. Æèã¿¿ðýý íýã äýâýõýä íü ãýðýë ãýãýý òóñ÷, äàõèí íýã äýâýõýä õàâ õàðàíõóé áîëíî. Íàñíû ºâººãèéí ãàðààñ ÿìàð øóâóóä íèñýí èðýâ? Øóâóóä áîëãîíä ÿìàð ÿìàð äºðâºí æèã¿¿ð áàéíà? Æèã¿¿ð áîëãîíä ÿìàð äîëîîí ºä áàéíà âý? ªäíèé íýã òàë íü ÿàãààä öàãààí, íºãºº òàë íü ÿàãààä õàð áàéíà âý? ×è þó ãýæ áîäîæ áàéíà âý? (Âëàäèìð Äàëü) 2. Äàðààõ õ¿ì¿¿ñýýñ ñîíèðõñîí ç¿éëýý àñóóõ àñóóëò çîõèîí áè÷ýýðýé. (ÿàãààä, ÿìàð ó÷ðààñ, ÿìàð ÿìàð, òàíû áîäëîîð, ÿàâàë) (1) Òåëåâèçèéí íýâòð¿¿ëýã÷ýýñ - ßàãààä òåëåâèçèéí íýâòð¿¿ëýã÷ çºâ äóóäëàãàòàé, õîîëîéíû ºí㺠öýâýð áàéõ ¸ñòîé âý? (2) Îäîí îðîí ñóäëàà÷ààñ - ßàãààä ñàð, íàð õèðòäýã âý? (3) Õóðäàí ìîðèíû óÿà÷ààñ - ßìàð ó÷ðààñ 9-ººñ äîîø íàñíû õ¿¿õäýýð õóðäíû ìîðü óíóóëàõã¿é áîëñîí áý? (4) Îíãîöíû íèñãýã÷ýýñ - ßìàð ó÷ðààñ îíãîö èõ ºíäºðò íèñäýã âý? Äîîãóóð íèñâýë ÿàõ âý? (5) Àëäàðòàé òàìèð÷íààñ - ßàãààä òàìèð÷èä áàéíãûí äàñãàë ñóðãóóëèëò õèéäýã âý? 3. ÀÍÓ, ÎÕÓ, ÁÍÕÀÓ, ÁÍÑÓ, ͯÁ, ãýõ çýðýã ãàäààä ¿ãñèéã çàäëàí áè÷ýýðýé. 4. Ãðàôèê, äèàãðàìì, êîìïüþòåð, ïðèíòåð, ëèçèíã ãýõ ¿ãñèéã îðîëöóóëàí ºã¿¿ëáýð çîõèîæ áè÷ýýðýé. 25

3 ÈËÒÃÝÕ ×ÀÄÂÀÐÒ ÑÓÐÀËÖÚß Á¿ëýã ñýäâèéí çîðèëãî: 1. Ýõýýñ ººðò õýðýãöýýòýé ìýäýýëëèéã öóãëóóëæ óíøèõ, óíøñàíàà áóñäàä òàíèëöóóëàõ 2. ßðèàãàà òºëºâëºõ, áýëòãýõ, áóñäûí äýìæëýãã¿éãýýð èëýðõèéëæ ÷àääàã áîëîõ 3. ¯éë ¿ã ¿¿ñãýõ “ë äàãàâðûã çºâ áè÷èõ àðãàä ñóðàõ Çîðèëò: 1. Ýõýýñ ººðò õýðýãöýýòýé ìýäýýëëèéã öóãëóóëúÿ. 2. Òàéëáàðëàí ÿðèõ àðãààñ ñóðàëöúÿ. 3. ªìíº ñóðñàí àðãàà õýðýãëýýä èëòãýë òàâèàä ¿çüå. 4. Çóðàã ä¿ðñ àøèãëàí èëòãýë òàâèõ àðãàä ñóðàëöúÿ. 5. Òîõèðñîí çóðàã ä¿ðñ àøèãëààä èëòãýë òàâüöãààÿ. 6. Ýíý õ¿ðòýë ñóðñíàà ýðãýí äàâòúÿ. Çîðèëãî çîðèëòîî õýðýãæ¿¿ëýõ ¿éë àæèëëàãàà Õè÷ýýëèéí áýëòãýë • Ñàéõàí ÿðüäàã, óðàí èëòãýäýã õ¿íèé ÿðèà á¿õèé áè÷ëýã ìºí óíøèõ ìàòåðèàë öóãëóóëæ àíãèäàà íààõ, ñóðàã÷äàä ñîíñãîõ • Ñóðàã÷äûí ñîíèðõîëòîé ç¿éëèéí òàëààð õè÷ýýëèéí áóñ öàãààð íàéçóóäàä íü ÿðèóëàõ • Ñîíèðõäîã ç¿éëèéíõýý òàëààð öóãëóóëãà õèéõ äààëãàâàð ºãºõ 1. Ýõýýñ ººðò õýðýãöýýòýé ìýäýýëëèéã öóãëóóëàõ (1) Èëòãýë ÿàæ òàâèõ òàëààð õ¿¿õýä á¿ð ýðãýö¿¿ëýí áîäíî. Èëòãýë òàâèõ ãýäýã íü áîäîë ñàíààãàà öýãöýëæ, ÿðèõ ç¿éëýý áýëòãýæ èðýýä áóñäàä îéëãóóëàí òàíèëöóóëàõ þì. (2) ßðèõ ãýæ áàéãàà ç¿éëèéíõýý îíöëîãèéã ñàéí ãàðãàõ, þó þó õýðýãëýõ òàëààð áîäîõ 2. Òàéëáàðëàí ÿðèõ àðãààñ ñóðàëöúÿ. 1. Ñàíñðûí íèñãýã÷, õººðºã õî¸ðûí òàëààð áàãóóä èëòãýë òàâèõààð áîëæýý. Ñóðàã÷èä çîðèëãîî òîäîðõîéëæ áàéíà. Á¿õ õ¿¿õýä èëòãýë òàâèõ ó÷èð ýíý òàëààð ýðãýö¿¿ëýí áîäîõ áîëîìæ îëãîîðîé. 2. Äýýðõ õî¸ð ñýäâýýð áàãóóä èëòãýë áýëòãýõýýð ÿðèëöàæ áàéíà. Ýíý çóðàã áîëîí ÿðèëöëàãûã õàðààä õ¿¿õä¿¿ä õýðâýý áè áàéñàí áîë þó ÿðèõ âý, áàãèéíõàíòàéãàà þó ÿðèëöàõ áàéñàí áý ãýäãèéã áîäîæ ñóðàëöàõ þì. Òèéì ó÷ðààñ: (1) Çóðãèéã àæèãëààä õàìòðàí àæèëëàõ, áèå áèåäýý õ¿íäýòãýëòýé, ÷èí ñýòãýëýýñýý õàíäàõ õàíäëàãûã ìýäýðíý. (2) Íàéçûíõàà ÿðüñíààñ ººð ç¿éëèéí òàëààð ñàíàë ãàðãàæ õóâü íýìýð îðóóëàõ õýðýãòýé þì áàéíà ãýäãèéã ìýäýðíý. (3) ßðèëöëàãûí ÿâöäàà òàâèõ èëòãýëèéíõýý ñýäâèéã òîäîðõîéëíî. (4) ßìàð íýã þìíû òóõàé èëòãýõäýý þó àíõààðàõ âý ãýäãèéã ìýäýæ àâíà. (5) ßðèëöëàãûí ÿâöàä áóñäûí ñàíàëûã ÷óõàë÷èëæ õ¿í á¿ð ñàíàëàà ÷èí ñýòãýëýýñýý èëýðõèéëýõ õýðýãòýé ãýäãèéã õ¿¿õä¿¿äýä ìýäð¿¿ëýõ þì. (6) Äàðààãèéí áàãèéí õ¿¿õä¿¿ä ñàíñðûí íèñãýã÷ Æ. ÿððàã÷ààãèéí òàëààð èëòãýë òàâèõààð áîëæýý. Èëòãýëäýý þó þó îðóóëáàë áóñäàä ñîíèðõîëòîé áàéõ òàëààð ÿðèëöàíà. 26

(7) Íàéçóóä ÿðèëöààä ñýäâýý ñîíãîëîî, þó þó ÿðèõàà òºëºâëºëºº. (8) Äýýðõ õî¸ð áàãèéí ÿðèëöëàãààñ ¿çâýë õî¸ð ººð ç¿éë õàðàãäàæ áàéíà. Íýã íü ýä ç¿éëèéí òóõàé, íºãºº íü õ¿íèé òàëààð èëòãýë õèéõýýð òºëºâëºâ. Ýä áàðàà, áîëîí õ¿íèé òàëààð èëòãýë òàâèõ íü æààõàí ÿëãààòàé áàéãààã àæèãëóóëíà. ßàãààä ãýâýë ÷óõàë÷ëàí ¿çýõ ç¿éë íü ººð ººð áàéãàà. Èíãýæ ÿðèëöñàíû äàðàà ñóðàã÷äààð 3-ð äàñãàëä áàéãàà ýõèéã óíøóóëààðàé. Áàãøèéí ìýäëýãèéí ñàíä Èëòãýëèéí îíöëîã 12 æèëèéí õºòºëáºðººð 5-ð àíãèéí ñóðàã÷èä “ßðèõ ÿðèàãàà òºëºëºâëºõ, áýëòãýõ, áóñäûí äýìæëýãã¿éãýýð èëýðõèéëæ ÷àääàã áîëîõ” ÿðèõ-ñîíñîõ ÷àäâàð òºëºâø¿¿ëýõ ãýñýí ÷àäâàð öîî øèíýýð îðæ èðñýí. 5-ð àíãèéí ñóðàã÷ èëòãýë òàâèíà, õýëýëö¿¿ëýã õèéíý ãýõýýð èõ òîì, õîë ñîíñîãäîîä áàéæ ìàãàäã¿é. Òýãâýë ýíý íü áèäíèé áîäîæ áàéãààãààñ àìàðõàí, õ¿¿õäýä ñîíèðõîëòîé, ººðºº õºãæèõ áîëîìæèéã îëãîñîí, á¿òýýë÷, ñîíãîëò ñàéòàé õè÷ýýë ãýäýã íü õàðàãäàíà. Èëòãýë òàâüæ ñóðàõûí çîðèëãî áîë: 1. Õ¿¿õýä ÿìàð íýã þìíû òóõàé ìàòåðèàë öóãëóóëàõ 2. Ò¿¿íýýñýý õýðýãòýé ç¿éëýý ñîíãîæ öóãëóóëàõ 3. Öóãëóóëñàí ìàòåðèàëààñ ÿã þó ÿðèõàà øèëæ öýãöëýõ 4. ßðèõ äàðààëëàà òºëºâëºõ 5. Ñîíèðõîëòîé, îéëãîìæòîé ÿðèõàä àøèãëàõ ç¿éëýý áýëäýõ 6. Èëòãýõèéí òóëä ÿðèõ áýëòãýë õèéõ 7. Áóñäûí äýìæëýãã¿éãýýð ÿðèõ ÷àäâàðò ñóðàëöàæ ýõýëíý. ßðèõäàà: Ǻâ, ëîãèêèéí õóâüä çºð÷èëã¿é, ñàéõàí, ñîíñãîëîíòîé, äóóíû ºí㺠àÿñ òààðñàí, ÷àíãà ñóë òîõèðñîí, ðèòìòýé ÿðèíà Îíöëîã Ǻâ ñàéõàí èëòãýæ ÿðèõ îíîëûã ýðòíèé ãðåêò Ðèòîðèê ãýäýã áàéñàí áºãººä ýíý ¿ãíýýñ Ðèòîð Îðàòîð, Ëåêòîð ãýäýã ¿ãñ áèé áîëñîí. Ýíäýýñ ¿ãýýð çýâñýãëýæ, îþóíû èõ õóðûã áóóëãàäàã óðàí èëòãýã÷èéã “ëåêòîð” ãýæ íýðëýäýã áîëæýý. Èëòãýõ óðëàã áîë ìÿíãà ìÿíãàí õ¿íèé îþóí óõààí, ç¿ðõ ñýòãýëèéã ýçýìäñýí ¿ãèéí, õàðèëöààíû èõ ýð÷èì õ¿÷ þì. Èëòãýõ óðëàã íü ¿ãíýýñ ¿ã, ñàíààíààñ ñàíàà, ÿðèàíààñ ÿðèà, óõààðàë òºð¿¿ëäýã, äàìæóóëäàã óõààí. Èëòãýõ ÷àäâàð õ¿íèéã õºãæ¿¿ëæ, ººðòºº èòãýõ èòãýëèéã áèé áîëãîæ, ººðºº ººðèé㺺 òàíüæ ìýäýí áóñäàä ¿çýë áîäëîî íýýõýä òóñàëäàã. Èëòãýõ óðëàã ººðèé㺺 òºäèéã¿é áóñäûí ¿éë õºäëºëèéã òàíüæ ìýäýõ ìýðãýí ÷àäâàðò ñóðàëöóóëäàã. Äýëõèéí íýðò óðàí èëòãýã÷ Äåìîñôåí ãýã÷ õ¿í àíõ õýíèé ÷ ìýäýõã¿é íýãýí áàéæýý. Ò¿¿ãýýð ÷ áàðàõã¿é õýí ÷ ñîíññîí øîîëæ èíýýìýýð òóëüòðàà õýë ÿðèàòàéí äýýð öýýæèí áèåýðýý ó÷èðã¿é áºãòºð íóðóóòàé õ¿í áàéâ. Òýðýýð óðàí èëòãýã÷ áîëîõûí òóëä äàëàéí õºâººíä î÷èæ, àìàíäàà ÷óëóó õèéæ áàéãààä ÷àíãà äóóãààð ÿðóó íàéðàã óíøäàã áàéæýý. Äàëàéí äàâàëãààíû òýð í¿ñýð ÷èìýýíä àìàíäàà ÷óëóóòàé ÿðüñààð áàéãààä òóëüòðàà õýë íü çàñàð÷ýý. Ìºí ºãñ¿¿ð ãàçàð ã¿éõäýý õîîëîéíõîî ÷àäëààð îðèëñîîð ñóë äóóíààñàà àíãèæèðñàí áîë, òààçíààñ õóðö ¿ç¿¿ðòýé ìýñ óíæóóëæ º÷¿¿õýí òºäèé õºäëºõºä íü áèåèéã íü õàòãàõóéöààð áàéðëóóëæ äàñãàë õèéñíèé ä¿íä áºãòºð íóðóó íü ÷ áàñ òýãøèð÷ýý. Èéíõ¿¿ òýðýýð àñàð èõ òýâ÷ýýðèéí à÷ààð îëîí õ¿íèéã ¿ã ÿðèàãààðàà èëáýäýã÷, óäèðäàã÷ áîëñîí ò¿¿õòýé ãýæ áè÷ñýí áàéäàã. 27

Ýíý æèøýýã þóíû òóëä òàòñàíûã áàãø òà áàðàã ãàäàðëàñàí áàéõ àà. Ãýõäýý á¿õ õ¿¿õäèéã èéì áîëãîíî ãýñýí ñàíààã ýíä õýëýýã¿é. Õàðèí èëòãýæ ñóðàõàä õ¿¿õäýä äàñãàë ñóðãóóëü èõ õýðýãòýé, õ¿¿õýä á¿ðèéã õºãæ¿¿ëæ áîëíî” ãýñýí ñàíààã õýëýõ ãýñýí þì. Èëòãýæ ÿðèõäàà: 1. ¯íýí áîäèò ç¿éë äýýð ¿íäýñëýí ÿðèõ 2. Ýåëäýã ÿðèõ 3. Õÿëáàð, ñîíèðõîëòîé, ç¿é òîãòîëòîé ÿðèíà 4. ßðèõäàà áîäèòîîð õàðóóëàõ 5. Çóðàã àøèãëàõ 6. Äèàãðàìì òîîöîî àøèãëàõ 7. Õèéñâýð ñàíààã áîäèò æèøýýíä òóëãóóðëàõ 8. Îéëãîõîä õÿëáàð ¿ãýýð òàéëáàðëàõ Ñîíñîõäîî: 1. Àíõààðàëòàéãààð ñîíñîîä ºíãºðºõ 2. Àíõààðëàà òºâëºð¿¿ëýí ñîíñîõ 3. Àíõààðëàà õàíäóóëæ èäýâõòýé ñîíññîí ç¿éë ººðèéí áîëæ ¿ëääýã. Õàðèí ñîíñîæ áàéãàà ñóðàã÷èä: 1. Áóñäûí ÿðèàã òýâ÷ýýðòýé, õ¿ëýýöòýé, äóóñòàë ñîíñîõ 2. Àñóóëò àñóóõûí òóëä àíõààð÷ ñîíñîõ 3. Ñàíàë íýìýðëýõèéí òóëä àíõààð÷ ñîíñîõ çýðãýýð ñîíñîõûí ÷àäâàðò ñóðàëöàõ þì. ªìíº íü ýíý ÷àäâàðóóäûã îëãîõäîî áàãø ñóðàã÷èä àñóóëòàä õàðèóëàí ÿðèõ, ò¿¿íèéã íü ñîíñîîä áîëëîî ãýæ ¿çäýã áàéñàí íü ñóðàã÷äûí “ÿðèõ-ñîíñîõ” á¿òýýë÷ ÷àäâàðûã õàíãàæ ÷àääàã¿é áàéëàà. Áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿í þì óó, õ¿íèé òàëààð èëòãýõäýý òóõàéí ç¿éëèéíõýý îíöëîãèéã ñàéí õàðóóëñàí áàéõ õýðýãòýé. Áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèéõýý ãàäààä áàéäàë, ¿íýð, ºí㺠ç¿ñ, õýðýãëýý òàëûã òàéëáàðëàâàë ñàéí áàéíà. Õ¿ì¿¿ñ õàðààä ë øóóä ñîíèðõîæ ýõëýõ¿éö ç¿éë îëîîä ò¿¿íèéãýý àìàðõàí îéëãîãäîõîîð òàéëáàðëàõ íü ÷óõàë àà. ßìàð íýã õ¿íèé òàëààð èëòãýõäýý òóõàéí õ¿íèé á¿òýýñýí ¿éëñ, õèéñýí àæèë þì óó, çàí ÷àíàð, íàìòàð çýðãèéã òóñãàæ ºãºõ õýðýãòýé. Õàæóóãààñ õàðæ áàéãàà õ¿ì¿¿ñèéí àíõààðëûã òàòàõààð, òýð õ¿íòýé õîëáîîòîé ñîíèðõîëòîé ç¿éëèéã ÷ îëæ òàéëáàðëàõûã õè÷ýýãýýðýé. ̺í îëîíä òàíèãäààã¿é õ¿íèé òàëààð ÿðèõ ãýæ áàéãàà áîë ãàäààä òºðõ, çàí ÷àíàðûã îíöãîéëîí ãàðãàæ ºãºõ õýðýãòýé. Ýíý ìýò÷èëýí èëòãýë òàâèàä ¿çâýë èë¿¿ ñàéí òàéëáàðëàæ, áàñ îéëãóóëæ ÷àäàõ áîëíî. 3. ªìíº ñóðñàí àðãàà õýðýãëýýä èëòãýë òàâèàä ¿çüå. Ñýäýâ íü: Ìîíãîë ãóòàë Ýõëýë õýñýã: • Ìîíãîë÷óóä õààíà ÷ áàéõã¿é ºâºðìºö ãóòàë ºìñäºã. Ýýòýí ìîíãîë ãóòàë Õ¿íí¿ãèéí ¿åýñ óëàìæëàí îäîîãèéí õýëáýð çàãâàðòàà îðæýý. Ãîë õýñýã: • Ìîíãîë ãóòàë èõýä óòãà ó÷èðòàé. Õ¿íèé áèåèéí òóëãóóð õºëèéí ºìñãºë òóë òóëæ ò¿øèõ, áàò ñóóðüòàé ÿâàõûã áýëãýäñýí. Ýýòýí õîøóó, îéìñ õî¸ðûí õîîðîíäîõ àãààð ºâºëä äóëààí, çóíä ñýð¿¿í áàéëãàæ,òîëèãîð óë íü ãàçàð øîðîîã ñýíä÷èõã¿é, óðãàìàë, àìüòíû àìèíä õ¿ðýõã¿é ãýñýí ýíýðýíã¿é ¿çëèéã øèíãýýæýý.  28

• Ìîíãîë ãóòàë 8 - 64 óãàëçòàé, öóëãóé ãýæ áàéäàã. Óãàëçíû õýýã ýõëýëýýñ íü òºãñãºë õ¿ðòýë òîîëíî. Çàëóó õ¿í íýã èõ îëîí óãàëçòàé ãóòàë ºìñäºãã¿é. Àõìàä õ¿í 40 óãàëçòàéã, ºíäºð íàñòàí 64 óãàëçòàéã ºìñäºã ó÷èðòàé. Ýíý áîë ýðýãòýé õ¿íèé ãóòàë. Ýìýãòýé÷¿¿äèéí ºìñäºã, õîíøîîð ºíäºð, íàðèéí øºìáºãºð, 10-12 óãàëçòàé ãóòëûã ÿâóóò ýýòýí ãýæ íýðëýäýã. Ýíý áîë ýìýãòýé õ¿íèé ãóòàë. • Õ¿¿õäèéí ãóòàë íü õºëä ýâòýéõýí, õºëñ ÷èéã òàòàõã¿é, ä¿í ºâëèéí óëèðàëä ÷ ìàø äóëààõàí. Òºãñãºë õýñýã • Õàðèí áèä ãýðòýý îíüñîãî òààëöàæ “Õàð ìîðü íîãîîí íîãòòîé” òýð þó âý? ãýæ ìîíãîë ãóòëûí îíöëîãèéã äàëä óòãààð õýëýëöýí òîãëîäîã áàéëàà. Èëòãýëèéí á¿òöèéã çàäàëæ ¿ç¿¿ëüå. Õ¿ñíýãòèéã õ¿¿õä¿¿äýä îëøðóóëæ ºãººä íºõºõ äàñãàë õèéãýýðýé. Áèå áèåäýý òàéëáàðëàæ ÿðèõ áîëîìæ îëãîîðîé. Èëòãýëèéí á¿òýö Àãóóëãà Ýõëýë õýñýã • .................................................................... Ãîë õýñýã • .................................................................... • .................................................................... • .................................................................... • .................................................................... Òºãñãºë õýñýã • .................................................................... Áàãààðàà ÿðèëöààä ñàíñðûí íèñãýã÷ Æ. ÿððàã÷ààãèéí òóõàé èëòãýëèéã ñóðàã÷èäòàéãàà õàìòðàí áýëòãýýä ¿çýýðýé. Èëòãýëýý òàâüæ áàéõäàà çóðãàà ñàìáàðò áàéðëóóëààä, ÿðèõ ÿâöäàà ò¿¿íèéãýý çààæ òàéëáàðëàíà. Èëòãýõäýý: 1. Öààñ õàðæ ÿðèõã¿é. Ñîíñîã÷ ðóó õàðæ ÿðèíà. 2. Äóó ñóë áèø, á¿õ õ¿íä ñîíñîãäîõîîð áàéíà. 3. Çóðàãëàë íü ãðàôèê, äèàãðàìì áàãàòàé áàéíà. 4. Ýìõ öýãöòýé, îíîâ÷òîé áàéíà. 3. ªìíº ñóðñàí àðãàà õýðýãëýýä èëòãýë òàâèàä ¿çüå. Ñóðàã÷èä ººðñäèéíõºº ñîíãîñîí ñýäâýýð èëòãýë áýëòãýõýýñ ºìíº ÿâöûí ¿íýëãýý õèéõ öàã áàéãàà. Áèå äààæ èëòãýë áýëòãýõäýý ºìíºõ ÷àäâàðàà ñàéí ýçýìøýýã¿é áîë èëòãýë áýëòãýõ ñîíèðõîëã¿é áîëæ õîöðîãäîë ãàðàõ áîëíî. “Áè þó þó ÷àääàã áîëñîí áý?” àñóóëòàä õàðèóëàí áè÷¿¿ëýýðýé. Ñóðàã÷èä þó ÷àääàã áîëñíîî ººðººñºº àñóóæ õàðèóëíà. ×àäàõã¿é þì óó, äóòóó äóëèìàã ÷àäâàð áàéâàë îíãîðõîé îðõèæ áîëîõûã áàãø àíõààðóóëààðàé. 1. Èëòãýëèéíõýý ñýäâèéã ÿàæ ñîíãîõ âý? ......................................................... 2. Èëòãýëäýý þó þóã òóñãàÿ ãýæ áîäîæ áàéíà âý? ............................................. 3. Èëòãýëýý ñîíãîîä õýí õýíòýé ÿðèëöüÿ ãýæ áîäîæ áàéíà âý? ....................... 4. Èëòãýëýý ñîíèðõîëòîé áîëãîõûí òóëä þó þó àøèãëàÿ ãýæ áîäîæ áàéíà âý?.. Ñóðàã÷äûí õàðèóëòûã áàãø øàëãààä òóñëàìæ äýìæëýã àâàõàà𠺺ðòºº èòãýëã¿é ñóðàã÷äàä òóñàëæ õèéõ óðàì ºãººðýé. Çàðèì ñóðàã÷èä õè÷ýýëèéí ÿâöàä á¿õ ç¿éëèéí ó÷ðûã îëîîä õèéãýýä ÿâ÷èõíà, ó÷ðûã íü îëîîã¿é õ¿¿õýä õè÷ýýëäýý äóðã¿é áîëæ ìàãàäã¿é òóë áàãø àíõààðàëòàé ñóäàëæ áàéíãà òóñëàëöàà ¿ç¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé. ßðèõ ñîíñîõ ÷àäâàðûí èéì õè÷ýýë ºìíº íü áàðàã îðäîãã¿é áàéñàí áîëîõîîð çàðèì ñóðàã÷èä èõ àìàðõàí þì øèã ñàíàãäààä áàéæ ìàãàä. Áèå äààæ õèéõ äààëãàâðûã 29

òîäîðõîé õóãàöààíä ºã÷, øàëãàõ öàãòàà øàëãàæ áàéõã¿é áîë äàðàà äàðààãèéí õè÷ýýë õèéõýä õ¿íäðýëòýé áîëîõûã áàãø àíõààðààðàé. Ñóðàõ áè÷ãèéí 33-ð òàë äàõü 3-ð äàñãàëä “Ìèíèé òàâèõ èëòãýë” ñýäâýý𠺺ðñäèéíõºº èëòãýëèéã áýëòãýöãýýíý. Þóíû òóõàé èëòãýë òàâèõàà ñóðàã÷ ººðºº ñîíãîíî. Áèå äààí èëòãýë òàâèõàä ñýäýâ íü ººð ººð, ãàíöààðàà, øèíý ãýýä çàðèì ñóðàã÷èä ýâã¿é áàéõ òîõèîëäîë àæèãëàãääàã. Ýíý õóãàöààíä áàãø õ¿¿õýä á¿ð èëòãýëäýý ÿàæ áýëòãýæ áàéãàà òàëààð àñóóæ çºâëºæ, çàðèìä íü èë¿¿ òóñëàëöàà ¿ç¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé áàéäàã. Àíõíû áýëòãýæ èðñýí èëòãýëèéã òàâèõûí ºìíº ñóðàã÷äàä äàðààõ õ¿ñíýãòèéã îëøðóóëàí òàðààæ ººðèé㺺 áîëîí íàéç íàðûíõàà èëòãýëèéã òýìäýãëýýðýé ãýäýã äààëãàâðûã ºãíº. Ýíý íü ñóðàã÷èä áèå áèåý ä¿ãíýõýýñ èë¿¿ òýäíýýñ ñóðàõ áîëîìæ îëãîäîã. 1. ªºðºº èëòãýõ þì óó, õ¿íèé èëòãýë ñîíñîõäîî äàðààõ ç¿éëèéã àíõààðàí àæèãëààðàé. Èëòãýë òàâüñàí ñóðàã÷èéí íýð .................................. ............. îí ........ ñàð № Ñàéí Èõýâ÷ëýí Ìóó Èëòãýëèéí Óòãà á¿òöèéí õóâüä Óòãà á¿òöèéí õóâüä Óòãà, á¿òýö íü çîõèöîîã¿é àãóóëãà çîõèöñîí áàéâàë çîõèöñîí áàéâàë áàéâàë àãóóëãûã îéëãîõîä îéëãîõîä àìàð. îéëãîõîä àìàð. õýö¿¿. Èëòãýëèéí Íàéçóóäûíõàà í¿¿ð Íàéç íàðûõàà í¿¿ð ë¿¿ Èëòãýëèéíõýý áýëòãýñýí õàðèëöàà ë¿¿ íü õàðæ ÿðèõ áàðàã õàðàõã¿é ÿðüäàã ìàòåðèàëûã õàðæ ÿðüäàã, óíøäàã. Ìàø ñàéí Ñàéí Èõýâ÷ëýí 2. Îäîî 2 íàéçûíõàà èëòãýëèéã ñîíñîîä ¿íýëýõ õ¿ñíýãòèéã õóâèëæ ºãººðýé. Íàéçûí íýð Èëòãýëèéí ñýäýâ Ñàéí, ìóó òàë • Ñàéí áîëñîí òàë ........................... • Ìóó áîëñîí òàë ............................. • .............................................. Èíãýæ ñóðàã÷ ñóðàã÷òàéãàà àæèëëàæ áàéãààã áàãø àæèãëàæ çàðèì ñóðàã÷èä äýìæëýã ¿ç¿¿ëæ, ñóðàã÷äûã óðàìøóóëæ áèå äààæ íîì, ñîíèí ñýòã¿¿ë óíøèæ õýðýãöýýòýé ç¿éëèéã öóãëóóëàõ, ººðèéíõºº ìýäýæ áàéãàà ç¿éëèéã áýëòãýýä, òºëºâ뺺ä, èëýðõèéëýõ àðãàä ñóðãàõ ÷óõàë ÷àäâàð ýçýìø¿¿ëæ áàéãàà ó÷ðààñ áàãø ººðºº àäèëõàí óíøèæ, èëòãýæ ººðèéíõºº òóðøëàãûã õ¿¿õä¿¿ääýý õàðóóëæ äàãóóëæ ñóðãàõàä àíõààðààðàé. 5. Òîõèðñîí çóðàã ä¿ðñ àøèãëààä èëòãýë òàâèõ ÷àäâàðò ñóðãàõ ªìíºõ õè÷ýýëýýð èëòãýëèéí ñýäýâ, àãóóëãà, á¿òýö ÿìàð áàéõ òàëààð ñóðñàí áàéãàà. Õàðèí îäîî èëòãýëýý ñîíèðõîëòîé îéëãîìæòîé áîëãîõ, áè÷ñýí ç¿éëýý õàðàõã¿é ÿðèõûí òóëä çóðàã ä¿ðñ, çóðàãëàë, áîäèò õýðýãëýãäýõ¿¿í õýðýãëýõ àðãàä ñóðãàõ þì. Ñóðàõ áè÷èãò áàéãàà ¿éë àæèëëàãààíû äàðààëëààð àæèëëàõàä õ¿¿õä¿¿ä ä¿ðñ çóðàã õýðýãëýýä èëòãýõ, õýðýãëýõã¿é èëòãýõ õî¸ðûí õîîðîíä ÿìàð ÿëãàà áàéãààã õàðüöóóëààä ìýäýõ áîëîìæòîé. Õàðèí çóðàã ä¿ðñèéã ÿàæ ñîíãîõ âý? ãýäýã íü õ¿¿õäýä áàñ àñóóäàëòàé áàéäàã. Ñóðàõ áè÷ãèéí 36, 37-ð òàë äàõü çóðàã á¿ðèéí äèäàêòèê 30

øèéäëèéã ñàéí îéëãóóëæ ìýäð¿¿ëýõýä õ¿¿õä¿¿ä õÿëáàðõàí îéëãîíî. Çóðàã á¿ðèéí õýëæ áàéãàà ñàíàà, ¿ã á¿ðèéí óòãà ñàíààã òîãòîæ óõàæ ñàéí îéëãîõîä õ¿¿õä¿¿äýä òóñëààðàé. Èëòãýëýý áýëòãýýä øóóä ë òàâèõ áèø, ÿðèõ äàñãàë ñóðãóóëü õèéæ áàéãààä èëòãýõ íü õàìãèéí èõ ¿ð ä¿íòýé òóë èëòãýëä áýëòãýæ áàéãàà ¿åä ñóðàã÷äûí ýöýã ýõòýé õîëáîîòîé áàéæ òýäíèé èëòãýëèéã ãýðò íü ñîíñîæ óðàìøóóëàõûã çºâ뺺ðýé. Èëòãýõ ÷àäâàðò ñóðàëöàõ õè÷ýýëèéí òºãñãºëä ÿâöûí ¿íýëãýý õèéõ àðãà÷ëàë áàéãàà. Ò¿¿íèéã áàãø õýâëýæ îëøðóóëààä ñóðàã÷äàà𠺺ðèéã íü áîëîí íàéç íàðûã íü ¿íýë¿¿ëýéðýé. Èëòãýë òàâèõäàà àíõààðàõ ç¿éë • Èëòãýëèéíõýý àãóóëãûã èëýðõèéëæ ÷àäàõ çóðàã, ä¿ðñ õýðýãëýõ • Íîì óíøèæ áàéãàà þì øèã èëòãýõã¿é, ººðòºº èòãýëòýé, òîä ÷àíãà, øèéäýìãèé ÿðèõ • Äýëãýöýýð õàðóóëæ áóé ìýäýýëëýý öººí ¿ãýýð òîâ÷ áè÷èõ • Íàðèéí ó÷èð øàëòãààíòàé ç¿éë áàéâàë òàéëáàðëàí ÿðèõ 1. Èëòãýëýý òàâèõààñàà ºìíº èëòãýõ äàñãàë õèéæ ¿çüå. ªºðºº ººðèé㺺 ¿íýëýýðýé. Á¿òýö Ñàéí Èõýâ÷ëýí Ìóó Èëòãýëèéí àãóóëãà Á¿òýö óòãûí õóâüä Á¿òýö óòãûí õóâüä Á¿òýö, óòãà íü çîõèöñîí áîë íàéçóóä çîõèöñîí áîë íàéçóóä òîõèðîîã¿é îéëãîõîä îéëãîõîä àìàðõàí. îéëãîõîä àìàðõàí. õýö¿¿ Õýðýãëýãäýõ ìàòåðèàë Èëòãýëäýý çîõèöñîí Èëòãýëäýý çîõèöñîí Ìàòåðèàë, çóðàã, ä¿ðñ ìàòåðèàë àøèãëàñàí ìàòåðèàë àøèãëàñàí áè÷ëýã àøèãëàñàí ÷ èëòãýëòýéãýý õîëáîîã¿é ó÷èð îéëãîõã¿é. Èëòãýã÷èéí õàðèëöàà Íàéçóóääàà èëòãýëèéí Íàéçóóääàà èëòãýëèéí Òýñ ººð ãàçàð ðóó ìàòåðèàëàà òàðààæ ìàòåðèàëàà òàðààæ õàðæ èëòãýë òàâüäàã. ºã÷, àíõààðàë òàâüäàã. ºã÷, àíõààðàë òàâüäàã. Ìàø ñàéí Ñàéí Èõýâ÷ëýí Õàìò îëíûõîî ºìíº áýëòãýæ èðñýí èëòãýëýý æèíõýíý èëòãýñíèé äàðàà ººðºº ººðèé㺺 ¿íýëýýðýé. Äàðààõ õ¿ñíýãòèéã áàãø îëøðóóëæ ñóðàã÷äàä òàðààãààðàé. Áàãø ÷ ýíý ¿íýëãýýãýýð ñóðàã÷äûã àæèãëàæ äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé ñóðàã÷èäòàé àæèëëàõ öàã ãàðãààðàé. Ñóðàã÷èéí íýð ................................ Øàëãàõ íü Àãóóëãà ßã ¿íýí áîäèò ç¿éë äýýð òóëãóóðëàí èëòãýñýí áîëîâ óó? Òîõèðñîí ä¿ðèéã àøèãëàæ èëòãýñýí ¿¿? Àøèãëàñàí ìàòåðèàëûí ýìõ öýãö õýð áàéñàí áý? Èëòãýëèéíõýý ÷óõàë õýñãèéã íàéçóóääàà òàðààæ èëòãýñýí ¿¿? Òîõèðñîí ¿éë õºäëºë õèéñýí ¿¿? Òîõèðñîí õîîëîéíû ºí㺠àÿñààð ÿðüñàí óó? 31

4 ªÄÐÈÉÍ ÒÝÌÄÝÃËÝË ÁÈ×ÜÅ Á¿ëýã ñýäâèéí çîðèëãî: 1. ªäðèéí òýìäýãëýë áè÷èõ 2. Һ뺺ëñºí óòãû㠺㿿ëáýðò çºâ õýðýãëýõ Çîðèëò: 1. ªäðèéí òýìäýãëýëäýý þó áè÷èõ âý? 2. ªäðèéí òýìäýãëýë ñîíñîöãîî¸ 3. ªäðèéí òýìäýãëýëèéí àãóóëãàòàé òàíèëöúÿ. 4. ªäðèéí òýìäýãëýëèéí á¿òýöòýé òàíèëöúÿ. 5. ªäðèéí òýìäýãëýë çàäëàí øèíæèëüå. 6. ªäðèéí òýìäýãëýë áè÷èöãýýå. 7. Һ뺺íèé ¿ãèé㠺㿿ëáýðò çºâ õýðýãëýå. 8. ªäðèéí òýìäýãëýëýý áè÷üå. Çîðèëãî, çîðèëòîî õýðýãæ¿¿ëýõ ¿éë àæèëëàãàà Õè÷ýýëèéí áýëòãýë Ñóðàã÷äàä ºäðèéí òýìäýãëýëèéí òóõàé õè÷ýýë îðîõûí ºìíº äàðààõ ç¿éëèéã áýëòãýñýí áàéíà. ¯¿íä: Áàãøèéí áýëòãýõ ç¿éëñ: ªäðèéí òýìäýãëýë áàãààñàà õºòºëæ áàéñàí, àëäàðòàé õ¿ì¿¿ñèéí òóõàé ºã¿¿ëñýí ìýäýý ìýäýýëýë, äóðñàìæ, íàìòàð çýðãèéã öóãëóóëíà. Öóãëóóëñàí ìýäýýëëèéí àãóóëãà íü ñóðàã÷äàä ºäðèéí òýìäýãëýë à÷ õîëáîãäëûã ìýäð¿¿ëñýí, òýìäýãëýë õºòëºõ õ¿ñýë ýðìýëçýëëèéã òºð¿¿ëñýí, 5 äóãààð àíãèéí ñóðàã÷äàä îéëãîìæòîé, ñîíèðõîëòîé ¿ã õýëëýãýýð áè÷èãäñýí áàéâàë ñàéí. Ìîíãîë õ¿¿õäýä çîðèóëñàí ýíý òºðëèéí áè÷âýð õîìñ ó÷ðààñ áàãø öóãëóóëñàí ìýäýýëëýý õ¿¿õä¿¿äèéíõýý îíöëîãò òîõèðóóëàí õÿëáàð÷ëàí õ¿ðãýæ áîëíî. Ë.Ò¿äýâ, Á.Áààñò, Àííà Ôðàíê, Ë.Òîëñòîé, Ñóðàã÷äûí öóãëóóëàõ ç¿éë: Òºðºë á¿ðèéí ºäðèéí òýìäýãëýëòýé õîëáîîòîé ìàòåðèàë öóãëóóëàõ ¯¿íä: • ªäðèéí òýìäýãëýë áè÷èõ òóõàé • ªäðèéí òýìäýãëýë õºòëºõèéí à÷ õîëáîãäëûí òóõàé • ªäðèéí òýìäýãëýë õºòºëäºã àëäàðòàé õ¿ì¿¿ñ áîëîí ýðãýí òîéðíû, îéð äîòíû õ¿ì¿¿ñèéí òóõàé • Òºðºë á¿ðèéí ºäðèéí òýìäýãëýë¿¿ä Ñóðàã÷èä ìýäýýëëýý íîì, ñîíèí, ñýòã¿¿ë, èíòåðíýò, òåëåâèçýýñ áîëîí õ¿ì¿¿ñýýñ ñóðâàëæëàí òýìäýãëýæ àâàõ çàìààð öóãëóóëæ áîëíî. 1. ªäðèéí òýìäýãëýëäýý þó áè÷èõ âý? Ñóðàõ áè÷ãèéí 41 äýõ òàëä áàéãàà çóðãààñ ñýäýâëýí ºäðèéí òýìäýãëýë áè÷èõ áîë þóíû òóõàé áè÷èõýý ÷ºëººòýé ÿðèëöàíà. Ýíý íü ñóðàã÷äûí ºäðèéí òýìäýãëýëèéí òàëààðõ ºìíºõ òºñººëëèéã òàíäàõ òºäèéã¿é öààøèä áè÷èõ þìñàí ãýñýí õ¿ñýë ýðìýëçëèéã òºð¿¿ëýõ çîðèëãîòîé þì. • Áàòûí íýã ºäºð áîëñîí ¿éë ÿâäëûí òàëààð ÿðèëöàíà. Áàòûí îðîíä áàéñàí áîë ºäðèéí òýìäýãëýëäýý àëü ¿éë ÿâäëûã íü îíöëîí áè÷èõýý ñîíãîæ ÿðèëöàíà. • Ñóðàã÷äûí ºäðèéí òýìäýãëýëäýý áè÷èõ ç¿éëñèéí æàãñààëòûã ãàðãàæ ÿàãààä 32

òýð òóõàé áè÷èõ òàëààð íü äýëãýð¿¿ëýí ÿðèëöàõ õýðýãòýé. ªäðèéí òýìäýãëýë áè÷äýã àëäàðòàé õ¿ì¿¿ñèéí òóõàé, ýíý òóõàé ºìíº öóãëóóëñàí ìàòåðèàë äýýðýý òóëãóóðëàí ñàíàà áîäëîî ñîëèëöîíî. 2. ªäðèéí òýìäýãëýë ñîíñîöãîî¸ Çîðèëãîòîé ñîíñîí îéëãîõ, äóóðàéí çîõèîõ àðãàä ñóðàëöàõ 1. Ýõèéã àíõààðàëòàé îéëãîí ñîíñîæ àñóóëòàä õàðèóëàõ 2. Ñîíññîí ýõèéí óòãûã îéëãîí ÿðèëöàõ 3. Ñîíññîí ýõèéí õýëáýðèéã äóóðàéí ºäðèéí òýìäýãëýë áè÷èõ ªíººäºð 2013 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 7-íû ºäºð. Äàâàà ãàðàã. ªíººäºð ãàäàà ìàø õ¿éòýí áàéíà. Õàðèí ìàíàé ãýð á¿ë õàëóóí äóëààí èë÷ýýð ä¿¿ðýí áàéíà. Ìèíèé ààâ óóðõàé÷èí õ¿í. Ààâ ìààíü îëîí õîíîãîîð õºäºº àæèëëàäàã áîëîõîîð áè ýýæòýéãýý õàìò ãýðòýý ¿ëääýã. Áè ààâòàéãàà õàìò òîãëîõ ¿íýõýýð äóðòàé. Õààÿà õè÷ýýëýýñ àâàõàä íü ÿìàð èõ áàÿðëàäàã ãýý÷. Ãýâ÷ ààâ ìààíü àæèëòàé ó÷ðààñ òèéì çàâ äàíäàà ãàðààä áàéäàãã¿é áàéñàí. ªíººäºð ààâ ìààíü àìðàëòàà àâààä ãýðòýý èðñýí. Èðýõäýý íàäàä ìèíèé õàìãèéí èõ àâàõûã õ¿ñ÷ áàéñàí äóãóéã ìààíü áýëýãëýñýí. Ìàø ãî¸ äóãóé. Ãýõäýý ààâûí ºãñºí õàìãèéí òîì áýëýã íü ýíý áàéãààã¿é. Õàðèí ºíººäðººñ ýõëýí ààâ íü õîòîä àæèëëàõ áîëñîí ãýæ õýëñýí íü õàìãèéí ñàéõàí, õàìãèéí òîì áýëýã áàéñàí. Îäîî áè ààâòàéãàà äàíäàà õàìò áàéíà. Ààâäàà áè ìàø èõ õàéðòàé. Áàÿðàà 3. ªäðèéí òýìäýãëýëèéí àãóóëãàòàé òàíèëöúÿ 1. ªäðèéí òýìäýãëýëèéã óíøèõûí ºìíº, äàðààõ àñóóëòûã óíøèæ òàíèëöàíà. • Õàëèóíàà ºäðèéí òýìäýãëýëäýý þóíû òóõàé áè÷ñýí áàéíà âý? • Õàëèóíàà ºäðèéí òýìäýãëýëýý ÿìàð çîðèëãîîð áè÷ñýí áàéíà âý? • ×èí ñýòãýëýýñýý áè÷ñýí ãýäãèéã íü ÿàæ ìýäñýí áý? 1. ªäðèéí òýìäýãëýëäýý ºíººäðèéí 2. ªºðºº ººðòºº ä¿ãíýëò õèéæ õèéñýí àæëûíõàà òóõàé áè÷ñýí àæëàà òºëºâëºæ áè÷äýã þì áàéíà. áàéíà. 3. ªºðèéíõºº àëäàà äóòàãäëàà õýíýýñ ÷ íóóëã¿é áè÷ñýí. Áàãøäàà õóäëàà õýëñýí, õýëñýí àìàíäàà õ¿ð÷ ÷àäàõã¿é áàéãààãàà, ýýæ ààâäàà ìàãòóóëñàí ãýýä ë ººðèéí áîäëîî ÷èí ñýòãýëýýñýý áè÷ñýí áàéíà. 2. Ýíýõ¿¿ ºäðèéí òýìäýãëýëèéã óíøèæ, àñóóëòûí äàãóó ÿðèëöñàíû äàðàà • Òà íàð Õàëèóíààã ÿìàð õ¿¿õýä ãýæ ä¿ãíýæ áàéíà. • Òà íàð Õàëèóíàà øèã õèéñýí ç¿éëýý ýðãýí áîäîæ ä¿ãíýëò õèéäýã ¿¿? • Ýíý îõèíû òàëààðõ ººðèéí ä¿ãíýëòýý ºäðèéí òýìäýãëýëýýñ íü 2-3 æèøýý àâ÷ áàòëààðàé. • Õàëèóíàà øèã ºäðèéí òýìäýãëýë õºòëºõ íü ÿìàð à÷ õîëáîãäîëòîé âý? ãýõ ìýòýýð áàÿæóóëàí ÿðèëöëàãà ºðí¿¿ëæ áîëíî. 33

3. ªäðèéí òýìäýãëýëèéí òóõàé íàéçóóäûíõàà áîäëûã ìýäüå. ãýñýí ñóðàã÷äûí ÿðèàã óíøèæ, ºäðèéí òýìäýãëýëèéí àãóóëãûí òóõàé ìýäëýãýý öýãöýëíý. Äàðààãèéí àñóóëòàä õàðèóëæ ä¿ãíýëò õýñãèéã óíøèíà. ªäðèéí òýìäýãëýëäýý óóëçñàí õ¿ì¿¿ñ, ãýð îðîí, ñóðãóóëü äýýðýý áîëñîí ó÷ðàë òîõèîë, ºäºð òóòìûí áîëîí ñîíèí õà÷èí, áàÿð õººðòýé, óéòãàð ãóíèãòàé ¿éë ÿâäàë, ò¿¿íýýñ òºðñºí ñýòãýãäýë, ººðèéí ¿çýë áîäîë, ¿íýëýëò ä¿ãíýëò çýðãèéã õàìãèéí äîòíû íàéçäàà ÷èí ñýòãýëýýñýý õóâààëöàæ áàéíà ãýæ áîäîîä áè÷íý. Ýíý õè÷ýýëýýñ ñóðàã÷èä ºäðèéí òýìäýãëýë õºòëºõ人 þó áè÷èæ áîëîõ òàëààð îéëãîëòòîé áîëíî. Áàãø ýõíèé óäààä òóõàéí ºäðèéí àæëàà ä¿ãíýæ, ìàðãààø þó õèéõýý òºëºâëºõ áàéäëààð ºäðèéí òýìäýãëýë õºòë¿¿ëæ ÷èãë¿¿ëæ áîëíî. Õºòºëæ õýâøýýä èðýõýýð èë¿¿ õóâèéí øèíæòýé ç¿éëèéã áè÷èõ áîëíî ãýäãèéã íýýëòòýé áîëãîõ õýðýãòýé. 4. ªäðèéí òýìäýãëýëèéí á¿òýöòýé òàíèëöúÿ. 1. Õàëèóíààãèéí ºäðèéí òýìäýãëýëèéí á¿òöýýð çàäàëñíûã àæèãëàí ÿðèëöíà. 2. Õàëèóíààãèéí ºäðèéí òýìäýãëýë äýõ ºã¿¿ëáýð¿¿äèã ÿìàð öàãò áè÷ñýíèéã ÿðèëöàæ, ºíãºðñºí öàãò áè÷ñýí ºã¿¿ëáýð, îäîî öàãò áè÷ñýí ºã¿¿ëáýðýýð 2 áàãàíàä æàãñààí áè÷èæ ä¿ãíýíý. ªíãºðñºí öàãò áè÷ñýí Îäîî öàãò áè÷ñýí ªã뺺 õè÷ýýëäýý ÿâàõàä õ¿éòýí ñàëõèòàé áàéñàí ÷ Õóäàë õýëñýí ¿ãíýýñýý èõ è÷èæ õè÷ýýë òàðàõ ¿åä íàð ýýãýýä äóëààõàí ñàéõàí áàéëàà. áàéíà. Óã íü àíãèéí áàãøèéí õýëäãýýð îðîé á¿ð ìàðãààø þó Õèéõ àæèëã¿é áàéñàí ñàí áîë íàéçóóäòàéãàà òîãëîìîîð õèéõýý òóíãààí áîäîæ òºëºâëºõèéã ë áàéñàí. Äààí÷ º÷èãäºð òºëºâëºñºí àæëàà àìæóóëæ õè÷ýýäýã ÷ îéðäîî áèåë¿¿ëæ ÷àäàõã¿é ÷àäààã¿é. Óã íü äóãóéëàíãàà òàðààä øóóä ãýðòýý èðæ, ë þì. ßàãààä áèåë¿¿ëæ ÷àäàõã¿é äààëãàâðàà õèé÷õýýä, ä¿¿äýý ø¿ðýýð áóãóéâ÷ õèéõèéã áàéãààãàà ýðãýýä áîäîõîîð òîãëîõ çààæ ºãíº ãýæ òºëºâëºñºí þì. Ãýâ÷ Ñîëîíãîîòîé òààðààä öàã ìààíü èõäýýä áàéõ øèã áàéíà òîãëî÷èõñîí. Òýãýýä îðîé äààëãàâðàà õèéñýýð áàéãààä äàà. Çàðèìäàà ÷ áàñ àìæèõààðã¿é ä¿¿äýý àìëàñíàà áèåë¿¿ëýýã¿é. Áàñ áîëîîã¿é ýý, ºíººäºð ýñâýë áèåëýõ áîëîìæã¿é àæèë áàãøèéã òºëºâëºñºí àæëàà õèéæ ÷àäàæ áàéãàà þó? ãýõýä òºëºâëº÷èõäºã áîëîëòîé. íü “Òèéì ýý” ãýýä õàðèóë÷èõñàí. Åð íü á¿õíèéã õèéõ ãýæ ç¿òãýõäýý Ãýõäýý ºíººäºð èõ ñàéí áàéëàà. Á¿ãäèéã òºëºâëºãººíèé áèø õýëñýí, òºëºâëºñíºº ë õèéãýýä äàãóó õèéæ ÷àäñàí. Áàñ ä¿¿äýý àìëàñíàà ÷ áèåë¿¿ë÷èõñýí. áàéõàä ë áîëîõ þì áàéíà. Ä¿¿ ìààíü õý÷íýýí èõ áàÿðëàñàí ãýæ ñàíàíà. Ààâ ýýæ ìààíü íàìàéã íÿìáàé, öýãöòýé áîëñîí ãýæ ìàãòñàí. Áîëñîí ¿éë ÿâäëóóä ªºðèéí áîäîë, ä¿ãíýëò ªäðèéí òýìäýãëýëèéí á¿òýö Ýõëýë õýñýã Ãîë õýñýã Òºãñãºë õýñýã • Îí, ñàð, ºäºð • Òýìäýãëýëäýý áè÷èõ • Ä¿ãíýëò, çîðèëãî, • Òóõàéí ºäðèéí òóõàé îíöëîã ¿éë ÿâäàë, òºëºâëºãºº ò¿¿íýýñ òºðñºí òîâ÷ ä¿ãíýëò (öàã ìýäðýìæ, ñýòãýãäýë àãààð, ñýòãýãäýë) 34

ªäðèéí òýìäýãëýëäýý áîëñîí ¿éë ÿâäëûã ºíãºðñºí öàãò áè÷íý. Õàðèí ººðèéí ñýòãýë õºäëºë, ä¿ãíýëò, ñýòãýãäýë çýðãèéã îäîî öàãò áè÷íý. ªºðèéí áîäîë ñýòãýãäýë çýðãýý áè÷èæ áàéãàà áîëîõîîð “áè, íàäàä, ìèíèé” ãýõ ìýò òºëººíèé ¿ã àøèãëàí íýãä¿ãýýð áèåýñ ºã¿¿ëýí áè÷íý. 5. ªäðèéí òýìäýãëýë çàäëàí øèíæèëüå Áàòûí ºäðèéí òýìäýãëýëèéã óíøèæ, ºìíº ¿çñýí àãóóëãà áîëîí, á¿òöèéã íü ñóðàã÷èä áèå äààí òîäîðõîéëíî. Ýõëýë õýñýã • Ãàäàà íàðòàé öýëìýã ñàéõàí áàéñàí ÷ àíãèéí çàðèì õ¿¿õäýýñ áîëæ ýíý Ãîë õýñýã Òºãñãºë õýñýã ºäðèéã áóõèìäàëòàé íü ºíãºð¿¿ëëýý. • Àíãèéí öýâýðëýãýý õèéñýí • Áàãøààñ ¿íýí, õóäàë ÿíç á¿ðèéí øàëòãààíààð õ¿¿õä¿¿ä ÷ºëºº àâñàí • Øóäàðãà áèø ¿éë ÿâäëûã ýñýðã¿¿öýæ áàéãàà ººðèéí áîäîë • Äàðàà äàõèí èéì ÿâäàë áèòãèé ãàðààñàé ãýæ áîäîæ áàéíà. Ýíý áîë çºâõºí àíãè öýâýðëýõòýé õîëáîîòîé áèø, õ¿íèé çàí ÷àíàð, õ¿ì¿¿æèëòýé õîëáîîòîé ÷óõàë àñóóäàë þì. Ýíý äàñãàë àæèë íü ºäðèéí òýìäýãëýë áè÷èõäýý, ýõëýë ãîë, òºãñãºë õýñýãò ñàíààãàà õýðõýí áàéðëóóëæ áè÷èõ òóõàé áàðèìæàà îëãîõîä ÷èãëýãäñýí. Áàãøèéí ìýäëýãèéí ñàíä Ñóðàã÷äàä ºäðèéí òýìäýãëýëèéí òóõàé ªäðèéí òýìäýãëýë áîë ººðºº ººðèéíõºº òóõàé áè÷èæ òýìäýãëýäýã áºãººä äàðààõ áàéäëààð áè÷èæ áîëíî. 1. ¯íäñýí õýâ ìàÿãòàé áàéõ, 2. ªäºð á¿ð ººðèéíõºº òóõàé òýìäýãëýí áè÷èõ 3. ßìàð íýãýí ¿éë ÿâäëûí òóõàé ñàíààíä îðñîí ¿åäýý áè÷èæ òýìäýãëýõ òîõèîëäîë áàéäàã òóë çààâàë òóõàéí ºäðèéí ¿éë ÿâäëààð õÿçãààðëàæ áîëîõã¿é. ªäðèéí òýìäýãëýë õºòëºõ íü ÿìàð à÷ õîëáîãäîëòîé âý? 1. Õ¿¿õäèéí åðòºíöèéã õàðàõ îéëãîëò óõààðàë íü ºðãºæèí òýëíý. 2. ªºðèéí ãýñýí áîäîë ñàíàà áèé áîëæ òºëºâøèíº. 3. ßìàðâàà ç¿éëèéã áè÷èæ òýìäýãëýõ äàäàë ñóóíà ãýæýý. Õ¿¿õä¿¿äýä ºäðèéí òýìäýãëýëèéã õºòë¿¿ëæ ñóðãàõûí òóëä 1. Íîì, ñîíèí ñýòã¿¿ë óíøèõ äàñãàë ¿íäñýí ìýäëýãèéã áàòàòãàõ 2. ¯ãèéí ñàíãèéí áàÿëãèéã áàéíãà íýìýãä¿¿ëýõ 3. Àëèâàà ç¿éëèéã àæèãëàí ä¿ãíýëò õèéõ ÷àäâàðûã õºãæ¿¿ëýõ 4. Àëèâàà ç¿éë îëîí òàëòàé áºãººä õ¿í á¿ð ººð ººðèéí ç¿ãýýñ îéëãîäîã áîëîõûã îéëãóóëàõ íü ÷óõàë ãýñýí áàéíà. ªäðèéí òýìäýãëýë õºòë¿¿ëýõèéí ºìíº 1. Õàðèëöàí ÿðèëöàõ 2. Ñàíàë áîäëîî ñîëèëöîõ 3. Áîäîë ñàíààãàà ýõëýýä çóðãààð èëýðõèéëýõ 35

4. Þó ÷ õàìààã¿é ÷ºëººòýéãýýð áè÷ëýã õèéõ 5. Ýíý òýìäýãëýëèéã óíøèõ õ¿íä çîðèóëñàí ºã¿¿ëýìæ áàéõ ãýñýí àðãà çàìààð ºäðèéí òýìäýãëýëèéí àãóóëãûã òîäîðõîéëæ ñóðàõàä ÷èãë¿¿ëíý. 6. ªäðèéí òýìäýãëýëä áè÷ëýãèéí àðãà áàðèë, ýõëýë, ºðíºë òºãñãºëèéã çîõèñòîé òààðóóëàõàä ìºí àíõààðàë õàíäóóëàõûã øààðäàõ íü ç¿éòýé. ªäðèéí òýìäýãëýë íü òºðºë á¿ðèéí õýëáýðòýé áàéæ áîëíî. 1. Çóðàãò òýìäýãëýë 2. Áÿöõàí íîì õýëáýðýýð 3. Ìîíãîë áè÷ãýýð õºòëºõ 4. Ìýääýã ãàäààä õýëýýðýý õºòëºõ 6. ªäðèéí òýìäýãëýë áè÷èöãýýå. Íàðàí ºäðèéí òýìäýãëýëýý áè÷èõäýý õýðõýí òºëºâëºæ áè÷ñýíèéã àíõààðàëòàé óíøèæ, ººðèéíõºº ºäðèéí òýìäýãëýëèéã áè÷èõäýý àøèãëàíà. Äàðààõ àëõàìûí äàãóó ºäðèéí òýìäýãëýëýý áè÷èõ íü ñóðàã÷äûã áè÷èõ àðãà áàðèëòàé áîëîõîä à÷ õîëáîãäîëòîé. 1. ªäðèéí òýìäýãëýëäýý áè÷èõ ñýäâýý ñîíãîõäîî: Áè÷èõ ñýäâýý ñîíãîõäîî òóõàéí ºäºð áîëñîí ¿éë ÿâäëûã ýðãýö¿¿ëýí áîäîæ õàìãèéí îíöëîã, ñýòãýë õºäºëãºñºí, ÷óõàë ãýæ ¿çñýí ç¿éëýý ñîíãîí áè÷íý. çààâàë íýã áèø õýä õýäýí ç¿éëèéí òàëààð ÷ áè÷èæ áîëíî. 2. Áè÷èõ ç¿éëýý òºëºâëºõ人: Ñîíãîñîí ñýäâèéí äàãóó ºäðèéí òýìäýãëýëèéí ýõëýë, ãîë, òºãñãºë õýñýãò þó áè÷èõýý òîâ÷ òºëºâëºí íîîðîãëîíî. 3. ªäðèéí òýìäýãëýëýý áè÷èõäýý: ªäðèéí òýìäýãëýë áè÷èõäýý äàðààõ ç¿éë¿¿äèéã àíõààðíà. 1. Îí, ñàð, ºäºð, ãàðàã 2. ªäðèéí òýìäýãëýë ÷èíèé íàìòàð, ÿìàð íýã ¿éë ÿâäëûí òàëààðõ õóâèéí ä¿ãíýëò ó÷ðààñ íýãä¿ãýýð áèåýñ áè÷íý. (Áè, íàäàä ãýõ ìýò ¿ãñ) 3. ¿éë ÿâäëûí äàðààëàë íü îíîâ÷òîé áàéíà. 4. Òóõàéí ¿éë ÿâäëûí õýñã¿¿ä áîëîí îðîí, áàéð, öàã õóãàöàà, õ¿í, þì ¿çýãäëèéí òàëààðõ ÷óõàë îíöëîã ç¿éë¿¿äèéã ÿëãàí áè÷íý. 5. Òóõàéí ç¿éëèéí òàëààðõ ººðèéí ìýäðýìæ, ÿàãààä èíãýæ áîäîæ ìýäýð÷ áàéãààãàà òîäîðõîé òàéëáàðëàíà. 4. ªäðèéí òýìäýãëýëýý øàëãàæ äàõèí ñàéæðóóëàõäàà: • ªºðºº óíøèæ òîõèðîõ ¿íýëãýýã áè÷üå. • Íàéç, ãýð á¿ëèéíõýíäýý óíøóóëæ çºâëºãºº àâúÿ. 36

Îíöëîã ¿ç¿¿ëýëò ¯íýëãýý Íîòëîõ áàðèìò Îí, ñàð, ºäºð, ãàðàã áè÷ñýí ýñýõ Íýãä¿ãýýð áèåýñ áè÷ñýí ýñýõ Ýíý õýñýãò ºìíº Áîëñîí ¿éë ÿâäëûãø ºíãºðñºí öàãò áè÷ñýí ýñýõ áè÷ñýí ºäðèéí Ñýòãýãäýë, ñàíàë áîäîë çýðãýý îäîî öàãò áè÷ñýí ýñýõ òýìäýãëýë ¯éë ÿâäëûã òîäîðõîé ä¿ðñýëñýí ýñýõ äýýð óëààíààð Ñýòãýë õºäëºëºº èëýðõèéëñýí ¿ã õýëëýã àøèãëàñàí ýñýõ äîîãóóð çóðñàí ªºðèéí çîðèëãî, òºëºâëºãººãºº, ä¿ãíýëò ãýõ ìýòèéã òóñãàñàí ýñýõ àëäààíóóäûã ñóðàã÷èä àíãèëàí áè÷íý. Íýã ¿ãèéã îëîí äàâòàëã¿é òºëººíèé ¿ã îíîâ÷òîé õýðýãëýñýí ýñýõ Ǻâ áè÷ãèéí ä¿ðìèéí àëäàà áàéãàà ýñýõ Ìàø ñàéí Ñàéí Ñàéæðóóëàõ øààðäëàãàòàé 5. Àëäààãàà çàñàæ ñèéð¿¿ëýí áè÷üå. Áè÷ñýí ºäðèéí òýìäýãëýëýý ñàéæðóóëàõûí òóëä ººðºº õÿíàõ, íàéç íºõºä, áàãø, ãýð á¿ëèéíõíýýðýý óíøóóëæ, øàëãàõ õóóäñûã áºãë¿¿ëæ ñàíàëûã íü ñîíñîõ õýðýãòýé. Òýìäýãëýëäýý òóñãàõ ñàíàëàà íýìæ ñàéæðóóëàí áè÷íý. 7. Һ뺺íèé ¿ãèé㠺㿿ëáýðò çºâ õýðýãëýå. Ýíý õýñýãò òºëººíèé ¿ãèé㠺㿿ëáýð, áîëîí ýõýä çºâ õýðýãëýõ òàëààð òóñãàñàí. 1. Ñóðàã÷èä òºëººíèé ¿ã õýðýãëýñýí áîëîí, õýðýãëýýã¿é 2 ýõèéã õàðüöóóëàí óíøèõ 2. Õàðüöóóëàí óíøààä ÿìàð ÿëãààòàé áàéãààã ÿðèëöàõ 3. Íàðàíãèéí ºäðèéí òýìäýãëýëýýñ äàðààõ ¿ã õýëëýãèéã ò¿¿æ ÿðèëöàíà. • Íàðàíãèéí òóõàé ¿ã õýëëýã (áè, íàäàä, ººðèé㺺) • Áè÷ëýãèéí òóõàé ¿ã õýëëýã (òýð áè÷ëýã) 4. ªã¿¿ëáýðò òîõèðîõ òºëººíèé ¿ãèéã íºõºæ áè÷íý. Èíãýõäýý ºã¿¿ëáýðèéíõýý óòãûã ñàéòàð îéëãîñíû äàðàà òîõèðîõ ¿ãèéã íºõºõèéã ñóðàã÷äàä àíõààðóóëààðàé. 5. Һ뺺íèé ¿ã õýðýãëýýã¿é, íýã ¿ãýý îëîí äàâòàæ áè÷ñýí ºäðèéí òýìäýãëýëèéã çàñàõ äàñãàë áàéãàà. Òóõàé ýõýä “ýõ ¿ðñèéí áàÿð, ààâ ýýæ õî¸ð ãýñýí ¿ãèéã òºëººíèé ¿ãýýð îðëóóëàõ, áè ãýäýã ¿ãèéã îëîí äàâòñàí áàéãàà”-ã õàñàæ íàéðóóëàõ äàñãàë õèéíý. Ñóðàã÷èä çîõèîí áè÷ëýã áè÷èõäýý íýã ¿ãýý îëîí äàâòàõ àëäààã ò¿ãýýìýë ãàðãàäàã ó÷ðààñ ò¿¿íèéã òîõèðîõ òºëººíèé ¿ãýýð îðëóóëàõ, çàðèìûã íü õàñàæ áè÷èõ äàñãàëûã ººðñäèéí áè÷ñýí ýõ äýýð õèéâýë èë¿¿ áîäèòîé áàéíà. 8. ªäðèéí òýìäýãëýë áè÷üå Ñóðàã÷äààð ºäðèéí òýìäýãëýë áè÷¿¿ëýõäýý ºìíº ¿çñýí áè÷èõ äàðààëëûí äàãóó áè÷¿¿ëíý. Áè÷ñýí ºäðèéí òýìäýãëýëýý øàëãóóðûí äàãóó ñóðàã÷ ººðºº çàñàæ ¿íýëýõ, áàãø ¿íýëãýý ºãºõ, óëìààð ¿íýëãýýãýý õàðüöóóëàí àëäààãàà äàõèí äàõèí çàñàæ ñàéæðóóëàõ äàñãàëûã óéãàã¿é õèéõ õýðýãòýé. Õýä õýäýí ºäðèéí òýìäýãëýëèéã ýíý àðãààð áè÷ýýä îëîí äàõèí çàñààä èðýõýýñ õ¿¿õýä ººðºº àëäààãàà îëæ õàðàõ òºäèéã¿é, äàõèæ òýð àëäààã¿é äàâòàõã¿é áàéõ ñàéí òàëòàé. 37

Ñóðàã÷ õóâèéí øèíæòýé íóóö ç¿éëýý ºäðèéí òýìäýãëýëäýý áè÷ñýí òîõèîëäîëä, ººðºº óíøóóëàõûã õ¿ñýõã¿é áàéâàë áàãø õ¿÷ëýõ õýðýãã¿é. Ñóðàã÷ õóâèéí òýìäýãëýë õºòëºõººñ ãàäíà áè÷èõ ÷àäâàðûã ñàéæðóóëæ, áàãø øàëãàõûí òóëä òóõàé íýã çîõèîë óíøèõ, íýã àñóóäëûã òàëààð ÷ þì óó ÿìàð íýã ñýäâýýð íèéòýýð íü ºäðèéí òýìäýãëýë áè÷¿¿ëæ, õàðèëöàí ñîëèëöîæ, óíøèí ¿íýëãýý ä¿ãíýëò õèéæ áîëíî. Áàãø ºäðèéí òýìäýãëýëòýé õîëáîîòîé ìýäýýëë¿¿äèéã äàðààõ áàéäëààð öóãëóóëæ áýëòãýæ áîëíî. ªäðèéí òýìäýãëýë ÷èíèé íàéç 1942.06.12 ªíºº õ¿ðòýë áè õýíä ÷ èòãýæ áàéãààã¿é íóóöàà ÷àìäàà èòãýå ãýæ áîäíîì. ×àìàéã, õàçàéõàä ìèíü ò¿øèæ, õàëòèðàõàä ìèíü òóëíà ãýæ ãîðüäíîì Àííà Ýíä áè öîð ãàíöààð... Õýí ÷ íàìàéã ¿éì¿¿ëýõã¿é Ë.Òîëñòîé ªäðèéí òýìäýãëýë ÷àìàéã ººð÷èëíº. ªäðèéí òýìäýãëýë áè÷èõ íü àìüäðàëûí òóõàé áîäîë ýðãýö¿¿ëýëä ººðèé㺺 òºâëºð¿¿ëýõ ýýñ ãàäíà ººðòºº ¿íýí÷, ÷èí øóäàðãà áàéõàä òóñòàé ãýæ ¿çýæ, ººðèé㺺 ººðºº õºãæ¿¿ëýõ çîðèëãî òàâèí ò¿¿íýý õýðýãæ¿¿ëýõýý𠺺ðòºº õàòóó ÷àíãà ìºðäëºã áèé áîëãîí ìºðäºæ ýõýëñýí ºäðººñºº Ë.Òîëñòîé ºäðèéí òýìäýãëýë õºòºëæ ýõýëæýý. ªºðòºº ººðèé㺺 íýý. ªäðèéí òýìäýãëýë õýíä 1942.06.20 çîðèóëàãääàã âý? Ýíýõ¿¿ ºäðèéí òýìäýãëýë ãýñýí òîì 1897.10.14. íýðòýé ¿äìýë äýâòðèéã õýí íýãýíä õýçýý Ýíý òýìäýãëýëèéã áè õýí íýãýíä íýãýí öàãò ¿ç¿¿ëýõ áîäîë ìýäýýæ íàäàä çîðèóëæ áè÷ýýã¿é. Òèéì ó÷ðààñ õýí àëãà. Õàðèí ¿¿íèéã ñýòãýë ç¿ðõíèéõýý íýãýí õ¿í óíøèõ íü ìèíèé íýãýí ýðõýì õàìàã íóóö ûã äýëãýæ áîëîõ õàìãààñ ìýäðýìæèéã óíòðààõ áîëíî. Ýíý ìýäðýìæ èòãýëò àíä íàéç àà áîëãîõ ãýñýí þì.Áè áîë àìüäðàëä ìèíü òóñ äýì áîëäîã ¿íýò ÷àìàéã Êèòòè ãýæ íýðëýå. ìýäðýìæ áàéãàà þì. ¯¿íýýñ ººð áîäîë ÷ àëãà äàà. ¯íýõýýð Ë.Òîëñòîé ºäðèéí òýìäýãëýë ÷àì øèã õàìàã á¿õíýý èòãýí ÿðèõ òèéì èòãýëòýé íàéç îõèí íàäàä àëãà àà. Àííà 38

5 ÇÎÕÈÎËÛÍ Ä¯ÐÑËÝËÈÉÍ ÀÐÃÀÀÑ ÑÓÐÀËÖÚß Á¿ëýã ñýäâèéí çîðèëãî: 1. ¯ëãýðýýñ õ¿íø¿¿ëýõ, õýòð¿¿ëýõ ä¿ðñëýëèéí àðãûã îëæ, òàéëáàðëàõ 2. ¯ëãýðò øèíý áààòàð íýìæ çîõèîõ àðãàä ñóðàëöàõ 3. Çàëãàâàð çàëãàõàä ýãøèã ãýýãäýõ, ãýýãäýõã¿éã ìýäýõ, á¿ëýãëýõ, òàéëáàðëàõ Çîðèëò: 1. ¯ëãýðò àìüòíûã õ¿íèé õýëýýð ÿðèóëæ, õ¿íèé ÿìàð çàí ÷àíàð èëýðõèéëñíèéã ÿëãàæ òàíèõ 2. Óíøñàí ¿ëãýðýýñ õ¿íø¿¿ëýõ, õýòð¿¿ëýõ ä¿ðñëýëèéí àðãààð áè÷ñýí õýñãèéã ÿëãàæ áè÷èõ 3. ¯ëãýðò óðíààð ä¿ðñëýõ ÿìàð àðãà õýðýãëýñíèéã òàéëáàðëàæ ñóðàõ 4. ¯ëãýðò øèíý áààòàð íýìæ çîõèîõ àðãàä ñóðàëöàõ 5. Çàëãàâàð çàëãàõàä ýãøèã ãýýãäýõ, ãýýãäýõã¿éã ìýäýõ, á¿ëýãëýõ, òàéëáàðëàõ 6. Ýíý õ¿ðòýë ñóðñíàà ýðãýí äàâòàõ Çîðèëãî, çîðèëòîî õýðýãæ¿¿ëýõ ¿éë àæèëëàãàà Õè÷ýýëèéí áýëòãýë • Áàãø áîãèíî õýìæýýíèé ¿ëãýð, ºã¿¿ëëýãèéã öóãëóóëñàí áàéíà. Ó÷èð íü õ¿¿õýä øèíý áààòàð íýìæ çîõèîõ äàñãàëä õýðýãòýé. • Áàãø óíøèæ áóé çîõèîëäîî çîãñîëò õèéæ, öààøèä ÿàõ áîë? çýðãýýð àñóóäàë äýâø¿¿ëýí òààìàãëàæ, ÿðèëöàõ äàñãàëûã ºìíº íü àæèëëàæ áýëòãýë áîëãîíî. • Ñóðàã÷èä óíøñàí íîìûí òýìäýãëýë õºòºëäºã, îþóíû çóðàãëàë õèéæ ÿðüäàã áàéâàë ñàéí. • Ãýýãäýõ, ãýýãäýõã¿é ýãøãèéí òîõèîëäëóóäòàé ¿ãñèéã á¿ëýãëýõ, í¿äëýí òîãòîîëãîæ áîëîõ áà ¿¿íýýñ óðãóóëàí òºðºë á¿ðèéí á¿òýýë÷ äàñãàë, äààëãàâðûí ñàíòàé áàéõ • ¯ëãýðèéã óíøèõûí ºìíº òàõèà, ìóóðûí õýëñýí ¿ãèéã áè÷¿¿ëýõ òàðààõ ìàòåðèàëûã õ¿¿õäèéí òîîãîîð õóâèëæ áýëäñýí áàéíà. 1. “Àçàðãàí òàõèà” ¿ëãýðèéã ñîíñîîä äààëãàâðûã ã¿éöýòãýõ Ñîíñãîõûí ºìíº: 1. ¯ëãýðèéã äóóñòàë ñîíññîíû äàðàà ÿìàð ÿìàð áààòðóóä ãàð÷ áàéãàà, òýä þó ãýæ õýëñýí òóõàé ¿ãèéã òýìäýãëýæ àâàõûã ñàíóóëíà. 2. ¯ãèéí óòãûí òàéëáàð õèéæ ÿðèëöàíà. àóãàà- ìàø èõ, îíö ãàðàìãàé, õ¿÷ ÷àäàë òºãñ õàìðàà ñºõºõ- èõ çàí ãàðãàõ ÷èíãýëýã òýðãýýð- àâäàðòàé òýðýã (ãýðèéí ãàäàà þì õóì àãóóëàõààð õèéñýí òîìîîõîí àâäàð) • Ñîíñîõ ÷àäâàðûã ÿàæ õºãæ¿¿ëýõ âý? • “Àçàðãàí òàõèà” ¿ëãýðèéã ñóðàã÷äàä ñîíñãîñíîîð ¿ëãýðèéí áààòðóóä õ¿íèé õýëýýð ÿðüæ, õ¿íèé çàí ÷àíàðûã òºëººë¿¿ëñýí ó÷èð õ¿íø¿¿ëýõ àðãûã ìýäýõ ñýäýë ¿¿ñãýõ çîðèëãîòîé. Ýíý óäààä õ¿íø¿¿ëýõ àðãûã òàíèõàä õÿëáàð, õ¿¿õýä 39

øóóä õàðèóëæ áîëîõóéö ¿ëãýðèéã ñîíãîñîí. Öààøèä áàãø ýíý ÷àäâàðò ñóðãàõûí òóëä àìüòäûí òóõàé ¿ëãýð¿¿ä öóãëóóëæ àæèëëààðàé. Àìüòäûí òóõàé ¿ëãýð íü á¿õýëäýý õ¿íø¿¿ëýõ àðãûã õýðýãëýñýí ¿ëãýð¿¿ä áàéäàã. Ãýõäýý áàãø õ¿íø¿¿ëýõ àðãà ãýæ øóóä ÿðèõã¿é, õ¿íèé õýëýýð þó ãýæ ÿðüæ, õ¿íèé ÿìàð çàí ÷àíàðûã õàðóóëæ áàéãàà òóõàé äºõ¿¿ëæ ÿðèëöàíà. • Áàãø ñóðàã÷äàä “àìüä” óíøëàãûã ¿ëãýðëýí õàðóóëàõ íü èõ ÷óõàë áàéäàã. Æèøýýëáýë: ¯ëãýðèéí õýñãýýñ ÷àíãà äóóãààð óíøèõ áà îëîí ÿíçûí øèíý ñàíàà ãàð÷ áîëîõ ÷óõàë õýñãèéí ä¿ðñëýë äýýð çîãñîëò õèéõ, àñóóëò àñóóíà. Òóõàéëáàë: Òàõèà: “Áè ýíý òýðãýíä ñóóãààä á¿õ åðòºíöººð àÿëúÿ, ìèíèé ãàéõàëòàé ñàéõíûã, ìèíèé õ¿÷ ÷àäàë ñ¿ð æàâõààã á¿õ òàõèàíóóä õàðàã” õýìýýí îðèëîõûã - Õýí ñîíññîí áàéæ áîëîõ âý? - Ñîíññîíû äàðàà þó áîëñîí áàéæ áîëîõ âý? - Îðèëîõûã õî¸ð ìóóð ñîíñîîä ÿàñàí áîë? ãýõ ìýò àñóóëòààð ñóðàã÷èä çîõèîëûí ä¿ðñëýëèéí àðãà, çîõèîëûí ¿ðãýëæëýëèéã òààìàãëàí ÿðèõ, çîõèîëûí ¿éë ÿâäëûã ººð÷ëºí ÿðèõ íü øèíý áààòàð çîõèîõûí áýëòãýë áîëíî. Ñîíñãîõ ýõ Àçàðãàí òàõèà (¿ëãýð) ªºðèé㺺 àóãàà èõýä áîäñîí íýãýí àçàðãàí òàõèà àìüäàðäàã áàéæýý. “Ìèíèé çàëàà óëààí áºãººä òîä, ºä äàëàâ÷ ìèíü ñàãñãàð áºãººä ºòãºí” ãýæ ¿ðãýëæ õàìðàà ñºõºí îðèëäîã áàéâ. Íýã ºäºð àéëûí õ¿¿õä¿¿ä ààâûíõàà àâ÷ ºãñºí æèæèã ÷èíãýëýã òýðãýýð õàøààí äîòðîî íààäàæ áàéãààä îðõèæýý. Ò¿¿íèéã õàðñàí òàõèà: -Áè ýíý òýðãýíä ñóóãààä á¿õ åðòºíöººð àÿëúÿ, ìèíèé ãàéõàëòàé ñàéõíûã, õ¿÷ ÷àäàë, ñ¿ð æàâõààã á¿õ òàõèà õàðàã õýìýýí îðèëîõûã õî¸ð ìóóð ñîíñîîä: -Áèä ÷àìàéã á¿õ åðòºíöººð òîéðîí àÿëóóëúÿ ãýõýä àçàðãàí òàõèà ¿ñðýí ñóóãààä õî¸ð ìóóðàíä ÷èð¿¿ëýí îäîâ. Çàëüò õî¸ð ìóóð òàõèàã òàâòàéõàí çîîãëîâ ãýíý. 1. ¯ëãýðèéã ñîíñãîîä äàðààõ äààëãàâðûã ã¿éöýòãýíý. ¯ëãýðèéã ñîíñîîä ñóðàã÷èä áàãøèéí òàðààæ, ºãñºí ìàòåðèàë äýýð àìüòäûí õýëñýí ¿ãèéã íºõºæ áè÷ñýíýýð ñóðàã÷äûí òîãòîîõ ÷àäâàðûã õºãæ¿¿ëíý. Òàõèà áà ìóóðûã ¿ëãýðò åð íü ÿìàð õàðèëöààòàé ãýæ ä¿ðñýëäýã âý? Õýðýâ àçàðãàí òàõèàíû îðîíä (ìóóð, õîíü, ìîðü ã.ì) ººð àìüòàí áàéñàí áîë ÿàõ áàéñàí áîë? Ýíý õî¸ð àìüòíûã õàðüöóóëáàë ÿìàð øèíæ òºðõòýé àìüòàä âý? ãýõ ìýòýýð ñóðàã÷äàä ýðãýö¿¿ëýí áîäîõ, òºñººëºí áîäîõ, òààìàãëàë äýâø¿¿ëýõ áîëîìæ îëãîíî. • Àìüòíû õýëñýí ¿ãýýð äàìæóóëàí õ¿íèé ÿìàð çàí ÷àíàðûã õàðóóëñàí áý? Àçàðãàí òàõèà øèã áîëîõã¿éí òóëä ÿìàð çàí ÷àíàðòàé áàéõ ¸ñòîé âý? àñóóëòàä õàðèóëæ áè÷ñýíèéã íàéç íàðò íü óíøóóëæ, áóñäûí áîäëûã ººðèéí áîäîëòîé õàðüöóóëàõ áîëîìæ îëãîíî. • Áàãø ñóðàã÷äààñ àìüòàä õ¿íèé õýëýýð ÿðüæ, õ¿íèé çàí ÷àíàðûã èëýðõèéëñýí ººð ¿ëãýð¿¿ä ìýäýõ ¿¿? ãýñýí àñóóëò àñóóæ ÿðèëöàíà. 40

2. ¯ëãýð ÿàãààä ñîíèðõîëòîé áàéäãèéí ó÷ðûã ÿàæ ìýä¿¿ëýõ âý? • ¯ëãýðèéã îéëãîæ áóñäàä ÷àíãà äóóãààð óíøèõäàà ñóðàã÷äûã õýñýã õýñãýýð äàìæóóëàí óíøóóëàõ íü ¿ð ä¿íòýé áàéäàã. Ó÷èð íü ñóðàã÷èä ººð ººðèéíõºº óíøñàíûã ÿðüæ òàéëáàðëàõàä õÿëáàð áàéíà. Èéìä õàìòûí ¿éë àæèëëàãàà íÿãò áàéæ, áóñäûí óíøèõ, ÿðèõûã àíõààðàëòàé ñîíñîæ ñóðàõ íü ÷óõàë. • ¯ëãýðèéã óíøèõ ÿâöàä óòãûã íü ìýäýõã¿é ¿ã ãàð÷ãààñ ýõëýýä ãàð÷ áàéãààã àíçààðóóëàõ ãýæ ýíý äààëãàâðûã çîðèóä ñîíãîñîí þì. Õ¿¿õýä ýõýýñ ººðèéí ìýäýõã¿é ¿ãèéã îëæ, ÿëãàæ ñóðàõ àìàðõàí þì øèã áîëîâ÷ ÿëãàæ òàíèõã¿é ìýäýõ ÷ þì øèã ºíãºðººõ òàë áàéäàã. ¯¿íèéã áàãø íàð ñàéí àíçààðàõ íü ÷óõàë. • Òîëü áè÷ãýýñ ìýäýõã¿é ¿ãèéí óòãûã õàðàõäàà: ¯ãèéí ñàëàà óòãûã ìýäýæ, ¿ëãýðò ÿìàð óòãààð îðñíûã ÿëãàõ ¯ãèéí óòãà òàéëáàðëàæ, ººðèéí áîäîæ áàéñàí óòãàòàé õàðüöóóëàõ Øèíý ¿ãýýð ºã¿¿ëáýð çîõèîõ äààëãàâðóóä ºãñíººð ¿ãèéí óòãà îéëãîõ ÷àäâàð ñàéæðàõ þì. • “Öóóòûí öàãààã÷ ã¿¿” ìîíãîë àðäûí ¿ëãýð íü õýìæýýíèé õóâüä áàãàã¿é ó÷ðààñ àæèëëàõàä õÿëáàð áîëãîæ, ¿ëãýðýý òàâàí õýñýãò õóâààëàà. • Óíøñàí ¿ëãýðýýñ õ¿íø¿¿ëýõ, õýòð¿¿ëýõ àðãààð áè÷ñýí õýñãèéã ÿëãàæ áè÷¿¿ëýõýýñ ºìíº ¿ëãýðò ÿìàð ÿìàð áààòðóóä ãàð÷ áàéíà? Òýä õ¿í ¿¿? àìüòàä óó? Õýðâýý àìüòàä áîë àìüòíû õèéõ ¿éë õºäëºë ìºí ¿¿? æèøýýí äýýð ¿¿íèéã àìüòàí õýëýõ, õèéõ áèë¿¿? ãýõ çýðãýýð òîäðóóëàõ àñóóëò àñóóæ ÿðèëöàíà. • Ñóðàã÷èä õ¿íø¿¿ëýõ ãýäýã ¿ãèéã ìýäýõã¿é òóë ¿ëãýðò õ¿íèé õýëýýð ÿðüæ áóé àäãóóñàí àìüòäûí (ã¿¿, óíàãà, øóâóó) õýëñýí ¿ãèéã õýñýã á¿ðýýñ ò¿¿æ ÿëãàæ áè÷èõ ÷àäâàðò ñóðãàíà. Òóõàéëáàë: “Ýõèéí ñýòãýë” õýñãýýñ: “Îäîîõîí ýíäýýñ ÿâöãààÿ. Áèä õ¿íèé íóòàãò äóðààðàà èðæ, äîëîîí öàãààí ºíäãèéã íü ãèøèãëýí õºíººëºº. Òèéìýýñ ýíý íóòãèéõàí áèäíèéã îäîî äàéñíàà ãýæ ¿çíý. Òóí óäàõã¿é ºã뺺íèé ìàíäàõ íàðíààð øóâóóí ñ¿ðýã èðýýä áèäíèéã äîâòëîí õºíººõ áîëíî” ãýâ. Àìüòíû õýëñýí ¿ãèéã ñîíãîæ æèøýý áîëãîí õàðóóëàâ. Ñóðàã÷èä ýíý á¿ëýãò áàéãàà õ¿íèé õýëýýð ÿðüñàí ¿ãèéã á¿ãäèéã íü áèå äààí ò¿¿æ áè÷èæ, áóñäàäàà óíøèæ ºã÷ õÿíàíà. Ýíý ìýò÷èëýí òàâàí á¿ëãýýñ õ¿íèé õýëýýð ÿðüñàí ¿ãèéã ò¿¿æ äóóññàíû äàðàà ¿ëãýðèéã ñîíèðõîëòîé áîëãîäîã àðãûí íýã íü õ¿íø¿¿ëýõ àðãà ãýñýí îéëãîëòûã ºãíº. • Ýíý ¿ëãýðò õ¿íø¿¿ëýõ àðãûã èõ õýðýãëýñýí, õàðèí õýòð¿¿ëãèéí àðãà áàãà õýðýãëýñýí òóë õýòð¿¿ëýõ àðãûí íýãýí æèøýýã àâ÷, íºãººã ñóðàã÷äààð îëóóëàõ çîðèëãî òàâèâ. Ýíý àðãà íü ¿ëãýðò áàéæ, ¿ëãýðèéã ñîíèðõîëòîé áîëãîäãèéã áàãø òîäîòãîæ ºãººðýé. Õýòð¿¿ëýë, õ¿íø¿¿ëýë çýðýã íü çîõèîëûã óðàí ñàéõàí áîëãîäîã ä¿ðñëýëèéí õýëáýð þì. Ñóðàã÷äûã ¿ëãýðýýñ ñîíãîæ òàéëáàðëàõàä òóñëààðàé. 41

Àìüäðàë äýýð áàéäàãã¿é ç¿éë Ä¿ðñýëñýí áàéäàë - Ãàëóóíû ºíäºã õàãàðñíààñ áîëæ ÿâúÿ ãýæ ã¿¿ - Õèéñýí ãýìýý ìýäýõ íü õ¿íä áàéäàã ñàéí çàí õýëñýí íü ÷àíàð - øóâóóí ñ¿ðýã àäóóí ñ¿ðãèéã òîíøèæ àëàõ - øóâóóí ñ¿ðãèéã ººðèéí õýìæýý ÷àäëààñ íü - ã¿¿, óíàãàíû õàðüöàà èë¿¿ õ¿÷òýé áîëãîñîí - ýõèéí çàõèàñ - óíàãàíû ãýíýí òîìîîã¿é çàí - õ¿íä áàéäàã õàðüöàà - ýõèéíõýý çàõèàñûã ñàíàæ àëäààãàà çàñàæ - õ¿íä áàéäàã çàí ÷àíàð - õ¿¿õäèéí ãýíýí çàí ÷àíàð áàéãàà - õ¿íä áàéõ çàí ÷àíàð - ýõèéí øàðèë äýýð áàë áóðàì óðãàõ - ýõèéí à÷èéã èä øèäòýé þì øèã áîëãîñîí - æèëèéí ãàçðûã ñàðààð, ñàðûí ãàçðûã ºäðººð - ìàø õóðäàí ÿâàõààð õýòð¿¿ëæ ä¿ðñýëñýí ÿâàõ - óíàãûã õ¿÷ ÷àäàë èõòýé áîëãîñîí, óóë òàë - óóëûã òàë áîëòîë, òàëûã òàì áîëòîë áóëãèõ øèã áîëíî ãýæ ¿ã¿é... - òýð ìîðèí äýýð òîãòîæ, ýçýí íü áîëæ áóé - õ¿¿ã õ¿÷ ÷àäàëòàé áààòàð ýð áîëãîæ ýðèéí ñàéí Õàí õàðàíõóé õ¿¿ õýòð¿¿ëñýí à). Çîõèîë÷ ýíý ¿ãèéã ñîíãîñîí íü ¿ëãýðèéã ñîíèðõîëòîé áîëãîñîí áàéíà ãýæ òàéëáàðëóóëàõ íü ýíý õè÷ýýëýýð îëãîõ ãîë ÷àäâàð þì. á). Ñóðàã÷äààð áèå äààëãàæ ¿ëãýð öóãëóóëàí óíøóóëæ, õ¿íø¿¿ëýõ, õýòð¿¿ëýõ àðãûã ñîíãîæ ¿ëãýðèéã ñîíèðõîëòîé áîëãîæ áóéã òàéëáàðëàõ ÷àäâàðûã áàòàòãààðàé. Áàãøèéí ìýäëýãèéí ñàíä Èõýñãýë, áàãàñãàë, õ¿íø¿¿ëýë çýðýã íü áàãà íàñíû õ¿¿õäýä õàìãèéí îéëãîìæòîé ä¿ðñëýõ õýðýãë¿¿ð¿¿ä áºãººä ýäãýýð íü òóõàéí çîõèîëûã ñîíèðõîëòîé, àìüä áîëãîæ ÿðóó ñàéõàí ñýòãýãäýë òºð¿¿ëýõ ãîë õ¿÷èí ç¿éë þì. Èõýñãýë íü þì ¿çýãäëèéí àëü íýã øèíæ ÷àíàðûã áîäèòîé áàéæ áîëîõ áîëîëöîîíîîñ íü õýò èõýñãýí äàâóóëñàí óð ìàÿã. Áàãàñãàë íü þì ¿çýãäëèéí àëü íýã øèíæ ÷àíàðûã áîäèòîé áàéæ áîëîõ áîëîëöîîíîîñ õýò èõ áàãàñãàí æèæèãð¿¿ëñýí óð ìàÿã. Õ¿íø¿¿ëýë íü àìüã¿é þì ¿çýãäëèéã áîëîí àäãóóñàí àìüòàí íü õ¿í ëóãàà ÿðüæ ¿éëäýõ áàéäëààð õ¿íä áàéõ ÷àíàð òýìäýã îðóóëàí ä¿ðñëýõ óð ìàÿã (Á.×èìãýý íàð, ÓÁ 2012 îí) 3. ¯ëãýðò øèíý áààòàð íýìæ, áè÷èöãýýå. • Òºñººëºí áè÷èõ ÷àäâàðûã àõèóëàõ çîðèëãîòîé áàãøèéí äààëãàâàð íü òýäíèé ñýäýë ñîíèðõëûã òºð¿¿ëýõ¿éö áàéõ íü ÷óõàë þì. Äààëãàâàð õýäèé ÷èíýý ñîíèðõîëòîé áàéíà òºäèé ÷èíýý ñóðàã÷äûí á¿òýýë÷ ñýòãýëãýýã õºãæ¿¿ëíý. Òóõàéëáàë: Òºñººëºí áè÷èõ äààëãàâðûã ºãºõèéí ºìíº ýõèéí óòãûã îéëãîæ óíøèõ, ýõýä ãàð÷ áóé ä¿ð, ä¿ðñëýë, ¿éë õºäëºëèéã ìýäýð÷ óíøèõ, çîõèîëûí óðàí ä¿ðñëýëèéí àðãûã ìýäýð÷ óíøèõ, ò¿¿íèéã òàéëáàðëàõ, óíøèæ áóé çîõèîëûí õýñýãò çîãñîëò õèéõ, òààìàãëàë äýâø¿¿ëýí ÿðèëöàõ äàñãàëóóäûã õèéõ íü ¿ð ä¿íòýé. • Õ¿¿õýä òºñººëºë äýýðýý òóëãóóðëàí, ä¿ðñëýí áè÷èõ ¿åäýý çîõèîëä ãàð÷ áàéãàà áààòðóóäûí ä¿ð òºðõèéã óðãóóëàí áîäíî. Òýä ä¿ð¿¿äèéí òóõàé áè÷ãýýð áà çóðãààð èëýðõèéëýõ ¿åä ä¿ð íü òîäîðíî. Ýíý äàñãàëûã õèéñíýýð õ¿¿õä¿¿ä çîõèîëûí áààòðóóäûã òºñººëºí áîäîæ íîì óíøèõäàà ÷, óíøààã¿é áàéõäàà ÷ ä¿ðñëýí áîäîõ ÷àäâàðòàé áîëäîã. Ýíý ÷àäâàðò òóëãóóðëàí óíøñàí çîõèîëäîî øèíý ä¿ð ä¿ðñëýí áîäîõ ÷àäâàðûã õºãæ¿¿ëíý. 42

• ¯ëãýðò øèíý áààòàð íýìæ áè÷èõ õýñãýý ñîíãîõ, áè÷èõ ñàíààãàà ýðãýö¿¿ëýí áîäîõ, áóñàäòàé õýëýëöýõ íü ¿ëãýð, ºã¿¿ëëýãò øèíý áààòðûã îðóóëæ áè÷èõèéí ýõëýë þì. Òèéìýýñ áàãø íàð ýíý ¿åä àíõààðàõ õýðýãòýé áàéäàã. ¯ëãýð ºã¿¿ëëýã õýð ñîíèðõîëòîé áàéñàí, õ¿¿õäèéí ñýòãýëä õýð õ¿ð÷ ÷àäñàí çýðãýýñ øàëòãààëæ, ò¿¿íýýñ øèíý áààòðûã íýìæ áè÷èõ ñàíàà ñýäýë òºðíº. Èéìä áàãø ñóðàã÷äààð àæèëëóóëàõ çîõèîëûí ñîíãîëòûã ñàéí õèéãýýðýé. “Öóóòûí öàãààã÷ ã¿¿” ¿ëãýðò øèíý áààòàð íýìæ, áè÷èõ õýñãýý ñîíãîõ • Óíøñàí ¿ëãýðòýý øèíý áààòàð íýìæ áè÷âýë óëàì ñîíèðõîëòîé áîëîõ òàëààð ñýäýë ¿¿ñãýæ àñóóäàë äýâø¿¿ëýí ÿðèëöàíà. • Óíøñàí ¿ëãýðýý äàõèí íÿãòëàí óíøèæ àëü õýñýãò ¿éë ÿâäàë ºðí¿¿ëæ áîëîõ õýñãýý ñîíãîæ, áîäîæ òºñººëíº. Ýíý çîõèîëä ÿìàð ä¿ð¿¿ä áàéãààã òîäðóóëàõ íü ÷óõàë. Æèøýý íü: Ñàéí òàëûí áààòàðò ìóó òàëûí áààòàð ýñâýë ìóó òàëûí áààòàðò ñàéí òàëûí áààòàð áàéõààð ýñðýã ä¿ð îðóóëæ ºãâºë èë¿¿ ñîíèðõîëòîé áîëíî. Òýãâýë “Öóóòûí öàãààã÷ ã¿¿” ¿ëãýðèéí òºãñãºëèéí õýñãèéã ñîíãî¸. Òýð õýñýãò õî¸ð áààòàð õî¸óëàà ñàéí òàëûí áààòàð ø¿¿ äýý. Ó÷èð íü ýíý õî¸ð áààòàð áèå áèåý òàíèàä àìàð ñàéõàíäàà æàðãàõ ãýòýë ìóó òàëûí áààòàð íýìæ ¿éë ÿâäëûã ºðí¿¿ëáýë áàéãàà. Ýíý íü ¿ëãýðèéã óëàì ñîíèðõîëòîé áîëãîæ áàéãàà þì. Øèíý áààòðûí ä¿ð ä¿ðñëýëèéã ñîíãîõîä: • Øèíý áààòàð íýìæ ä¿ðñëýõäýý äàðààõ õ¿ñíýãòèéã àøèãëàæ, ñîíãîëò õèéëãýæ áîëîõ þì. Òýð øèíý áààòðàà õýòð¿¿ëýõ, õ¿íø¿¿ëýõ ä¿ðñëýõ àðãààð ÿàæ ä¿ðñëýõ âý? àëü àðãûã ñîíãîõ âý? ãýõ ìýò. Õýðýâ àìüòàí ñîíãîâîë ýíý õî¸ð àðãûã õî¸óëàíã õýðýãëýíý ãýæ ÷èãë¿¿ëæ ºãººðýé. Øèíý áààòðûí ñîíãîëòûã ñóðàã÷äààð ÷ºëººòýé ñýòãýõ áîëîìæ îëãîíî. Ñóðàã÷äûí õýëñýí ñàíàëûã ñàìáàðò áè÷èæ ñîíãîëò õèéõýä íü òóñëààðàé. • Ìóó àéìøãèéí áààòðûã èõýñãýæ ä¿ðñëýõèéí òóëä ÿàõ âý? Õýðýâ àìüòàí áîë õ¿íèé ÿìàð çàí ÷àíàðûã õàðóóëñàí áîäîë, õýë ÿðèàãààð ä¿ðñëýõ âý? ãýõ çýðãýýð äºõ¿¿ëýõ àñóóëò òàâüæ òóñàëíà. Ñýäýâ íü Ä¿ð íü ¯éë õºäëºë íü Ä¿ðñëýõ àðãà õàìòûí õ¿÷ýýð äèéëýõ ìóó òàëààðàà õ¿÷òýé àòààðõñàí ýñâýë èõýñãýõ õ¿í, àìüòàí ýñâýë õîðëîñîí ¿éë áàãàñãàõ ìàíãàñ õ¿íø¿¿ëýõ Òóõàéëáàë: øèíý áààòàð ¿éë ÿâäàë ¯ëãýðýýñ ñîíãîñîí õýñýã ... Èéíõ¿¿ Öîëìîí Ìóó òàëûí áîäîë, ¯éë ÿâäàë íü òýð õýë ÿðèà íü õîðëîõ õî¸ðûí çàìûã ñààòóóëæ öîîõîð ìîðü ýð õ¿íèé ñýòãýëòýé, ä¿ð íü õîðëîõ ãýòýë Öîëìîí àðâàí õî¸ð òîëãîéòîé, öîîõîð, ýðèéí ñàéí óíàà áîëæ, ýðäýíýò àëàã ýðýýí áèåòýé Õàí õàðàíãóé õî¸ð àâàðãà òîì øóâóó õàìòûí õ¿÷ýýð äèéëæ õ¿ëãèéí ìàíëàé àìàð ñàéõàíäàà æàðãàæ áàéãààãààð çîõèî¸. áîëæýý. (òºãñãºëèéí õýñýãò) 43

1. Ä¿ðñëýí òºñººëæ áîäñîíîîðîî ¿ðãýëæë¿¿ëýí çîõèîí áè÷ñýí íü: Ýðèéí ñàéí Õàí õàðàíãóé Öîëìîí öîîõðîî óíààä, àëòàí íàðíû ç¿ãò àí àâëàõààð àëñ ãàçðûã çîðèí ÿâòàë ºâñ ÷ ¿ã¿é ýãö ºíäºð óóëûí àðààñ àðâàí õî¸ð òîëãîéòîé, àëàã ýðýýí áèåòýé àâàðãà òîì øóâóó íèñ÷ èðýí çàì õºíäºëñººä: - “Ñàéí ÿâàõàä ñàäàà áîëîã÷ ñàíàà ìóóò æèã¿¿ðòýí áè áàéíà”ãýýä ÿâóóëñàíã¿é. Ýðèéí ñàéí õàí õàðàíãóé íóì ñóìàà òàòàí, àðâàí íýãýí òîëãîéã òîëãîé äàðààëàí õàðâàñààð àðâàí õî¸ð äàõü òîëãîéã õàðâàæ ÷àäàõã¿é õ¿÷ýý ¿çýëöýæ ÿäàð÷ áàéòàë öîëìîí öîîõîð ìîðü íü: - “Áè íèñ÷ ÿâàà ìýò ä¿¿ëýí îéðòú¸ ýçýí ìèíü õàðâàõûí ñàéíààð õàðâààðàé ãýýä õ¿÷èéã íýìæ ñóìíààñ õóðäàí ä¿¿ëæ ýçýíäýý òóñëàâ ãýíý. Ýíý öàãààñ õîéø ýðèéí ñàéí Õàí õàðàíãóé, Öîëìîí öîîõîð õî¸ð ýõ íóòàãòàà àìàð òàéâàí æàðãàñàí ãýíý. 2. Áè÷ñýíýý äàõèí óíøèæ, äàðààõ õ¿ñíýãòèéí òóñëàìæòàéãààð ñóðàã÷èä ººðèé㺺 õÿíàõ ÷àäâàðò ñóðãàíà. Øàëãóóð Øàëãóóðò òîõèðñîí ýñýõ ¯ëãýðýý ñîíèðõîë òàòàõààð Òýð õî¸ð äàéñàíòàé ó÷èð÷, äàéñíàà äàðæ áóé ñàíààãàà çîõèîæ ÷àäñàí óó? ãàðãàæ ÷àäñàí. Ä¿ðèéã ãàðãàõäàà õýòð¿¿ëýë Àðâàí õî¸ð òîëãîéòîé àëàã ýðýýí áèåòýé àâàðãà òîì øóâóó õýðýãëýæ ÷àäñàí óó? áîëãîæ àéõ ñ¿ðäýõ õ¿÷èéã èõýñãýæ ºãñºí. Ä¿ðèéã ãàðãàõäàà õ¿íø¿¿ëýë ̺í õ¿íèé õýëýýð ÿðèóëæ, õ¿íèé ìóó çàí ÷àíàðûã õàðóóëæ õýðýãëýæ ÷àäñàí óó? õ¿íø¿¿ëýõ àðãà õýðýãëýñýí. Ñàíààãàà îéëãîìæòîé ãàðãàæ ªã¿¿ëáýðèéí ýõëýë òºãñãºë äàâòàãäñàí ýñýõèéã õÿíàíà. ̺í ÷àäñàí óó? ¿ã äàâòàãäñàí óó? ¯ã ñîíãîëò íü òîõèðñîí óó? ¯ãýý ñîíãîæ çºâ áè÷èæ ÷àäñàí óó? ¯ã á¿ðèéã çºâ áè÷ñýí ýñýõèéã õÿíàíà. ¯ëãýðò øèíý ñàíàà ãàðãàæ áàéãàà ó÷èð äîãîë ìºðººñ ýõýëæ áè÷ñýí áàéíà. 4. Áàëàðõàé ýãøãèéã çºâ áè÷èõ • Áàëàðõàé ýãøãèéí ãýýãäýõ, ãýýãäýõã¿é òîõèîëäëûã õàðüöóóëæ òàéëáàðëàõ Ñóðàõ áè÷ãèéí 57-ð õóóäñàíä áàéãàà ãýýãäýõ, ãýýãäýõã¿é ýãøãèéí ä¿ðìèéã æèøýýãýýð õàðüöóóëæ òàéëáàðëàõ äàñãàë îðóóëñàí. ¯¿íèéã òàéëáàðëàõäàà ýõëýýä áàëàðõàé ýãøèã íü îð÷èíäîî ¿¿ðýãòýé áàéñíàà ¿¿ðýãã¿é áîëæ ãýýãäýæ áàéãààã ÿðèëöñàíû äàðàà ÿàãààä ãýýãäýõã¿é áàéãààã çýðýãö¿¿ëýí áè÷ñýí ¿ãñèéí æèøýýí äýýð òàéëáàðëàí ÿðèëöààðàé. Èíãýæ ÿðèëöàõûí òóëä: • Ñóðàã÷èä ýãøèãò, çàðèìäàã ãèéã¿¿ëýã÷èéã ýãøèãæ¿¿ëýõ ¿¿ðýãòýé áàéãààã ìýäýõèéí òóëä ýãøèãò áà çàðèìäàã ãèéã¿¿ëýã÷ýý ñàéí òàíüäàã áàéõ ¸ñòîé. • Õýëíèé ¿ç¿¿ðèéí “í”-èéã õýëíèé óãèéí “í”-ýýñ, õîîëîéí “ã”-ã õýëíèé “ã”-ýýñ, îíîîñîí íýðèéã åðèéí íýðýýñ, ¿éë ¿ãèéí “õ”-ã íýð ¿ãèéí “õ”-ýýñ ÿëãàæ, ÿëãàõ ýãøãèéí ¿¿ðýãòýé áàéãààã ìºí 纺ëð¿¿ëýõ ¿¿ðýãòýé “è” áàëàðõàé ýãøèã ãýýãäýõã¿éã õàðüöóóëñàí æèøýýí äýýð ñàéòàð îéëãóóëàõ äàñãàëûã áýëòãýæ, ÷àäâàðûã áàòàòãààðàé. • Ýíý ¿åä àëäààòàé áà àëäààã¿é ýõèéã õàðüöóóëæ õàðàõ, àëäààòàé áè÷ñýíèéã ýðæ îëîõ, ¿ãñèéã á¿ëýãëýõ ãýõ ìýò á¿òýýë÷ õýëáýðèéí äààëãàâðóóäûã õèéæ áîëîõ þì. Ãýýãäýõã¿é ýãøãèéí òîõèîëäîëòîé ¿ãñèéã á¿ëýãëýõ àðãààð í¿äëýí òîãòîîëãîæ áîëîõ áà ¿¿íýýñ óðãóóëàí òºðºë á¿ðèéí á¿òýýë÷ äàñãàë, äààëãàâðûã õè÷ýýë á¿ð äýýð òºëºâëºæ áîëíî. 44

5. Ýíý õ¿ðòýë ñóðñíàà ýðãýí äàâòàõ (1) “Àðãààð ýäëýâ” ýõèéí óòãûã îéëãîæ óíøààä, çîõèîëûí ñàéõíûã ìýäýð÷ òàéëáàðëàõ ÷àäâàðûã ¿íýëæ ä¿ãíýõ Àóãàà õ¿÷èò ãàðäè øóâóó, õºõºº øóâóó õî¸ðîîð òºëººëæ, õ¿íø¿¿ëýõ àðãààð õýðõýí ä¿ðñýëñíèéã èëð¿¿ëýõ ÷àäâàðûã øàëãàõäàà: Øóâóóäûí õýëñýí ¿ãýýð äàìæóóëàí õ¿íèé ÿìàð çàí ÷àíàðûã èëýðõèéëæ, ãàðäè øóâóóíû õ¿÷èéã èõýñãýæ, õºõºº øóâóóíû õ¿÷èéã áàãàñãàæ õýðõýí ä¿ðñýëñíèéã áèå äààí òàéëáàðëàõ ÷àäâàðûã ¿íýëæ ä¿ãíýíý. “Ãàðäè” ãýñýí ¿ãèéã ñóðàõ áè÷ãèéí ¿ãèéí òàéëáàð õýñãýýñ õàðóóëæ, õýðõýí èõýñãýæ áàéãààã òàéëáàðëóóëààðàé. (2) ¯ãèéí óòãà òàéëáàðëàõ ÷àäâàðûã ¿íýëæ ä¿ãíýõ Óòãûã ìýäýõã¿é ¿ãýý ÿëãàí îëîõ ÷àäâàð, ò¿¿íèéã òîëü áè÷ãýýñ õóðäàí õàéæ îëîõ ÷àäâàð, ñàëàà óòãààñ ýõýä àëü óòãààð íü õýðýãëýñíèéã òàéëáàðëàõ ÷àäâàð, ¿ãèéí óòãûã îéëãîñíîî áàòàòãàí ºã¿¿ëáýðò çºâ îðóóëàí íàéðóóëæ çîõèîõ ÷àäâàð, çîõèîã÷ ÿàãààä ýíý ¿ãèéã ñîíãîñíûã òàéëáàðëàõ ÷àäâàð çýðãèéã ¿íýëæ ä¿ãíýíý. (3) Ýõýä øèíý áààòàð íýìæ áè÷èõ ÷àäâàðûã ¿íýëæ ä¿ãíýõäýý ºãºãäñºí ýõýýñ ººð ýõ ñîíãîæ øàëãàæ áîëíî. (4) Ǻâ áè÷èõ ÷àäâàðûã ¿íýëýõäýý çºâ õàðãàëçóóëñàí áàéäëààð ¿íýëíý. Íýìýëò õýðýãëýãäýõ¿¿í: Ñóðàã÷äûí ÷àäâàðààñ õàìààð÷ õýðýãëýãäýõ¿¿íèéã òîõèðóóëàí ñîíãîíî. 1. “Òàðâàñíû ãóðâàí ¿ð” ¿ëãýðò õýòð¿¿ëýõ àðãà èë òîä áàéãàà òóë ýíý ¿ëãýðèéã õóâèëæ ºã÷, õýòð¿¿ëýõ àðãûã îëæ òàéëáàðëàõ äàñãàëûã íýìæ õèéëãýýðýé. Òàðâàñíû ãóðâàí ¿ð (Óçáåê àðäûí ¿ëãýð) Ýðò óðüäûí öàãò íýãýí ÿäóó òàðèà÷èí ýð ÿìààíû àðüñíû ÷èíýý æààõàí ãàçàð äýýðýý àìüäðàí ñóóäàã áàéæýý. Õàâàð áîëæ òàðèà÷èí ýð ãàçðàà õàãàëàí, àð÷èëæ òîðäîí ºäºð øºíèéã ÿëãàëã¿é àæèëëàäàã áàéâ. Ãýòýë íýãýí ºäºð öàâ öàãààí äýãëèé øóâóó íèñýæ ÿâàà õàðàãäàâ. Äýãëèé òàðèàí òàëáàéä õàðèóã¿é îéðõîí èðæ ÿâñíàà ãýíýò ìóóõàéãààð äóóãàðàí ãàçàð óíàæ ãýíý. ßäóó ýð ñàíäðàí ã¿éæ î÷òîë ºðººñºí æèã¿¿ð íü ãýìòñýí áàéæýý. Õººðõèé ãýìã¿é øóâóó þóíä ãýìòýâ ãýýä áîäñîí ÷èíü íýã õîíîãèéí ºìíº õºðø áàÿíû ãàçàð äýýã¿¿ð íèñýæ áàéõàä íü áàÿí: -Ò¿¿íèéã õóðäàí õºº. Ãàéòàé ýíý øóâóó òàëáàéä öàöñàí õàìàã ¿ðèéã ò¿¿æ ã¿éöýõ íü. Îéðòîæ èðâýë ÷óëóóãààð øèä, îíîõã¿é áîë õîðò õýäãýíý îëíîîð íèñãýæ ¿ðãýý ãýæ áàéñàí þì áàéíà. ßäóó ýð äýãëèéã ºðãºñººð ãýðòýý õàðèàä ýì÷èëæ ýõëýâ. Óäòàë ýìíýæ äýãëèé íýã ºäºð ºä äàëàâ÷àà äýëãýí íèñ÷ýý. Íèñýí õîëäîõ øóâóóíû àðààñ ÿäóó ýð øèðòýí çîãñîæ: -Ãî¸ öàãààí øóâóó ìèíü õîëûí õîë íèñýí íèñýí æàðãàæ ÿâààðàé! ßìààíû àðüñàí ÷èíýý ãàçàðò ìèíü ýðãýí èðæ áàéãààðàé ãýýä ¿äýâ. 45

Äàðàà õàâàð ÿäóó ýð òàëáàéãàà ¿ðëýæ áàéòàë ºíººõ öàãààí äýãëèé íèñýí àéñóé. Òýð òàðèàí òàëáàé äýýã¿¿ð íü ýðãýëäýæ áàéñíàà òàðâàñíû ãóðâàí ¿ð óíàãà÷õààä ÿâàâ. Òàðèà÷èí ãóðâàí ¿ðýý òàðèàä ÿäàð÷ ç¿äðýõèéã ìàðòàí àð÷èëæ óñàëæ òîðäîæ áàéòàë òîì íîãîîí íàâ÷, çýë ìýò îëîí íàðèéõàí èøí¿¿ä ãàð÷ áàñ õà÷èí ãî¸ öýöýã óðãàæ, ñ¿¿ëäýý ÿäóó ýðèéí óðüä íü õýçýý ÷ ¿çýýã¿é òîì òîì òàðâàñíóóä óðãàâ ãýíý ýý. ßäóó ýð óðãàöàà õóðààæ, ýõíèé ãóðâàí òàðâàñûã òàñäàí àâ÷, èéì òîì òàðâàñûã ãàíöààðàà èäýæ áîëîõã¿é ýý ãýýä õàìàã àéë ñààõàëòûíõíàà, ººð øèã íü ÿäóó ç¿ä¿¿ îëíîî á¿ãäèéã óðèí äàéëàõààð áîëæýý. Òàðâàñàà õàãàëààä ¿çòýë òàðâàñíû ¿ð ø¿¿ñíèé îðîíä öóë àëòàí çîîñ ãàð÷ èðæýý. Àëòàí çîîñíóóäàà àéë àéìãèéíõàíòàéãàà õóâààæ àâöãààâ. Òàëáàéä ¿ëäñýí òàðâàñíóóäààñ ÷ ÿëãààã¿é àëòàí çîîñ ãàðàâ. Èíãýýä ÿäóó ýð àëò ìºíãºíä óìáàõ áîëñîí áàéíà. Õºðø áàÿí ÿäóó ýð áàÿæèæ áàéõûã õàðààä èõýä àòààðõàí: -×è ÿàãààä èéì õóðäàí áàÿæèâ àà, íàäàä àðãàà õýëæ ºã ãýæýý. Òàðèà÷èí ýð þóõíûã ÷ íóóñàíã¿é á¿ãäèéã íýãä íýãýíã¿é ÿðüæ ºãºâ. Áàÿí ÿàæ òèéì èõ àëòòàé áîëäîã áèëýý ãýæ áîäîí òàðèàí òàëáàéä äýãëèé ýðýõýýð îäæýý. Ãýìã¿é äýãëèé òàðèàí òàëáàéä ÿã èð÷õýýä ººä ñººð㺺 ÿâæ õàðàãäàâ. Áàÿí óðüäûí àäèë çàðö íàðààðàà ÷óëóóäóóëæ, íèñ÷ ÷àäàõã¿é áîëãîîä ãýðòýý àâàà÷èæ ýì÷ëýâ. Äýãëèéí æèã¿¿ð ýäãýæ, óäàëã¿é íèñýí îäîâ ãýíý. Õîéòîí õàâàð íü äýãëèé ìºí ãóðâàí ¿ð óíàãà÷õààä íèñýýä ºíãºð÷ýý. Ãóðâàí ¿ðýý áàÿí òàðüæ, òîì òîì òàðâàñ óðãóóëñàíä áàÿí èõýä áàÿðëàæ ÿàðàí õóðààæýý. Òýãýýä äóóëãàâàðòàé çàðö íàð áîëîí àõ ä¿¿ íàðàà óðèí íîãîîíûõîî äýýæèéã çîîãëîöãîîõ þì áîëîâ. Ãýòýë òàðâàñàà õàãàëòàë äîòðîîñ íü àëòàí çîîñíóóä áèø ºäèé òºäèé õîðò øóìóóë ãàð÷ èðýõ íü òýð. Òîîã¿é îëîí øóìóóë áàÿíûõíûã õàéð íàéðã¿é õàòãàæ, áàéæ ñóóõ ãàçðàà îëîõã¿é áîëòîë íü òýâä¿¿ëæýý. Òàðâàñ, àëòàí çîîñ, õîðò øóìóóëûí àëü àëèíûã õ¿ì¿¿ñ ººðñíºº òàðüäàã áóþó. Àðõèðàí õ¿ðõðýí ÿâñààð Òýíýã àðñëàí Àðñëàí, ÷àíäàãàòàé óóëçàâ, Àâàðãà ÷àäëàà ÿðèëöàæ Õàðñàí á¿ãäèéã àéëãàäàã Àéõòàð ìàðãààí áîëîâ. Õàâòàé ÷àäëû ÷èíü ¿çüå ë äýý ãýýä Àðñëàí áè õ¿÷òýé Àðñëàí, ÷àíäàãûã äàãàæ Àëñààñ õàðñàí ÷ ñ¿ðòýé Àìüñãààäòàëàà äàâõèâ Àíãàéõ àì ìààíü òîì Àðâèí òàëààð ÷ æèðèéâ Àìüòàí õàðâàë àéäàã Àñãàò óóëààð ÷ æèëèéâ. ×àíäàãà ÷è áîë æààõàí Òýãòýë òýð ÷àíäàãààñ ×àäàë òýíõýý ìóóõàí Òýâäýæ ñàíäàðñàí àìüòíóóä ×àìààñ õýí ÷ àéõã¿é ãýæ ×àíäàãûã õàðñàí äîðîî ë ×àíãà ãýã÷ýýð õýëýõýä ×àäëûíõàà õèðýýð õóðäàëæ Õýí ÷ íàäààñ àéõã¿é ãýæ Óõààí æîëîîã¿é àéãààä Õýòýðõèé õóäàë õýëæ áàéíà. Ó÷èð ç¿ãã¿é çóãòàõûã Òà íàìàéã äàãààä Àðñëàí í¿äýýðýý ¿çýýä Òàë óóëààð ÿâ ë äàà Àéõòàð èõ ãàéõæýý Àìüòàí á¿õýí íàäààñ Íàð ýíý äýëõèé äýýð Àéõòàð èõ àéíà áèé Íàäààñ èë¿¿ ÷àäàëòàí Àëñààñ áàðààã ìèíü õàðààä Áàéäàã þìàà ãýæ áîäîæ ãýíý Àðèëæ çóãòàæ îäíî ãýõýä, Áàñ ÷ òýíýã àìüòíàà äàà Óóõàé òýãâýë ÷àìòàé áè ßàãààä ãýâýë òýð Óóë òàëààð äàâõèÿ ë äàà ßíç á¿ðèéí àìüòíóóä Äàâõèñàí ÷àíäàãààñ áèø Äàãàñàí àðñëàíãààñ ë àéñàí þì. 46

6 ªªÐÒ ÕÝÐÝÃÒÝÉ ÌÝÄÝÝËËÈÉà ÖÓÃËÓÓËÚß Á¿ëýã ñýäâèéí çîðèëãî 1. Ýõýýñ ººðò õýðýãòýé ìýäýýëëèéã öóãëóóëàõ 2. Íýã ñýäâèéí õ¿ðýýíä õàðñàí, ñîíññîí õýä, õýäýí ç¿éëèéã õàðüöóóëàí ä¿ãíýõ 3. Ìýäýý áè÷èõ Çîðèëò 1. “Õ¿¿õäèéí íàéç 1979 óòàñ àæèëëàæ ýõýëëýý” ýõèéã ñîíñú¸ 2. Ñîíèí, ñýòã¿¿ëýýñ ººðò õýðýãòýé ìýäýýëëèéã öóãëóóëúÿ 3. Òåëåâèçýýñ ººðò õýðýãòýé ìýäýýëëèéã öóãëóóëúÿ 4. Íýã ñýäâèéí õ¿ðýýíä ¿çñýí, ñîíññîí ç¿éëèéã õàðüöóóëàí ä¿ãíýå 5. Ìýäýý áè÷üå 6. Ýíý õ¿ðòýë ñóðñíàà ýðãýí äàâòúÿ Çîðèëãî, çîðèëòîî õýðýãæ¿¿ëýõ ¿éë àæèëëàãàà Õè÷ýýëèéí áýëòãýë Áàãø þó áýëäýõ âý? • ªºðò õýðýãòýé ìýäýýëýë öóãëóóëàõ õè÷ýýë îðîõîîñ 14 õîíîãèéí ºìíº õ¿¿õä¿¿äýä ñîíèí ñýòã¿¿ë óíøèõ, òåëåâèçèéí íýâòð¿¿ëýã ¿çýõ, ìýäýý ìýäýýëëèéã öóãëóóëàõ äààëãàâàð ºãíº. • Áàãø ñîíèí ñýòã¿¿ë áîëîí òåëåâèçèéí ìýäýý ìýäýýëýë öóãëóóëíà. Öóãëóóëñàí ìýäýýëëýýñ õýðýãòýé, ÷óõàë ìýäýýëëèéã ÿëãàí òýìäýãëýñýí æèøýý áýëäýíý. • Òóõàéí áýëäñýí ìýäýýëëýýðýý ïðîåêòîðîîð þìóó öààñàí ¿ç¿¿ëýí áýëäýíý. Ñóðàã÷ þó áýëäýõ âý? • Ñóðàã÷èä ñîíèí ñýòã¿¿ëýýñ õàé÷èëáàð, òåëåâèçèéí íýâòð¿¿ëãýýñ ìýäýý ìýäýýëýë öóãëóóëñàí òýìäýãëýë, ýñâýë äóó õóðààãóóðò õóðààñàí áè÷ëýã ãýõ çýðãèéã áýëäýíý. 1. “Õ¿¿õäèéí íàéç 1979 óòàñ àæèëëàæ ýõýëëýý” ýõèéã ñîíñú¸ Ñîíñîõ äàñãàëûí ýõ Õ¿¿õäèéí íàéç 1979 óòàñ àæèëëàæ ýõýëëýý Õ¿¿õäèéí òºëºº ¿íäýñíèé ãàçðààñ 1979 ãýñýí õ¿¿õäèéí íàéç óòñûã àæèëëóóëæ ýõýëëýý. Õ¿¿õäèéí ýðõ õàà íýã ãàçàð çºð÷èãäºæ áàéãààã ìýäñýí áîë ýíý óòñàíä õàíäàæ á¿ðòã¿¿ëýõ, çºâëºãºº àâàõ áîëîìæòîé þì áàéíà. Ýíý íü öààøëààä õ¿¿õäèéí ýðõèéã íîöòîéãîîð çºð÷èæ áàéãàà äàëä ãýìò õýðãèéã èë áîëãîõ, áóðóóòàíä õàðèóöëàãà õ¿ëýýëãýõ ìýäýýëëèéí ýõ ñóðâàëæ áîëæ ÷àäàõ áºãººä ñóóðèí óòàñíààñ ¿íý òºëáºðã¿é õîëáîãäîõ þì áàéíà. “Ñóðàã÷èéí ìýäýý” ñîíèí, 2012 îíû 12 ñàð, №07/06 • Ñîíñîõ ÷àäâàðûã ÿàæ õºãæ¿¿ëýõ âý? 1. Ñóðàõ áè÷ãèéí 59-ð òàëûí “Õ¿¿õäèéí íàéç 1979 óòàñ àæèëëàæ ýõýëëýý” ñîíñãîõ äàñãàëààð ñóðàã÷äûí ìýäýý ìýäýýëëèéí ýõòýé òàíèëöàõ, ºìíºõ òºñººëºë, òóðøëàãûã ñýðãýýõ çîðèëãîòîé þì. Áàãøèéí àíõààðàëä: 47

• Õ¿¿õä¿¿äèéã ñîíñîõ íºõöºë á¿ðäñýíèé äàðàà óäààí, òàéâàí óíøèæ ºãíº. • Óíøèõäàà Õ¿ñíýãò 1-ä áàéãàà ìýäýýã çààãëàñàí õýñýã á¿ðä çîãñîëò õèéæ óíøèíà. Ýíý íü õ¿¿õä¿¿ä ñîíññîí ýõýý ýõëýë, ãîë, òºãñãºë õýñãýýð çààãëàõàä èë¿¿ äºõºìòýé. Ãàð÷èã Àãóóëãûã èëýðõèéëñýí Õ¿¿õäèéí íàéç 1979 óòàñ àæèëëàæ ýõýëëýý òîâ÷ íýð Ýõëýë Õýí?, Þó?, Õýçýý?, Õ¿¿õäèéí òºëºº ¿íäýñíèé ãàçðààñ 1979 õ¿¿õäèéí íàéç óòñûã Õààíà? ßàñàí? ãýñýí àæèëëóóëæ ýõýëëýý. àñóóëòàä õàðèóëàãäàõ àãóóëãàòàé ãýñýí Õ¿¿õäèéí ýðõ õàà íýã ãàçàð çºð÷èãäºæ áàéãààã ìýäñýí áîë Ãîë Ýõëýëèéã áóñàä ýíý óòñàíä õàíäàæ á¿ðòã¿¿ëýõ, çºâëºãºº àâàõ áîëîìæòîé ìàòåðèàëààð þì áàéíà. Ýíý íü öààøëààä õ¿¿õäèéí ýðõèéã íîöòîéãîîð äýëãýð¿¿ëñýí õýñýã çºð÷èæ áàéãàà äàëä ãýìò õýðãèéã èë áîëãîõ, áóðóóòàíä õàðèóöëàãà õ¿ëýýëãýõ ìýäýýëëèéí ýõ ñóðâàëæ áîëæ ÷àäàõ áºãººä ñóóðèí óòàñíààñ ¿íý òºëáºðã¿é õîëáîãäîõ þì áàéíà. Òºãñãºë Ìýäýý ìýäýýëëèéã “Ñóðàã÷èéí ìýäýý” ñîíèí, 2012 îíû 12 ñàð, №07/06 áè÷ñýí ãàçðûí (õ¿í) íýð Õ¿ñíýãò 1. “Õ¿¿õäèéí íàéç 1979 óòàñ àæèëëàæ ýõýëëýý” ìýäýýíèé á¿òýö • Õ¿¿õýä ýõíèé óíøèëòààð òýìäýãëýæ ÷àäàõã¿é áîë äàðààãèéí óäàà ñîíññîí ýõèéí ãîë ñàíààã èëýðõèéëæ áàéãàà òóëãóóð ¿ãèéã òýìäýãëýí, ò¿¿íèéãýý äýëãýð¿¿ëýí òýìäýãëýõèéã ñàíóóëíà. • Ýõèéí ýõëýë, ãîë, òºãñãºë õýñýãò þóíû òóõàé áàéãààã òýìäýãëýõ õóóäàñ òàðààæ ºãíº. ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- Õóâèëæ îëøðóóëàõ õóóäàñ Õ¿¿õäèéí íàéç 1979 óòàñ àæèëëàæ ýõýëëýý Ýõëýë õýñýã: …………………………………………………………………… Ãîë õýñýã: …………………………………….. …………………………… Òºãñãºë õýñýã …………………………………………………………………… .......àíãèéí ñóðàã÷ ........................ ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- • ßìàð ÷ òºðëèéí ìýäýý íü èéì á¿òýöòýé áàéäàã ó÷ðààñ áàãø ñóðàã÷äûã áóðóó õèéñýí áîë çàñàæ õýëýýä äàðààãèéí àñóóëò ðóó îðîõ õýðýãòýé. 2. Ýõèéã ñîíñîîä ýõëýë, ãîë, òºãñãºë õýñãèéã òýìäýãëýñíèé äàðàà àñóóëòàä õàðèóëíà. (2) “Õ¿¿õäèéí íàéç 1979” ãýñýí óòñûã ÿàãààä àæèëëóóëàõ áîëñîí áý? (3) ßìàð ¿åä ýíý óòàñ ðóó õàíäàõ âý? ãýñýí àñóóëò íü ýõèéã ñîíñîîä îéëãîñîí ýñýõèéã øàëãàõ, ìºí ººðèéí àìüäðàëä íü õýðýãëýý áîëîõ çîðèëãîòîé. 3. Ñóðàõ áè÷ãèéí ìºí 59-ð òàëûí çóðàã õàðààä þóíààñ, ÿìàð ìýäýý óíøèæ (ñîíñîæ) áàéñíàà áîäîæ ÿðèëöàõ äààëãàâàð íü õ¿¿õä¿¿äèéí ñîíèí, òåëåâèç ãýõ ìýò ìýäýýëëèéí õýðýãñëýýñ ìýäýý ìýäýýëýë àâäàã ºìíºõ òóðøëàãûã íü ñýðãýýõ çîðèëãîòîé. “Ñîíèíîîñ øèíý ¿éë ÿâäëûí òóõàé ìýäýý óíøèæ áàéñàí” ãýñýí æèøýýã äóóðàéí “Þóíààñ, ÿìàð ìýäýý óíøèæ (ñîíñîæ) áàéñàí áý?” ãýñýí àãóóëãûí õ¿ðýýíä ÿðèíà. 48

2. Ñîíèí ñýòã¿¿ëýýñ ººðò õýðýãòýé ìýäýýëëèéã öóãëóóëàõ Óã õè÷ýýëèéí çîðèëãî íü õ¿¿õä¿¿äèéí ìýäýýëýë îëæ àâàõ ÷àäâàðûã ñàéæðóóëàõ, ò¿¿íèéãýý àìüäðàëäàà õýðýãëýõ, àëèâàà áè÷âýð¿¿äýä çîðèëãîòîéãîîð õàéëò õèéõ, ò¿¿íèéãýý áóñäàä òàíèëöóóëàõ ÷àäâàðûã õºãæ¿¿ëýõ þì. Ñîíèí ñýòã¿¿ë óíøèæ, ò¿¿í äîòðîîñ ººðò õýðýãòýé ìýäýýëëèéã öóãëóóëàõ, òàíèëöóóëàõäàà äàðààõ äàðààëëûã áàðèìòàëíà. ¯¿íä: 1. Óíøèõ ñîíèíîî ñîíãîõ Óíøèõ ñîíèí ñýòã¿¿ë íü õ¿¿õäèéí íàñ, ñýòãýõ¿éä òîõèðñîí, ñîíèðõîëòîé áàéâàë çîõèíî. Èéìýýñ “ªäðèéí ñîíèí”, “ªíººäºð”, “Çóóíû ìýäýý”, “¯íäýñíèé øóóäàí” ãýõ ìýò ºäºð òóòìûí ñîíèí, “Ñóðàã÷èéí ìýäýý”, “Ñóðàã÷” ãýõ ìýò õ¿¿õäèéí ñîíèí, ìºí “Íàð”, “National Geographic Kids” çýðýã õ¿¿õäèéí ñýòã¿¿ë ñàíàë áîëãîõ õýðýãòýé. Õ¿¿õä¿¿ä àíãèàðàà áîëîí õóâèàðàà ñîíèí òîãòìîë çàõèàëäàã áîë èë¿¿ äàâóó òàëòàé. 2. Íýã ñîíèíã (ñýòã¿¿ë) äóóñòàë óíøèõ Òåõíèê òåõíîëîãè ýð÷èìòýé õºãæèæ áóé ºíºº ¿åä õ¿¿õýä áàéòóãàé, òîì÷óóä ñîíèí óíøèõã¿é áàéíà. Ýíý íü õ¿¿õäèéã ÿìàð íýã çîðèëãîã¿é, èäýâõã¿é, çàëõóóðàí óíøèõàä õ¿ðãýæ áàéãàà ó÷ðààñ ñîíèíã çîðèëãîòîéãîîð, á¿òýýë÷ýýð óíøèõ àðãà áàðèëä ñóðãàõ ¿¿äíýýñ íýã ñîíèí, ñýòã¿¿ëèéã çààâàë äóóñòàë íü óíøóóëàõ õýðýãòýé. Òóõàéí ñîíèíã äóóñòàë óíøñàíûã ìýäýõ çîðèëãîîð ñîíèíû õóãàöàà, äóãààð, á¿òýö, õýìæýýíýýñ ãàäíà ñîíèíû òîéìûã ÿðèóëæ áîëíî. 3. Õýðýãòýé ýõ ñîíãîõ Ñîíèíû ýõ ãýäýãò ñîíèí ñýòã¿¿ëä áàéõ á¿õ òºðëèéí ýõèéã õýëæ áàéíà. Òóõàéëáàë: ìýäýý, ìýäýýëýë, ÿðèëöëàãà, íèéòëýë, çàð ãýõ ìýò. Ñîíèíîîñ óíøèõ ýõýý ñîíãîõäîî àìüäðàëä õýðýãòýé, øèíý ñîäîí, òóõàéí ìýäýýíýýñ ñàíàà àâàõààð, õ¿¿õäýä ñóðãàìæòàé ìýäýýëýë àãóóëñàí ýõ, ýñâýë ãýðèéí äààëãàâàðò ºãñºí, èëòãýëä õýðýãëýõ ãýõ ìýòýýð áîäèò àìüäðàëààñ ¿¿ññýí õýðýãöýýò ýõ ñîíãîõûã áàãø ñàíóóëíà. Æèøýý íü: ñýðýìæë¿¿ëýã ìýäýý óíøààä àìüäðàëäàà õýðýãæ¿¿ëýõ, óðàëäààí òýìöýýíèé çàð óíøààä ò¿¿íä îðîëöîõ ãýõ ìýò. Õýðýãòýé ìýäýýëëèéã îëîõûí òóëä òóõàéí ìýäýý ìýäýýëëèéã õýí, ÿìàð çîðèëãîîð àøèãëàæ áîëîõ âý ãýäýã àñóóëò òàâüæ ñîíãîõûã àíõààðóóëíà. 4. Ñîíãîñîí ýõýý óíøèõ Ñîíãîñîí ýõýý ñàéí óíøèæ, îéëãîõ õýðýãòýé. Óíøààä îéëãîñîí ýñýõèéã áàãø ñýðãýýí ñàíàõ, ó÷èð øàëòãààíû, ¿íýëãýýíèé àñóóëòààð èëð¿¿ëæ áîëíî. Òóõàéëáàë: “Åñºí íàñòàé õ¿¿ íàéçûíõàà àìèéã àâàð÷ýý” ãýñýí ñîíèíû ìýäýýã óíøñàíû äàðàà áàãø äàðààõ àñóóëòûã àñóóæ ÿðèëöàæ áîëíî. • Á.Òýì¿¿ëýí õ¿¿ õýäýí õ¿íèé àìèéã àâàðñàí áý? • Óãààðòñàí õ¿íä ÿìàð òóñëàìæ ¿ç¿¿ëýõ âý? • Á.Òýì¿¿ëýí õ¿¿ ÿàõ ãýæ 103 äóóäñàí áý? • Õýðâýý ÷è Á.Òýì¿¿ëýí õ¿¿ãèéí îðîíä áàéñàí áîë ÿàõ áàéñàí áý? ãýõ ìýò. 49

5. Óíøñàí ýõýýñ ººðò õýðýãòýé ìýäýýëëýý òýìäýãëýõ. Õ¿¿õýä ñîíãîñîí ýõýý óíøààä ººðººñºº “Ýíý óíøñàí ýõýä íàäàä õýðýãòýé, õàìãèéí ÷óõàë ìýäýýëýë àëü íü âý?” ãýñýí àñóóëòûã àñóóõ ¸ñòîé. “Åñºí íàñòàé õ¿¿ íàéçûíõàà àìèéã àâàð÷ýý” ãýñýí ñîíèíû ìýäýýíä õýðýãöýýòýé ìýäýýëýë îëîí áàéãàà. Òóõàéëáàë: óãààðòñàí õ¿íä àíõíû òóñëàìæ ¿ç¿¿ëýõ òóõàé, óãààðòñàí õ¿íä ÿìàð øèíæ òýìäýã èëýðäýã òóõàé, àíõíû òóñëàìæ õ¿ññýí ¿åä 103 ãýñýí äóãààð ðóó çàëãàäàã òóõàé. Ñóðàõ áè÷èãò “çóóõàíä óíòàð÷ áàéãàà ãàë äýýð æààõàí óñ õèéãýýä õóòãàí óòàà ãàðãàæýý...òýãýýä óòààãààð óòñàí” ãýñýí ìýäýýëëèéí äîîãóóð çóðñàí íü óãààðòñàí õ¿íä àíõíû òóñëàìæ ÿàæ ¿ç¿¿ëýõèéã ººðò õýðýãòýé ãýæ ¿çñýí áàéíà. Åð íü ÿìàð íýã ýõ óíøààä ººðèéí õýðýãöýý, ñîíèðõîëä íèéöñýí õýðýãòýé ìýäýýëëýý îëæ ë áàéâàë ººðò õýðýãòýé ìýäýýëýë öóãëóóëàõ õè÷ýýëèéí çîðèëãûã õàíãàæ áàéíà ãýñýí ¿ã. 3. Òåëåâèçýýñ ººðò õýðýãòýé ìýäýýëëèéã öóãëóóëàõ Îðîí íóòãèéí áîëîí íºõöºë áîëîëöîîíû ÿëãààòàé áàéäëààñ áîëîîä òåëåâèç ¿çýõ áîëîìæã¿é áîë ðàäèî, FM ñîíñîæ ººðò õýðýãòýé ìýäýýëëèéã öóãëóóëàõ äààëãàâàð áîëãîí ººð÷èëæ áîëíî.Òåëåâèçýýñ ººðò õýðýãòýé ìýäýýëëèéã öóãëóóëàõàä äàðààõ äàðààëëûã áàðèìòàëíà. ¯¿íä: 1. Òåëåâèçèéí äîëîî õîíîãèéí õºòºëáºð óíøèõ 2. ¯çýõ íýâòð¿¿ëãýý ñîíãîõ ¯çýõ íýâòð¿¿ëãýý ñîíãîõäîî õ¿¿õäèéí íàñ, ñýòãýõ¿éä òîõèðñîí ìýäýý ìýäýýëëèéí õºòºëáºð áîëîí õ¿¿õäèéí, òàíèí ìýäýõ¿éí íýâòð¿¿ëã¿¿äýýñ ¿çýõèéã áàãø çºâëºõ õýðýãòýé. Òóõàéëáàë: ̯ÎÍÒ- èéí “Öàãèéí õ¿ðä”, NTV òåëåâèçèéí “¯íäýñíèé ìýäýý”, TV5 òåëåâèçèéí “Öàã”, UBS òåëåâèçèéí “City news”, MN 25 òåëåâèçèéí “25 öàã” ãýõ ìýò òåëåâèç¿¿äèéí ìýäýýëëèéí õºòºëáºð. Ìýäýýëëèéí õºòºëáºð íü äîòðîî öàã àãààðûí ìýäýý, ñïîðòûí ìýäýý, øèíý ¿éë ÿâäëûí ìýäýý, ãàäààä ìýäýý ãýõ ìýò îëîí ìýäýýëýë áàãòäàã ó÷ðààñ èéì òºðëèéí ìýäýýëýë õýðýãòýé áîë ìýäýýëëèéí õºòºëáºð ¿çýæ áîëíî. ̯ÎÍÒ-èéí “Ìààìóó íààø èð”, SBN òåëåâèçèéí “Íàõèà”, Áîëîâñðîë òåëåâèçèéí “Áîíãûí àäàë ÿâäàë” çýðýã õ¿¿õäèéí íýâòð¿¿ëýã, “Hey hey”, “Øèíæëýõ óõààí, òàíèí ìýäýõ¿é”, “ÀÕÀ” çýðýã òàíèí ìýäýõ¿éí íýâòð¿¿ëýãò õ¿¿õä¿¿äèéí õè÷ýýë íîì, èëòãýë, õýëýëö¿¿ëýã çýðýãò õýðýãòýé, øèíý ñîíèðõîëòîé ìýäýýëë¿¿ä áàéäàã ó÷ðààñ ýíý òºðëèéã íýâòð¿¿ëãèéã ¿çýæ ººðò õýðýãòýé ìýäýýëëýý àâàõ áîëîìæòîé. 3. ¯çýõäýý ººðò õýðýãòýé ìýäýýëëèéã áè÷èæ òýìäýãëýõ Ñóðàõ áè÷ãèéí 61-ð òàëä Öàãèéí õ¿ðä ìýäýýëëèéí õºòºëáºðººñ “Õ¿¿õä¿¿ä õîãèéã óðëàãèéí á¿òýýë áîëãîëîî” ãýñýí äîòîîä ¿éë ÿâäëûí ìýäýýã ººðò õýðýãòýé ýõ ãýæ òýìäýãëýñýí. Òåëåâèçýýñ öàã àãààðûí ìýäýý ñîíñîîä ò¿¿íä òîõèðóóëàí õóâöàñëàõààð òºëºâëºõ, ñýðýìæë¿¿ëýã ìýäýý ñîíñîîä ò¿¿íýýñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ ãýõ ìýò á¿ãä õýðýãòýé ìýäýýëëèéã àìüäðàëäàà õýðýãëýæ áàéãàà æèøýý ìºí. ªºðò 50