Сарыбай С. Жетісу жазбалары

Екеу! отырды. —Я по киргизский мал-мал знаю... Сейчас айтам. - дед! солдат соцты жапырак наннан уз in жатый. - Сен ким, атын ким? Имя? —Жаиэдш... —Во, молодец, Жанадил... Сен Акшунак билесин? Жанэдш жымиган. Буд аймакта Акшунакты б\\лмсйт!и казак, бар ма, тзшрь —Иэ, оделил. — А дорогу покажешь? Жол?! - дед! солдат колын тау жакка сiaTen. - До перевала... К,ызбала селт ете тускен. Eipey тебесшен муздай су куйып ж1бергендей болды. Бул аузын ашьш улгергенше Жанэдш «Иэ» дей салганы. Солдат куанып к е т . — Завтра отряд прибудет, а я кажись приказ выполнил... - Ол элдене ойлагандай созшщ соцын жутып жеберд) де Жанэдшге коз!н кысгы. —А мы с тобой во главе конницы поедем! Да? —Из. —Вот и ладушкий, джигит ты Жанадил. Батыр ты мой, - солдат каркылдай кулш, муны аркадан какты. — Если короткую жол покажешь мы Курман бая поймаем, и я тебе аргамак подарю. И его кызымка. Кызымка х о ч ет же, Кызыл армеец болсан, еще бай кызымка обнимать будешь. Повезло тебе, Жанадил... 1штей «аргымагыц да, кызын да курысын» дел ойлап турса да, Жанэдш басын шулгып кутылды. Орыс тагы 6 ip ракаттанып кулш алды да, кылышын ш е ш т , кабырга жакка тастады, берденкесш де соган катар койып, зор денеегмен калкалай жайланып жатты. —Я вздремну немного. А потом, с тобой в ущелье отправимся, тал) будем ждать наших. Понял? Жанэдш иыгын кикан етюздт —Ладно, ты сиди, ал мен уйктаймын. Баю-баю. —СолдатКызбалага назар салды. - А ты матушка пока куырдак приготовь. Ол тагы да сур erri нускаган. Жанэдш «Тусшд1м» дегендей басын шулгыды. Неге екеш белпшз осы кезде кызыл эскер кезш шагына- тып, ецш бузды да: — Поняли?! - дел ызбарланды. Жанэдшге мылтыгын мензеп койды. —Ты, киргиз, смотри у меня! Кашсан мен атады, утур осында. Жанэдш басын шулгыды да керегегеаркасын суйеп, апасына карал едц 1\\ызбала отыра бер дегендей ымдады. Жол дегенд! еспгенде-ак онын iiiii м.уздап сала oepin едт К,аз1р эскер деген топ-тобымен келш 50

жатыр. Лштык пен шолак белсендиэерден кашкан ауылдарды анилиды, Устаса киын. Кыз-келшшектердщ маскарасын шыгарып, еркектерд1 агып тастайды. Мал талауга ту сед Б Кекинктей эр тасты сапы ап журген казакты санап жаткан ешюм жок. хабарсыз кеткен ауылдар коп... Жэкее! еткенде тау шпнде шашылып жаткан влжтердщ устшен гускешн питыл ел i. Сол жср/й идыр айналып жартылай жаланаш oip кыз ж у р и т. Шамасы он бес-он ал ты жаста болел керек. bCiMtim ауыльп кай жактан козгалгандарын бите алмапты. кыз ыржалактал куле бередп б iре се отыра калып ей iрейд)’ екен. Жэкен м iнrcc ripii 1 экетпек болып бшегшен устаса кыз шьщгырып, колын кьфшып. кальщга карай кашыпты. - Bipeypiu коржтьак баласы екен байтус, кара шашы то п л т тур... буйтш Tipi калдырганша агып кетулерг керек едк игтер... —деп отагасы Kypcinin едп Жастау кезшде барымташы болтан, бертшде ац катумен эуестен- тен Жэшбек ушш бул таулардьщ купил сы калмакан. Уйде турмайды. Каска атка мшед{ де кезш журедп Не Ктейдп кайда барады ол жа­ тый Кызбала сура тан емее, сураса да Жэкеш айтпас едп Бар жауабы алакездешп 6 ip каратаны болар. bipaK кыз туралы энпмеш еетшенде отагасынын Акшунак жакка бартаньгн сезген болатын, Жанэдшге де lay сокпактарын корсет!п, жыммен журуд! уйреткен экеск bipaK уд MiHC3i экеден белектеу. Жэшбек « 0 й . наташысына таргкан...» - деп кейт отырады. Кызбала орамалынын ушын Нстеледп Жолбасшы болтанный euioipi ripi кайтпатанын Giaexiii, Осы уйден гадай дэм таткан, канжы- гасы кур журмейтш Кали мергенд) де oip шаткалды керсетущ сурап. барган сои коплен 6 ipre атып тастапты. Кай еапарда. k jm h c h есытен! белппз осыдан Жэшбек кулактапып, досыньщ денесш 1здеп тауып. коп суйекпен 6 ipre таспен бастырып кайткан. Кызылдар: «Ауылдар­ ды Кытай асы рыл жаткан сенсщ, эйтпесе олар асуга апарар жолды кайдан 61лсд1?» - деп жолбасшыньщ озше бэле жабатын керш едп Eip отрядты бастап кеткен Дэуренбек те орал манты... Баласы сол кушотыр. солдатпысылдай бастапты. Кызбалаакырын кетернпп eiTi алды да сыртка шыгып, айналаны козбен шолды. Бп1к!м коршбейдп Анадайда шок козлам жатыр екен. Олдене ecine гускендей солаЙ карай тура жупрген. Нан кап-кара болып кулденнп куйin Kerin ri. Кызбала жыдап ж)бердп Дыбысым шыгып кетпееш деп ерн!н летел едп тарам-тарам жас ал кы мы на тыроты ре тамып жатыр. Ж экем болса oip амалын габар едп - деп ойлады. Жанэ;пл;п экетее... 51

Кызбаланьщ колындагы еы тусш кегп. селт етш оган енкейд1 де... жерде жаткан балтаны калай алганын сезбей де калды. Сабын кос колымен сыгымдап турды да уйге беттедт Босагадан сыгалап. ымдап Жанэдшд1 шакырган. Ол еппен козгалып, турып eai солдат сезбедк Балу тана корылдап жатыр. Апасынын жанына келгенде Кызбала балтаны устата салды да: - ¥ Р>- дед1 сыбырлап. Жанэдшдщ зэреи ушкан. Шешесше «Есш дурыс па?» дегендей еж!рейе карады. Кызбала сустанып алыпты. —¥ р дед]м. шап басын! Эйтпесе оз1щи елыредк байгус бала. Жанэдш ана тшеуш тусшгендей болып, балтаны алды да мы- сьщтабандап солдатка жакындады. Дэы барм ай балтаны 6 iлемдеген куй] турып калды. Жаутандап шешесше карай берген. Кызбала сурланып тур. Осы кезде элденеш сезгендей солдат кезш ашып алганы. Енд1п турыс болмасын тусшген Жанэдш сттеп кеп калды. Балта мандайга киялай тидь ЭлЫз сокты ма, элде мына орыс итжанды ма балтасы кадалган куш ©Kipin тура келгеш. Зэреш ушкан Жанэдш сапты ж]бере салды. Солдат муны бас салып, алкымын сыгып барады. Бакырып, сыбап жатыр. Кызбаланьщ eci шыкты, алыскан екеуге ж упрш , солдаттыд колына жабысты. Оп-сэтте Жанэдшдщ sai кетш, гк\\ кез! алактай бастаган. Жандалбасалатан Кызбала бас суйекке ею ел щей юрген балтага жармасып, жулып алды. Мандайдагы жарадан кою кызыл кан шапшып, Жанэдшдщ устьбасын жуып кеттЕ Бутан да шашырады. Уйдщ imiH жылымшы канньщ жатымсыз Hci алды. Солдат ызерлей берген. Содан сон сэл кисайып, oip кырына сулык туст1 де ьщырана бастады. Eip мезетте тынши калды. EKeyi есенпреп калып едЕ BipiHmi ес жиган Кызбала болды. Алашаны алып eaiicri жаба салды. Осы кезде Жанэдш каннан ж и р ен т, далага шыга кусты. Кызбала: —Экен келгенше агаш арасына тыгыла турайык, мынау жалгыз журмеген шыгар... - деп бакырдагы Судан min алып, Жанэдшдщ бетш 6 ip шайды да калынга карай жетелей жонелдЕ - Бупн келе койса жаксы. EKeyi кайьщ орманга жеткенше жупрдЕ Сол жерден уй мен Ж эшбек кеткен жакка караумен болды. Кун кулай агаш арасынан Жэшбектщ жиренкаскасы кершген. Канжыгасында байланган аны бар. Кызбала мен Жанэдш анырап алдынан шыкты. Кызбала ойын анык жeткiзe алмай, уй жакты сштей берген. EciK алдындагы орыс eP-tfi жылкыны байкап TiKciHin келе жаткан Жэшбек караша уйге карай шаба женелген. Kipin. алашаны кетерш, oaimi 6 ip карап 52

шыкты да кылыш пен бесатарды алды. Сосын сонынан алкына жеткен екеуше: - Тез жиналындар, - деп aiviip еттт Азын-аулак заттарын туйш, ем атка енгерген сон, Кызбала сол- датгын торысына мшш, Жанэдтд! мшгест1рдг Жэшбек терт кереге мен колбеу бакандарды устап турган бауларды киып. уйд1 кулатып. жун-журка, калган корпе-тесекп ортасына уйш, от койды. Ондагысы болшебектер вл1кт1 танымасын деген ой. Бшп койса кан керген кор- каудай 1здершен калмайды. Осыдан кейш ymeyi ж у р т кетп. Бет алые —Акшунак. ** # Жэшбек Атантайулынын эулет1 аргы беттен 1956 жылы оралды.

ПЫШАН Абактынын eciri сыдырлай ашьшгапда кунпрт, сыз белменin йшпде козп-пн нуры сорылпшдардыд бэр( сырттап куйылган жарыктан беттерш ала да имен келегейлеп, кыбыргага тыгыла тусксн. Аркасында мылтыгы шошайган кузетнп iuiri барлап, табалдырыкта талтайып 6ipa3 турды. Со сын немкурайлы дауыспен: —Эй, Пышан, oepi шык, - дедь Тукшрдеп доу казак козгалактап, еуйретше турган. Ецсегей боны 6cpi аггаган сайын зорая тустт Hki буктелш есжтен шыкты да карауыл куллы салтанша ксн дуниеш кос жанарымен oip аймалап улгердт —Жур! Доу казак ундемей журе берду екеуч тергеугшлер отыратын жерге емес, шыга oepicKe беттеген. Жакып кутт тур екен. —Ассалаумагалейкум, Пышан ага, - орта бойлы, Keai туздай сэры Ж1п т муны бас салыи, кушактаган. —Жэкентай, сен кайдан журсщ? — Журйдз, ага, жур]щз, - деп Жакып муны колтыктай oepyii. Пышан тук гусшбей кузетнпге карал ед1 анау мунымен шаруасы жок адамдай самокруткасын тшмен жалап, жайбаракат тур. Екеул абакты ауласынан узай берген. Тал тубшде тур ган тарантаска мйнп жатып та Пышан жалтак-жалтак карады, «ел!мге кескен вюметпн мунысы нес-i?». Жакып алга отырды да делебеш алып, мына жерден аулагырак кетюс! келгешн байкатып, бишж ситтеп еду кос ат арбаны жук курлы кермей куйгыга женелген. Пар ат жеплген тарантас Талдыкорганныд жатак уйлершш ортасымен зулап отырып, Жакып шэршщ арты басындагы еде ел i тамына келгенде oipay токгады. Жакып каргып туст, буган жэрдемдест). Уйге ала жонелмек еду Пышан сол токтайык дегендей ишара етт1. Ол мь[на жаркырап тургад кунмен, езш аялаган самалмен амандаспак ел!- Бойын барынша созып, жары к элемд]' кушып ал гысы келгендей кушагын жайып, козш жумды. Цандай Kepiw одну дуние- жарык! —Уйге к!рддз. ага, —Жакыптыд уншде жалыныш бар. Пышаннын бул турысын осы мандаты казак-орыстын oopi 51рдей жадтыра коймасы белплт Жакынга жакып жау болып, атайынды агайын атып жатка н мына заманнан береке кетгнау... Сонда да Жакыптыд мына кипатында oip купил бар. Пышан ыигайга конгендси болып уйге беттеген, алдынан Жакыптын келiHLiieri [иыгып. солем салды. 54

- Бакытты бол. карагым... Босагага жете бере калт токтаган: - Жакыптай, мына тур1ммен уйще кiреем балаларды котыр етермш. жуынып. кшм ауыстырсам дурые болар... - Келшпдз моншаны asip еткен, агасы. Ырк,ыдыз бшеш. Галай келш, сайрам салгам уш. Пышан монша жакка ©ai журдг Думнемin гузушде камша келш Жакымтыц моншасына тустк сонша таныркады. Буы буркырап тэнщмед коса жанымды балкьладьг гой. niipKiH. Кдзакка осы ©мер комбай-ак койды. Кдрагалдыд кара суын шалмылдатканына мэз. Окта-текте Талдыкоргандагы орыс- казактым моншасына Tycin. сасык сомогонын шпп ыргалып кайтканы болмаса, момша соккан казак шамалы. Пышан суга асыкпай, ракаттанып тустк Жакып жотасын ысып. кайьщ сыпырткымен сабаганда бойынан тепл ген ащы термен бхрге келтем керген азабы да агып кетin жаткандай еда'. Одан кешн ecin кеткен шашын, сакалын сыпыртты. Жакып мундайга епт1, басын аймадай етш, жак уетшдеп каугадай жунд1 кырып, кияк мурт калдырып, муныд колына айна устата берген. - Кел1ст-ак кеттнмз! Жакыптыю жай колпаш екенш Пышан сезедр айнага карал ед1 туске дейш 6ip кшм, тустен кей1н 6ip кшм киген cepi, сом турпатында гулпардыц бел1н талдырарлык сал мак бар бурынгы Пышанды коре алмады. Жагы суалып, коз! iuiKe rycin, иык пен кеуден1‘н еи' сылыныпты, кед маддайдыд ортасыддагы теред ею сызыкка карам муны енд1 гада уш мушелге келген дар Ж1пт деп айтуга болмас... - Откенде абактыдан шыккан молдекеднен oepin ж1берген хатым еш'нде ме, Жакып? - дед1 Пышан. - Иэ. ага. - Сомда: «Бул кунде жабыспак пен бурге жедк К,ой кеде, кандала, бит oipre жедг..» - деген бар ед1 гой, - деп жерде жаткан кыл- кыбырды мензеп жымиды. - 0ртеп Ж1бер. Пышанныд бул c©3iHe Жакып та oip к у л т алган. -Ж аксы, бар бэлекет осымен кетеш. Уиге к1рген сон кус мамыкка жайланып жатып. тартылган еттен [мамалап жeдi. Уш айдан oepi б^рде быламык. б1рде елден келген салемдеменщ кузетшшерден калган журнагын канагат етш келген асказаш'а ауыр тшп. ел алдында уятты болуы мумкгн. Оныд уст!fie ас азабына шыдамай алан-жулан етсед, а гадан келе жаткан ардалытым кайда калады. Тсееже шшнен демалып келген самауырдыд шайын

узак iunri. Самайдан сыргыган терд1 орамалмен суртт отырып. сораптады. Ун жок- Мешр1м к;анды-ау дегенде гана Пышан Жакып пен Мунирага карап: — Балалар кайда жур, жамандарды шскейшип? - дедг ЕрлБ зайыптылар козiмен жер шукыды. Мунира орамалынын ушымен козж cypTin ед! Жакып: —Тэйт, жаман ырым бастамай, - деп жекш тастады. Келшшек сыртка шыгып кеттт Жакып бутан карай ынтайланып отырды. Шешшш сейлесердеп эдеп. —Ата, олар ЧК гимаратында... —Не дещй?! - Пышанньщ жузше ашу теуш шыга келген. —Сабыр ет1щз, уш куннен кешн кайтып келедК аландаманыз. Келшпйз соларды уайымдайды той, - Жакыптын жанарында аяныш бар. - Иванов мен берген алтын-кум!ст1 алса да кепщдж сурады. Сосын балаларды апарып тастадым, ага. Уш куннен кейш с1зд1 кайта абактыга ж етк1зу1м керек... —Алла-ай... Пышанньщ ею кулаты шьщылдап сала берген, 6ip казактын, 6ip туыстын дэп барматанды 1стедБау мына Жакып. «Осыны ihJтут, дос бол» —деген зкешЖэлмендеэулиеекен. Ол Жакыпты уйге экелгенде тотыз жасар, арык бала едк Кдгылез, пысык татар бала ©се келе бэрше жатып, жалшыдан бурын жакынга айналтан. Саудата e6i болып, ез алдына белек шыкса да Жэлменде бидщ жаксылытын умыткан ем ее. 0Keci олгел! езшен уш жас улкещнп бар мунын жанынан 6ip ел1 калмап едi, ендшЫ мынау. Бул болсааякасты абактыдан шытып мына шалжиып жатысын Ташкенте арызданып кеткен токалы Балкиям ен байланыстырып едк —Иэ, ага. - дед1 Жакып муньщ ойын окып койгандай. - Бал кия женешеден еш хабар-ошар жок эз!рге. Уюм езгермедг Б1рак езгеред1 деген умгг, 6ip жылымык бар, сешмд]м1н, эйтпесе Иванов с!зд! уш кунге ж^бермес едт — Бекер, Жакьшжан, бекер... балалар шошынатын болды, — Пышаннын аузына жонд] сез тусе коймаган. —Тук етпейдк еркектщ ел уннн жаралганын каз1рден бастап ута 6epciH. Жакып Kecin айтты. Осьщан кешн екеу! унс1з калды. Пышанды уш ай бурын устап, бес жумадан сон соттап едг Сот деген аты гана. Осы мандаты орыс- казак, казактарды ШаЙкорганга шакырып, улкен жиын етюзген. Ауылдастары да келттг Уш жузден 56

аса адамньщ алдында колы байлаулы буны тургызып койып, кандай жау екенш талкылады. Осындагы мил ипияга бастык болып келгешне жыл толмаган Ивановтын бул туралы коп мэл1мегп кайдан алганын кудай бглсш, ит жылгыны т о т , болыс болганын, 6ip кедейдш сиырын кушпен алганын, ата-бабасынан бай-кулак екенш сарнай айткан. Шашын сиыр жалагандай еткен суйык мурт тшмаш зуылдап аударып тур. Айыптын деш «жылкы-сиырымды куштеп алды» дегенге келгенде Пышан айгайлап ж1бере жаздаган, «агайынмел абаласып карабет болармын» - дел гmin Истей койды. Айтканымен, Иванов та муны тындар сьщай жок- Ойтпесе, Кызыл зскерге азык, Mime ат керек деп Пышанньщ алкымын езген осы секшдшер болатын. Меншебеп 6ip келш, бэлшебеп oip келш берекетш ушырган ауылдардын тыныштыгы ушш бес жуз жылкы мен епзд! кушешп келе жаткан кызылдардьщ алдына салып берген. Ол малдын K©6i озшжр 6ipa3biH осы ещрдеп аукаттылардан алдырды. Кенбегенше: «Елден аяганывды ит жесш», —дел Т2зе батырьщкырап жэбергеш рас. Енд1 сол мал езш е бале бон жабы скан ын кара... Жарты сагаттан сод токетерге келдь - Пышан Жэлмендеулы кандай жазага лайык, жолдастар? - дед1 Иванов. Манадан тындап отырган журт шулап сала берген, талдыкоргандык казактардын даусы басым. - Д а что с этим буржуем возиться, ату керек! Сакалы махоркадан ыстаньш кеткен Егор деген казак осыны айтып едр жанында отыргандар «Правильно! Правильно» д ест коштай женелдь 0 з бауырын окка байлап бергенге журек дауаламай отырган казактар жагы унс13. Bip-eKeyi гана: - Атсын экендшн, - деп калган. Осы кезде Пышанньщ уш санк ете калган: - Эй, Егор, не оттап турсын. Буржуйлык ауыл аралап арак сатып байыган сенен епл. маган ж егт пе?! Осы жерде отыргандардьщ шшде маган сенен кеп жупнгеш жок шыгар. Ь^ай кезде меселщ кайтты?! Койшыгулды мае кылып 6ip шиша сомогонга 6ip койын алганында ма? Араккумар болтан езш кезщше сойм ап па ед!м! Ой, арсыз, ауылга келген казакты жабыла сабап id i болгандарында сорасы агып маган келген мына сен. арашашын болган мен емес пе едьч?! Пышан кез1мен журт 1шшен 6ipeyai 1здедт Есен картка токгаган, ол аягьгн созып тастап. таягымен жер сызып отыр екен. - Ехен аксакал, осы сез1мнщ ©ripiri бар ма? Мынанын каншасын арашалап алганым ушш агайыннан с©з естщ1м мен? А на Макар

келшщ1зд1 зорламак, болганда долданы п, елНруге т а к калган коп казактьщ кольшан жулып алганым ушш Ыздщ каргысьщызды мен естш ед1м гой... Осы кезде казак-орыс ыскырып, шулап сала берген. Макар: —Д аты че несеш-то, твою мать,- деп жерден oip кесекалып бутан лактырган. Сатыр-сутыр тас жауып Kerri. Bipi шекетуска ™in, кезше кан куйылды. Иванов бастакан милиция кыз.меткерлер! ашулы топгы озер шегпддрт, сабырга шакырды. Осы кезде манадаи Ивановтын сыртьшда туркан Имаш алга шыгып: — Жолдастар, - деп казактарга салмак сала сейледь - Мына пролетариат, батркатар акикат ушш, большевизм ymiH шыркырап жатыр, ревком жиьшында сендер неге ундемейшндер? Есен аксакал орнынан турып, казактарды 6ip шолып шыкты. Сосын Имашка Ик карады. — Шырагым Имаш, жен айтасын, кедей тендпз уинн, акикат ушш, бэлшеб1зм ушш курессш-ак бул казак. BipaK екпеге киса да е л 1мге кимайтын мшезд! тастаганымыз дурыс па? Ау, ана тещ'зден Капалга дейшп аралыкта Байшыгаштын урпагын бшмейтш казак бар ма? Агайын болган сон алысу да, 6epicy де, кел1су де, тебюу де болады. Eneci тепкеннен елген тайды керген юм бар... Окоп каздырам деген алапат келгенге дейш Кдраталды бойлай конган oip yni аштан буралмай, 6ip жет1М1 кайыр сурамай отырган ipreai ел емес пе едж... Ау, басканы былай койганда Keuieri еткен Жэлменде бид1ц аруагынан корыксандаршы, - Есен карт езше iaecin келген ауылдастарына 6ip карап алды. - Имаш шырагым, менш тер!мнен кер!м жакын, ак сакалымды еНрктщ уына малар жайым жок. Энш салып, малый жайып журген Пышанды бул1кш1 дейм1с1н. шын булжнп 1здесен Леггшдеп кыргыннан кашып кед гендер imiHen 1зде. «Арты куьютын айгайы ащы» деунп еду сонгь! кезде осылардыц арасында аттаншылар кебешп Kerri. - деп кария казактар жакка талгын шошац етюзген. —Ах, вы, сучье отродие... Вы нас... рабочих-крестьян?! Манагы ашуы басылмай отыргаи Макар катардагы карайып отырган казакты oip Teyin бебеулетш тастап, Есен картка карай енте- леп келе жатыр еду ел «ЕИойкара» деп кеткен ©Mipoafi балуан алдын кес-кестеду Апыр-топыр тебелес басталды да кетп. Милиционер- лер камшымен сабап, мылтык атып журш, ею жакты эзер ажыратып алды. Ен катл'ы зардап шеккен Макар екен, бег-аузынан кан Д1рдек- тегу сабан шашты басын кос жудырыгымен гокпактап euipen огыр. 58

Пьнлан огад каряя мырс еткен. Капы карайса кутыртан буката уксап кстепн Шойкарадан одай кутылыпты... Осы тебелестен кейiи сот таркады. Муны абактыга камаган. Ал скншп куля Шайкорганга экелгенде жиналгандар арасында Keen карт бастагап бip топ казактыд жогы бзрден козге урды. Тобсдей боя отыратын Шойкара да кершбейдп Пышан Имаштын жыланквздене карал турганын байкады. Не де болса осы злмиген потекетлен келдп.. Сот тез аякталды, oip-CKi мужык пен бул танымайтын б ip казак кшэлай сейлеп, муны копншйк дауыспен е;йм жазасына кестк Иванов Сэбет ук1меН эдш екешн, енд1 ушм орындалатын кунд1 куту керектш н айтып, халыкты таратты. Содан oepi де ею ай етштд агайыны арызданып шапкылап жур, ал Пышан бэрш е конген. *** 1шр тускенде Жакып ем атты жепп, муны Талдыкортаннан шыгарып экеткен, Караталдан ©Tin, шолак тауларга карай салды. Торт-бес шакырым журт, тау inline юргенде от кершген. Одашалау жерге уй Tiruiirm, сондатушрдк Ошакбасында адамдар караддайды. Ем ждгг келш амандасты. 1шке юргенде бплтешам жарыгына урпие карая отыртан балалары мен Кдйшасын кордк Балалары бас салып бауырына тыгыдганда кун иез адкыган шаштарьшан шскел, жанарынан 6ip тамшы жас сырги берген. Кбайта уш умтылып, орнынан эзер кетерщдп Оны да бауырына кысып, бес бейбак узак турды. Тек сырттагы Жакып жотюршгенде fa на кушактары ажырап, буыны кеткен Пышан KHi3 уетше отыра кеНя едк Жакып мрдт -А га, агайьш-туыс хабардар, келем1з деген... Пышан басын шултыды. дэл каззр ешкдм келмесе де екпесз жок. контрамен ауызжалаекдн болып oopi айдалып кетуз мумкш. - Амансыддар ма? - дед! Пышан кенжесш бауырына басып. - Шук1р. —Кайша жузшен сыргыган жасты саусак ушымен сурте берген. - Ел ншнде болтан сод журм1з гой afireyip... тек... - Айт. - Тек ел ниеп бузылып барады. Балалар уйден шыгудан калды. «байдыд Kyiuiri» деп туртяек кебейдк.. - Нштеде етпес. бзйошзе. бул бултта сешлер... 11ышан ©зше жабысып отырган кемже улыныд басынам кумарлана изскедп Осы кезде сырттаи яг гуяп.зныд ayoipi естСпен. Коп узамай 59

шуркырай амандаскдн дауыстар есттдй Топырлаган аякбер) келедь Пышан орнынан кетершгеш сол едк 6ipey «Бауырымдап» Kipin кушактай алды. Орекеьцн эзер таныды. Онын сонынан: —0,басыца кершглр,боркем1к, догар, эй! —деп дауыстап Койшыгул юрдт —Босат. бауырымды, Ыз де амандасайык! Ел агалары ж еп-сепз болып келген екен 6opi кезек кушып, KepicTi. Сосын дастаркан басына жайгаскан. Цызметил жшггтер Kipin тагы екьуш жердей б!лте шам койып едь уй imi жаркырап сала бердь 1^ойшыгул эр эдпм еж oip шалып отыргандарды сешлтпек едт болмады. Уйдеп тунекы ceйiлткeн жарык кабактардагы тунектл туре алмады. Уш жердей ceMi3 баглан eTi тартылганда да ешюм емше коймады. Табакка созылган сирек кол Пышан туртпегеннен кежн мулдем тыйылды. —Мырза, - дед]’ ОрьшбаЙ. - Жазад ауыр екешн бшем13, ак кун туар деген у м т бар агайыньщбыз. Пышан абакдыдан шыгыпты дегенд» еспген Балкаштан берп казак дэл осында агылса да болар едк заманныд ренд жаман. Ел булшдк бурынгы казак жок. «Б1здщ жактьщ даласы кум болады, Улкен айтса баласы жым болады», —деген экен Жэлменде маркум айткан сезден кад1р кеткен, айтакшы кеп, айтакка ерген одан кеп. Такымга тускен тулакдай болган журтынды жазгыра керме. —О не дегешщз, Ореке,—Пышан элде амандасуга, элде бакулдасуга келген туыстьщ едсесш Нкгеу уилн даусын кетере сейлеген. —Ак- каралы KHiHin серипк курган дэурен еткенш мен 6mMeftai деймклз, сондыктан езеюл уцпген урейд) женin келгеидерщ)з ушш кулдык урдым Ыздерге. Алла актаса, аман-есен кутылармын, олай болмаса татар ьшныц тугесшгенЕ —Олай демещз, мырза, - деп Койшытул араласлак ед1, Пышан елемей сез)н жалгай бердк —«Ат жаксысы кермеде. ер жаксысы турмеде» деген заман туды дейтш болыпты. Ол турмешд керд!.м. Сцйк пен сыз сасыган жерде Нрщей сиратымды кем{рмек болган атжалмандарга кдрап жатып кеп ойландым. Атайынга дугай сэлем айта барьщыздар, асылык еткен!м болса, Kemipcm! 0з1мнщ ешюмге екпем жок. Tipi калсам Деншшме жетермш, Tipi калмасам басымды имей етермш. Слздерге жалгыз аманатым-бар, ел iшiндe Пышанньщ арманы ед1 деп айта журЫздер: ек) казак кыркыскднда oipineH уржкен киел1 бес акку ymiHmi казакка барып конып едр сол бес аккуды мулдем у р к т п алмайык... Осыдан кешн ол сез1м cirri дегендей yHci3 калды. Акын арманын 6api TyciHreH. Кдратал мен Еленin бойындагы жалайыр балаларында 60

бес акку жайлы аныз бар. калыд андас аз ауыл сиыршы бауырларына кулак суFa бола зорлык етш, Картацбай эулие: «1\\ап, андаска кие болган бес акку назаланып ушып кетп-ау„ ол Байшыгашка конады» - деген екен. Бул елкешд халкы киши кустардыд желел-жебеп журетшше сенедт Тун ортасынан ауганда ауыл казактары кайгпакка жиналды. Пышан эркайсысын 6ip-6ip кушып, коштасып, аттандырып салды. Yrn улын соларга косып ж1бергсн. *** Келер куш Жакыл шакырган терт-бес енерлаз кел in, аздаган сауык-сайран курылып едк топалан устшде той жасагандай су- реншз болды;' Сырнайлы яа’п т П ыш ан абактыда жатып шыгарган «Акку ед1м келдепш » зарлай орындаганда бэршщ унжыргасы кеткен. Агайын, тшектеспш аманына, Мендагы дур1лдед1м заманымда. Каз табан жуйрж ед1м гас баслаган, Кадалды тем ip тжен табаныма... Кайша бетж басып далага кашты. Эн юлт узкий. Сол уна’зджтен кешн, дастарканга ыкылас етш, 6opi сыртка шыккан. Пышан кез1мен Кайшаны 1здеп едк коре алмады. Ол конактар кеткеннен кейж 6ip-aK оралган, eni кез! домбыгып, icin кетштк Кайшаны унге дeйiн кезбен узатып салган Жакып пен Пышан онашалау турган кожыр тастарга барып, огырды. - Ага, - дед1 Жакып жузж т1к салып. —Мэйменкелейтш Heci бар, сын кезенде турмыз, Жзлменде атамыз беюткен достыгымыздын не бешр, не узшер тусы осы. Кашыныз! Ат сайлатып койгам. - Балал ар ш е?- селт еткен Пышанныц аузына Ы нген жалгыз сурак осы болды. - Ол жагына кам жемещз, Ивановтын да, Имаштын да аузы алынган, катты шабалана коймас...Меш камаса да балаларды Ж1беред1 гой... Кашыныз! Кеш тусе аттансаныз, танга дейж талайга узап кетераз. - Эй, Жакыбым-ай. батылым-ай, бауырым-ай! - Пышан риза болып, ракаттана кулдь - Журген жер! шел шыкпас, такыр деп пе ен бул Пышан, Досын жауга берспн. каты л деп пе ен бул Пышан. Сеш даута калдырып. он еы атанын алдында к.арабет болганша елгежм жаксы емес пе, Жакымжан. 61

Кенегген оянгандай баягы ойнакы мшезше салган акын кшз уй жакта журген ждггке дауыстады: —Ay, iniineK, домбыраны экел oepiiii... Жакып досыньщ жузшен лыксып oip шабыт келгенш бай калы, алабуртып отыр. Жп тт домбыраны тез-ак экел ген. Пытан тас ycrine дурыстап отырып, кос iujeKxi шертш калды. Сосын акырын тире тартып, бес саусакты сепз периоде жупртш ед1 oip муллы саз топлдк oip мелет ол мунды шаттык, жендг Кемейден соз топлдь ...Мал басынды пктщ де кегйлге алдьщ, Достыгыца о, Жакып, жетйт алдыц, Жора-жолдас, агайын, баршасынан, Адамдыгыц о, Жакып, етш алдьщ... Пышан жырын эзпп шр1ммен аяктамак ед1 6api6ip муллы шыкты. Ол алаканымен кос iujeicri сарт басып, досына карады. —Бул саган бугшп куннен 6ip белп болсын. sjs * * EKi куннен кейш Пышанды Шайкорганга уш^нш^ Рет экелдй Контра-нын калай жазаланатынын елге сабак ету уmin Иванов б!раз адам жинатыпты. Тзлмаш оныд сезш аударып, осы жерге Пышанмен коса айдал экелшген Кожахмет молданыц не ce6enTi жазыкты болганын айтып жаткан кезде аты аккебж болтан oip солдат шауып кел in, Имашка 6ip кагаз устатып едп Анау тез коз жупртш койнына тыга салды. ©зше сураулы жузбен караган Ивановка тук емес дегендей басын шайкап, кезш кысып койды. Буларды елу кадамдай эр iрек апарып, ор жисппе тургызды. Кар- сыда винтовка устаган ею милиция кызметкерг —Ат! Ерш кублрлеп, K03in жумып турган Кожахмет молда мылтык oip гурс еткенде кескеи теректеи кулады. Катар турган Иванов пен Имаш 6ip-6ipiHe карасгы, Пышан сэл шалкактап тузелгеш болмаса э:н ттк тур едг —Ат! хМылтыгьш кайта октаган солдат тагы атты. Пышанныц алып денеш тагы тенселш, куламады. —О, боже... —Господи! —Асгапыралла! Kneci коргап тур! 62

Таныркаган кеп орыс созЫц йшнде осы oipaybn урейл1 сез санк еткенде казак тешздей козгадды. Д эт1 мыкты дсгендердщ де юршп суланып, eni куарган. Имаштьщ жаны мурныньщ ушына келдк Бойым белпслз Gip д1р!л биледк Команда бергенде сол д!рш даусынан да сезОдi. Yuiinmi октигенде Пышанньщ езушен канды кобж аткып, кос mcci кара жер шскедк Ол KyGip erri. - Акку бесеу сдд гой... Осы кезде кос винтовка жарыса гурс еткен. ** * Ертешне ел imiHe «Пышан акынды атпасын, итжеккенге айда- сып, - деген кагаз небары жарты сагатка кеиппгт» дегем сыбыс тарады.

СЫМАТАЙ —К^ош, Сыматай! —К^ош болыцыз, аксакал. Б!р-б!рше карсы отырган екеудщ жастауы денесш ауырсына орнынан кетерипп, юшкентай. торлы терезеден сыртка карады. Кар жауып тур екен. Жапалактап, жсрге баяу туе in жатыр. — Кош болыныз, ага, —дед1 ол тагы сол Tcpic караган куш. — Карта йганда мына азапты кердщ1з гой... —Расымды айтсам сол азаптан кутылатыныма куанып турмын, Сыматай, - сакалына кан уйыскан карттыд даусында не урей, не еюшш жок. - Ел ipreciH бутшдемекке ею мушелдей аттан туспепшн. Адыры не болды? Сол ел «банды» деп белме туюрш жаткан жок па... —Крйьщыз, Шэке, бар казак табалай коймас. Ал, табалагандары - адаскандары, акымактар. —Адаскандар... —карт кабыргага басын суйеп, кезш жумды. — Ада су ушш акыл келте болуы керек, б!з сондаЙ ма едж? Е, айтканнан не кайыр, морт келрд) гой. Беломыртканы уз in ж1берд1 мыналар. Сыматай картты 6 ip шолып шыкты. Абактыдагы терт айда eTi атып, кез1 шуьдрешп, ею урты суалап, бурынгы бтм нен журдаг бопты Шэкец. ¥йпа-туйпа сакал мен урпиген шаш мулдем уреЙЛ1 eTin тур. Tipi эруак. «Мен кандай болдым екен?» - деп ойлады. Кдндала талап кызылкотыр еткен екеуд1 осы куш далага шыгарып ж1берсе, мына мацныц кеп казагы тани коймас. Ол бэлекеттерд! басында сыгып тастаушы едц каз1р уйренш Kerri. Цасып койып жата бередк Кейде TinTi касыганга да эл жетпейдг Шэкеднщ ек! куннен берще бас кетергеш осы. Кузетшшер соцгы тергеуден суйреп экелш, босатага тастай салып едЕ КЬ13ыл-ала кан карияны Сыматай орнына озер жетюзген. Сол жак шыкшытыныц куп болып кеткенш керш, суйеп сынды ма деп едц аман екен. Бупн л лте келгенде тусшдЕ -М енщтатарым тугесщщ, Сыматай, ~ дед1 кария. - Доцызбайдын б ел не TyKipin >юберд1м. Сыматайдыр бойы муздап сала бердЕ милиция бастыгы орын- басары Андрей Свинаренконы булар осылай атаушы едЕ Ол нитей суйшдЕ Ойтпесен Шалтабай болармысын. Шалтабай карияны Сыматай бала кезшен бiлeдi. Tin иыкты. ортадан жогары бойы бар, коз! отюр Шалтабай акпатшага кареы кол жиганда осы enip тугел суй ii ijсл. Ел агасына Enecin. Эли батырдыц 64

тобына косылган ком казактьщ шпнде осы Сыматай да бар едЕ Сол аласапыраннан аман калган казакка кызылдан да кайыр болмады. Ел басына та гы oip нэубет тенгенде бул карияга ©3 i барган болатын. Кдрулы эскерге карсы урыс тэсЕддерш, жер ьщгайын Шэкендей бшср адам аз. Осындай дама карттардын, аркасында торт ай тетеп бердЕ Актерек шаткалында Арсеньевтщ эскерше бес сагат тетеп бергенде сарбаздарды рухтандырган осы Шокен едЕ Теменнен атылган пулемет, бесатардын огына уза к шыдагап Сыматайлар карангы тусе merinin кетпек бол ганда касына Шэкец келп! ед1. - К,аз!р ш епнш кеткенге колайлы. Солай етпекгпсш? —деп сурады. - Иэ. сейтпесек болмайды... - Ана, Эрсен де солай ойлайды, —деген Шалтабай карт бутан сынай карап. - Не icTe дейс1з? - Жиырма-отыз мерген ж1пгп аттандыр, айналып жаудьщ кап­ талынан шыксын. Эрсенищ ук! емес шыгар. Сыматай осы кезде гана карттъщ ойын угып. айтканын ютедЕ Сол шай каста Арсеньевтщ отряды тас-талкан болып жещлш, кызыл командир eniicrep мен жаралыларды тастай шегшуге мэжбур болып едЕ Бул жецю жщггтерд! кайраттандырып тастаган болатын... - Heri3 i шалды алган Кудайга екпелеуге болмайды, ал жастыц гумырын узартуды жалынып сурауымыз керек, - дед! Шалтабай кария. Сыматай осы кезде гана байкады, карт козшщ киыгымен гана буган карап отыр екен. КурсшдЕ - Е, аксакал, мы налар «Кудай жок» дейд1 гой, еткенде кезщ1з жетп емес пе? Абактыдагылардын арасында Кудайдан безгеш сирек кездеседЕ Kooi Жаратушыдан керер жары к сурап. кайта-кайта дуга етумен болады. Осыдан Dip ай бурын татар ж !пгп экелш едЕ Аса дшдар екен, зуылдатып намаз оки бередЕ - Ол естид1 меш, ecxyi керек. Менщ еш жазыгым жок. Ал жазыксызды Кудай жазалаттырмайды, —дейтш кекп нускап, Аты КэмЕз болатын. Турме кузетпллер1 сунк.ылдап Куран окыган Кэмщд] oipHeme марте сЕзейте сабады. Ecin жиган сайын Шэкец: «Мен укеап !штен окысаншы. Алла айгайламасан да естидз гой» - деп ескертедЕ Болмады. Акыры кузетшЕзердщ таягынан кезжумды. Мылтык дули ката Tuin, мойын омырткаеын узш ж1бердЕ КузетшЕпер ксткен сон жннына барганда epnuepi д1ршдеп б1рдене айткысы келдЕ Кулагын госкан. 65

—Ол ecTvi керек едь., — Кэмьдцщ кекшьп K©3i тобere караган куш шыныланды. Сол кездердщ юршгш укалап жауып жатып Шэкец: —1C Ол бгзд! ест!метел! кай замам, б!лд1ц барымызды умытым та кеттьау,- деген болатын. Екеут дуга ет!п, жаназасын шыгарып койган Кэмьчдщ суйепн кузетштлер тек уш куннен кейш алып кетть Содан бер!де карауылдар тшт! ку.тырып алгам, намаз окып отырганьщныц устшен тусее оцдырмайды. --К.удайданбезге11'губЙ1де оз! КтддП болгысы келедк-дедКиалтабай кария. - Елеме, кектеп Ку чай —мэнллж, жердепс! —кунэЬар. Оданда меш экеткеннен кейш «Кулкуалланы» уш кайыр жарай ма? Сыматайотырып жатып басынизедь Уйренген, сонгыуакыттажш окылган «Кулкуалла» гой. Самсы. Актерек, Суыккойын, Сулыкойын. Отар... Кдй жерге атыньщ туягы талу сол жерде осы аятты окыды. Оган осы Шэкец куэ. Кай жердей канша казак елгешн санамалап. тэтлш теп айтудан шаршамайтын. Б!рде ат басын бурганга аса ыцгай ганытпап ед!: —Эй, ж!пттер, небары он жыл бурьш мына Самсыда ботпай мен жаныстын суйеп тау болып ушлш жаткан. Атана нэлет, казактар курым кшз тастап ортеп кеткен болатын. Соларды бертшде эзер комдж кой. Енд! солардын шыбын жаны шыркыраган жерге бурылып, куран окыганга ауырлап турмысындар, дэметед! гой?! - деп ренжшен болатын. Хорунжий Александров детеншн уш жуз казакты корлап олт!рт, кшз уйлермен бастырып, ортеп кеткенi ж!пттердщ бэр! бшетш окига. Тек сол жерге барып. куран окыганга эрю мнщ журен дауалай бермейдк б!рде баланыц бас суйеп ушырасып. жас сарбаздар шошынып едь Бас-аягы бес-он жылдын !шшде бар казак даласы Самсыга айналарын ол кезде бьчмеп едь Каз!р кай туска отыра калып куран окысац да, бес-алты эруакты разы егпм деп ойла. Аштан буралган байгус казактын елексес! шашылып жатыр... —Окимын гой, Шэке. Тек юм oipiHtui Kerepi oip Аллага аян. Ею куннен 6epi тыпыр етпегенше Караганда, Доцызбай умытып кеткен шыгар... - дед! Сыматай оз соз!не ©si сенбей. — Е, ол иттер умытпайды, Сыматай. Туб! жарымаганнан торе болгандар кекш!л келед!. Жэне олардан она кутпе. ез!н асырагап Д эу1рбек саган не ютед!? Умытпа! Ынырана сейлеген Шалтабайдын эр соз!не уйып отырган Сыма- тайдыц журектусы шым ете калды. 66

*** Ьулар уза к алысты. Жайлаудан б ip, кыстаудан екз айырылган еглн ашу-ызасы мал тэркгтеу, салык жинау баеталганда бурк ете туcin едй «G \\iip6 cK бай жзгптерж бастап шыгыпты» дегендз еети сала Сыматай да атка копгаи болатын. Жакын ауылдардыц жуз каралы >Kiri тi соцыпа iaecii. Кол дары назз кслген! Отар, Кррдлйдагы коймаларды тонап, аспакты ел те таратыл бердi. Оеыдан кешн- ак Кызыл аскер еондарынан калмаган. Долалкарадаты актикает а екка ушкан изз бес сарбазьш К,оць!ртобеге жеткззщ, oip кыраттыд бгюына жерледн Одам кейш жаумен ек! тараптан айкаспак болып как жарьзлган. Oai Актерекке орныкты, сол жердеп уцпр панасы болды, А'олдасбай бастакан жпттгер Му шпалы манына бекшдз. 1уызыл эскерлер oipi-ieme марте шабуылдаганда шегше журш урыс салып, талай жер каптырды. Коп сарбазынан айырылды. Солардыд барзнщ обалы Арсеньевке дейтш, еидз ект ойлы... Кой жылынын пуз! ерекше суык болды. Гокым тесен in, ер жастанып журген сарбаздарды кара суык калтырагып, шьздатпай бара жатканнан кейштуысьзДэу1рбеккекшм-кешек суратып, хабаршы жзберген болатын. Шабарман тез оралды. Дэутрбек «Уш куннен сон еск1 кьюгакка келстн, кжм мен 6ipa3 азык жетыземш» деп сэлем айтыпты. Еш каузп ойламатан Сыматайлар уагдаласкан кунз Коныртобенщ баутарымен журш отырып, кыетакка жегкезз. в е е т алыстан барлады. арба мен сальшган шепп купрлетзгз турган кар! аттан езге кудзкп нэрее коршбедт КДзстактыд муржасынан тутзн шыгып жатыр. Сонда да андып басып жакындатан еду сьзртка Д аулроек шыта кедд1. - Ал келд1ндер ме? - дед1 Дэутрбек кушагын аша бугаи карай журш. Б1раздан 6 epi кермсген агайынга бул да жылы шырай танытып. аттан туе in, eKeyi кушактаскан. Дэутрбек Шалтабай карияны аттан демеп xycipin: - Тамга юрзшздер. Аздаган сур бар ejii соны асып жатырмын. Мен ертерек келш, ini пыекан сон айналанын карын курен дегендей... - дсп зуылдады. Расыдзен ееж ллдын куреп, эржерге кар ушп койыпты. - Биыл осында келем гой деп отын да эззрлеп е/нм, кайдан, ecri журттанкошер турзм1з жок. Мал дейтш мал да калмады, — дедз ДуДрбек цпке отюзнз жатыл. Отыны ауыз уйде каданган куй! тур екец. Тугзшуйдщ ecirin ашканда сур еттщ nci мурындарьш кытыктап, жзпттер жаннандап сала берген. Шалтабай картты торте оздырып. б’ыматай он тззеспз ала отзлрды. Казандапл етт! тегенеге туезрген ЛА (роек сол каллы органа койды да: 67

—Алыцыздар, мен сорпа куйганга шом1ш экелейш .-деи ауызуйге шыгып Kerri. Осы кезде ушлген отын кулагандай кут!рлеген дауыс шыкты да Сыматай жшттердщ 6ipiHe: —Карашы, - деген. Сарбаз барып итер!п едк есжмызгымады, сыртынан бастырылган болып ШЫКТЫ. —Кап, ит-ай, - дескен сарбаздар алыл-гупыл терезегеумтылысып едн шанк еткен мылтык даусы шыгып, эйнек сынды. Булар сокпа там кабыргаларын паналап отыра кетккен. —Арсеков сдавайся!!! —Додызбай гой! Дауысты таныган жшптердщ 6 ipi бесатарын одтайлал, терезеден атпак едк мандайдан тиген октан шалкалай кудады. Кызылдар жаксы орныгып алыпты. Осы кезде колпулеметтен кезек атылган ок, тамныд камыс тесел in, топыракпен бастырылган тебесш жулым-жулым етш ете шыкты. —Жшптер, бастарынды шыгармай, есж-терезеге карата ата берщ- дер! —деп айкайлаган Сыматайдыц 03i колпулеметтщ алгашкы огы тескен густы кездеп гурс етшзш едт еюрген дауыс шыгып, уй сыр- тына б1реудщ кулаганы естглдк Сарбаздар тарсылдатып атып жатыр. Sip мезетте терезеден уй iiuiHe 6 ip домалак зат тускен. Бул гурсшдектщ жарыкшагы кеп екешн бурынгы урыстарда байкаган Сыматай: - Жатывдар! —деп айгайлап кана улгерд]. Катты жары- лыстан естен танып калыпты, есш жиганда кол-аягы байлаулы екешн сездг Жаралы сарбаздар ыныранады. Буларды арбага тиеп, козгалгалы турганда Сыматай Дэу1рбекы байкап (^алды. Буларга элде аяныш, злде уреймен карап тур екен. Басын котер1п, ес!к алдына тастай салынган ею сарбаздыц елшш иепмен нускады. —Эй, Дэу1рбек, мыналардьщ обалы саган, балаларынын кез жасы ем 1рбаки тебецнен тамып турсын! - дедг Буларды абактыга камаганнан кешн ОГПУ бастыгы Лебедев oip ойынды бастап едк Эуел1 муны алдырып: —Озге сарбаздарын берглсе, кеиирелпз.. кенд]р, - дедк Сыматай безерш отырып алган. Будан кемек жогын TyciHreHHeH кейш белек-белек камап, езгелерд1 айналдырды. Акыры Кдныбек шы- дамапты. Жллттердщ кайда жасырынганын бшетннн. барып т!л- десуге дайын екешн айтып, Лебедевтен жансауга сурапты. Лебедев кел!седг 68

Бес куннен сон, сумдык хабар ж етп. «Милиция бастыгы «6 epi;i- сендер. кепи*рем», - дед]‘. Ешшмд!* соттамайды, жазаламайды. Сьша- тайды кепйрдш - деген Каныбектщ сезше иланып, таудан туст, каруын тасгаган токсан сарбазды ДонызбаЙ пулеметпен карсы алый, бipiн калдырмай кырыпты. Кдныбек те кдза гапкан. Буны ку- зетиплердщ б ipiiien есНген Сыматай OKipin жылап едк *** Кллт сылдырлап. oipey кулыиты бурай баегады. Шалгабай кария буган карап жымиды. - Кош, Сыматай. Tipi калсац б у п н п кунд! умытпа, Tipi кашмасан о дуниеде кездесерм}з. EciK шалкасынан ашылып, табалдырыкта Свинарекно кepiндi. Жанында ею кызметкер;' бар. Ол алшан басып Шалтабайдыц жанына барып, сакалынан устап, жуз1не угцлдг ~ Ну, Кудаибер генов, плевун, айда Kerriк! Exi милиция колтыгынан демеп тургызган кария есжке жете бере буган бурылган. - Дош, Сыматай, кушнбе. Мына азаптан, тозактан кутылдым мен. Кош... Додызбай карттын сезш аядтатпай аркасынан итерт ж^'бердк Олар шыгып, eciKri кшттегеннен кешн Сыматай терезеден куйылган элсis жарыкка карап, п’зерлеп отыра кеткен. £рн1 куб{рлейд1. - Бисмил-лэ рахмани-р-рахим, эл-хэмду лил-лэ йи раббил-алэмин, Эр-рахмэни-р-рахим, Мэлики йэумид-дин... ** Ашаршылык жылдары Кецес укш етше карсы кегершш, ен ipi жасак кургандардын 6 ipi болган Сыматай Эрсековты Шалтабай кариядан тура oip айдан кешн, 1932 жылдыд 28 наурызында атты. 69

КИЕ Пржевальскидщ imi аякасты oypiri ала жонелген едк Экспедиция дэриерр шмиген, узын бойлы, 01змурын Козлов колынан келгеншше ем-дом жасап. дар1 oepin, сылап-сииап жур. Сонты Kymepi наукас тэулр бола бастагандай. Арасында калжындам, жолбасшы бол гам кыргыздарды кекстш кояды. Tiai жаман. Акыга бола келюкен Толеш пен Есен будан аулацтау журуге тырысады. Николай Михайлович сонда да оларды созбен ricTen калуды н амалын табатым. Терт кун бурын экспедицияны осы Каракол бойына экеп кондырганда Прежевальский: — Мьгнау яагыз Швейцария гой. тштц одан да суду жер, - деп сушнш турып осы жерге бастап келген кыргыз ж ттте р ш е ракмет айтудыц орнына соларды мецзеп: ~ Бул туземецтерд1 ацша атуга болады, 6ipaK, exin жеуге болмайтыны екЫ ш тц - деген болатым. Орысша шала-пула тусш етж Телеш алара oip карап, кушал деп ары кеткен едг Тибет, Кдлтайга бет алтан еайын Пржевальский экспедициясын Алатаудыц эр тусына токтатып. багы г сьптеп отыратын Телеш олардыц мундай кекесшдерш елемеуд! уйрене алмай-ак койды. Таулыкка тэн шырт етпе мшез1 бар кыргыздьщ кылыгына Николай Михайлович шаткалды басына кетере кулдь Кешпендшер китыкса жол ауыр болатынын анык бглетш Роборовский кеш ш рек малта сорып отырган кыргыздарга барып эрнеш энпме етш, жуып-шайган болды. Баска амалы жок, Пржевальский айтканга коне коятын адам емес, буратаналар KOTepiaiciH баскан жазалаушы эскер катарында болуы мш езж езгерткен. Роборовскийдщтуспалынша, мына дертке шалдыгуына да осы MiHe3i себепкер болды. Казан айыныд басьшда бул екеул Шу бойында ан атып едт Етжендшеу Пржевальский шыдамай ©зеннен кайта-кайта су imneH болатын. —Николай Михайлович, отжагып. кайнатайык* Шию су штентзшк осы мацныц кыргыздары арасында im сузеп жур in жатыр, - деп едк елемедт —Кудай-ау. Всеволод Иванович, сомы да сез деп, 6i3 олар секшей мэдениеттен, д’шнен журдай жабайы емесгнз той. Сарысулы Т и б е т басып еткен аксуйекп алый тусер ауру жок, —деп кулик бшгенш Ктедт Содан бес-алты кун еткенде кызуы котерш in. мазасы кеткен. Козлов бэйек болып, бар дорыш аузына госты, кустырды. пшн шайды. Сонын аркасында осы Кара колта деГнн жетш. тыныстап. 70

опала бастады. Басшыпын жагдайына каратам экспедиция мушелер! де бфаз эл жиып алды. Kepi кай ту туралы усыныска Николай Михайлович: - Мэскеуден аттанганда вокзалда: «Стан уинн улы icne аттанып барамып. уйде отырганнан ел yuiiu тузде елгенш артык» - дегешм естерщде ме? Кдйтуга болмайды! Осы уак,ытка дешн Россия мен пампа агзамга канша кызмет коре елTi к, сол даакты Прежевалъскмй экспедиция сы осы жолы уш айда кайла орала ма? Болмайды! Кудай опоен! Олсем Ыстыкколдщ жагасына кемш кепвдер, Россияньщ адал уды шекарапыц Gip пушпагын кузетт жатсын, —деп тепешген ед]. Николай Михайловичтлц денеаулыгы мыкты ма, элде Кудай сактап, думшелеу Козловтыц eMi дарыды ма, сыркатка бой бере коймады. Бугш тесектен басын кетерш , аздап ас-су ium. Б1ракжузше кап жупре коймады. - Всеволод Иванович, тук емес, енд1 6ip-eKi кунде аягымнан tSk турып кетемш. Суык устап калган гой, - дед! элс1регенш 01ЛД1рмеу унпн барынша дауыстап сойлеп. - Эрине, бугш ецшз жаксы, —дед1 Роборовский. - Сузек пе деп коркып eдiм?! - Кайдагыны айтпацыз, б1зге жабайылардыц ондай Keceai жуымайды, солай емес пе?' —дед! Пржевальский Козловка иеккагып. - Мэртебел1м, рас айтасыз, бугш кызуыцыз тусешн дептц - де/ц дэр!гер бас цгулгып. Осымен уш еуш щ де кецин жай тапкандай едк KeuiKicin кыргыз жершдеп горнизоннан капитан Хацитовекий келген едк Пржевальский эцпме арасында байкатпай сузек туралы сыр суыртпактай берген. Роборовский мен Козлов байкамаган болды. Капитан: - Жабайылар арасында кездесш турады. Ауру шыкса ушмен, кейде ауылымен ортеп ж1берем1з. Кудайдыд ракымымен б!здщ сарбаздар ондай пэледен аман. таза халыкпыз гой, — деген кезде генерал-майордын, жаны жай тапкандай болып. мандайдагы ipi там- шыдарды ак кейлегшш жешмен сыпырын тастады. Пржевальский аудиешшясьш кепке созбай, буд екеул Хамитовскид! шыгарып салыи, оз шатырларына кетп. *** Всеволод Иванович ерте оянды. Сыртка шыгып ед] Телеш пен Боен ог жагып, ас камымен жур екен. Бул озенге барып бепн шайып ел!. куздщ музлай с\\ы денеезн калтыратып ж1бердк Роборовский 71

тез адымдап генерал жайгаскан кшз уйге бетгеген. 1шке енген кезде адтарылып калды, будан сэл бурын к!рген Козлов та осындай куйде, аузы анкайып тур екен. Пржевальский сакал муртын бастырып. мунтаздай кейлек, китель к и т алыпты. Коз! жайнап, аягында ныктур. —О, Жараткан. мыи марте алгыс озще! Николай Михайлович, мзртебел1м, кецш куйщ!з жаксы ма? Роборовскидщ аузына ппккеж осы болды. —Kepin турсыз гой, Всеволод Иванович, 61ЗДЩ дэрпер - сикыр- шы, — дед! генерал санкылдап. Сосын б.ул екеуж бастан-аяк oip шолып шыкты да мырс етп. —Жарайды, таза ауага шыгайыкшы... Генералды алга салып бул eKeyi i3iHme шыккан. Пржевальский ек! колын кезек сермеп, курысканын жазды, сосын кулашын жайып кед тыныстады. —Мылтыкты экел! Санк еткен буйрыкты унд! Роборовский де, Козлов та тусшбей калган, Пржевальский буларга жалт карады. Ke3 i жайнап тур, каз керген тулкшщ кез1 сек!лдг —Мылтык?! Козлов iuiKe Kipin, суйеул1 турган сарыауыз мылтыкты лезде алып шыгып, устата койды. Генерал талай адшылыкта колын суйщд]'рген мылтыгын аялай устап, сипады. Сосын кетерш, анадайда от басында отырган Телеш пен Есенд! кездеп «Пух!» дед!. — Болмайды. Керек, - дед! генерал куб1рлеп. Осыдан кей!н удгысын аспанга кетерщ, тебеде калкып журген жалгыз кумайды кездей бастады. —Жас еттщ ыстык сорпасын !шпейм!з бе, Всеволод Иванович. - деп дауыстап шуршпен! басып калган. Кумай калбалактап Телештер отырган мадга туст!. Роборовский eKi кыргыздыд жуз!ндег! ауызбен айтып жетюзе алмас урейд! осы кезде гана керд!. Кездер! шарасынан шыгып кете жаздагалы тур. —Ана кусты бер! экелщдер! - деп едк eneyi де басын шайкап шег!ншектей берген. Солдаттардыд oipi тура жупрдт —Бул жабайылар суга да. тауга да, шелке де дуга ете беред!... куска да сыйынатын шыгар, - дед! ол кусты буларга усынып жатып. Телеш пен Есен кусты тазаламады, отын racy га да кемектеспей койды. Телеш Роборовскид! ымдап шыкырып: —Мэртебел! бастык, болмайды. Ол кусты жеуге болмайды. Ол - ит туатын касиетп кус, — дедт Всеволод Иванович булардыд неден 72

шошынганын сол кезде тусшдт Ол кыргыздарда жуз жылда 6ip рет ит басып шыгатын кие;п кус жайлы ацыз барьш естшен едт Оньщ бауырынан алынган кушж керсмет жуйрж эр! алгыр болады-мыс. Муны жабайылардьщ кисынсыз эпсанаеы санап журген жийангез сол кус кум ай дсп ойламапты. Элексемен купелтетш кус тан касиет пдеген кыргыздар да... - Жарайды, Телеш, пашен жумыртка, одан куш ж шыгыл жатса саган беремш, бара бср. - дед1 Роборовский мырс е т т . Кумаидыц ет1 каттылау екен. Сорпасы да та рта коймады. Тек Николай Михайлович кана «Дэмд1 екен» деп тамсанып отырып 2к\\ аягын in m . Сосын жаны жайлантандай болып тесепне жантайды. =4= Келер куш: Руксат па?! - кшз уиге nipreH Всеволод Иванович селт ете тустт Генерал айната карап тур екен. Tipi аруак секшдт Кезшщ асты кегерш, жуз1 сап-сары больш кетшть Тырнактарына дешн сартайыпты. -М ынэу не суыдык, Всеволод И ванович?-дед! ол айнаны томен Tycipin. - Битмеймш! - Кеше тана жал-жаксы ед1м гой, кустан бэле келд1 ме? - Бшмед^м, аса мэртебел1м, кыргыздар... кыргыздар ит басатын кус деп еды. - Ит басатын?! Сол сандыракка сен езш сенеяпсщ?! Пржеват ьски й тагы б^рдеде айтпак ед1 сырттан: - Мэртебел! генерал мырза! —деген солдат уш естшдт - Не?! - Горнизоннан дэршер келдт Пржевалский буган мешрлене караган. Ол дэршерд! Хацитовский нйбергенш, оган бул тапсырманы шыгарып салганда Всеволод Иванович бергешн тусше койды. Роборовский ездерше iaecin журген Козловтын ттшше шубэмен караушы едт -Ракмет С1зге...~деп сэл ойланып турып, -Kipcm! - деп буйырды. Жасы егделеу. селд!р щашын жылмитып тазын жартылай жапкан козэйнекп д эр1гер бунын тамагын, кезш тексерш, тамырын устап корд! де кеп ойланбастан: - I иф, —деп кунк етп. Будар анык естпежмен, Пржевальский укпай калган дай болды. 73

—Гриф?!-дед!ол сэн уш!н к,ырк,ып алынып керегегешнген кумай канаттарыыа шошыиа карап. —Тиф, - дсуй дзр1гер кайталап. - Сузекке шалдыккансыз. Гмдел кврешн... *** Гю куннен сон Пржевальский кез жумды. Кффгыздар арасыи «Кумай аткацды кудай атты» деген сез кеулсп, Алатаудьш аргы-берп бетше тез тарапты. Сез Heci Телеш болса керек...

АЦЫЗДАР ЖЕТ1СУ Ер iеде, жердщ жарты бел in сулы-нуды, oip oo.airi кумдауыт заманда oip хан ем!р cypinri, оныц 1ле деген кызы болыпты. ХаншаЙымныц Ай десе аузы, Кун деес коз! бар екен, жетше ершген гажап бурымы, аузынан тепл ген маржа» соз1 бар екен. Кьв ете акылды, пац болыпты. «Ак.ылы аскан адамга гана жар боламын», - дел жаба ига жар салады, Дыздын сулулыгы мен парасаты адыз болып тарап, талай cepi тамсанады. Ец эуел1 гаурлар елшен айттырып Артур патша келедт. - Дуни еде не тэгп? - дейд! кыз жымия карап. Оньщ сулулыгына арбалган Артур патша ойланбастан: - ¥йкы! —дейдЕ -Ж ок, патшажанылдын, дуниедеп ентэгп-ти1,-дейд1 Еле. Артур патша enceci -xy/cin ол кетедр осы кезде какпа шалкасынан-ашылып, т л мшген зэцп a\\iipmici жетедк 1ле онын карамайга аунагандай жылтыр турше карай, сыкылыктап кулш алады. - Кулме, —дейд1 зэцп куркэреп. - Ceni мел аламын, кандай сурак койсан да жауабын табамын. - Макул, —дейд) 1ле. - Тэшршш жазганы сол болса, кенермш. Онда сурагымды тында: дуниеде не каггы? - Тас каггы, - дейд! зэцп' каркылдап кулш. - Сурагыньщ туpi»! ~ Акымаксын, патша! Дуниедеп ен капы - ты. Ол тас жарады, тае жармаса бас жарады. Пы Minin, ары стан жетелел уйренген каЬарлы зэц п патша кыздын «акымак» деген сезше жата кеп ашуланып, кылышын суырып, ум тыл ад ы. Дызы мен зэнпнщ эцпмесш тындал отырнш ханнын иек катуы еол екен, некерлер ананын кылышын л езде кагып тастап, ез!н бастан дойырмен exi тартады. Зэцпнщ ж узш кан жуып кете;», - Кордщбе, патша, oipavbn еозге тозе алмаганнан басынжарылды. CeHin маган бай болуга акыл-еещ тол ган жок элЕ кош, —дейд» ]ле еулу, Сезден тоеылган зэцп пюш ордадал шыгып кетедЕ Одан кейш ксрнейлепл-еырнайлатып. арабы агыл ойнатыл, тотыкустарын сай- 7>

ратып, асыл кшмшщ жаркылы кездщ жауын алып, некерлерш шубыртып парсы елпин патшасы келед!. —Ой, сулу кыз, жумбагын киын болсын, мен данамын, жауапты тез-ак табамын. Ондй болса сурагыц ceni токалдыкка... жо-жок. кэнизак кып аламын. Жузшпп кдтыным боласын- Патшамен акыл таластырамын дегенщнщ оз! акымактык. Ондай акымакбэйбинелшт! дэметпес болар, карагым. Кэне, сурагынды кой? —дед1 парсы пат- ша мацгазданып, панданып. Менменсшен патшага журт карады тацданып. 1ле супу мырс етп. —Шартты койган ез1м, берж сез1м. Жумбагымды тапсан, келюМм, жузшпп катынын-ак боламын. —Айт! - парсы rmn.ua 3ipK en i. —Айтайын, элемдеп кулпы мыкты какпаны айтшы? - дед!1ле кыз. Патша рахаттана к у л т алды: — Сол ма? Бшелйз! Сом тем!рден куйылган, шойын каусырма буйырган, жет1 адам кглтш бурап, косатын, жуз ж!пт жабылып, эзер итерщ, ашатын, мешц сарайымнын какпасынан мыкты какпа да, кулып та жокжалганда. — Е, е, - дед1 1ле кыз. — Босагадан алшан басып Kipin ед1м, сезщ е карап керкеудел!пнд! бш п ед^м. Суракты да соган орайлай койтанмын. Дуниедеп ен берж какпа мен кулып —адамнын журен. Сен тугий сайтан аша алмас. Бар, патша, жолын болсын! - дед! сулу кыз тунжырап. Жыл етп. Кыз суратына жауап беруден дэмел1 патшалардыц аягы сиред!. «Мен» деген талай би-султандар да кара жерге карап, маскара болып кайтып жатты. Emoipi жумбак жауабын таба алмады, 1лен!жар етш ала алмады. Осы елкеде Матай деген шебер ж!ггг бар ед1, тэуекел е т т хан кызы алды на ол да келед!. Хан нем оны Kepin: —Сен сорлыга не жок? Жогал! - деп катты каЬарланды. 1ле сулу булшык ет! ойнаган, кез1 оттай жайнаган ж^птке суйсше oip карап алып: —Эке, сез1м сез. Мен атак-дадкка карамаймын, акыл-парасатты саралаймын. Жумбагымды шешкен жан кул да болса тиемш! - деп ханга иОдь —Жаксы, - дед! хан. —Жауап таппаса суйег!мд! корлаганы уш!н баланьщ басын аламын. Осыган консе сына, корыкса - кетеin! Матайдын каймыгар тур! жок. 76

“ Тэуекел. —дедк - хан нем, сезш е кулдык,, бас нем. Цызьщызга ынгызармын жасымнан. онын езгеге эйел болтаны л кергелше айырылганым жен басымнан. Кдйсар ж т т 1ле сулуга унады. Мун дай болды ен эуелп сураты: - Дуниеде не жуйрж? - Б1лес1з бе, ару к,ыз, уйкысыз узак тундерде, елден алые жургенде от бол жанып кушагым, с!зд1 ойша кушамын. Содан барып «Ец жуйрж киял ма?» деп ойладым. - Дурыс, —дед1 ]лс c.yijiy куаиьш. - КДял жуйрш, ол —аньпу Енд] мыла суракты тында: топшысы мыкты канатты айтшы? - Сурагьщнын женшдет in алмадын ба, салмагын? Затьщ эйел, содан осал талгамын. Ец мыкты канат —менщаскакарманым! Оган эсте тец Kenepi бодмайды, арман-канат ешкашан да талмайды. Осыны айтып МатаЙ кызта тура карады. Кандай гажап нур тегш- ген жанары, сулу кыздын, жаны елж1реп, тэш балкып барады. - Дурыс, —дед! 1ле сулу шаттанып. - Хан-патшалар мадтатан, би- султандар журт ардактатан осы сурактардын б1ршен ете алмап едк сен екеуден суршбедщ, ж !гт м . Сонгы сурак, соган жауап тапсан, акталады ум тн ,. Жер бетЫдеп ен бшктауды айтшы сен матан? Жнзт кулдк маржан Tici жаркырап. - Ау, сулу кыз, бул сурагьщ сурак-ак. Суйшемш, эр сез!цде улагат. Жауабымды айтып енд! керешн: астам пейА, менменшшдж жаулап алган жал ганда, адамньщ кеудеЫнен асар тау бар ма?.1 Сол таулардьщ биж-бшк белесш, 6ip жыл болды, акылмен басып келесщ. Санадьщба, канша кеуде басылды, о, сулу кыз, кате день осымды? - Тапты, тапты, - дед1 1ле шапалактап колдарын. —Осы жИт кептен oepri арманым. Алтын такта экеЫ отыр тунерш. Ару кызын кара кушеа болмайды ма ripi ел ж. - Е, TsHipiM, осы ма ед1 KepepiM, аксункарга буйыратын кусымды кул-каргага калай гана берем ш? ~ дел куб]рлед1*хан нем. Сондадагы сыр бтадрмей еишмге, кызын кушып турып сейледг -О рындалды 1леинмнщарманы, мынажюггуш сурактьщ жауабын дурыс тауып, ханшайымга уйленбек. Жумада той, бантандар желден озар жуйржтг балуандар шакырылсын кы мыкты, - дед1 патша жорта кулш журтына. Ешюм байкамады онын зэрл! кезше жасырынтан сумдыкты. Ханнын ел1 отыз кун ойын. кырык кун гойын жасау ушш даи- ындала басгады. Bip тебеге ак шагыр Tirin. «Куйеу жатсын» десш Матай шеберд! Kipri'uj. А к уйлер маоатыга малы ныл, саба-саба 77

кымыз ПЮ1ЛД1, аншылар женсжас дел кызыл жунд! кыргауыл, таутеке атты, жылкышылар томенп елдщ сыбагаеы деп торы туей тобелден мьщын, жогаргы елдщ сыбагаеы деп кер туей тобелден мынын бол in бакты. Кыз-жИттщ кулкШ кушетей сьщгырлады, орда шагтыкка белендг Куанбаган хан гана едг Тойга eKi кун калганда, тун карацгысьшжамылып Матай шатырьша ею покер Kipin, Ж1г\\тп бас салды. Ханда куйеу баланы таппай халы к улап-шулап калды. 1лс суду зар enipen жылады, «Матайды кордin бе?» —деп откеннен де, кеткеннен де сурады. Хабар жок- Хлншпйым отауына xipin, Алладап медет сурады, «Bip хабарын серий» - деп козш ж жасын булады. Жаткан кезде дуга етш, кез шместей туш мен мшэжат erin турады. Ушшцп кун дегенде. «1ле» деген дауыс eem n, жауапты болды сурагы. Таныс дауыс eciTin, eлeндeдi кудагы. А к кобелек келбендеп, ушьш мрд\\ есжтен, караныздар мынаны. Ак кобелек аркылы Алда дерек бередк Кобелекй туе шin. 1ле супу е п л т , сонынан журд! жупрш , кейде кулап, cypiHin. Кобелек пен суду кыз талай белден асады. Bip кыраттан асканда Матай ж1пт жатады. Адырады 1ле кыз мына сумдык KepiHic кабыргага батады. Касапшыдан кос некер журекке канжар салыпты. басын кагып адыпты. Жнптщ демесш кушып 1ле узак жылайды, Кектен жэрдем еурайды, Е, TaHipiiM, Tiperi.M, Жарымды ойлап жудеддм, Матай кетт] жалганнан, Кайтш Tipi журемш? Оны ал сан,, меш де ал, Жалгыз сенен тшепм. Ел тамсанган акжуз1м. Кумды елкеге нур болсын, Ж еп e p iM мойыл бурымым. Кара жерге су болсын. Матай болса ак тасы, Ет-журепм гул болсын. Айырма, Алла, б1здердй Жан-тэн1М13 6ip болсын! Осыны айтып 1ле кыз узак жылайды. Естен танып. сулайды. Ертедщехан eai гажаптьщ куэЫ болды. Keuieri такыр далада карлы бшк тау жатыр, тау етегш ай.малай, сылдырай агып су жатыр. Шел 78

жазыктыц tocimch булацдаган бурымдай жет! озен акты саркырап, жанарындай арудьщ ею кол жатты жаркырап. Аярлыгы аян бон, елге карар oeri жок, беден! жок кешеп хан удере кешедЕ Онын баскам жерлср1 кумга айналып кетедЕ Ел каргады сонынан, тонкерш тастап казанын. Ханнын соцгы мекеш - мейшждей куарган «Бетпак» —дейд1 казанам. Бала кезде еспгем Обжсн деген абыздан, эрюм т у й т ой алар гибратты аныздап.

ОРАКТЫТ0БЕ Сонау ерте заманда Оракты деген ер бопгы, Орактынын мекеш Жетюу деген жер болты. Жас та болса ор едк Жэшбек пен Керейдщ колбасшысы болады, «Кдзагым!» деп Орак ер талай жауды шабады. МенменЫген ойраттар ажалын содан табады. кол калмактыд суйеп ку дал ада кдлады. Айбынданган бул Орак Сырманактын сойы екен, кайарланса бул Орак Шумана ктыцдош екен. Сырдьщ бойын кан етш айдаЬарды жедедi, Шудыд бойын шу етш жезтырнакты жедедг Кд- ракеб1к, Аккебж ~ кутырынган кос коркау, екеуш де елт!рш, кара жерге кемедг Элкисса, Орактынын, ататы алыска жайьшып, Эбшкайыр деген ханньщ карындасы батырга сырттай гашык болады. bip куш серуенге шыкканда кудцерше кез ушындагы тауды медзеп: «Сол жакка барайыкшы», - дейдг Ханша айткан сод кул мен кунде жан бар ма, куйменщ куллс кодырауын сылдырлатып алыстагы тауга карай тартады. Бул тауда Оракты батыр ад аулайтынын ханша бшетш едь К^ыз кулыгы icne асып, сьщгырлаган конырау мен дабырлаган некерлердщ даусы айналадагы анды дур у р к т п , oip ejiiKii атармын дел садагын одтайлап жаткан Оракты ашуланып, орнынан ушып турады. Куйме батырдыд жанына келш токтайды. —Ад мен кусты у р к т п , саяггы бузган бул кай кергенс1з?! - дейд1 батыр акырып. Некерлер жапалактай жалп erin кара жерге жабыса кал ады. Осы кезде куймеден ханша Tycin: — Кеинрщуз, батыр, б^зден oip бшместж кетп, - деп шледт Кдрлыгаштын канатындай касы бар, Ай дидарлы, Кун шапакты аруды коргенде Орактынын т ш байланып калады. Цыз сыкылыктап кул in ж1бередг Батыр сол кезде гана селт етш есш жияды. —Ай, тук етпес, тузде жорткан тагыныд oip жем'пп табылар, - дел батыр да езу тартады. Ею жас 6ip кергеннен ынтызар болысты. Сол куш кас карайганша серуей курады. Кетершде ханша куйме жабуынан сыгалал: — Арыстаным, акыл-ойым алдамапты. Орактыны кереем деп, сол батырга ерсем деп армдндаушы ед]*м. Ещ дп тагдырым шздщ колыдызда, - деп сырлы соз айтады. Ханшаны кимай коштасып, батыр калды адырап. атыла каргып мшедй камшы тартты борбайлап. жал-куйрыгы тогглген кесше шамгы аргымак. Кед даланыд TociMen кесьтпп oip спнады, махаббат uioi ын жел урлеп. тэ1л от бон жанады... 80

Айдар е л i арада. кундер о гл арада асык болды exi жас, азапсыз сез1м бола ма... Кундердщ oip кушнде Оракты батыр oxeci Алшагырта келпи - Обгпкайырга баршы. оке. ыкыласын алт ы , эке. Алты утр алакок, жет! ушр каракок, алтын зерл! ер-токым. алтын балдак алдаспан. бэрш, борт калынга киналмастап oepiui. эке. Кулдыгьщ. оке. болай ын. Обпжайырды ил!кт1р, карындасын алайын, - деп жал ылалы. Касы кальщ карт батыр, к©А оггай Алшагыр киналыйын деп баланы, сезш лакул алады. Он oip улын некер кып, хан ордага барады. Шарайналы дуылга карт Алшагыр басында, азу xici аксиган он бip кекжал касында алшан басып ордага имеибестен енедр кудай басын сэл иш, ханга солем береди - О, хан нем, армысын? Алдыннан ©Tin кереш н, алты ушр алакок, ж е л уй ip каракок, эбзел!мен берешн, алтын сапты алдаспан о н ы да ал, не дешн. А й д ы н квлдт устж де акку кусын жузш жур, аксункардын квндлш сол сулуын бузып жур. Ен даланныд тесш де алтын басты ак елж асыр салып ойнап жур, Алатауда ор кекжал сол enixTi ойлап жур, сшекеш шубырып, exi K03i жайнап жур. Бшк тауыц басында жалгызсырап улар жур, мендеп' oip сурмерген сол уларды сурап жур, - деп Алшагыр шледи Э бш кайыр дегешн меш р]мшз жан едй карасын биттей канаган, салы к салып гонаган жэдшейлеу хан eдi. Алшагыр CG3iniH терхш ш тусшген хан каркылдап куледи Ол Орак ердщ oai оштеслп журген Жэшбек пен Керейге дос екен]н бшетш, соны xeiuipe алмай, асыра сейлейдк - Ой, Алшагыр, к е за д аш, мен in гещм сен бе едщ? Айдындагы акку кус касына карга конбайды. алтын басты ак ел ж карсакка жем болмайды, кие;п кус - уларга коз салган жан оцбайды, мазалама, Алшагыр, алты уflip алакок, жет1 ушр каракок уысыма толмайдьт асыл зал ы бекзатым кулдын Teni болмайды. Ханнын кулга тедегешне ашуланган Алшагыр кундей кур- прейдп - Обшкайыр, аспа, сен. ер кеш лш баспа, сен, картта болсам булкынып, кылыш сермер купим бар. алактамай жон кара, он ею кылыш ricixi бар. бел сындырар з iл iм бар, он exi кекжал улым бар. Окладын ба, сен кургыр. картамды деп Алшагыр. тэубеце сен! салар.мын. казак аман болса егер козинн ойып алармын. Умьггпа ось! зiм д i кул етермш озщдп - деп батыр камшысымен жер;п сарг ел к j ли. орд ад ап шыин жон следи 8]

Элкисса, умггпен жол тосып журген Оракты батыр экесййн алдынан шыгады. Карагерш тебжш, жанына таман барады, экесл тым ашулы лу.нжыранкы кабагы. Оракгыны коре сап бар ашуын алады: - Желекпе етш бершсш, е, Кудайьш, баланы, бала берсец косып бер, акыл менен сананы. Менменаген хан кызы калай теищ болады? 1уартайганда естЫ мына экед табаны. К,арындасты сурайтын юмсщ? - дед1 хан ием, ак басымды кемтгг. «Кулсын». -дед1 хан нем. Ел суйеген басымнан ханньщ сезш асыр.ман! Осыныайтып ашулан га н Алшагыр «Осы мен бол сын ici.M» деп. «Керейш мунын кушш» деп, кешпекке бел буады, «Эбшкайыр тасыпты, кеудесш пандык басыпты», - деп ауыл-аймагына хабар 6 epin хандыктын oip ipreciH кузетш отырган калын ел удере козгалады. Муны Эбш кайыр хан естш. калын эскер ж!бередк К,альщ некер жаландап, окшелеп-ак барады, Алшагыр мен он exi ул каскайып карсы алады. Белше шыгыл Оракты жалгыз жауга шабады. Кдльщ эскер тосылып, булт коргендей болады, жалгыз ерден шошынып, от коргендей болады. ЕО кез1 жайнап тур, шок коргендей болады. Кдракерде ер О рак «Кабыландап» уран салады, жауга такап барады. Typi зэрл! батырдын, туксшп тур кабагы. - Эй. менщ атым ер Орак, ешкшге имен басымды, токтамасан осында, шашармын судай канынды, шыркьфатып кеуденнен ушы- рармын жаныдды. Экемнщ аты Алшагыр, жебеЫ кур кетпеген, айбалтасы кеппеген. Сол батырды кул д е г т , хандары на кектенем. Корламак болды хандарын Алшагырдын баласын, енд! мен де керейш, эуселесш, шамасын. Сендерде шаруам шамалы. Kepi кайт, Tipi барасьщ. Айткан тшд! алмасад ит-кузгынга жем болып, осы дал ада каласыц! Орактыныд ерлшш бтетш калын эскер каймыгып калады. «Кеткен елде нем!з бар, ханньщ ез! тшдесер?!» десш сарбаздар куб!рлейдй KapaKepi ман басып, Орак renin келедр «Жалгыздан мерт болар» деп Алшагырдын он 6ipi олар шауып келедк Нокерлер муны к©peдi: «Басььмыз болсын олжа», - деп Kepi бурылып женедг Элкисса, Эбткайырдан аулак барып конганнан кешн Оракты батыр ага-шшщ басуына токтамай, жуз ж ш т жинап хан ауылдарын шаба бастайды. Мын-мындаганжылкысын шуркыратып айдап. ман- ман баскан керуендерд! ордага егюзбей, олжасын елге бел in бepeдi. Эбшкайыр каЬарланып Оракты ны елTip деп кайта-кайта аскер жлбередг Калын эскер унелп орта жолдан токтайды. кекжал коргеы 82

кеп иттей бас салуга батпайды. Ханга каитып барып: «Орактыны таппадык». —деп eripia айтады. Бул мезегге жылай-жылай Лйторы сулудыц Ай жузше ож!м тусе баста]I едт Агатай. жольшды мешн кима, - деп ханга жалынып кунд]з кулюден. тунде уйкылан айырылады. Атасы иджпейдь Кдтыгез ханнан ел ауып. Шудан аса бередт Осыган ашуланган хан Dip куш карындасыньщ отауына барып: «Kecipin кырык есекке жук болатын кар екенсщ», - деп басын шауып алады. 0 з бауырыиык канын токкен ханнан б ir3 капдай кайыр кутехпз, —деп сумдыктап шошышан журт тым-тыракай каша бастайды. ©бшкайырдьщ элс]регенш есып. ойрат пен кьфгыз oipirin кол жияды. Henip душлан анталап, тау шпнен шыгады. Шиырылган жылан-хан кешргкедей зл жогын сонда гана угады, жан кысылып эп-сзтте, шып-шып Tepi шыгады. 0б1лкайыр сасады, куты катты кашады. Айдайардай ойратыц зайар шашып келедк калалардын какпасын кезек ашып келед1. Хан ордага жиналды, батыр жзне бай мен бек, бэршщ де байкалар, Ti3eci тур д]ршдеп, мшэжат eTin Кудайга epinaepi куб1рлеп. Тебе би! шлш, хан алдында жылады, темени бш зар кагып, Алладан медет сурады. 0 6 uiкайыр тур тас болып. быелгендей кулагы. Жаушы жтбер, хан нем, Орактынын алдынан тездетт барып етсш деп, калыд казак кемекке жеделдетш жетсш деп. туыстан жзрдем болмаса Tyoine ойрат жетер деп, ата жаудын корлыты суйегщнен егер деп, тагьщ ауып астыднан, домалап тэж1д кетер деп султан- билер зарлады, баска амал калмады. Кеудедеп панды кты урей кеулеп. жалмаган, калын елш тоз-тоз гып, 6epeKeci калмаган вбшкайыр муны корлык керед], сондадагы кенедг «Айбыны аскан Оракты елш ойлар ер ед], Айторынын eaiMm тек маган кек керед], талай камал какпасын ашты десен бул ойрат, атамекен конысты басты десен бул ойрат, токтамайды, келедЬ>, —дел жел аксакал аттандырады. Олар уш кун, уш тун токтамай журш, Алшатыр ауылана жетедг Карт батыр бул кезде тесек тартып жатыр екен. Аксадалдар сэлем oepin, ханныд ©TiniiiJiHж е т з е д к Он ею канат ордада отырган журт тешздей толкиды. Оракты санк етедк - «Кызыма куда тусетш юм?» - деп ед] хандарын! Боеагамда огырар кул деп ед] хандарын! Алшатырды тауыпсын кысылганда жандары н. Эбйгкайырга жзрдем жок, шашылсын судай кандарын! Айырбасты жебе ок. кебе бузар кеде ок, корамсакка кол салмаймын. алмае жузд1 ак семсер. киып тусер алдаспан кыннан суырып алмайм]>ш, в о iлкайыр - ата жау. отан калкан болмаймын. жет] бш. 83

аулак жур. бул шайкдска бармаймын. Жен дер! жок, еоззншн, тизектш де теп бар. бше опасен ол ханда Айюрымнын кеп бар. ойрагтан кале а саугалзп, вз1м 1здеп барармын, кап тёлеген коздер1н кек еузззлмезз оярмын. мигула бол га н ак басын доптай шауып алармын, лайзлга кадап коярмыл) Осы кезде тееекте жаткан Ллшагыр батыр тш катып. ел назары ауады. —Токта, коне, Оракты. ойлаушы едзм. кулыным. жон oinep деп озЙ1др CHpi мен де айтайын тыцдагз алтын еоз!мдё Ел алдында актардьщ катыннан тутан кепндё таразыта 6ip салма катын менен ел1цдк таразыта 6ip еалып, темендетпе тепнди бас жарылган imiHAe бастыра кшпбвркзндк колы сынган 1шзнде буыл тастажешндё Эттен, 03ш бара алман, ажалдын шеы кершдк биле рте, балам, кулак сал, айткандары орынды. 0 л ем десен ел in кет, былгатпа жаута Topiimi, казактазз бшк койматын шпндеп mepinai, куткарып ал ayeni кутынта тускен ел1ндк кегенделген episipi, кектемеген жерйцп. Одан ары керерсщ жзбермесе Алла ел!мдЙ Жет1 би келд! алдыца ел куткарар дара деп, ордада отыр тыгылыл Обшкайыр карабет. Атган, балам, токтама, ел жоктайтъзн кеззнде Айторыны жоктама. Осыны айтып Алшагыр ентккенде ж ен би де. жиналтан журт та «Бэрекелдшесш» алакан жаяды. Батыр батасын 6epin, Оракты батьзр кол жинай бастайды. «Бактияр!», «Оабылан!», «Байтоктап!», «Жауатар!», «Айырылмас!», «Елтокгап!» атамен келд! бip тумен, «Каптатай!», «Акжол!», «Ойбастап!», астында аты ойкастап, з’шмен келдд 6ip тумен, «Кдрабуралап» шакырып, «Алдажарлап» акырып кеззже мен келдз 6ip тумен. Жер кайыскан кол болдьз, жургенде жолы казылыгз, кулан кулар ор болды. Токтамайды кальщ кол кунд1з шауып кесёпп, тунде тана желедр eKi тэулж еткеззде ойрат конган куба бел Куландынын устшен дуркзреп шыта келедр Муны бинп хан ием «А, кудайлап» жылады, кезшен акты булагы. Етепме cypimn, кайта-кайта кулады. Ойраттыи Зар батыры, кыргыздын Нар батыры бул оскерд! коредр «Кеп екен-ау» демедр бул екеудщ ocicepi он туменнен кол едi. Кумырскадай мол эскер сауыт-сайман кшнш, дабылмеззен жиьзлып, шезде знеп курады. Кдрсы бетке турады. Мынау неге турыс? - деп, 1здеген1м урыс, - деп Орак алга шыгады, уш кайтара дауыстап «Жекпе-жек!» деп сурады. Ойраттан шыкказз Зар батыр, журекте Tyri бар батыр, кара атын геоinin. ал га карай емшш. ойкастап бермен келедз. Бул да атакты ер едг жекпе-жек ie кзлрыктьш басызз 84

алгаи op едк Оршелешп кос батыр кезек найза урады, кайыц сабы найзанын сатыр-сутыр сьшады. Лшуланып кос батыр гурзюж алды жулынып, кайта кайта урганда шарболатка шак тиш, курз! к е т уплш. Сшкшкепде кос батыр олар кпнген тулпардын, ызес! Kerri буплит Ода}1 ксйш ерлер in кыаышыи алды суырып, кар талганша сайыеты, ушкьш шыкты адмастан, тем iрте темip урылып, «Оруак» дети ер Орак бабасына жуп нin, туда бойга куш бггп, оруактанып ер Орак Зар еектцп батырдын апшысын барады куырып. Наркескешн уйiрi11 гобелен томен еалады. Зар батырдын баеьшда каггамалы луылга кшз курлы бол.малы, ойратыц енд1 сорлады. Кара oecri атынан onipin oip кулайды, теректей болып кулайды. Kopin турган кеп ойрат «сумдык-айлап» жылайды. Осы кезде flap батыр боз айтырын тебпйп, ал га карай е.чшш, «жекпе-жек» цеп сурайды, кдймыгатын (Зрак па, кай еынга да шыдайды. Нар батырын жудкынып, как ортага шытадьг боз айтырын алшайтып, «Атыспак маган керекЬ> - кылшаннан огын алады, курама садак белше кебебузар еалады. Каскайып турган Оракты нысана e rri Нар батыр, уысты тасты уатар. тебедей болтан дэу батыр. Адырына зар кагып, кобебузар зулады, ун! кандай зарлы едт ел кулагы шулады, журектер1 тулады, Оракты тур каскайып, аткан октан кьщбады. Жуз1 болат жебе екен, калканга да турмады, курсауын бузып. как белш, юреукеге шрш еттт карап турган кеп казак «Олдкау!» десш ес кеттг «Орак елее кайтем?!» деп, Обшкайыр бейбагын бебеу кагып ол кегтт Сала кулаш саркез ок жеп кабат к1реуке алтауын cerin токтады, Орактын да ер екен сондадагы букпады, ажалыннан ыкпады. Bip сауыты аман кап, шыбын жаны шыкпады. Олкисса. осыдан кейш Оракты батыр корамсагына кол еалады, эркайсысын салмактап. сур жебе тандап алады, Орактынын садагы екл кулаш мгр едт бултыц кагып бш еп каруы/f батыр ш!ред;. Атыспак керек пе саган деп. Оз1решлдж де жанын алам деп м1рдщ огы зулады, муны керш Нар ердщ журеп аттай тулады, Шарайналы калканды кагаз курлы кормедт кесек пккен беренге оцай болды енгент Сур жебе ете шыгады. ah урып батыр кулады. Муны керш он тумен атой салды акырып, келп керсе буш казак каша ма деп бакырып. Каймыгатын казак па. кабыландай атылды. «Алаштаган» сарбаздар когадай жауды жапырды, кан 'плетен ойратгын канын судай сапырды. Уш кун казак шайкасты. тарих бурын кормеген дол осындай айкасты. ошк тау бон ушлдт карга-к.узгын каркылдап. шиберj шулай жиылды. Уран тастап кои казак Алласына сыйынды олжа 1здеген ойратка 85

мае акты ок буйырды, кун 1здеген калмакка кайкы кылыш буйырды. Орактыдай ерлерд1 аркырап ашу бунады, наркескенш ойнатып, онды-еолын турады. Yпиний кун дегенде урандаган аз казактын айы онынан туады, ойрат сапы сетшеп, алдына сап куады. Олкисса, осы жедзетен кейш Эбзлкайыр хан улкен той жасайды. Оракты батыр: «Меп мунда Эбыкайырдыц асы ушш емес, жаудын кеудееш басу уипн келд1м!», —деп дастаркапга жоламай, сэл тыныгып елге аттанбак болады. Осы кезде хан жаксылыкты умытып, кайта зулымдык ойлайды. Ж эдпейш шакырып, эм ip етедг Тунде батырлар уйыктап жаткан кезде жэдшой барып Орактыньщ узецпеше у жагады. Ертемен ерлер аттанып кетедк Елше жетш, улан-асыр той жасап, ат шаптырып, балуан курест1редт.. Айлар, жылдар етедг Узещтге жагылтан у табаннан етш, акырын бойга тарай бередг Тула бойды бунаганнан кешн ecni жаранын орнын Tecin шыгып, денес! кабына бастайды. ©зше каетандык жасалганын батыр кеш бшедг Батыр су ортасындагы жалтыз тебенщ басына шыгып, ез опасыздыгы езше ор болып басын жуткан Эбшкайырдьщ ордасы калган жакка кез тзгумен болыпты. Орактыдай ерпий б1ртшдеп кесел женедк туган ел1 арулап сол дебете кемедг Кдлын жылкы сойгызып батырга ас бередг Аска келген жамагат тобедеп моланы анадайдан кередг Содан oepi ол дещ й «Орактытебе» дер едТ 0 rri одан бес гасыр, Оракты батыр туралы кеп жазылды дастан-жыр, ззде, окы, бшш жур, ете кене аныз бул. Аккан суды как жарып, тарнхтан сыр актарып Орактытебе элз тур. P.S.: Орактытебе - Алматы облысы Балкаш ауданы Жидеяi ауыль[ мадьшда. Сол жерде батырга белп койылган. 2020 жылы батырдыц тутанына 600 жыл толады.

Б1РЛ1К Ергеректе iprejicc жаткан жалайыр мен найман катты кыркы- сыпты. Барымта мен карымтадан басталтан жанжал кылыш асынып, иайза уетанып, садак жасанып шыгуга дешн барады. Ек1 жак кол жияды. - Ыз копшз! «Каптагайлап» каптаган, жолындатысын таптатан елMia! Лз жалайырды ею шайнап, oip туюрем1з, - деп курюрейкн найман колбасшылары. - Сырманак пен Шуманак калмакка т1зе букпеген, ойрат-орманнан ур1кпеген, балдатына алтын алдаспанды ел едж. Алысарым сен болсан коне келе кал! - деп жалайыр батырлары атынын айьшын мыктап тартады. - Кепт1пм1з кудайдьщ суйген кулы екешм1зд1 бивдредк —дейд1 найман билерт - Аздыгымыз осы даланы коргаймыз деп аттан туспеген ерль п\\пзден, —дейд! жалайыр аксакалдары. Айтып-айтпай не керек ашуы кутырып, акылы ауып ею ел узак сотысады. Кдратал мен Алакелдщ арасындаты 6ip жер «Жа- лайыркалган», 6ip тебе «Найманкырылтан», т.б. атала бастайды. Eaipin алган ж1пттер,б1р-б1рлершщ ауылдарына тиш, малый куалап, мырзасьш сабап, кезд] кан басады, елден ее кашады. - Бул найманды б1ратола керше тыкпай тыныштык жок 6i3re, - деп жалайыр батырлары кылыштарын кайрап, айбалталарын сайлап эз1рлене бастайды. - Жал пак жалайырды жерс!з калдырып, тент1ретт Ж1бермей ел ipreci тыншымас. - деп найман батырлары найзаларын саптап, тулпарларын баптап, карулы жасак жннады. Ата жауга айналды агайьш-туыс кеш ей. Ею жак та; «Осы шай­ кас - акыргы», —деседт Ею тумен колменен жалайырлар аттанды, ею тумен колменен наймандар да козгалды. Кабактардан кар жауыгк KipniKTepre муз катып вишен мыкты кец даланыи тесшде кездестт Eip ауыз сезге келместен калыц эскер лап койды. Балтасап тутам болганша, кылыштан тукыл калганша шайкасты, 6ipin-6ipi ала алмады. Талай батыр вю р т, аттан ауа кулады. едсегей бойлы азамаг козыжауырыннан сулады, ат жетсктер бозбала «Агатайлал» жылады. Ыцырсу мен зар-окежтен даланыц тунды кулагы. кызыд туске боялып. кан боп акты сай-саланык булаты. Кун кулады. тун бакты, майдан да елж кеп жатты. 87

Кдльщ казак !шпще Мусэгпр батыр бар еду батыр деген жай тана од кезде K5pi шал едг Кол-аяктан ет кашып, эруак болып калган-ды. Сондыктан елеп оны ешюм алдына да бармады. акылын тындап алмады. Шайкдсгы ecTin Mycanip шайнаулы жатты бармагы. Кусте сектен турмакка уш умтылды. болмады. Бойда к.уат, кайрат жок, осы куй! коз жумеа. iшi11де кетер ар.маны. Шакырып альт кария немереге салды акылды. —Балам, ана манданта жетпесем itiii.MAe кетер арманым, кокжал мен кабылаи шайнасты, oipi елмей енд1 токтамас. жарамас капы калганым. Корадаты торы атты, мешмен курдас K3pi агты арбага жегш дайынды, тадга дешн жетейш. ]Майдан кайта басталмай ел алдынан етешн. Тездег! - деп эм ip етедт Немере тез кимылдап, тан кылан бергенде Kspi суйекп саудыраткан арба меже.ш жерге жетедг Жана урыска юрмекке еш жак тур шеп курып, дабыл кагып. дангараны тез урып. Мусэшр батыр сол кезде арбага журелей отырды, жалайыр жакка бip карап, колын булгап шакырды, найман жакка oip карап: —Eepi кед! - деп акырды. Канша касы болса да картты сыйлар ер казак, кашиа даулы болса да акыл тындар ер казак кылыштарын салысып, узенп-шылбьт кягысып iMyconip кариянын касына жакын- дады. —Ой, найман мен жалайыр. ел едщ-ау баталы, мыналарын не сумдык! Еке>чн де. б тгелй есе бермес ер едщ, ауыл маны жау бас-са кекжал-кабылан 6ipirin, шик1дей eiiH жер едщ, дэл сол болса Нрлшщ «Бэрекелдш дер ед!м. Кер алдыида турганда осы ма ед! керер1м?! Татар дэм1м аз калды, анык менin eaepiM, екеуще ортак акылым, тында сезш кененщ. Кал ыц найман, бLain жур. анау тебе астында ойрат итщ ypin жур, тура кед in бас сад май, штершен тынып жур, саган mice алмайды, жалайырдан каймыгып, cafbi онын сынып жур. У а, жалайыр, бннп жур, кек тешзден эрще орман итщ ypin жур, орман-тогай арасы кальщ душ пан бугын жур, шекпешнщ асгы на ал- мас канжар тыгып жур, 6ip бармагын oyrin жур, саган тисе найман- ньщ отырмасын угып жур, дымы ннтен курып жур. Секпевдер MeHi, агайын, сейлед! деп Kopi шал, дей салу га болмайды: Б1рщ елш. 6ipin кал! Кдн керек болса сендерге ©лер oyrin мендей шал! Ана тебе басына сол суйекп коме сал! Жалайыр мен найманым, алысып журсщ асканнан, меймананыз тасканнан, сендерд1 шайтан туртш жур, колтыкка су буркт жур... Меш осында кемп^дер! Киесше даланьщ карауыл болып жатамын. казак деген ел едж nip тутатын атаны, осы жердей арам питылмен откепд! эруагым атады... — 88

осыны айтып карт батыр enTirin жатып калады. К,ару устатан коп батыр 6ip-6ipiHe карады. - ¥ктык, ага, б 1зд1 кеппр. - дед1 жалайырдын ерлерй ¥ктык, ата. - ¥я г бонды, ю рм етпз кара жср, —дед! найманныц ерлерй Осыдан кейш «Кош» леи. Муса trip багырдыц дем! узОде Коздерден тамып ыслык жас, кснпл шлдей бузылды, Курам окып ек! рудык ерлерк карт батырды биж тобе басына жерледк Таска тадба бастырьпк наймандар койды кулыптас, калыц жылкы сойтьпып жалайыр берд! улкен ас. Ек1 елдщ ерлер! каруларын тастасты, «Ага алдында ант берд енд! кылыш кетермен» -- деп кушактасып, достасты. Содан берп уакытта кыргын сотые токтапты. Серттен ешюм аг- тамай. «Эруак атты» депзбей, ел умгпн актанты. ♦** Pac-eripirm шм бшеш, бабадан калган бул аныз, атадан еткен бул аныз, экеден жеткен бул ацыз. Кдрттар бшер аныгын, кариялардан сурадыз. Куп акты бейптер астында кемыш жатыр мьщ аныз. Жепсуды шарласан, тебелердщ басыкда одшау-окшау мола тур. Огкен коне тарихтын 6epire жеткен кез! бул, елд! тутас сактагаь бабалардын ез1 бул, 6ip-5ipinen болшбей, бор!дей жауга желшбей, кузгь/н-тумсыкка шшбей, руьш деп булшбей, Teric жерде сурiHбей, epeai созге токтаган, намысты 6ipre жоктатан алыптардыц Ы бул. Тутан елке жасырган когти азын бшем!з, курмегпенен карацыз, рухына дута етш„ Алладан тшек тыеш з.

КАРАЕСПЕ Бабаларымыздан келе жаткан ацыз болгандыктан тым бертде емес, зкелер1м1зден естженджтен тым арыда емес узкытта, Ж еп- судыц жершде, Куредбелдщ тершде Кдраеспе деген гажап озен болыпты. Жасыл желек, калын ну, ад-кус, адамнын napi осы езен екен. Малайеары кыратынан саркыран аккан сан булак, мыд бастау куат косып, була озен бурк-сарк eTin, кой тастарды койша домалатып, кур^рей агып жатыпты. Балгалыны белден тасып, Тарылы алкапты асып, Малайсарыны басып, Сэмен жазыгына жеткенде сэл-пэл саябырлайды. 0зен басына келгендердщ oopi оны осы елкеге тарту еткен Жаратушыга алгыс айтып, тамсанады екен. «Мен болмасам...» деген ой келед1 oip куш Кдраеспеге. Сол тарыдай ой улкен кара пигылга уласады, с-ол кара пигыл агысты кушейте туседь Кудай берген кайратына масаттанган КаРаеспе- «Мына жалганда мен] токтатар куш жок!» —деп екшешп, арнасына сыймай, жаганы салып-салып ж1бергенде сарытопыракты жар суга гурс-гурс кулайды екен. Аргы бетке етпек болтан талай ац шепшек уксап шыр айналып, Кдраеспенщ аккэбжт] азуында Kexinri. Tipi калганы кайта беттемелтг 0р Кдраесле ешшмге еткел бермей аласурады. Б1рде каскыр кутан елж пен куралайы ©зенге к е л т то сылады. —О, касиетл Цараеспе, каскыр куып келедк ©ткел бертш, - дейд1 калтыратан елж. —0ткел?! - }уараеспе курюрей кулдк —Болмайды. Тэуекел ет, отсед аман Kerriн, отнесен —жазуын сол! Бул кезде каскыр да такап калган едг Елж пен куралай суга койып кетедг Ермек табылганына куанган ©зен оларды oipaK какпакылдап ойнайды, биж жарта Tipen шыгармай, шаршатады. Елж-ана эзер дегенде жатата шыгып, oai курыган куралай акжал толкындардын ортасында калтандап кете бередт — О, касиеттд 1\\араесае, етшемш, лагымды кайтаршы, — деп ешрейд1 елж. —Ха-ха-ха! Екшщб1р ш ж 1берд1м,соган алгыс айт.вржаксылыктыд кайтарымы болуы керек. Каскырдан аман кутылганьщньщ ©Teyi — лагыд. Мен онымен oipas ойнайын, —деп аркырайды Караеспе. Бул кезде калтад-култад еткен лак кершбей кетin едт —О, касиетшз Караеспе, адамыда жолыгарсыд! Ceni сол сабана Tycipep, - деп ешреген елж жонше кетедт 90

«Адам!». Караеспе ойланып кал ад ы. Ол адамды бшетш. Адам де­ ген бунын мацы нал журуге коркатын, балалары жолап кетсе шыбык- пен куып аулак экететш, 6ip бакыр су алса: «О, касиетг! Караеспе, суынды oepin шолден елЕрмегенще, балыгынды 6epin аштан еллр- Mereniue ен эуел! Кудайга, содал кейш саган ракмет!» —деп узак дуга жасайтын eni аякты макулык. Ол мен! калай сабама тус!рЫн? - деп ойлады Караеспе б!р койтасты орнынан козгап жатып. Арада куна ер. айлар етедК Елжтщ айткан сезз К аРаеспен'ц ойынан шыкпай кояды. Б1рде су басына карга келедк - Карга, —дейд1 Караеспе. —Сен узак owip суресщ, кеп бшесщ. Эгкенде маган ел ж: «Сеш адам сабана тушредЬ), —дед!. Ол сонша Kyaipeni ме? - Ой, бекер сез. Менщ уш жуз жыл ем1р1мде канша адам келш- кегг!, жылаганнан баска еш касиел жок бейшаралар. Саркырап жагкан саган калай куш! жетсш, - дейд'} карга каркылдап. К^араеспе сонда да сенбедк адамды сынап кермекке бел буып, Акнесерден кемек сурап, агыл-тепл жацбыр жауды. Арнасынан аскан долы езен адамнын ©picreri бар малый агызып экетЕ. Содан кешн бул кайтер екен? - деп акырын кутт!. Адам болса таскыннан аман калган б!р гоктысын сурап, кудайы таратты. Бунын жагасына келш: - О, касиетт! Караеспе, бар малымды агызып экеттщ, 6ipaK эйел- балама гимедщ, ракмет саган. Кеткен мал -садака, садака, садака! - деп уш кайыра айрайлап Kexin калды. Буны ecxireH КаРаеспе срегесе густ!, жыны козды. Eip кун! адам су алуга келеддау дегенде жаганьщ топырагына су бурKin, тайгак етш койды. Каугасын алып ецкейе берген адам тайып. суга кулады да ашулы атыс кацбак курлы кермей доцгелепп экетт!. Сэлден кешн б!р эйел кел!п жагадагы кауганы корт: Осы елкеге нэр берген, 0м!р деп ен Караеспе, Мей!р!ммен шалкыган, Кешл деп ен Караеспе. Саркыраган кара езен, Ceni керек керд] ме, Караезенненажалыд, Арысым-ау, келдз ме? — деп зар ен1реп жылады. Одан кейш к!шкентай улы келд!, косылып жылады. Ек! мунлык тунiмен ешредц молтшдеген жастары езенге гырс-тырс тамды. «Коз жастары ашы екен» - деп ойлады Караеспе. 91

Ертецпсш бала мен эйел уйлерше кетш калды. Караеспе екьуш апта тосты. Олар муны у мы ткан секщдк эйел наньш nicipin. бала козы- лагын кайырып, ырлжтерш icTcn жур. Карпе спс «Адам куД1ретп ме, мен кущ регтпн бе? Цалай бшемш?» дсп катгы буырканды. Табанындагы тасы коршш жататын мелд1р суы ниетшен ластанып. карауытты. Осы кезде шолдеген Dip лак езсн жагасына келт едк омы кайырмакка бала жупрдк Кара су лыкрып жата даты баланы аягынан u in зкетгт Кустай ушып эйел де ж етт едд. —Касиетт^КаРасспе' лерзент1мд1 кайгаршы?! —ден шашын жулып зар какты, Караеспе аркырап акты, саркырап акты, курюреп акты, шаттанды, мастанды. Муны сабасына Tycipyre тшс адам зар enipen. жалынып отыр. Ол енд! езше ешюмнщ куд1рет! жетпесше сешмд1 едт Сондыктан эйелд! мазак етт ез! бурын агызып экеткеи кара каншыктыц елексесш жагата, жылатан сорлыныц алдына шыгарып тастады. Келшшек муны керш шошып Kerri. Шыцтырьт, тура кашты. Содан кешн кайта оралып: —¥лымныц етеу! осы ма, касиетсйз Караеспе? - дедь ~ Эзэзшдей жаландап, малымды алдыц, кеийргем, одан кей]н астамсып, жарымды алдын, кеийргем, ещи Mine жалтыз ул кара тунек суыца ол да кеттк кеийрмен! Ашулы келшшек иттщ елексесш куйрыгынан суйретш, Кара- еспеге куйыпып жаткан булактыц басына барып, кос колымен тырналап сазды каза бастады. — Касиетт1 Су-ана, сеш жаратты 6ip Алла, меш жаратты 6ip Алла. K^aipiKAi бш дедк б!рлеет ем ip сур дедг 0зщ куэ, Су-ана. мен серттмд! бузбадым. коз1нд! ашып кектемде, кузде де тазалап туртанмын. Ана жаткан езеннщ езщ аштьщ тынысын, 6ipaK, оныц HHeri курысын. Малымды алып жылатты, жарымды алып жылатты, улымды алып жылатты. вТеуше олексе 6epin мазак erri, Су-апа. адамды ecrin корлауга бола ма? Mine, дэлел1м, - деп булак басыиан казылтан шудкырта кара каншыктыц елексесш кемдь — О, Су-ана, тартыл, тартыл, токта. Жаман питылы аскынган, мелдip суынды кермек татырган баланнан куткпр меш. Кутыл! Муны саган мен, Жаратушыныц ерекше касиетп перзенп - Адам айтып. ©тшш турмьш, - деп булак кезше oip уыс топырак тастап зйел женше кете бердг Бip куннен кешн оянтан адам булактардын тартылганын кердй eKi куннен кешн Караеспенщ орнында жылга жаткан ын. уш куннен кешн взен арнасы кансып калтанын кердй Арада жылдар еткенде 92

жсл мен аптап ыстык, шыцылтыр аязга шыдамаган койтастар кумга айналды. мал та тастар уплдг Жагадагы ну курап, томар да калмайды. Ац-кус ауып кетедг Тек Акносер гана окта-текте досын 1здеп жасын Toreai екен, оныц жасы арнамен таскын болып агады, GipaK несер токтаганда арна табаны суды тез cipipin. кулазып сала бередг Караеспешц арнасымен oai кунге кектемде тек сел агады. Одан кешн кайта шань] шыгып жатады. Кдраеспе ani туншыгып, буылып тур, табанынан еш курек киыршык алсан, жылтырап су шыгады. Тек седан куш алып, жер бетше шыгып, саркыраЙ жонелмейд1. Бурынгы кылыктарына кысылгандай сол киыршыктыи астымен гана жылжып, агып жатыр. Mine, курметп окушым, бабаларымыздан келе жаткан адыз болгандыктан тым берще емес, экелер1.\\пзден еспгенджтен тым арыда емес уакытта Жетюудьщ жершде, Куренбелдщ тершде аккан Караеспе деген озен жайлы ацыз осы. ©п’рж десешз, Аркарлынын асуынан аскан сон Сарыезекке жеткенше сол жагыцызга карал отырьщыз, астамдыктын акыры жаксы болмасын ешщзге салгысы келгендей эр тустан Караеспе арнасыныц журнапл KepiHin отырады.

КЫЖУЛАГЛН О, opi ете кене адыз, баягы еткен заманда 6ip-6ipiHe гашык бопты Дэуренбек пен Кайша кыз. Цайшанын axeci ете бай екен, торт кубыласы тугел, агайын-туысы да езше сай екен. Ал Дэуренбек шу асауды кулактан басар жылкышы. Жалшы жшгг бай кызына тек келсш бе, байекен оны туыс кореш бе? Махаббатын Кызылауыздыд калыд карагайьша жасырып, ею гашык сирек те болса кездест, еырласып турыпты. Сез!мше саркырап аккан Шажа озеш куэ. Екеудщ сырын кыз жедгеш бйпдп, ш тей тшекнл боп ж урттй Арада уакыт етедд Кбайта кыздыд сулулыгы адыз боп шартарапка кетедг «Ke3i жакуттай жаркылдап, кос бурымы тобыгына туе in тур, бш еп Шажада шоршыган ханбалыктай жумыр, сауырындай аппак, сейлесе аузынан маржан тегшедЬ>, - дел Кдйшаны кергеннщ ospi мактайды. Сулу кыз туралы сол еш рдеп Балдырган деген баи да естш, кумартады. Селд1р сакалды, 6eTiH эж!м баскан, таякка эзер суйеншжуретш шал: «Сол сулуды токал етсем арманымжок! Барып куда тушндер. Калыд малына кулын-тайды енешмен, бота-тайлакты келешмен, сиырды табынымен, койды отарымен беремш», - деп кыз экесше адам аттандырады. Балдырганньщ юешерш кыз экеш курметпен к у т т алып, ту бие сойдырып, конак етедк в д п м е уетшде кызына бершетш кальщмалды естш, байдыд eci кетедг «Кызымды беремш, жада ай туганда к е л т , алып кетадздер. Сэл дайындалайык», - дейд1 дуниеш еселенгенге куантан бай. Келер куш Куда тусупплерд1 колтыктан демеп атка м ш пзш шыгарып салган сод байекед агайын-журтын жиып, куда куту камына К1р1седi. ©зш шалга бергел) жаткадын еетшен Кайша кыз жедгесше барып oip жылап, шешесше барып oip жылап, олардан жубаныш таппаган сод сулк Tycin тесепне жатып алады. Ауыл аксакалдары жиылып байга кeлiп: «Байеке, кызыд уайымнан елш кетер, ез малый езще жетер, шалга да емес, малга бола узатып отырсыз гой. Обал болар, тедше берпдз», - дейдг Дуниекодыз бай сез уксын ба: «0дшед кул-кутан жиналып маган акыл айтпаКсыддар ма?! Балдыргандай баймен туыс болу мен ушш зор мэртебе емес пе, едшед акымак», —деп камшымен сабап, бэрш куып шыгады. Кыз экеедпн алгад бетшен кайтпаитынын бшген сод жецгес! койшы баланы тауга ж у п р т т , Дэуренбекке хабар бередг Намысты жшгг тун катып бай ауылынын мадына келедг Жедгесд ерткен кыз к ел т, асык жанын кередг Кан- солi кашкан кызды керген Дэуренбек цшрыгып: 94

- Айналайын, Кдйшажан, мешмен жаньщ бгрге ме? —дейдт - Bipre! - Етепмнен устадыц ба? - Устадым. - Уэде? - Уаде. - Меи онда 6ip апта дайындалайын. Мен мшетш Керкула, сен м!нет!н Берте атгы таскората камайын, ащы терщ алайын. Содан кешн осы жерге келермш, дайын тур! - деп Дэуренбек жылкыга агганады. Кдйшага уакыт отпело Кудаларым imep деп саба nicripreH, осы уйге тусер деп отау тждрген, бал етше тойынсьш деп кулыи алдырган, «Тездет, кэне, тез бол!» - деп елдщ белш талдырган экесшен кутылтанша асыкты. Кунд13 кулмейдк тунде кез ишейдо Жастыгы тас, xeceri п’кен болды. КДз да дорбадан курт алдырыгт, коржынга сур салдырып, езшше дайындалды. Сейтш жургенде уэдел1 кун жетт, кеш бата кыз езен басына келдо Сайда карандап турган кос жылкыны керш, солай жупредк Дэуренбек кызды мандайдан 6ip e6in, оп-онай кетерш, Борте аттыд устше кондыра салды. Ек! гашык; гура Беласарга карай салды. Ат туягынын сытырын Шажаныц KypKipi басып, ел еслмедь.. кул естцп. Кулатыд тусшр Шокпар кул ат туягыныд даусын естш калды, ойбай салды. - Аггад! Аттан! Ауыл шошып оянды. Елдщ бэр! ак отаута ж упрдь Кызыньщ жотын ест!ген байдын еш бузылды, бел! oyrnmi, отыра калып басын токпактап, аласурды, жын урды. - Неге турсыд, еншед макулык?! Устандар! — дед! бакырып. Шокпар кул бастап кеп жшгг, сай тур ед1 ат м!н!п. Щнкулаган кугыншы Кызылауызды басына KOTepin кашкындардыд i3iHe ту сто Керкула мен Берте ат жуйрж-ак ед1 жануар. Биж-биж тастардан ортекедей каргыды, теред-теред сайлардад оркояндай оргыды. Соддадаты болмады, кеп кутыишы калмалы. Тад атканда бтгпнд! кыздын бел! талганы. Дэуренбек керд! осы сэт шок орманды алдаты. Тура салып екеу! ормадга Kipai cayталап, кутыншы жетт! !зшше «Мунда! Мунда! Мундал ап». Дэуренбектщ кабыландай ед! журег!, курыштай eai oiaeri. кугыншы муны oinед!. Bopi батпай кеп турып, «Тэуекел!» деп Шокпар кул орман !шше шредк Дэуренбекке бул болды Кудай берген т!лег!, Шокпар кулга атылып, каршыгадай буред!, алып урып сорлыны, жопы дан таспа плед!. - Эй. Шокпар кул, аулак менен 95

жур, —деди —Бакытымды мен саган урлатпаймын, бш! - дедг О сип Дэуренбек Шокпар кулды сабап-сабап куып ж!бсредг Ол кеп серйтне жылап барады. «Доуренбектен кек алмай елеем кайтпаймьш», —деп жер токпактайды. Б1р кезде есш жиып: «Неге турсыпдар, ергендер мына орманды!» —деп жулынды. Кугыншылар орманга от койып, Дэуренбек пен Кбайта туншыга бастайды. —Жаным, Кбайта, бвге косылуды тагдыр жазбапты. Мыналар екеу1кйзд1 атпрмей кетпейдг Сен бара гой. саган тшепейдр - дейд! Дэуренбек. —Жаным сенен артык па, кетпеймш, —деп Кайша кыз зар кагады. Осы кезде Дэуренбек Борте аггы камшымен тартып-тартып калады. Шок орманньщ imiHeH сыртка куып салады, ат уетшде сулу кыз зар ещреп барады. Кутыншылар каумалап, К^айшаны устап алады. Зар илеген муцылык ет-журеп елж1реп, ею кез1 мелд1реп орман жакка карады, майы тамган карагай лапылдап 6ip жанады, кеп етпестен орманныд кул1 кана калады... Кугыншылар epTin экелген 1\\аЙшага экеш катты кайарланады. Арашага бой бермей; —Ана асуга апарып, уетшен мьщ кой айдап еывдер, елее суйеп сол жерде калсын, —деп эм ip етедг «Э.\\пр катты, жан тэгп» жалшылар кызды жетелеп тар асуга экелш, кол-аягын байлап тастайды. Содан кейш мынгыртып мьщ кой айдап экелш, кыз уетшен журпзедн BipaK жалшыда да журек бар, катты кумай, тар сокпакта кысылган койлар кезектест кыз белшен cenipin етедь Тагдырдыц он боп кабагы, Кбайта Tipi калады. «Кызын, мьщ койдын, туягынан аман калды», — дегещй eciireH бай: «Тез1рек экет!»,-деп Балдырган куйеу баласына хабар бepeдi. Арага уш-терт кун салып кудалар да жетедг Кулзьщ меш маскара erri деп жорта еклелеген Балдырган азын-аулак кун мен пул берш, тез1рек кетуте асыгады. Бай кызынын жасауын мол 6epin, кулынынан уйренш едк neciMeH журеш деп Берте атты коса жетектетедг Балдырган куйеу Кайшаны наркоспакка MiHri3in. ол туйенщбасына шашакты конырау салдырып, кдркдралы кош д е п з т , жайлауына бет алды. Жол бойына токтамай, сал мен cepi эн салды. Наркоспактьщ успиде жаутац-жаутан караумен Кайша кетт барады, кос жанардан тамшылар комга тырс-тырс тамады. Тау басындагы жолменен 6 ipa3 жургеннен кешн Кайша кызга 6 ip ой келдг Ол касында ыргалып келе жаткан Балдырганга: —Далаиьщ ерке кьыы едтм езеннен айна караган. самал шашын таракан, аттыц такта и \\ин\\тш ем бозы менен баранын, баска салып 96

бул кун! нардоспадтьщ усгшде корлангшт oip баламын. Берге атда jviinyre рудсат етшк агатай?! Кудай салды, ыен кещдм, дашып кайда барамын... Борте атка мшейш, жаньща epin журешн. Ерке екен тодал, - деп керген адам сушнсш, - дейдь Муны естшен Балдырган шал мэз болады, Кайшаньщ дашпасына, дашса да узадда бармасына сенin. туй еден rycin атка мжуше руксат етедт Жалшылар Борте атты квлденен тартканда Кдйша кыз каргып мш т, 6ipa3 жерге шауып кетедт Сосын кайырылып годтай далады. - Эй, ду дадбас, экеме сзлем айт! Акеудкарта садтаган ад emiAi дузгынга шудытпад болганын ек1 дуниеде кетшрмеймш. Bipre ескен Дэуренбекпен жаным да. тшеглмде 6 ip едт Сол тшекке тоскауыл болдындар, ал жаньша иелж ете алмайсьщдар! Кош, жарыд дуние! - деп айтайлап Берте атты камшъшен осдылап тау жиегше карай шауып, даргып Kerri. Балапан умтылганмен, улгермедг Ат пен дыз- дын таудан томен домалап бара жатданына дарап, бармагын шайнап турды. Ертещне ел жиылып, дызды да Берте атты да сол таудыц етепне жерлептп Мше, курметт1 окушым. жольщыз rycin, Текелшщ тауына барса- ныз. Шажа деген 03eHfli бойладыз. Сол Шажаныц бойынан узын ак cmeMi бар тау керсешз, «Кыздулаган» деп ойладыз. Жацагы шлем таудан домалаган ат пен кыздьщ i*3i, —дещб осы анызды айгып берген Жасулан деген жайсац. Жыдпыл тас сусып, унем! темен сыргып жатады екен. Ол дыздыд кез жасы. Етекте узынша келген шошад тебе. Кыз бен атты осында жерлеген дейдь Терт бурышында моланын дуладтасындай торт дарагай дылтиып тур. Суырмамен журш отырып, атадты Кызылауыз жайлауына жет- сещз, мен айткан жайсан Жасуланнын ушнщ устшен ryceci3, жаз бойы сонда отырады. содан онтустж-шыгыска кез сальщыз, жайдак асу кершер, ол - Беласар. Одан арыда атадты Кызбел —Кайша супу мыц койдьщ туягынан аман калган жер. Кызбелден сон алдыннан Дэуренбектщ Орманы шыгады. Сырласып керщЬ, дщш кушк шалган карт карагайларсыбдырлап, сыбырлап махаббатанызын айтьш берер. Ал Балдырган жайлауы Кыздулаганнан эр)рек, батысда дарай жатыр. 97

AMf AMKVM Сонау ерте заманда, Koai шалкыган, айдьгнында акку-каз калкыган, тауларына булт конган, езендершен бал аккан, орманын елж-марал ен жайлаган ©лкеде oip халы к омip cypinri. Ан аулам, епн еккен, ит жупргш, атка шапкан, он саусагынан ©нер тамгам ел екен, конганы жумакгайын жер екен. Кварты сайыскер, жасы найзагер, кыздары мерген, шетгнен жаугер, ер екен. Бул елд1 кергендер тамсанып: «Перзенттер1 даласындаи суду сауьггты кун зуса гана киетш, бейбггсуйер, азат», - дер екен. Кундерд1д куш болганда шыгыс жактан шан. шыкты. Алдас- панын ойнатып, жумакты тартып алмакка еюлешп жау шыкты. Батырлар кагып дабылын, ерлер кылыш кайрады, белдеуге байлап тулпарын, бар жарагын сайлады. Сапка турды жае ерен, зыгыр- даны кайнады, «Ел1м уш ш курбан» деп кездер1 шоктай жайнады. Намыс буган кальщ кол (ле деген ес!л су алабына келедк жауды кезбен кередк 1уалын душпан бастаган Ьуонтай деген нэн екен, жайынауыз, казанбас, обадай-ак жан екен. К ° нтай колын сермедк андагайлап жау шапты, жер кор*амак калын кол, карал текке турсын ба, Бактиярлап, Байтоктап, Каптагайлап, Ойбастап. астын- да аты ойкастап, емш ген ерлер ол шапты. Ею жак катты айкасты, кылыш пышак болганша, найзадан тукыл калганша уш кун, уш тун шайкасты. ©лгендер тау боп ушлдк жаралыда кисап жок, Цонтай сонда коймады кекешн Tecin дуние-бок. Саспа, саспа, саспа, деп, кашпа коне кашпа деп сарбазын куды кайыра, 3 Mip катты жан тэты душпандар т у т уайымга. Кун еюнд1 болганда, жан алкымнан алганда душпан кашты карамай, Крнтай калды жайына. Батырга да жан керек, кара атын сабалап ол да кашып кутылды, сып 6 epin тускен тулюдей М атайдыц oip сайына. Еюден эскер аз калды, 1лешц Tyci бузылды, канды майданньщ орнында кып-кызыл боп саз калды. Елше жетш бул КонтаЙ кайта уран салады, журт карасы коп ед! ею кунн1ц шшде ею гумен эскерд! жинатыл-ак алады, Б1р аптадай камданып, кан тглеген коркауын кайта жолга салады. Жумак мекен елше муньщ да ж егл хабары. 0 р болса да аз едг кешеп сурен кыргыннан калганы аман шамалы, кол бастайтын батырдыц kodi тагы жаралы, аз сарбазбен бул жерд] калай коргап калады? Ел караган абыздын rycin Kerri кабагы. Асасына CYЙeнiп иен дал ага жалгыз барады, Кокке зарын салады. 98

- О, TsHipiM, - дед! ол, —езщ суй гем ел едж, жаратылганныц oipine артыкпын сенен демедж. Ырзыгынды тутып иысаппен, артык тушр жемедж. Озщ берген бул мекен. карашыктай сактадык, ан-суыпды корламай, аккуыцды атпадык. Mine, енд1 сл басына кун туды жанга байыз таппадык. О, TsuipiM. актай корпи сешмдк сактай Koprin ел!мд1, жогалта кермс тепмдЙ Барж кырып садам деп Куштай тагы генедт олдайга сшм тепн-дт Кара ниетхас душпан ешюмд! емес аямак, ак нурыцды, е, Аллам, кызпл туске боямак... Тблеуд1 бер, Жараткан, жумак мекен буйырып, урпагым журсш аялап. Оеыны айтып абызынкол жайып кекке карады, кезшен жасы агады. Жаркырап турган куннщ де кур г бузылды кабагы, айналаны тутетш, долы дауыл согады. Кара дауыл уйыткып. кос тумешн Контайдьщ камалап-ак алады. Таеып келген к.алын жау жол керуден калады. Кызыкты мына карацыз, желекп дала тесшде кумды боран согады. Мынау немнщ кумы деп, К °нтай кайран калады. Yhip 1лген шагал кум аяктан шалады, адым array муд болды, котершш киыршык теске ерлеп барады. Кэлын, атты сарбазды кум осылай орады. HTnicipiM откенде eni тумен орнында ек! тебе калады. Халык катты куанды: езше, - деп, - обалы. «Айгайкум» деп атапты жау камалган обаны. Контай менен тумеш arri кумда камауда, шыгып кетпек болады, козгалакгап кояды, жел сокканда шошынып, катты айгай салады. ЖетКудын жер!нде сол Айгайкум тур, эне - шапагаттын камалы, кан тшеген Контайдьщ дауысы кейде е с т т ш те калады. 0згеге жамандык тЬеген. езш е тид1 зауалы. Осы болар б 1лтенге жауыздыктьщ сабагы.