คู่มือ มาตรฐานน้ำดื่มประเทศไทย

ทีป่ รกึ ษา นายแพทย์โอภาส การย์กวินพงศ์ อธิบดีกรมวทิ ยาศาสตรก์ ารแพทย์ นายแพทย์พเิ ชฐ บญั ญัต ิ รองอธิบดกี รมวทิ ยาศาสตร์การแพทย์ นายแพทย์สมฤกษ์ จงึ สมาน รองอธบิ ดกี รมวทิ ยาศาสตร์การแพทย์ นายแพทยส์ มชาย แสงกจิ พร รองอธบิ ดีกรมวิทยาศาสตร์การแพทย์ นายแพทย์บลั ลงั ก์ อปุ พงษ์ ผอู้ �ำนวยการสำ� นกั คุณภาพและความปลอดภยั อาหาร นางปราณี นาคประสิทธ ิ์ รองผอู้ ำ� นวยการสำ� นกั คณุ ภาพและความปลอดภยั อาหาร ผจู้ ดั ทำ� นางสาวกรรณิกา จิตตยิ ศรา สำ� นักคุณภาพและความปลอดภัยอาหาร นางปิยมาศ แจม่ ศรี สำ� นักคุณภาพและความปลอดภยั อาหาร นางสาววนดิ า ยรุ ญาติ ส�ำนกั คณุ ภาพและความปลอดภัยอาหาร นางสาวกรุณา ตรี สมทิ ธ์ ส�ำนักคณุ ภาพและความปลอดภัยอาหาร นายสมชาย กิจสุวรรณกลุ ส�ำนักคุณภาพและความปลอดภัยอาหาร นางสาวอุบลวรรณ รอดประดิษฐ์ สำ� นกั คุณภาพและความปลอดภัยอาหาร นางสาวเพชรา จติ รบรรจง ส�ำนกั คณุ ภาพและความปลอดภัยอาหาร นายบณั ฑรู พานชิ กลุ สำ� นักคณุ ภาพและความปลอดภยั อาหาร นายยรุ นันท์ พนิ ิจมนตรี ส�ำนักคณุ ภาพและความปลอดภัยอาหาร เจา้ ของ ส�ำนักคณุ ภาพและความปลอดภัยอาหาร กรมวทิ ยาศาสตร์การแพทย์ กระทรวงสาธารณสุข จงั หวัดนนทบรุ ี โทร 0 2951 0000 ต่อ 99500 โทรสาร 0 2951 1021 พิมพท์ ี่ โรงพมิ พช์ ุมนมุ ส​ หกรณ์การเกษตรแหง่ ประเทศไทย​จำ� กัด​ เลขท่ี 44/16 หมู่ ซอย ถนนสายเล่ียงเมอื งนนทบุรี ตำ� บลตลาดขวญั อำ� เภอเมืองนนทบุรี นนทบรุ ี 11000

ค�ำนิยม น�้ำมีความส�ำคัญและจ�ำเป็นต่อการด�ำรงชีพของมนุษย์ การเข้าถึงน�้ำที่สะอาดและ ปลอดภยั ถอื เปน็ สทิ ธขิ น้ั พน้ื ฐานของมนษุ ยต์ ามกฎหมายสทิ ธมิ นษุ ยชนสากล เปา้ หมายการพฒั นา ท่ียัง่ ยืน (Sustainable Development Goals: SDGs) ข้อที่ ๖ ว่าด้วยการจัดการนำ้� และสุขาภบิ าล ไดก้ ำ� หนดเปา้ หมายใหท้ กุ คนเขา้ ถงึ นำ�้ ดม่ื ทป่ี ลอดภยั และมรี าคาทสี่ ามารถซอ้ื หาไดภ้ ายในปี ๒๕๗๓ ประเทศไทยไดใ้ หค้ วามสำ� คญั ในประเดน็ ดงั กลา่ ว โดยพฒั นาระบบการจดั การนำ้� และการผลติ นำ�้ สะอาดเพื่อการอุปโภคและบริโภคส�ำหรับประชาชนเพ่ือการเข้าถึงอย่างเท่าเทียมและเพียงพอ ผ่านการด�ำเนินงานรว่ มกนั ของภาครัฐ เอกชน และประชาชน กระทรวงสาธารณสุขเป็นหน่วยงานหลักในการสร้างเสริมสุขภาพอนามัย การปอ้ งกนั และควบคมุ โรค รวมถงึ การพฒั นาระบบบรหิ ารจดั การและการกำ� กบั ดแู ลใหส้ อดคลอ้ ง กับมาตรฐานสากล สร้างความเป็นธรรมในการเข้าถึงบริการพ้ืนฐาน และการคุ้มครองผู้บริโภค ไดใ้ หค้ วามสำ� คญั ในการสรา้ งมาตรฐานนำ�้ ดม่ื ของประเทศไทย จงึ ไดจ้ ดั ทำ� “คมู่ อื มาตรฐานนำ�้ ดมื่ ประเทศไทย” โดยการทบทวนวรรณกรรมแบบอยา่ งการปฏบิ ตั ติ ามขอ้ กำ� หนดมาตรฐานนำ�้ ดม่ื ของ องคก์ ารอนามยั โลก (WHO) และสบื คน้ วเิ คราะหข์ อ้ มลู จากงานวจิ ยั ของกรมวทิ ยาศาสตรก์ ารแพทย์ ไว้อย่างครบถ้วนและเป็นระบบ เพ่ือให้ประชาชนและผู้ประกอบการสามารถเรียนรู้ เข้าใจ และ รบั ทราบถงึ ประโยชน์ ขอ้ ควรปฏบิ ตั ิ และขอ้ ควรระวงั ในการผลติ นำ�้ ดมื่ ใหม้ คี ณุ ภาพและมาตรฐาน ความรู้ส�ำคัญต่าง ๆ ยังสามารถน�ำไปขยายผลผลิตน�้ำด่ืมให้เป็นสินค้าของชุมชน ช่วยให้เกิด การสร้างความเข้มแขง็ ของเศรษฐกจิ ฐานรากซึง่ เปน็ หนง่ึ ในเปา้ หมายการพฒั นาทยี่ งั่ ยนื ต่อไป ผมขอขอบคุณคณะผู้บริหารกรมวิทยาศาสตร์การแพทย์และผู้มีส่วนร่วมทุกท่าน ทีเ่ ลง็ เห็นความสำ� คัญของมาตรฐานน้ำ� ด่มื ของประเทศไทย และไดจ้ ัดท�ำ “คมู่ ือมาตรฐานนำ้� ดื่ม ประเทศไทย” หวงั เปน็ อยา่ งยงิ่ วา่ คมู่ อื ฉบับนจ้ี ะอำ� นวยให้เกดิ ประโยชนส์ มดงั เจตนารมณท์ ต่ี งั้ ไว้ ทุกประการ (นายปิยะสกล สกลสตั ยาทร) รฐั มนตรวี ่าการกระทรวงสาธารณสขุ

คำ� นิยม การมสี ว่ นรว่ มจากทกุ ภาคสว่ นในการขบั เคลอ่ื นยทุ ธศาสตรช์ าติ๒๐ปี(๒๕๖๑-๒๕๘๐) เป็นเป้าหมายการพัฒนาระยะยาวท่ีมุ่งเน้นการพัฒนาโครงสร้างพ้ืนฐานที่เหมาะสม โดยจัดให้มีสิ่งอ�ำนวยความสะดวกด้านสุขอนามัยและส่งเสริมสุขอนามัยในทุกระดับ เพิ่มขีดความสามารถในการแข่งขัน การกระจายโอกาสในการพัฒนาเศรษฐกิจและสังคม เพ่ือยกระดับคุณภาพชีวิตท่ีดีของประชาชน รวมท้ังยังต้องปรับโครงสร้างเศรษฐกิจไปสู่ เศรษฐกิจฐานความรู้ ท่ีขับเคลื่อนด้วยนวัตกรรม ก่อให้เกิดประโยชน์อย่างเป็นรูปธรรม และมงุ่ หวังใหป้ ระเทศไปสู่ความมนั่ คง ม่ังคั่ง และยงั่ ยืน หนังสือ “คู่มือมาตรฐานน้�ำด่ืมประเทศไทย” เป็นผลงานที่น�ำไปใช้เผยแพร่ แก่สาธารณชนเพื่อขยายผลสู่การพัฒนาการผลิตน�้ำด่ืม ต้ังแต่การคัดเลือกแหล่งน�้ำ จัดให้มีกระบวนการผลิตท่ีมีความเหมาะสม มีการควบคุมคุณภาพ การตรวจติดตาม การพัฒนาสร้างเสริมศักยภาพของผู้ผลิตซึ่งจะเป็นการพัฒนาที่สามารถสร้างความเจริญ สร้างรายได้ และท�ำให้คุณภาพชีวิตของประชาชนดีข้ึน ผมขอขอบคุณบุคลากรกรม วิทยาศาสตร์การแพทย์ และผู้เกี่ยวข้องทุกท่าน ท่ีมีส่วนร่วมในการด�ำเนินการจัดท�ำ หนังสือเล่มนี้ และหวังเป็นอย่างยิ่งว่า หนังสือเล่มน้ีจะเป็นประโยชน์อย่างยิ่งแก่ประชาชน ในการเขา้ ถงึ ความรทู้ เ่ี ขา้ ใจไดโ้ ดยงา่ ย และยงั เปน็ การสง่ เสรมิ การประกอบอาชพี ตลอดจน ยกระดบั การผลติ น้ำ� ดื่มใหม้ ีคุณภาพและมาตรฐานเดยี วกัน สามารถสร้างเปน็ อาชพี นำ� มา ซงึ่ รายไดแ้ ละสร้างความเขม้ แขง็ ของเศรษฐกจิ ในระดับชุมชนใหม้ คี วามย่งั ยนื สบื ไป (นายแพทยส์ ุขมุ กาญจนพมิ าย) ปลดั กระทรวงสาธารณสขุ

คำ� นำ� นำ้� เปน็ ปจั จยั สำ� คญั หนงึ่ ในปจั จยั สใ่ี นการดำ� รงชวี ติ ของมนษุ ย์การมนี ำ้� ดมื่ ทสี่ ะอาด พอเพียงเป็นเป้าหมายส�ำคัญอันหน่ึงของการพัฒนาที่ย่ังยืน (SDG) ขององค์การ สหประชาชาติ ประเทศไทยในฐานะประเทศสมาชิกขององค์การสหประชาชาติ ให้ความ สำ� คญั ในประเดน็ ดงั กลา่ ว โดยมกี ารพฒั นาใหป้ ระชาชนชาวไทยไดเ้ ขา้ ถงึ และมนี ำ�้ ทส่ี ะอาด สำ� หรบั การอปุ โภคและบรโิ ภคอยา่ งตอ่ เนอ่ื ง และโดยกลไกการดำ� เนนิ งานของรฐั บาลทเ่ี นน้ การทำ� งานรว่ มกันของภาครัฐ เอกชน และประชาชน ตามนโยบายประชารฐั ทำ� ใหม้ กี ารจดั ท�ำโครงการที่เน้นสร้างความเข้มแข็งในโครงสร้างพ้ืนฐาน ส่งเสริมการประกอบอาชีพการ ผลิตเพื่อกระจายความเจริญสู่พ้ืนท่ีต่าง ๆ ของประเทศ ผ่านคณะกรรมการหมู่บ้านในการ จัดทำ� ประชาคม และหลายพน้ื ที่นิยมจะผลติ “น้�ำดมื่ ประชารฐั ” เพ่ือใชบ้ รโิ ภคภายในพ้นื ท่ี ตนเองและเหลอื ส่งออกไปพ้นื ทีอ่ ่ืน ๆ ของประเทศ กรมวทิ ยาศาสตรก์ ารแพทย์ เปน็ หนว่ ยงานทใี่ ชห้ ลกั วทิ ยาศาสตรใ์ นการแกป้ ญั หา และพฒั นาดา้ นการแพทยแ์ ละสาธารณสขุ ของประเทศ จงึ มสี ว่ นรว่ มในการพฒั นาการผลติ นำ้� ดมื่ ทสี่ ะอาดมคี ณุ ภาพดงั กลา่ ว โดยการตรวจทางหอ้ งปฏบิ ตั กิ ารตามมาตรฐานทก่ี ำ� หนด และน�ำข้อมูลท่ีได้ส่งไปให้หน่วยงานผู้ผลิตน�้ำดื่มน�ำไปพัฒนาปรับปรุงให้ได้มาตรฐานท่ีดี ย่ิงๆ ข้ึนไป ในการดำ� เนนิ งานปี2561ขอ้ มลู ทไี่ ด้ทำ� ใหส้ ามารถระบถุ งึ ปญั หาในกระบวนการผลติ เช่น ระบบเครอ่ื งกรองน้ำ� การขาดการบำ� รุงรักษาเคร่อื งมือทด่ี ี เป็นตน้ จึงไดม้ ีการรวบรวม ความรแู้ ละขอ้ มลู ต่าง ๆ จดั ทำ� เป็นหนงั สอื “คมู่ อื มาตรฐานนำ้� ดม่ื ประเทศไทย” ข้ึน เพอื่ ใช้ เป็นแนวทางในการปฏิบัติงานแกผ่ ผู้ ลิตน้ำ� ด่มื ในการดูแล เฝา้ ระวัง ตรวจสอบ เพื่อพฒั นา ให้น้�ำดื่มประชารัฐมีคุณภาพ เพ่ิมความปลอดภัยต่อผู้บริโภค และการผลิตน้�ำดื่มโดยรวม ของประเทศไทยจะมคี ณุ ภาพมาตรฐานดยี งิ่ ขนึ้ สามารถพฒั นาเปน็ ธรุ กจิ ของชมุ ชนไดอ้ ยา่ ง ยั่งยืน (นายแพทย์โอภาส การยก์ วินพงศ)์ อธบิ ดกี รมวทิ ยาศาสตรก์ ารแพทย์ พฤษภาคม 2562

กิตติกรรมประกาศ หนงั สอื คมู่ อื มาตรฐานนำ้� ดม่ื ประเทศไทยสำ� เรจ็ ลลุ ว่ งไดด้ เี พราะไดร้ บั ความรว่ มมอื และ ความอนุเคราะห์ในการให้ขอ้ เสนอแนะและข้อคิดเหน็ จากบุคคลหรอื หน่วยงานดงั รายนาม คณะผ้จู ดั ทำ� จงึ ขอกราบขอบพระคุณทกุ ท่านมา ณ โอกาสน้ี 1. นายแพทย์โอภาส การย์กวนิ พงศ์ อธบิ ดีกรมวิทยาศาสตร์การแพทย์ 2. นายแพทยพ์ ิเชฐ บญั ญัติ รองอธบิ ดกี รมวิทยาศาสตร์การแพทย์ 3. นายแพทยส์ มฤกษ์ จงึ สมาน รองอธิบดกี รมวิทยาศาสตร์การแพทย์ 4. นายแพทย์สมชาย แสงกิจพร รองอธบิ ดีกรมวิทยาศาสตร์การแพทย์ 5. นายแพทยบ์ ัลลังก์ อปุ พงษ ์ ผอู้ ำ� นวยการสำ� นกั คณุ ภาพและความปลอดภยั อาหาร 6. ผู้อำ� นวยการศูนย์วิทยาศาสตรก์ ารแพทยท์ ี่ 1 เชียงใหม่ และเจา้ หนา้ ทีท่ ุกทา่ น 7. ผอู้ ำ� นวยการศูนย์วทิ ยาศาสตรก์ ารแพทย์ที่ 1/1 เชยี งราย และเจ้าหนา้ ทีท่ กุ ท่าน 8. ผ้อู ำ� นวยการศูนยว์ ทิ ยาศาสตรก์ ารแพทยท์ ี่ 2 พิษณโุ ลก และเจ้าหน้าทีท่ ุกทา่ น 9. ผู้อ�ำนวยการศูนยว์ ิทยาศาสตร์การแพทยท์ ่ี 3 นครสวรรค์ และเจ้าหนา้ ท่ีทกุ ท่าน 10. ผู้อ�ำนวยการศูนย์วทิ ยาศาสตร์การแพทยท์ ี่ 4 สระบรุ ี และเจ้าหนา้ ที่ทุกท่าน 11. ผอู้ ำ� นวยการศนู ยว์ ทิ ยาศาสตรก์ ารแพทย์ท่ี 5 สมุทรสงคราม และเจ้าหนา้ ทท่ี ุกท่าน 12. ผู้อำ� นวยการศนู ยว์ ทิ ยาศาสตร์การแพทย์ที่ 6 ชลบุรี และเจ้าหนา้ ที่ทุกท่าน 13. ผู้อำ� นวยการศนู ยว์ ิทยาศาสตรก์ ารแพทย์ท่ี 7 ขอนแกน่ และเจา้ หนา้ ทที่ กุ ทา่ น 14. ผอู้ ำ� นวยการศนู ย์วิทยาศาสตรก์ ารแพทยท์ ่ี 8 อุดรธานี และเจา้ หนา้ ที่ทกุ ทา่ น 15. ผอู้ ำ� นวยการศนู ยว์ ิทยาศาสตร์การแพทย์ที่ 9 นครราชสีมา และเจา้ หน้าที่ทกุ ท่าน 16. ผู้อ�ำนวยการศนู ย์วทิ ยาศาสตร์การแพทย์ท่ี 10 อุบลราชธานี และเจ้าหน้าทท่ี ุกทา่ น 17. ผอู้ ำ� นวยการศูนย์วิทยาศาสตร์การแพทย์ที่ 11 สุราษฎร์ธานี และเจ้าหน้าท่ที กุ ท่าน 18. ผอู้ �ำนวยการศูนย์วิทยาศาสตร์การแพทยท์ ี่ 11/1 ภเู ก็ต และเจ้าหนา้ ทีท่ กุ ทา่ น 19. ผอู้ �ำนวยการศูนยว์ ิทยาศาสตรก์ ารแพทย์ท่ี 12 สงขลา และเจ้าหน้าทท่ี กุ ท่าน 20. ผอู้ �ำนวยการศนู ย์วทิ ยาศาสตรก์ ารแพทย์ที่ 12/1 ตรัง และเจ้าหน้าทที่ กุ ท่าน 21. ส�ำนักงานกองทนุ หมบู่ ้านและชุมชนเมืองแห่งชาติ สาขา 1-13 22. ส�ำนักอาหาร ส�ำนกั งานคณะกรรมการอาหารและยา 23. สำ� นักสขุ าภิบาลอาหารและนำ�้ กรมอนามยั 24. สำ� นักงานสาธารณสขุ จงั หวัด 25. ส�ำนักอนามยั กรงุ เทพมหานคร 26. สำ� นักงานคณะกรรมการคมุ้ ครองผูบ้ รโิ ภค คณะผู้จัดท�ำ สำ� นกั คุณภาพและความปลอดภยั อาหาร กรมวทิ ยาศาสตรก์ ารแพทย์ พฤษภาคม 2562

สารบญั หนา้ 12 12 บทที่ 1 น้�ำด่ืมประชารัฐ 1.1 ค�ำนิยาม 12 1.1.1 น�้ำด่ืมประชารฐั 13 1.1.2 กองทุนหม่บู ้าน 13 1.2 รูปแบบการผลิตน�้ำดมื่ ประชารฐั หรอื การด�ำเนินงาน 14 1.2.1 ต้นู �ำ้ ดืม่ อัตโนมตั ิ 15 1.2.2 น�้ำดมื่ ในภาชนะบรรจทุ ่ปี ิดสนิท 1.2.3 นำ้� ดม่ื ที่ผลิตจากอาคารหรือโรงเรือนท่ีมีหวั บรรจุนำ้� อยทู่ ี ่ 16 ผนังภายนอกอาคาร 16 บทที่ 2 กระบวนการผลิต 2.1 การปรับปรงุ คุณภาพน้�ำ 17 2.2 การกรองน้�ำ 18 2.2.1 ประเภทสารกรอง 20 2.2.2 กระบวนการฆา่ เชือ้ ในนำ�้ 21 2.3 ระบบเคร่ืองกรองนำ�้ 22 2.3.1 เครื่องกรองนำ้� ระบบ RO (Reverse osmosis) 23 2.3.2 เครอื่ งกรองนำ้� ระบบ UF (Ultrafiltration) 24 2.3.3 เครอ่ื งกรองน้�ำระบบ UV (Ultraviolet) 24 บทที่ 3 ปัจจัยทม่ี ีผลต่อคณุ ภาพน้�ำทผ่ี ่านเครอื่ งกรอง 26 3.1 แหล่งน้�ำดิบ 26 3.1.1 น�้ำประปา 26 3.1.2 น้ำ� บาดาล 26 3.1.3 น้�ำผิวดนิ 27 3.2 เคร่ืองกรองน้ำ� 27 3.2.1 เครื่องกรองน้�ำไมเ่ หมาะสม 3.2.2 เครอื่ งกรองน�้ำขาดการดูแลรกั ษา 3.2.3 คณุ ภาพเคร่อื งกรองนำ�้

สารบัญ หน้า 29 บทที่ 4 การดแู ลรักษาเครอ่ื งกรองน�ำ้ 29 4.1 การทำ� ความสะอาดและบ�ำรงุ รกั ษาโดยทัว่ ไป 29 4.1.1 การลา้ งย้อนกลับ (Backwash) 29 4.1.2 การล้างโดยใช้น้�ำเกลอื เข้มขน้ 20% 4.1.3 การลา้ งสารกรองเซรามคิ 29 4.1.4 การท�ำความสะอาดหลอดอลั ตราไวโอเลต (UV) 30 4.2 ระยะเวลาการล้างหรอื เปลยี่ นไส้กรอง 4.2.1 การสังเกตหรอื ประสาทสมั ผสั 30 4.2.2 ปรมิ าณน้�ำที่ออกจากระบบกรอง 30 4.2.3 การใชช้ ดุ ทดสอบอยา่ งง่ายตรวจสอบ 30 บทท่ี 5 คุณภาพน้ำ� ดม่ื 33 5.1 คณุ ภาพทางฟสิ ิกส์ 33 5.2 คุณภาพทางเคม ี 34 5.3 คณุ ภาพทางจุลนิ ทรยี ์ 35 5.3.1 แบคทีเรยี (Bacteria) 3 5 5.3.2 ไวรัส (Virus) 36 5.3.3 โปรโตซวั (Protozoa) 46 บทท่ี 6 การตรวจตดิ ตามและการเฝ้าระวัง 46 6.1 การตรวจตดิ ตามและการเฝา้ ระวงั 46 6.2 แนวทางการเฝา้ ระวัง 46 6.2.1 สภาวะแวดล้อม 46 6.2.2 เครอื่ งกรองน�้ำ 47 6.2.3 คุณภาพนำ�้ 47 6.3 การตรวจโดยใช้ชดุ ทดสอบ 50 6.3.1 ชดุ ทดสอบความกระด้างของน�้ำ 6.3.2 ชุดทดสอบโคลฟิ อรม์ ในนำ�้ และน้ำ� แขง็

สารบัญภาพ หนา้ ภาพท ่ี 1 ตนู้ ำ�้ ด่มื อตั โนมตั ิ และภาพจำ� ลองการผลติ 13 ภาพท่ ี 2 การผลติ น้ำ� ด่ืมในภาชนะบรรจุท่ปี ดิ สนิท หมู่ 9 ต�ำบลบางกรา่ ง 14 อ�ำเภอเมือง จังหวดั นนทบรุ ี ภาพท ่ี 3 ระบบการผลติ น�ำ้ ดม่ื ปาปา้ 14 ภาพที ่ 4 ข้ันตอนหลกั ในการผลิตน้ำ� ด่มื บรรจุขวด 15 ภาพที ่ 5 นำ้� ดมื่ ทีผ่ ลติ จากอาคารหรือโรงเรือนทมี่ หี วั บรรจนุ ้ำ� อยทู่ ี่ผนงั 15 ภายนอกอาคาร หมู่ 10 ตำ� บลคลองขวาง และหมู่ 7 ตำ� บลกระทมุ่ ลาย อ�ำเภอไทรน้อย จงั หวัดนนทบรุ ี ภาพที่ 6 นำ้� ท่ผี ่านเครือ่ งกรองและน้�ำที่ไม่ผา่ นเครื่องกรอง 16 ภาพท่ี 7 ขน้ั ตอนการผลิตนำ้� ประปา 25 ภาพที่ 8 ภาพจ�ำลองการเกดิ น�้ำบาดาล 26 ภาพที่ 9 ตราสญั ลักษณก์ ารรับรองคุณภาพสนิ ค้า 27 ภาพที่ 1 0 เชอื้ E. coli จากกล้องจลุ ทรรศนอ์ เิ ลก็ ตรอนแบบส่องกราด 35 ภาพที่ 11 จำ� ลองรปู ร่างของไวรสั 36 ภาพที่ 12 เชอ้ื โปรโตซวั เอนตามีบา ฮสิ โทไลตกิ า (Entamoeba histolytica) 36

สารบัญตาราง หนา้ ตารางที่ 1 กระบวนการฆ่าเชือ้ ในน้ำ� 20 ตารางท ่ี 2 แหลง่ ทีม่ า ตวั อยา่ งแหลง่ ทีม่ า และชนดิ ของสารเคมหี รือโลหะ 34 ท่ีพบไดใ้ นน�้ำด่มื ตารางท ่ี 3 แสดงคณุ ภาพฟสิ กิ ส์ เคมี จุลินทรีย์ คา่ มาตรฐาน ผลกระทบตอ่ สุขภาพ 37 แนวทางแก้ไข/การควบคุม ตารางท่ ี 4 แสดงแนวทางการแกไ้ ขปรบั ปรงุ คณุ ภาพน�ำ้ ทพ่ี บวา่ ไม่ผ่านมาตรฐาน 42 มากที่สุด ตารางท ี่ 5 การตรวจติดตามคุณภาพนำ้� เบ้อื งตน้ ด้านฟิสิกส์ เคมี และจลุ นิ ทรีย์ 47

สารบญั ภาคผนวก หนา้ ภาคผนวก 1 ตัวอยา่ งแบบบนั ทกึ การรายงานผล: การตรวจติดตาม 55 ภาคผนวก 2 ค�ำแนะน�ำส�ำหรบั ผ้ปู ระกอบการผลิตน้ำ� ด่ืมในภาชนะบรรจทุ ่ปี ดิ สนทิ 56 ภาคผนวก 3 ค�ำแนะนำ� สำ� หรบั ผู้ประกอบการตู้นำ�้ ด่มื อตั โนมัติ 61 ภาคผนวก 4 ประกาศกระทรวงสาธารณสขุ ฉบับที่ 61 (พ.ศ.2524) 64 เรอ่ื ง นำ้� บริโภคในภาชนะบรรจทุ ีป่ ดิ สนทิ ภาคผนวก 5 ประกาศกระทรวงสาธารณสขุ ฉบบั ที่ 135 (พ.ศ.2534) 67 เรื่อง นำ้� บริโภคในภาชนะบรรจทุ ป่ี ิดสนิท (ฉบับท่ี 2) ภาคผนวก 6 ประกาศกระทรวงสาธารณสุข พ.ศ.2545 69 เรือ่ ง นำ้� บริโภคในภาชนะบรรจุที่ปิดสนทิ (ฉบบั ที่ 6) ภาคผนวก 7 ค�ำสง่ั สำ� นักงานคณะกรรมการอาหารและยา ท่ี 205/2550 71 เรอ่ื ง การตรวจประเมินสถานทผี่ ลิตน้�ำบริโภคในภาชนะบรรจุ ท่ปี ิดสนิท ตามประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 220) พ.ศ.2544 ภาคผนวก 8 ประกาศส�ำนกั งานคณะกรรมการอาหารและยา เรอื่ ง คำ� ชี้แจงประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 362) พ.ศ. 2556 เรอื่ ง น้ำ� บรโิ ภคจากตูน้ �้ำด่มื อตั โนมตั ิ 83 ภาคผนวก 9 รายชื่อและท่อี ยู่ห้องปฏิบตั กิ ารกรมวทิ ยาศาสตร์การแพทย์ 85 และหน่วยงานในสว่ นภูมภิ าค เอกสารอ้างองิ 88

บทที่ 1 น�้ำดื่มประชารัฐ 1.1 ค�ำนยิ าม 1.1.1 นำ�้ ดมื่ ประชารฐั หมายถงึ นำ�้ ดมื่ ทดี่ ำ� เนนิ การโดย คณะกรรมการกองทนุ หมบู่ า้ นภายใตโ้ ครงการตามแนวทาง ประชารฐั ทร่ี ัฐบาลตอ้ งการส่งเสริม และสร้างความเข้มแข็ง ทางเศรษฐกิจระดับรากโดยให้การสนับสนุนงบประมาณ ผา่ นกองทนุ หมบู่ า้ นและชมุ ชนเมอื งแหง่ ชาติ เพอื่ ผลติ นำ้� ดม่ื ขายให้คนในชุมชนและนอกชุมชนในราคาที่เหมาะสม เปน็ ธรรม มีคณุ ภาพและความปลอดภยั เปน็ ท่ียอมรบั ได้ 1.1.2 กองทนุ หมบู่ า้ น แหล่งเงินทุนหมุนเวียนส�ำหรับ การลงทุนเพื่อพัฒนาอาชีพ สร้างงาน สร้างรายได้ และ บรรเทาเหตจุ ำ� เปน็ เรง่ ดว่ นของชมุ ชน เพอื่ ตอบสนองนโยบาย ของรัฐบาลที่ต้องการให้หมู่บ้านและชุมชนเมืองท่ัวประเทศ สามารถเสริมสร้างกระบวนการพ่งึ พาตนเองได้ 12 คูม่ ือมาตรฐานน้ำ� ดม่ื ประเทศไทย

ภาพที่ 1 ตู้น้ำ� ดื่มอัตโนมัติ และภาพจำ� ลองการผลิต 1.2 รปู แบบการผลติ นำ�้ ดม่ื ประชารฐั หรอื การดำ� เนนิ งาน มี 3 รปู แบบ คอื ตนู้ ำ้� ดม่ื อตั โนมตั ิ นำ้� ดมื่ ในภาชนะบรรจทุ ปี่ ดิ สนทิ และน้�ำดื่มที่ผลิตจากอาคารหรือโรงเรือนท่ีมีหัวบรรจุน้�ำอยู่ท่ีผนัง ภายนอกอาคาร มีค�ำนิยามดงั นี้ 1.2.1 ตู้น�้ำด่ืมอัตโนมัติ หมายถึง ผลิตภัณฑ์ส�ำหรับติดตั้งกับท่อจ่ายน�้ำ เพื่อผลิตน้�ำดื่ม โดยปรับปรุงคุณภาพน�้ำ ใ ห ้ ส ะ อ า ด มี คุ ณ ภ า พ แ ล ะ ม า ต ร ฐ า น ปลอดภัยในการบริโภค โดยมีถังเก็บน�้ำ ท่ีกรองแล้วไว้ภายใน และจ�ำหน่ายให้กับ ผู้บริโภคโดยผ่านเคร่ืองอัตโนมัติ ท้ังนี้ น้�ำบริโภคจากตู้น�้ำดื่มอัตโนมัติต้องมี คณุ ภาพหรอื มาตรฐานเปน็ ไปตามประกาศ กระทรวงสาธารณสขุ วา่ ดว้ ยเรอ่ื งนำ�้ บรโิ ภค ในภาชนะบรรจทุ ่ีปิดสนทิ กรมวทิ ยาศาตรก์ ารแพทย์ กระทรวงสาธารณสขุ 13

1.2.2 น�ำ้ ดม่ื ในภาชนะบรรจุท่ีปิดสนทิ หมายถงึ นำ�้ ทีผ่ า่ นกระบวนการปรบั ปรุง คุณภาพน้�ำให้สะอาด มีคุณภาพมาตรฐานและความปลอดภัยในการบริโภค แลว้ บรรจใุ นภาชนะทป่ี ดิ สนทิ เพอ่ื สะดวกในการพกพาและการบรโิ ภคโดยตอ้ งมคี ณุ ภาพ หรอื มาตรฐานเปน็ ไปตามประกาศกระทรวงสาธารณสขุ วา่ ดว้ ยเรอื่ งนำ�้ บรโิ ภคในภาชนะ บรรจทุ ป่ี ดิ สนทิ และตอ้ งจดั สถานทผ่ี ลติ ใหเ้ ปน็ ไปตามหลกั เกณฑ์ GMP เฉพาะผลติ ภณั ฑ์ (Specific GMP) ตามประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 220) พ.ศ. 2544 เรื่อง น�ำ้ บรโิ ภคในภาชนะบรรจุท่ปี ิดสนทิ (ฉบับที่ 3) และท่ีแก้ไขเพิม่ เติม ภาพที่ 2 การผลติ น้ำ� บริโภคในบรรจุทีป่ ดิ สนิท หมู่ 9 ต�ำบลบางกร่าง อ�ำเภอเมอื ง จงั หวดั นนทบุรี ภาพท่ี 3 ระบบการผลติ น้ำ� ดมื่ ปาปา้ 14 คู่มอื มาตรฐานน้�ำดื่มประเทศไทย

ภาพที่ 4 ขนั้ ตอนหลกั ในการผลติ น�้ำดม่ื บรรจขุ วด 1.2.3 นำ�้ ดมื่ ทผ่ี ลติ จากอาคารหรอื โรงเรอื นทมี่ หี วั บรรจนุ ำ้� อยทู่ ผี่ นงั ภายนอกอาคาร หมายถึง น�้ำดื่มท่ีผลิตจากอาคารหรือโรงเรือนท่ีมีหัวบรรจุน้�ำอยู่ที่ผนังภายนอกอาคาร ผ่านกระบวนการก�ำจัดส่ิงปนเปื้อนหรือสิ่งไม่พึงประสงค์ให้มีคุณภาพมาตรฐานทางฟิสิกส์ เคมี และจุลินทรีย์ เหมาะส�ำหรับการบริโภค โดยมีถังเก็บน�้ำที่กรองแล้วไว้ภายใน และจำ� หน่ายใหก้ ับผ้บู ริโภคโดยผ่านเครอ่ื งอตั โนมัติ ภาพที่ 5 น้�ำดื่มท่ผี ลิตจากอาคารหรอื โรงเรือนที่มีหัวบรรจุน้ำ� อย่ทู ีผ่ นงั ภายนอกอาคาร หมู่ 10 ต�ำบลคลองขวาง และหมู่ 7 ต�ำบลกระทุม่ ลาย อ�ำเภอไทรน้อย จงั หวดั นนทบรุ ี กรมวทิ ยาศาตรก์ ารแพทย์ กระทรวงสาธารณสุข 15

บทที่ 2 กระบวนการผลติ กระบวนการผลิตน�้ำด่ืมโดยทั่วไปจะมีหลักการท่ีคล้ายกันคือการปรับปรุง คุณภาพน้ำ� ทางฟิสกิ ส์ เคมี และจุลนิ ทรยี ์ 2.1 การปรับปรุงคุณภาพนำ้� คือการท�ำให้น�้ำมีคุณสมบัติเหมาะแก่การน�ำมาดื่มและใช้ ปราศจาก การปนเปื้อนทางฟิสิกส์ เคมี และจุลินทรีย์ หากมีแร่ธาตุหรือสารเคมีปนเปื้อน ในนำ้� ตอ้ งไมเ่ กนิ คา่ มาตรฐานของนำ้� บรโิ ภคทกี่ ำ� หนดไว้ การปรบั ปรงุ คณุ ภาพนำ้� เพอื่ การบรโิ ภคนนั้ มอี ยดู่ ว้ ยกนั หลายวธิ ี ไดแ้ ก่ การตม้ การตกตะกอน การใชเ้ คมี เช่น การเติมคลอรีน การเติมโอโซน เป็นต้น และการกรอง ซ่ึงการกรอง เปน็ กระบวนการปรับปรุงคณุ ภาพน�้ำทีใ่ ชก้ ันมากท่ีสดุ ภาพที่ 6 น�ำ้ ทผ่ี า่ นเคร่ืองกรองกับน้�ำทไี่ มผ่ า่ นเคร่อื งกรอง 2.2 การกรองน�้ำ เป็นวิธีการก�ำจัด หรือ ช่วยลดส่ิงแปลกปลอม เชื้อจุลินทรีย์ หรือสารเคมี ที่ปนมากับน้�ำ โดยสาร ปนเปื้อนจะถูกแยกออก ตามชนดิ ของสารแขวนลอย สารกรอง และกระบวนการ ฆา่ เช้ือ ดังน้ี 16 คู่มอื มาตรฐานน้ำ� ด่มื ประเทศไทย

2.2.1 ประเภทสารกรอง 2.2.1.1 สารกรองทราย (Sand filter) คือ กรวดทรายท่ีคัดขนาดเป็นช้ัน ๆ ทั้งขนาดเล็กและขนาดใหญ่ เพือ่ กรองความข่นุ และสารแขวนลอยในน�ำ้ 2.2.1.2 สารกรองแอนทราไซต์ (Anthracite filter) ใช้กรองความขุ่น ตะกอน สารแขวนลอยในน�้ำ และสารแขวนลอยทีเ่ จอื ปนธาตเุ หลก็ แมงกานีส 2.2.1.3 สารกรองสนิมเหล็ก สารกรองแมงกานีส ใช้กรองสารประเภทโลหะ ทีอ่ ยูใ่ นน้�ำโดยเฉพาะเหลก็ และแมงกานีส ไฮโดรเจนซัลไฟต์ปริมาณน้อย ๆ 2.2.1.4 สารกรองคาร์บอน (Activated carbon) คือ ผงถ่านสีด�ำที่มีความพรุน ใชก้ รอง สี กลนิ่ รส และก�ำจดั คลอรีน 2.2.1.5 สารกรองเรซิน (Resin) ท�ำหน้าท่ีก�ำจัดความกระด้างของน�้ำท่ีเกิดจาก สารประกอบของแคลเซียม แมกนีเซียม และอิออนบวกอื่น ๆ ที่มีอยู่ในน้�ำโดย แคลเซียมอิออน (Ca2+) และแมกนีเซียมอิออน (Mg2+) เป็นสารที่มีอยู่ในน�้ำธรรมชาติ กรมวิทยาศาตร์การแพทย์ กระทรวงสาธารณสุข 17

เป็นจ�ำนวนมาก และถ้ามีมากจะมีผลท�ำให้น�้ำน้ันมีความกระด้างสูง การลดค่า ความกระด้างของน้�ำท�ำโดยการกรองน้�ำผ่านสารกรองเรซิน สารเรซินจะจับ ความกระดา้ งไว้ และมผี ลทำ� ให้คา่ ความกระด้างลดลง 2.2.2 กระบวนการฆา่ เช้อื ในน้ำ� 2.2.2.1 ไส้กรองใยสังเคราะห์ ท�ำจากวัสดุโพลีโพรพีลีน มีรูพรุนขนาด 5 ไมครอน ท�ำหน้าที่กรองตะกอน สารแขวนลอย และอนุภาคขนาดเล็ก ไม่ให้ หลุดผา่ นมากับนำ้� ที่กรองได้ 2.2.2.2 ไส้กรองเซรามิค (Ceramic filter) ท�ำหน้าที่กรองตะกอนละเอียด และเชื้อโรค โดยไส้กรองที่มีความละเอียด 0.1- 0.3 ไมครอน จะสามารถกรอง จลุ นิ ทรยี ์ได้ดี 2.2.2.3 หลอดอัลตราไวโอเลต (Ultraviolet lamp; UV lamp) เปน็ หลอดท่ีให้ แสงอลั ตราไวโอเลต ทำ� หนา้ ทใ่ี นการฆา่ จลุ นิ ทรยี ห์ รอื เชอื้ โรค โดยนำ�้ ทผ่ี า่ นแสง UV ต้อง เป็นน้�ำท่ีใสมาก ๆ แสง UV จึงจะท�ำงานได้อย่างมีประสิทธิภาพ ดังน้ันส่วนมาก จึงต้องติดต้ังไส้กรองใยสังเคราะห์และไส้กรองเซรามิคเพ่ือให้น้�ำใส ก่อนน�ำมา ผา่ นหลอด UV ในข้ันตอนสดุ ท้าย 18 คู่มือมาตรฐานน้�ำด่ืมประเทศไทย

2.2.2.4 คลอรีน เป็นสารเคมีที่ใช้สาหรับฆ่าเชื้อโรคได้มากกว่า 99% รวมทง้ั อ.ี โคไล และเชอื้ ไวรสั นอกจากนที้ ส่ี ำ� คญั คอื มฤี ทธค์ิ งเหลอื เพอ่ื ฆา่ เชอื้ โรค ในน้�ำต่อไปไดอ้ กี โดยคลอรีนทเ่ี ตมิ ลงไปจะละลายน้ำ� อยใู่ นรปู ของคลอรีนอสิ ระ (Residual Chlorine) ทำ� หนา้ ทฆี่ า่ เชอ้ื โรคทอ่ี าจปนเปอ้ื นในภายหลงั ความเขม้ ขน้ และปริมาณของคลอรีนท่ีเติมลงในน�้ำไม่ใช่สิ่งท่ีส�ำคัญท่ีสุดในการฆ่าเชื้อโรค หากแตเ่ ปน็ ปรมิ าณคลอรนี อสิ ระทเี่ หลอื อยใู่ นนำ�้ ซง่ึ วดั ไดห้ ลงั จากชว่ งระยะเวลา สัมผัสหน่ึง แต่การเติมคลอรีนน้อยเกินไป จะไม่ท�ำให้เกิดคลอรีนอิสระข้ึน และอาจจะท�ำลายเช้ือโรคในน้�ำได้ไม่ทั้งหมด แต่การเติมคลอรีนในปริมาณ ทมี่ ากเกนิ ไป จะทำ� ใหน้ ำ้� มกี ลนิ่ ฉนุ ของคลอรนี และทำ� ใหร้ สชาตขิ องนำ้� เสยี ไปดว้ ย คลอรีนยังมีฤทธิ์กัดกร่อน อาจท�ำให้เครื่องมือและอุปกรณ์ต่าง ๆ เสียหายได้ ดงั นนั้ ในการเตมิ คลอรนี จงึ ตอ้ งเตมิ ในปรมิ าณทพ่ี อเหมาะ คอื สามารถฆา่ เชอ้ื โรค ได้หมด รวมท้ังก่อให้เกิดคลอรีนอิสระที่แนะน�ำ คือระหว่าง 0.2-0.5 มิลลิกรัม ต่อลิตร (0.2-0.5 ppm.) ณ เวลาสมั ผสั 30 นาที กลา่ วคือภายหลังจากท่ที �ำการ เติมสารละลายคลอรีนไปแล้ว 30 นาที ต้องสามารถวัดปริมาณคลอรีนอิสระ ได้ระหวา่ ง 0.2-0.5 มิลลกิ รมั ต่อลิตร การใชค้ ลอรนี ในการฆา่ เชอื้ อาจทำ� ใหเ้ กดิ ปญั หาของกลนิ่ คลอรนี ตกคา้ ง แกไ้ ข โดยเกบ็ น�้ำในถังพักนาน 1-2 คืน หรือใช้ไส้กรองคาร์บอน (ถ่านกมั มนั ต์) ข้อดีของคลอรีนท่ีใช้ฆ่าเช้ือโรค คือ ราคาไม่แพง ใช้ง่าย และการดูแล เก็บรักษาง่าย คลอรีนที่เหมาะสมส�ำหรับใช้ในครัวเรือน ได้แก่ คลอรีนผง คลอรีนเม็ดและคลอรีนน�้ำ ควรเลือกชนิดท่ีมีปริมาณพอเหมาะในการใช้ แต่ละคร้งั เพราะคลอรนี มกี ารระเหยเส่อื มคณุ ภาพได้ และจะใช้ไม่ได้ผล 2.2.2.5 โอโซน การฆา่ เชอื้ โดยใชโ้ อโซน ตอ้ งใหโ้ อโซนสมั ผสั กบั นำ�้ โดยตรง เนื่องจากโอโซนมีสถานะเป็นก๊าซ การฉีดโอโซนให้ผสมกับน�้ำต้องท�ำภายใต้ ความดนั ไม่นอ้ ยกว่า 1.5 กิโลกรมั ต่อตารางเซนตเิ มตร เวลาไมน่ อ้ ยกวา่ 2 นาที จึงจะมีประสิทธิภาพสูงสุดในการฆ่าเชื้อในน�้ำ สามารถก�ำจัดสีที่เกิดจาก สารอินทรีย์ในน้�ำ กล่ิน และความขุ่นได้ และมีประสิทธิภาพดีกว่าคลอรีน 10-100 เทา่ อกี ทง้ั โอโซนยงั เปน็ มติ รกบั สงิ่ แวดลอ้ ม เมอ่ื ฆา่ เชอื้ โรคแลว้ กจ็ ะกลาย เปน็ ก๊าซออกซิเจน จึงทำ� น้�ำใหส้ ะอาดมากขึ้นอกี ดว้ ย กรมวทิ ยาศาตรก์ ารแพทย์ กระทรวงสาธารณสุข 19

ตารางท่ี 1 กระบวนการฆ่าเช้ือในน้ำ� กระบวนการ ชนดิ จลุ นิ ทรยี ์ หมายเหตุ การกรอง (Filtration): ไวรสั ประสิทธิภาพการกำ� จัดเช้อื จุลินทรยี ์ Microfiltration, Ultrafiltration, แบคทเี รยี จะขน้ึ อย่กู บั ขนาดรพู รนุ หรือความ Nanofiltration, โปรโตซัว ละเอียดของตัวกรองทใ่ี ช้ Reverse osmosis ประสิทธิภาพการก�ำจดั เชอื้ จลุ ินทรีย์ การใช้คลอรีน (Chlorine) ไวรัส จะข้ึนอยู่กับความเขม้ ข้นและระยะ แบคทเี รยี เวลาท่ีใชซ้ ่งึ เป็นวิธที ีใ่ ชก้ นั มานาน โปรโตซัว และเป็นทีน่ ิยมมปี ระสทิ ธภิ าพกบั น�ำ้ ท่มี ีความขุน่ ไมเ่ กิน 5 NTU การใช้โอโซน (Ozone) ไวรสั ประสิทธิภาพการก�ำจดั เชอ้ื จลุ นิ ทรีย์ การใช้แสงยวู ี (UV) แบคทีเรยี จะขึ้นอยู่กบั ความเขม้ ข้นและเวลา โปรโตซัว ทใี่ ช้โดยทั่วไปไวรัสจะทนตอ่ โอโซน ไวรัส ไดด้ กี ว่าแบคทีเรีย แบคทีเรยี ประสทิ ธภิ าพการกำ� จดั เชื้อจลุ ินทรีย์ โปรโตซวั จะขน้ึ อย่กู บั ความเข้มแสง เวลาที่ใช้ และความยาวของหลอดยูวีมี ประสทิ ธิภาพกบั นำ�้ ที่มคี วามขนุ่ ไม่เกนิ 5 NTU 2.3 ระบบเครอ่ื งกรองน้ำ� เคร่อื งกรองนำ�้ ท่ใี ชใ้ นการผลติ มี 3 ระบบใหญ่ น�ำ้ ที่ปล่อยเข้าสรู่ ะบบจำ� เป็นต้องผา่ น กระบวนการปรบั สภาพน�้ำเบือ้ งต้น เช่น การลดปริมาณจลุ นิ ทรยี ์ในน�้ำดิบ การกรองลดหรือ ขจดั สารแขวนลอย ธาตเุ หลก็ แมงกานสี หรอื ความกระดา้ งของนำ�้ กอ่ นเขา้ สเู่ ครอื่ งกรอง หรอื หากไม่มีกระบวนการปรับสภาพน�้ำเบื้องต้น ผู้ผลิตต้องมั่นใจว่าน้�ำมีคุณภาพดี ปราศจาก สง่ิ ปนเปอ้ื นทก่ี ลา่ วขา้ งตน้ ทง้ั นเ้ี พอื่ ใหก้ ารกรองมปี ระสทิ ธภิ าพในการลดหรอื กำ� จดั อนั ตราย ทั้งฟิสิกส์ เคมี และจลุ ินทรยี ท์ ่อี าจปนเปือ้ นในน�้ำได้ 20 ค่มู ือมาตรฐานน้ำ� ดื่มประเทศไทย

2.3.1. เครอ่ื งกรองน�ำ้ ระบบ RO (Reverse osmosis) การออสโมซสิ (Osmosis) เป็นกระบวนการแพรโ่ มเลกุลของเหลวหรอื น�ำ้ ผา่ นเยือ่ เมมเบรน (Membrane) จากบริเวณท่ีมีสารละลายความเข้มข้นต่�ำ ไปยังบริเวณท่ีมี สารละลายความเขม้ ขน้ สงู ซงึ่ ในทางตรงกนั ขา้ มหรอื รเี วอรส์ ออสโมซสิ (Reverse osmosis) เป็นกระบวนการท่ีเกิดข้ึนเม่ือเราใส่ความดันให้กับฝั่งท่ีมีความเข้มข้นของสารละลายสูง จนความดนั นำ�้ สูงกว่า ความดนั ออสโมตกิ (Osmotic pressure) โดยโมเลกุลของเหลวหรอื นำ�้ จะถกู บบี ใหผ้ า่ นเยอื่ เมมเบรนจากบรเิ วณทม่ี คี วามเขม้ ขน้ ของสารละลายสงู ไปยงั บรเิ วณ ที่มีความเขม้ ข้นของสารละลายต่�ำ หลกั การ: การใช้แรงดันให้น้�ำผ่านเยื่อเมมเบรนท่ีมีคุณภาพสูง (Thin film composite) ซึ่งเย่อื เมมเบรนแบบนีเ้ ต็มไปด้วยรพู รนุ ขนาดเลก็ ทมี่ คี วามสามารถในการกรองไดล้ ะเอียด ถงึ 0.0001 ไมครอน หรือเล็กกวา่ เสน้ ผมถงึ 500,000 เท่า (เส้นผม=50 ไมครอน) สามารถ กรองได้ถึงไอออนและโมเลกุลของสารละลายท่ีอยู่ในน�้ำได้ น้�ำที่ออกจากเคร่ืองกรอง ประเภทน้ีจึงมีความบริสทุ ธส์ิ งู ขอ้ ด:ี - เนื่องจากประสิทธิภาพในการกรองสูงจึงสามารถป้องกัน สารตกค้าง และเช้ือโรคไดอ้ ยา่ งมปี ระสทิ ธิภาพ - น้ำ� ทไี่ ด้จากการกรองเม่ือนำ� ไปตม้ แทบจะไม่มตี ะกรนั เหลืออยูเ่ ลย ขอ้ ควรระวัง: - เน่ืองจากเคร่ืองกรองน้�ำชนิดน้ีมีความละเอียดในการกรองสูง ท�ำให้ แร่ธาตุต่าง ๆ ถูกกรองออกไปจนหมด รสชาติไม่อร่อย เคร่ืองมีราคา ค่อนขา้ งแพง - มนี ้�ำทงิ้ ในการกรองน้ำ� ดม่ื แตล่ ะครงั้ - หากไฟฟ้าดับไม่สามารถใชง้ านได้ เพราะต้องใชแ้ รงดันน้�ำสูง กรมวทิ ยาศาตร์การแพทย์ กระทรวงสาธารณสขุ 21

คณุ ภาพน้ำ� ดบิ ก่อนเข้าเครอ่ื งกรอง RO - ไม่มสี ่งิ แขวนลอยทีจ่ ะเขา้ ไปอดุ ตนั เย่อื เมมเบรน - ไม่มีเช้ือแบคทีเรยี เข้าไปตกค้างการเจรญิ เตบิ โตและท�ำลายเยื่อเมมเบรน - ไม่มีสารเกลือแร่ท่ีจะเกิดตะกรันเคลือบผิวหน้าเยื่อเมมเบรน ท�ำให้เกิด การอดุ ตัน - ไม่มธี าตเุ หลก็ สูง เพอื่ ปอ้ งกันการตกตะกอนบนเย่อื เมมเบรน - ไม่มีคลอรีนตกค้าง ซึ่งสามารถท�ำลายเย่ือเมมเบรนด้วยการเกิดปฏิกิริยา ออกซเิ ดชัน (กรณเี ย่ือเมมเบรนเปน็ ชนดิ เซลลูโลส) - ไม่มีสารประเภทไขมนั เข้าไปทำ� ลายและอุดตันเยื่อเมมเบรน 2.3.2 เครื่องกรองน�้ำระบบ UF (Ultrafiltration) การกรองด้วยระบบ UF เป็นการกรองโดยใช้แรงดันน�ำ้ (pressure) เป็นตัวขบั ดนั ให้น�้ำและสารละลายที่มีขนาดเล็ก ผ่านไส้กรองที่มีความละเอียดสูง ขนาดความละเอียด ในการกรอง 0.01 ไมครอน สามารถกรองสารแขวนลอย (ตะกอน หรอื ฝนุ่ ) และเชอื้ แบคทเี รยี รวมถงึ จลุ นิ ทรยี ์ทีม่ ขี นาดเล็กที่สดุ อยา่ งไวรสั ท่ีอยู่ในน้�ำได้ ซง่ึ หลักการดังกล่าวเปน็ หลกั การ เดียวกับระบบ RO แตข่ นาดความละเอียดในการกรองน้อยกว่าเท่านน้ั ขอ้ ด:ี - ไม่จ�ำเป็นต้องใช้ไฟฟ้า สามารถใช้แรงดันน้�ำปกติจากท่อประปาหรือ จากปั๊มน�้ำในบ้านได้เลย (เพราะไม่ใช้ปั๊มเพื่อเพ่ิมแรงดันน�้ำผ่านไส้กรอง ของ UF) - ไม่ต้องเดินสายไฟฟ้า ไม่มีปั๊มน�้ำและถังเก็บน�้ำความดัน และไม่มีน�้ำทิ้ง จากระบบ ขอ้ ควรระวัง: - น้�ำท่ีกรองได้ค่า pH มแี นวโน้มเพ่ิมข้ึน หรือมคี วามเปน็ ดา่ งสูง - เม่อื นำ� ไปตม้ จะยังมตี ะกรันอยู่ 22 คมู่ อื มาตรฐานนำ้� ดมื่ ประเทศไทย

2.3.3 เครือ่ งกรองน�้ำระบบ UV (Ultraviolet) เครื่องกรองน�้ำระบบ UV เป็นระบบกรอง สิ่งสกปรกต่าง ๆ ออกจากน�้ำตามประเภทของไส้กรอง และนำ� เอาหลอดไฟทสี่ ามารถสรา้ งคลนื่ แสงทเี่ ปน็ รงั สี UV มาใช้ในการท�ำลายเช้ือโรค โดยมีความยาวคลื่นระหว่าง 250-270 นาโนเมตร ความยาวของหลอดไฟมากเท่าไร ก็ท�ำใหแ้ สงสัมผัสกับนำ้� ได้มากขน้ึ เท่าน้นั ประสทิ ธิภาพของหลอดไฟ UV ข้ึนอยกู่ ับปจั จัยดงั นี้ 1. นำ้� ตอ้ งปราศจากความข่นุ หรอื สี 2. ตอ้ งไมม่ สี ง่ิ สกปรกเกาะจบั อยบู่ นหลอดยวู ี เพราะสง่ิ สกปรกจะทำ� ใหแ้ สงไมส่ ามารถ ส่องผา่ นไดต้ ลอดความลกึ 3. ก่อนใช้เครื่องยูวีต้องอุ่นเครื่อง (เปิดทิ้งไว้) ประมาณ 2 นาที ช่วงเวลาน้ีต้องไม่ให้ น้�ำไหลเข้าเคร่ือง ท้ังน้ีเพื่อมิให้การผลิตน้�ำท่ียังไม่ได้ฆ่าเช้ือผ่านออกจากเคร่ืองยูวี ในระหวา่ งท่เี ครอ่ื งยังไม่ท�ำงาน 4. ควรมีอุปกรณ์ควบคุมอัตราการไหลของน�้ำ ที่ผ่านเข้าเครื่องมิให้สูงเกินกว่าอัตรา ทเ่ี หมาะสม 5. ควรมรี ะบบสญั ญาณเตอื นใหร้ ้ถู ึงความผิดปรกตขิ องเครือ่ งฆ่าเชอ้ื 6. ต้องมีมาตรบอกความเข้มของเเสงยูวี วดั ทจี่ ุดไกลที่สดุ ในห้องฆา่ เชอ้ื ข้อด:ี - ไม่ทำ� ใหเ้ กดิ รส ไม่สร้างสารตกค้างในนำ้� คณุ ภาพน�้ำไม่เปล่ยี น ขอ้ ควรระวัง: - วัสดุท่ีใช้สร้างเคร่ืองยูวีต้องไม่ท�ำให้น้�ำเป็นพิษ ทั้งโดยทางตรง เเละ โดยทางอ้อม - เครื่องยูวีต้องไม่ท�ำให้ผู้ใช้ได้รับอันตราย เน่ืองจากสัมผัสกับเเสงยูวี มากเกนิ ไป หรือเนอ่ื งจากไฟฟา้ ช็อต หรืออืน่ ๆ - ตัวหลอดไฟยูวี ควรสร้างข้ึนจาก Quartz หรือแก้วท่ีมีซิลิกาสูงทั้งน้ี เพ่ือให้มีการดูดกลืนแสงยูวีเกิดข้ึนน้อยที่สุด นอกจากนี้อุณหภูมิท�ำงาน ของหลอดแสงยูวีควรสูงประมาณ 105 องศาฟาเรนไฮต์ กรมวิทยาศาตร์การแพทย์ กระทรวงสาธารณสุข 23

บทที่ 3 ปจั จยั ทม่ี ผี ลตอ่ คณุ ภาพนำ�้ ทผ่ี ่านเคร่ืองกรอง การผลิตน�้ำท่ีสะอาดและคุณภาพดีขึ้นอยู่กับปัจจัย ดงั ต่อไปน้ี 3.1 แหลง่ น้�ำดิบ เลือกนำ้� ท่มี คี ณุ ภาพดีมาใชใ้ นการผลติ เช่น 3.1.1 นำ้� ประปา จดั เปน็ สาธารณปู โภคพนื้ ฐาน ทจ่ี ำ� เปน็ ในปจั จบุ นั ผลติ มาจากนำ�้ ดบิ สบู ไปยงั ถงั พกั นำ�้ เพื่อตกตะกอน ผ่านกรรมวิธีการผลิต การฆ่าเชื้อโรค และการควบคมุ คณุ ภาพ จากนน้ั จงึ สง่ ไปตามบา้ นเรอื น ปัจจุบันน้�ำประปาหลายแห่งสามารถใช้ด่ืมได้ แต่อาจ พบการปนเปื้อนได้ถ้าท่อประปา หรือท่อจ่ายน้�ำ มรี อยรวั่ เปน็ สนมิ 24 คู่มือมาตรฐานน้�ำดื่มประเทศไทย

ภาพท่ี 7 ขั้นตอนการผลิตนำ้� ประปา กรมวทิ ยาศาตรก์ ารแพทย์ กระทรวงสาธารณสุข 25

3.1.2 นำ�้ บาดาล คอื นำ�้ ใตด้ นิ ทเ่ี กดิ อยใู่ นชนั้ ดนิ กรวด ทราย หรอื หนิ ทอี่ ยลู่ กึ จากผวิ ดนิ ท่ีซึมผ่านช้ันดินต่าง ๆ จนไปถึงชั้นดินหรือชั้นหินที่ไม่ซึมน้�ำ และเกิดการสะสมอยู่ระหว่าง ช่องวา่ งของเนอ้ื ดิน โดยทัว่ ไปน�ำ้ บาดาลเปน็ น�้ำท่สี ะอาด ปราศจากสารแขวนลอยและการ ปนเปื้อนท้ังเคมีและจุลินทรีย์ แต่ขณะที่ไหลผ่านไปตามช้ันดินหรือช้ันหิน อาจจะละลาย เอาแร่ธาตุเข้ามาปะปน รวมท้ังถูกปนเปื้อนด้วยน�้ำที่มีคุณภาพด้อยกว่า ท�ำให้คุณภาพ ของนำ้� บาดาลเปลี่ยนไป เขตของดิน เขตอิ่มตวั เขตระดับน้ำ� ใตด้ นิ ภาพที่ 8 ภาพจ�ำลองการเกดิ น�ำ้ บาดาล 3.1.3 น�้ำผิวดิน เกิดจากน้�ำฝนที่ไหลรวมลงสู่แอ่งน�้ำ ล�ำธาร ล�ำคลอง แม่น้�ำ ขอ้ จำ� กดั สว่ นใหญข่ องการใชน้ ำ้� ผวิ ดนิ เปน็ นำ้� ดบิ เกดิ มาจากการทงิ้ สง่ิ สกปรก การทงิ้ นำ�้ เสยี จากชมุ ชนใกล้แหล่งนำ�้ สารพิษทางการเกษตร โลหะหนักจากโรงงานอุตสาหกรรม ซง่ึ ล้วน ท�ำให้คุณภาพน้�ำผิวดินเสื่อมโทรม ความแตกต่างระหว่างน้�ำบาดาลและน้�ำผิวดินในการ น�ำมาใช้เป็นน้�ำดิบเพื่อผลิตเป็นน้�ำดื่ม คือ น้�ำผิวดินส่วนใหญ่จะขุ่น แต่ในขณะเดียวกัน นำ้� บาดาลสว่ นใหญจ่ ะใส แตม่ ีปริมาณแรธ่ าตุท่ลี ะลายปนอยู่มาก 3.2 เคร่ืองกรองน�้ำ สาเหตุท่ีน�ำ้ ผา่ นการกรองแลว้ คณุ ภาพไมด่ มี สี าเหตมุ าจากเคร่อื งกรองนำ้� ดังนี้ 3.2.1 เคร่ืองกรองน�้ำไม่เหมาะสม ระบบเคร่ืองกรองไม่ได้ติดต้ังไส้กรองในการ แกป้ ญั หาประเภทนนั้ ไว้ เชน่ บางพนื้ ทน่ี ำ้� บาดาลมกี ารปนเปอ้ื น เหลก็ แมงกานสี ปรมิ าณสงู แล้วน�ำมาผ่านเคร่ืองกรองน้�ำท่ัวไปท่ีไม่มีระบบการก�ำจัดเหล็ก แมงกานีส ก็ไม่สามารถ ลดปริมาณเหล็ก หรือแมงกานีสได้ หรือในบางพ้ืนท่ีที่ใกล้ทะเลจะมีความกร่อย หรือคลอไรด์สูงในบางช่วงเวลาที่น้�ำทะเลหนุน หรือช่วงหน้าแล้งและระบบผลิตน้�ำดื่ม ทใี่ ช้อยู่ไมม่ รี ะบบก�ำจดั คลอไรด์ กจ็ ะไมส่ ามารถลดปรมิ าณคลอไรดไ์ ด้ เปน็ ต้น 26 คมู่ อื มาตรฐานน�ำ้ ดืม่ ประเทศไทย

3.2.2 เครอ่ื งกรองนำ้� ขาดการดแู ลรกั ษา ระบบเครอ่ื งกรองนำ้� ไมไ่ ดท้ ำ� ความสะอาด อย่างถูกวิธี หรือความถี่ไม่เหมาะสม รวมท้ังไม่ได้รับการดูแลบ�ำรุงรักษาอย่างต่อเน่ือง และเหมาะสม สามารถแกไ้ ขไดด้ ว้ ยการบำ� รงุ รกั ษาตามวงรอบเวลาอยา่ งสมำ�่ เสมอ ตอ้ งลา้ ง หรือเปลี่ยนสารกรองหรือไส้กรองท่ีหมดอายุการใช้งาน และต้องมีความรู้ ความเข้าใจ ในการบำ� รงุ รักษาเครือ่ งกรองน้ำ� 3.2.3 คุณภาพเคร่อื งกรองน้ำ� ควรเลือกเครอื่ งกรองน�ำ้ ที่ได้รบั มาตรฐานการผลติ เช่น ISO 9001 (รับรองการผลิตท้ังกระบวนการของผลิตภัณฑ์) WQA (Water Quality Association) การรับรองจากสมาคมคุณภาพน�้ำดื่มสหรัฐอเมริกา หรือมาตรฐานจาก ประเทศไทย เช่น Thailand Trusted Mark เปน็ ต้น ภาพที่ 9 ตราสัญลักษณ์การรบั รองคุณภาพสนิ ค้า กรมวทิ ยาศาตรก์ ารแพทย์ กระทรวงสาธารณสุข 27

บทท่ี 4 การดแู ลรกั ษาเครอื่ งกรองนำ้� การดูแลรักษาเครื่องกรองน�้ำเป็นการฟื้นฟูหรือคงสภาพ การใช้งานของเคร่ืองกรอง และท�ำให้เคร่ืองกรองน�้ำท�ำงาน อยา่ งมปี ระสทิ ธภิ าพ เครอ่ื งกรองนำ้� ทกุ ชนดิ จะมรี ะบบการกรอง (ไส้กรอง) ทีไ่ ม่เหมอื นกัน ระบบการกรองสว่ นใหญ่ใช้ คาร์บอน ทราย เซรามคิ หรอื วสั ดกุ รองแบบผสม เพอื่ ลดการปนเปอ้ื นจาก สารอนิ ทรยี ห์ รอื เชอ้ื โรค ระบบกรองแบบนจ้ี ะลดการปนเปอ้ื นได้ ทางใดทางหน่ึง ในการใช้งานเมื่อน้�ำที่มีการปนเปื้อนเข้าสู่ผิว ของวสั ดกุ รอง สารปนเปือ้ นท่ีมขี นาดใหญ่กว่าถกู ดักไว้บริเวณ พ้ืนที่ผิวของวัสดุกรองตามคุณสมบัติของไส้กรองแต่ละชนิด เม่ือเวลาผ่านไปมีการใช้งานมากข้ึนพื้นท่ีผิวของวัสดุกรอง จะเรมิ่ ตนั ทำ� ใหน้ ำ้� ทผี่ า่ นระบบกรองจะชา้ ลง หรอื นอ้ ยกวา่ ปกติ จำ� เปน็ ตอ้ งเปลยี่ นหรอื นำ� ไสก้ รองออกมาลา้ งระยะและรอบเวลา การใช้งานของไส้กรองไม่มีการก�ำหนดมาตรฐานท่ีเป็นสากล ขึ้นกับปัจจัยหลายอย่าง เช่น คุณภาพน�้ำดิบ ปริมาณน้�ำท่ีใช้ การใช้งาน การบำ� รุงดแู ลรกั ษา เป็นตน้ 28 คู่มือมาตรฐานน�ำ้ ดื่มประเทศไทย

4.1 การทำ� ความสะอาดและบำ� รงุ รักษาโดยทว่ั ไป 4.1.1 การล้างย้อนกลับ (Backwash) โดยการปิดวาล์วทางเข้าของน�้ำท่ีใช้กรอง ตามปกติ แล้วเปิดวาล์วทางเข้าของน�้ำให้ผ่านเข้าทางด้านล่างของท่อบรรจุสารกรอง หรอื ฉดี นำ้� เขา้ ทางดา้ นลา่ งของถงั กรอง ยอ้ นกลบั การไหลของการกรองแบบปกติ แลว้ ปลอ่ ย น้�ำท่ีล้างย้อนกลับน้ีไหลท้ิงไปจนกระท่ังได้น�้ำใส วิธีน้ีใช้กับสารกรองทราย สารกรอง แอนทราไซต์ สารกรองเรซิน สารกรองคาร์บอน 4.1.2 การลา้ งโดยใชน้ ำ�้ เกลอื เขม้ ขน้ 20% เตรยี มโดยใชอ้ ตั ราสว่ น เกลอื แกง 200 กรมั ผสมน้�ำประปา 1 ลติ ร แล้วน�ำมาเทใหไ้ หลผ่านสารกรองเรซิน แชท่ ิง้ ไว้ ประมาณ 1 ชว่ั โมง จากนั้นจึงปล่อยให้น้�ำผ่านเคร่ืองกรอง เพื่อไล่น้�ำเกลือที่ตกค้างออกจากเคร่ือง จนกระท่ัง น�้ำท่ีผ่านเคร่อื งกรองมีรสจืด ไม่มคี วามเคม็ ตกคา้ ง วิธีนใี้ ช้กับสารกรองเรซิน 4.1.3 การล้างสารกรองเซรามิค โดยใช้ฟองน้�ำ หรือแปรงขนอ่อน หรือใยขัดที่ไม่มี ความคมท่ีใช้ส�ำหรับใช้ขัดหม้อเคลือบเทฟลอน ขัดท�ำความสะอาดไปในทิศทางเดียวกัน ขณะขัดให้เปิดน้�ำประปาไหลผ่าน ให้ขัดจนกระท่ังไส้กรองสะอาดไม่มีส่ิงสกปรกอุดตัน ในกรณีท่ีมีการปนเปื้อนของจุลินทรีย์ในระบบกรองน้�ำ อาจน�ำไส้กรองเซรามิคไปต้ม ในน้�ำเดือดเพ่ือฆ่าเชื้อโรค ประมาณ 20 นาทีแล้วจึงน�ำเข้าไปติดตั้งในเครื่องกรอง หรือแช่ ในสารละลายคลอรีน 50 ppm เปน็ เวลา 30 นาที 4.1.4 การท�ำความสะอาดหลอดอัลตราไวโอเลต (UV) ท�ำความสะอาดควอทซ์ ท่ีหุ้มหลอด UV โดยใช้ผา้ เปยี กน้ำ� (น้ำ� ผสมแอลกอฮอล)์ เชด็ จนควอทซใ์ ส ควรมีการตรวจ สอบและเปลี่ยนหลอดเม่ือครบชั่วโมงการใช้งาน หรือเม่ือหลอดหมดอายุไม่สามารถผลิต แสงได้ (โดยท่วั ไปอายกุ ารใช้งานประมาณ 8,000-10,000 ช่วั โมง) กรมวทิ ยาศาตร์การแพทย์ กระทรวงสาธารณสุข 29

4.2 ระยะเวลาการล้างหรือเปลยี่ นไส้กรอง ควรได้ก�ำหนดเป็นระเบียบปฏิบัติประจ�ำ จัดท�ำตารางบันทึกข้อมูล การบำ� รงุ รกั ษาตา่ ง ๆ และลา้ งหรอื เปลยี่ นไสก้ รองตามรอบเวลาทก่ี ำ� หนด ในคู่มือการใช้งานเคร่ืองกรองน้�ำ หรือข้ึนอยู่กับการใช้งานเพ่ือเพ่ิม ประสทิ ธภิ าพเครอ่ื งกรองนำ้� หรอื เม่ือพบความผิดปกติ โดยอาศยั 4.2.1 การสงั เกตหรอื ประสาทสมั ผสั สี กลนิ่ และรสทผ่ี ดิ ปกติ เชน่ มสี ี หรอื กลนิ่ คลอรีน 4.2.2 ปริมาณน�้ำทอ่ี อกจากระบบกรอง น้ำ� ท่ีผ่านเคร่อื งกรอง ไหลชา้ หรือน้อยผิดปกติ เช่น กรองได้นอ้ ยกวา่ 1 ลิตรตอ่ นาที 4.2.3 การใช้ชดุ ทดสอบอยา่ งงา่ ยตรวจสอบ 4.2.3.1 เคร่ืองมือวดั คา่ pH ส�ำหรบั ทดสอบนำ้� กรณที ่ี ผ่านเคร่ือง RO 4.2.3.2 ชุดทดสอบปริมาณคลอรีน เพ่ือทวนสอบ ประสทิ ธิภาพของสารกรองคารบ์ อน 4.2.3.3 ชดุ ทดสอบความกระด้างของน้ำ� : เปน็ การตรวจ ปริมาณหินปูนหรือความกระด้าง ส�ำหรับทวนสอบ ประสทิ ธิภาพของสารกรองเรซนิ 4.2.3.4 ชุดทดสอบโคลิฟอร์มในน้�ำและน�้ำแข็ง: เพ่ือตรวจหาเช้อื โคลิฟอรม์ ท่อี าจปนเป้อื น 30 คมู่ อื มาตรฐานนำ้� ดมื่ ประเทศไทย

ถึงแม้จะไม่มีการก�ำหนดมาตรฐานของอายุการใช้งาน สารกรองและไส้กรองน้�ำ แต่ไส้กรองท่ีได้มาตรฐานหรือ ใบรับรองจากโรงงานผู้ผลิตเครื่องกรองน�้ำจะเป็นตัวเลือก ที่ดีในด้านคุณภาพของน�้ำท่ีผ่านการกรอง เน่ืองจากได้รับ การตรวจสอบในทุกกระบวนการว่าน้�ำท่ีผ่านการกรอง มคี ณุ ภาพตามเกณฑท์ โ่ี รงงานผผู้ ลติ เครอื่ งกรองนำ�้ กำ� หนดไว้ หากไมม่ ขี ้อมูล ใหเ้ ปล่ยี นทกุ ปี อยา่ งน้อยปลี ะ 1 คร้งั ใสใ่ จ ดแู ล มั่นใจ ปลอดภยั กรมวทิ ยาศาตร์การแพทย์ กระทรวงสาธารณสขุ 31

บทที่ 5 คุณภาพน�ำ้ ด่ืม คุณภาพ (Quality) หมายถึง การเปน็ ไปตามความต้องการ หรือสอดคล้องกับข้อก�ำหนด ซึ่งจ�ำกัดความหมายของค�ำว่า “คุณภาพของน�้ำด่ืม” ได้ว่า น�้ำด่ืมท่ีมีความสะอาดปลอดภัย ต่อสุขภาพของผู้บริโภค เป็นไปตามมาตรฐานหรือเกณฑ์ที่ กฎหมายก�ำหนด ดังนั้นการควบคุมคุณภาพของน�้ำดื่ม คือ การดำ� เนนิ การเพอื่ ควบคมุ ใหน้ ำ้� ดมื่ มคี วามปลอดภยั ตอ่ ผบู้ รโิ ภค และเปน็ ไปตามเกณฑม์ าตรฐานตามประกาศกระทรวงสาธารณสขุ วา่ ดว้ ยเรอ่ื ง น�้ำบริโภคในภาชนะบรรจทุ ่ีปิดสนทิ ซ่งึ ไดก้ �ำหนด เกณฑม์ าตรฐานเป็น 3 ดา้ น ไดแ้ ก่ ด้านฟสิ กิ ส์ ด้านเคมี และ ดา้ นจลุ ินทรยี ์ ดงั นี้ 32 คูม่ อื มาตรฐานน�ำ้ ดมื่ ประเทศไทย

5.1 คุณภาพทางฟสิ ิกส์ คุณภาพทางฟิสิกส์ หรือทางกายภาพ เช่น สี กลิ่น ความขุ่น และความเป็นกรด-ด่าง ซ่ึงไม่มีผลกระทบโดยตรงต่อสุขภาพ แต่จะไม่เป็นที่ยอมรับของผู้บริโภค เช่น น้�ำท่ีมีสี กลิ่น หรือความขุ่น ค่าความเป็นกรด-ด่าง (pH) บอกให้ทราบถึงประเภทสิ่งเจือปนในน้�ำในรูปของสาร ท่ีให้อนุมูลกรดหรือด่างเท่านั้นไม่มีผลกระทบโดยตรงต่อสุขภาพ แต่มีผลต่อการเจริญ เติบโตของเช้ือจุลินทรีย์ น�้ำท่ีมีค่า pH ต่�ำท�ำให้ระบบท่อน�้ำเกิดการกัดกร่อนได้ง่าย และ โอกาสการปนเปื้อนของโลหะในน�้ำสูงข้ึน ความขุ่นเกิดจากในน�้ำมีสารละลายที่ไม่ละลายน้�ำขนาดเล็กแขวนลอยอยู่ ท�ำให้น้�ำ ไม่น่าบริโภคมีผลกระทบต่อการกรองท�ำให้เคร่ืองกรองอุดตันและเสียเร็ว 5.2 คณุ ภาพทางเคมี คุณภาพทางเคมี ไดแ้ ก่ การปนเป้อื นของโลหะหนกั สารพิษ ยาฆ่าแมลง เปน็ ตน้ ข้อมูล ขององค์การอนามัยโลก (World Health Organization: WHO) ได้สรุปแหล่งที่มาของ สารเคมชี นดิ ตา่ ง ๆ ทปี่ นเปอ้ื นในนำ้� ดมื่ ไว้ 5 แหลง่ ไดแ้ ก่ ธรรมชาติ อตุ สาหกรรม เกษตรกรรม กระบวนผลติ หรอื วสั ดสุ มั ผสั นำ้� ดม่ื และสารทใี่ ชก้ ำ� จดั ศตั รพู ชื หรอื แมลง (รายละเอยี ดแสดง ในตารางที่ 2) โลหะหนักและสารเคมีบางชนิดมีความเป็นพิษสูง เป็นสาเหตุของอาการ เจ็บป่วยแบบเฉียบพลันและแบบเร้ือรัง บางชนิดสามารถก่อให้เกิดมะเร็ง มาตรฐานตาม ประกาศกระทรวงสาธารณสขุ วา่ ดว้ ยเรอ่ื งนำ้� บรโิ ภคในภาชนะบรรจทุ ป่ี ดิ สนทิ กำ� หนดรายการ และมาตรฐาน (รายละเอยี ดดงั แสดงในตารางท่ี 3) กรมวทิ ยาศาตร์การแพทย์ กระทรวงสาธารณสุข 33

ตารางท่ี 2 แหลง่ ทม่ี า ตวั อยา่ งแหลง่ ทม่ี า และชนดิ ของสารเคมหี รอื โลหะทพี่ บไดใ้ นนำ�้ ดมื่ [1] แหล่งที่มาของ ตวั อยา่ งแหลง่ ท่มี า ชนิดของสารเคมี/โลหะ สารเคมี ทีพ่ บ ธรรมชาติ จากดนิ หนิ แหลง่ น้�ำตามธรรมชาติ สารหนู แบเรยี ม โบรอน สภาพแวดลอ้ มตามภูมิประเทศ โครเมียม ฟลูออไรด์ ซีลเี นยี ม และภูมิอากาศ เหลก็ เป็นต้น อุตสาหกรรม จากอตุ สาหกรรมเหมือง ตะกั่ว ไซยาไนด์ สารหนู กระบวนการผลิตและของเสีย แคดเมียม ปรอท เป็นตน้ ท่ีเกดิ ข้ึน การร่วั ไหลของเชื้อเพลิง เกษตรกรรม จากการใชป้ ๋ยุ เคมี (การชะลา้ งหน้า สารไนเตรท ไนไตรท์ เป็นต้น ดินในพื้นทเ่ี กษตรกรรม) กระบวนผลิต จากกระบวนการกำ� จดั เชอ้ื จุลนิ ทรยี ์ สารโบรเมต สารไตรฮาโลมีเทน หรือวัสดสุ มั ผสั ปนเปอื้ นท่ีก่อให้เกดิ สารผลิตภณั ฑ์ ซ่งึ เกดิ จากการใชโ้ อโซน และ น้�ำดมื่ หรือจากวสั ดุที่สัมผสั น�ำ้ เชน่ ทอ่ สง่ คลอรีนในการฆ่าเช้อื หรือ นำ�้ เปน็ ตน้ โลหะหนกั ตะกว่ั นกิ เกิล ทองแดง พลวง ซ่ึงมาจากท่อส่ง นำ�้ ในกระบวนการผลิต เปน็ ตน้ สารกำ� จดั ศตั รพู ืช จากการใช้สารเคมีกำ� จดั ตวั ออ่ น สารพาราควอท ไกลโฟเซต หรือแมลง ของแมลงเชน่ ยงุ เปน็ ตน้ คลอรไ์ พริฟอส เป็นตน้ [1] World Health Organization. (2017). Guidelines for drinking-water quality: first addendum to the fourth edition. 5.3 คุณภาพทางจุลนิ ทรยี ์ จุลินทรีย์เป็นส่ิงมีชีวิตขนาดเล็ก ท่ีไม่สามารถมองเห็นได้ด้วยตาเปล่า สามารถพบ จลุ นิ ทรยี ไ์ ดท้ กุ สภาวะแวดลอ้ ม ปญั หาดา้ นจลุ นิ ทรยี ใ์ นนำ้� ดมื่ เปน็ ผลมาจากการปนเปอ้ื นเชอ้ื จุลินทรีย์ โดยเฉพาะอย่างยิ่งเช้ือก่อโรคท่ีมาจากคนและสัตว์ เม่ือบริโภคน้�ำท่ีไม่สะอาด มจี ลุ นิ ทรยี ก์ อ่ โรคปนเปอ้ื น กก็ อ่ ใหเ้ กดิ การเจบ็ ปว่ ยหรอื เกดิ การระบาดของโรคทม่ี นี ำ้� เปน็ สอ่ื (Waterborne disease) ซึง่ เปน็ ปัญหาท่สี �ำคัญต่อการควบคุมคุณภาพของนำ้� ดม่ื สว่ นใหญ่ ชนดิ ของเชอ้ื จลุ นิ ทรยี ท์ สี่ ามารถพบไดใ้ นนำ้� ดมื่ ไดแ้ ก่ แบคทเี รยี ไวรสั และโปรโตซวั เปน็ ตน้ 34 คมู่ อื มาตรฐานน้�ำดื่มประเทศไทย

5.3.1 แบคทีเรีย (Bacteria) พบทั่วไปในธรรมชาติ ดนิ น้�ำ อากาศ มีทัง้ ประโยชน์ และโทษ แบคทเี รยี เป็นสิง่ มชี วี ติ เซลล์เดียว มีขนาดเล็ก มองดว้ ยตาเปลา่ ไมเ่ ห็น แบคทีเรีย มีรูปร่างหลายแบบ เชน่ แบบกลม แบบท่อน แบบเกลียว เปน็ ตน้ ซง่ึ แต่ละแบบก็จะมีการ จัดเรียงเซลล์ต่างกัน บางชนิดสามารถเจริญและเพิ่มจ�ำนวนในน้�ำ และสามารถอยู่รอด ในนำ�้ ได้ ตวั อยา่ งชนดิ แบคทเี รยี ท่ีก่อให้เกิดโรครุนแรง เช่น เช้ือวิบริโอ คอเลอรี (Vibrio cholerae) กอ่ ใหเ้ กดิ อาการทอ้ ง ร่วงอย่างรุนแรงและเป็นสาเหตุ ของอหวิ าตกโรคเชอ้ื ซลั โมเนลลา ไทฟี (Salmonella Typhi) กอ่ ให้ เกิดอาการท้องร่วงอย่างรุนแรง โลหิตเป็นพิษและไข้ไทฟอยด์ และเชื้อชิเจลลาไดเซนเทอรี ภาพท่ี 10 เช้ือ E. coli จากกล้องจุลทรรศน์อิเล็กตรอนแบบส่องกราด (Shigella dysenteriae) กอ่ ใหเ้ กดิ โรคบดิ และอาการทอ้ งรว่ งอยา่ งรนุ แรง เชอ้ื สแตฟโิ ลคอ็ กคสั ออเรยี ส (Staphylococcus aureus) สามารถพบเปน็ เชอื้ ประจำ� ถน่ิ (Normal flora) ในมนษุ ย์ และยงั เปน็ สาเหตขุ องโรคอาหารเปน็ พษิ ทำ� ใหค้ ลนื่ ไส้ อาเจยี น ทอ้ งรว่ ง ปวดทอ้ ง และอาจเกดิ ภาวะชอ็ ค ตามประกาศกระทรวงสาธารณสุขฉบบั ท่ี 61 (พ.ศ. 2524) และมาตรฐานอาหาร ด้านจุลินทรีย์ท่ีท�ำให้เกิดโรค ก�ำหนดรายการและมาตรฐานทางจุลชีววิทยา (รายละเอียด ดังแสดงในตารางที่ 3) 5.3.2 ไวรัส (Virus) เป็นค�ำศัพท์จากภาษาลาติน แปลว่า พิษ เชื้อไวรัสสามารถ ก่อใหเ้ กิดการตดิ เชือ้ ไดท้ งั้ ในมนษุ ย์ สตั ว์ พืช และแบคทเี รยี ไวรสั เป็นปรสิตอย่ใู นเซลล์ของ สงิ่ มชี วี ติ อนื่ ไมส่ ามารถเจรญิ เตบิ โตหรอื แพรพ่ นั ธน์ุ อกเซลลอ์ นื่ ได้ กอ่ ใหเ้ กดิ โรคทสี่ ง่ ผลกระทบ ในวงกวา้ ง ไวรสั มหี ลายชนดิ และมรี ปู แบบแตกตา่ งกนั มขี นาดเลก็ มาก ซงึ่ ทำ� ใหย้ ากตอ่ การ ก�ำจัดโดยกระบวนการทางกายภาพ เช่น การกรอง เป็นต้น ไวรัสสามารถอยู่รอดในน้�ำ ไดน้ านและคอ่ นขา้ งทนตอ่ สารฆา่ เชือ้ เช่น คลอรนี เป็นต้น บางชนดิ สามารถทนต่อแสงยูวี ไดด้ ี เชน่ เชอ้ื ไวรสั อะดโี น (Adenovirus) เปน็ ตน้ อกี ทง้ั ยงั มคี วามสามารถกอ่ ใหเ้ กดิ การตดิ เชอ้ื ได้สูง กล่าวคือ เมื่อได้รับไวรัสในปริมาณเพียงเล็กน้อยก็สามารถก่อให้เกิดการติดเช้ือได้ ตัวอย่างชนิดของไวรัสท่ีมักพบว่าเป็นสาเหตุของโรคโดยอาศัยน้�ำด่ืมเป็นส่ือ เช่น เชื้อไวรัส อะดีโน เป็นสาเหตขุ องการอกั เสบในกระเพาะอาหารและล�ำไส้ และสามารถกอ่ ให้เกดิ การ ติดเช้ือในหลายระบบของร่างกาย เช้ือไวรัสโรต้า (Rotavirus) เป็นสาเหตุของโรคอาหาร กรมวิทยาศาตร์การแพทย์ กระทรวงสาธารณสขุ 35

เป็นพิษในเด็ก โดยพบว่า 50-60% ของเด็กท่ีป่วยด้วยโรคอาหารเป็นพิษ เกิดจากการตดิ เชอ้ื ไวรสั โรตา้ อกี ทงั้ ยงั เปน็ สาเหตสุ ำ� คญั ของการเสยี ชวี ติ ในเดก็ เช้อื ไวรสั เอนเทอโร (Enterovirus) เปน็ สาเหตุโรคมือ-เท้า-ปาก (Hand-foot- and-mouth disease) เช้ือไวรัสโนโร (Norovirus) เป็นสาเหตุก่อให้เกิดโรค ภาพที่ 11 จ�ำลองรูปร่างของไวรสั ทางเดนิ อาหารอกั เสบเฉียบพลัน 5.3.3 โปรโตซวั (Protozoa) เปน็ สงิ่ มีชวี ิตเซลลเ์ ดียว โปรโตซวั บางชนิด เป็นปรสิตของสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลังและสัตว์ที่มีกระดูกสันหลังรวมทั้งมนุษย์ ทนต่อคลอรีนได้ดี เนื่องจากมีขนาดใหญ่กว่า 2 ไมครอน สามารถก�ำจัดได้โดย กระบวนการทางกายภาพ เช่น การกรอง เป็นต้น ตัวอย่างชนิดของเชื้อโปรโตซัว ทมี่ กั พบวา่ เปน็ สาเหตขุ องโรคโดยอาศยั นำ้� ดมื่ เปน็ สอื่ เชน่ เชอื้ จอิ ารเ์ ดยี อนิ เทสทนิ าลสิ (Giardia intertinalis) เป็นปรสิตท่ีสามารถยึดเกาะอยู่ภายในล�ำไส้ของมนุษย์ เปน็ สาเหตขุ องอาการทอ้ งรว่ งเชอ้ื เอนตามบี าฮสิ โทไลตกิ า(Entamoebahistolytica) เปน็ เชอื้ ปรสติ ทสี่ ามารถบกุ รกุ เยอ่ื บลุ ำ� ไส้ เปน็ สาเหตทุ ำ� ใหเ้ กดิ โรคบดิ มตี วั เกดิ การ อกั เสบและทอ้ งร่วง เชอ้ื ครปิ โตสปอริเดียม โฮมินิส (Cryptosporidium hominis) ก่อให้เกดิ อาการท้องร่วง คล่นื ไส้ อาเจยี น และมไี ข้ ภาพท่ี 12 เช้อื โปรโตซวั เอนตามีบา ฮสิ โทไลตกิ า (Entamoeba histolytica) 36 คมู่ ือมาตรฐานน�้ำด่มื ประเทศไทย

ตารางที่ 3 แสดงคณุ ภาพฟสิ กิ ส์ เคมี จลุ นิ ทรยี ์ คา่ มาตรฐาน ผลกระทบตอ่ สขุ ภาพ แนวทาง แก้ไข/การควบคุม คณุ ภาพ ค่ามาตรฐาน ผลกระทบตอ่ สขุ ภาพ แนวทางแก้ไข/ ไมเ่ กนิ การควบคุม ดา้ นฟสิ ิกส์ สี (ฮาเซนยูนิต) 20 ไมม่ ผี ลกระทบตอ่ สุขภาพ การเติมอากาศ แตไ่ ม่เปน็ ที่ยอมรบั ของ การกรองผา่ นไส้กรอง ผ้บู รโิ ภค นำ้� ท่มี สี แี สดงวา่ คารบ์ อน หรอื เรซนิ มสี ารอนิ ทรยี ์ละลายอย่ใู นนำ้� กล่ิน ไม่มกี ลน่ิ ไมม่ ผี ลกระทบตอ่ สขุ ภาพ การเตมิ อากาศ ไม่เป็นที่ยอมรบั ของผบู้ ริโภค การกรองด้วยวสั ดทุ ี่ ดักจบั กลน่ิ เชน่ ผงถา่ น ความขุ่น 5 ไมม่ ผี ลกระทบตอ่ สขุ ภาพ การกรองและ (ซิลิกาสเกล) แตท่ �ำให้การฆา่ เชอื้ โรค การตกตะกอน ไม่สมบูรณ์ และเปน็ ตวั กระต้นุ ใหเ้ ชอ้ื โรคมีการเจรญิ เตบิ โต ความเป็นกรด-ด่าง 6.5-8.5 ไม่มีผลกระทบตอ่ สุขภาพ การปรับสภาพนำ�้ และ (pH) แต่จะมผี ลตอ่ คณุ ภาพนำ�้ เช่น การกรอง ทำ� ใหก้ ารปนเปอ้ื นของโลหะ ในน�้ำสูงข้นึ มผี ลตอ่ การเจริญ เติบโตของเช้ือแบคทีเรยี ด้านเคมี ปริมาณของแขง็ 500 ไมม่ ีผลกระทบตอ่ สุขภาพ การกรองและ ท้ังหมด เปน็ ดชั นีบอกถึงปริมาณเกลอื การตกตะกอน (มลิ ลิกรมั ต่อลติ ร) แร่ในนำ�้ และส่งผลต่อรสชาติ ของน�้ำ กรมวทิ ยาศาตร์การแพทย์ กระทรวงสาธารณสุข 37

ตารางท่ี 3 แสดงคณุ ภาพฟสิ กิ ส์ เคมี จลุ นิ ทรยี ์ คา่ มาตรฐาน ผลกระทบตอ่ สขุ ภาพ แนวทาง แกไ้ ข/การควบคมุ (ตอ่ ) คณุ ภาพ ค่ามาตรฐาน ผลกระทบตอ่ สขุ ภาพ แนวทางแก้ไข/ ไม่เกิน การควบคุม ความกระดา้ ง 100 ไม่มีผลกระทบต่อสุขภาพ การกรองผ่านเรซนิ (มลิ ลิกรัมตอ่ ลิตร) เกิดจากมีหนิ ปูนละลายอยู่ ท�ำใหเ้ กดิ คราบตามผนงั และทอ่ สารหนู 0.05 สารพิษร้ายแรงทำ� ลายระบบ การกรองแบบ RO (มิลลกิ รัมต่อลติ ร) สมอง ตบั และเซลล์ในร่างกาย การกรองผา่ นเรซนิ แบเรียม 1.0 ส่งผลใหเ้ กดิ ภาวะ การตกตะกอนดว้ ย (มลิ ลิกรัมต่อลิตร) ความดนั โลหติ สงู สารเคมี การกรองผา่ นเรซิน แคดเมยี ม 0.005 สารพษิ ร้ายแรง สะสมไวน้ านๆ การตกตะกอนดว้ ย (มิลลกิ รมั ตอ่ ลิตร) จะท�ำลายไต สารเคมี และการท�ำ Softening คลอไรด์ 250 ไม่มีผลกระทบตอ่ สขุ ภาพแต่ การกรองผ่าน RO (มลิ ลกิ รัมตอ่ ลิตร) ทำ� ใหร้ สชาตขิ องน้ำ� แตกต่าง ไป และปริมาณคลอไรดท์ ่สี ูง ส่งผลทำ� ใหป้ รมิ าณโลหะในน้ำ� สูงขึน้ ด้วย โครเมยี ม 0.05 เป็นแร่ธาตุทม่ี ีประโยชน์ การตกตะกอนดว้ ย (มลิ ลกิ รัมต่อลติ ร) แตถ่ า้ ได้รบั ปริมาณมากเกนิ ไป สารเคมี จะท�ำให้ดีเอน็ เอ (DNA) ถูกท�ำลาย และเส่ยี งตอ่ การ เปน็ มะเร็ง 38 คมู่ อื มาตรฐานน�้ำดืม่ ประเทศไทย

ตารางท่ี 3 แสดงคณุ ภาพฟสิ กิ ส์ เคมี จลุ นิ ทรยี ์ คา่ มาตรฐาน ผลกระทบตอ่ สขุ ภาพ แนวทาง แก้ไข/การควบคุม (ตอ่ ) คณุ ภาพ คา่ มาตรฐาน ผลกระทบต่อสุขภาพ แนวทางแกไ้ ข/ ไมเ่ กิน การควบคมุ ทองแดง 1.0 เปน็ แร่ธาตุที่มีประโยชน์ การกรองผา่ นเรซิน (มลิ ลกิ รัมตอ่ ลติ ร) แตถ่ า้ ได้รับปริมาณมากเกินไป จะท�ำใหแ้ มกนีเซยี มทีส่ ะสม ในร่างกายลดลงเกิดภาวะ กระดูกพรุนและแตก เหล็ก 0.3 ถ้าได้รบั ปริมาณมากจะไป การตกตะกอนและ (มลิ ลกิ รัมตอ่ ลิตร) สะสมทตี่ ับ ไต ระบบหวั ใจ การกรองผา่ น RO และหลอดเลือดเปน็ อันตราย การแลกเปลีย่ นประจุ ต่อสุขภาพในระยะยาว ตะก่วั 0.05 เปน็ พษิ เฉยี บพลนั ทำ� ให้ ควบคมุ การกัดกรอ่ น (มลิ ลกิ รมั ตอ่ ลติ ร) อาเจียน มีอาการทางประสาท การตกตะกอนด้วย และกลา้ มเนื้อ ถา้ ได้รับ สารเคมีหรอื การกรอง ปรมิ าณมากอาจถงึ ตายได้ แมงกานีส 0.05 เป็นแร่ธาตทุ ่มี ีประโยชนแ์ ตถ่ ้า การกรองแบบ RO (มิลลิกรมั ตอ่ ลิตร) ไดร้ ับปรมิ าณมากเกินไป การกรองผ่านเรซิน จะขดั ขวางการดูดซึมแรธ่ าตุ ปรอท 0.002 สารพิษรา้ ยแรง ทำ� ลายสมอง ตกตะกอนด้วยสารเคมี (มิลลิกรัมต่อลติ ร) และไต และการกรองผ่านเรซิน ไนเตรทคำ� นวณ 4.0 เปล่ยี นเปน็ ไนไตรทแ์ ละ การกรองแบบ RO เป็นไนโตรเจน ไนโตรซามีน เปน็ สารก่อมะเรง็ หรอื การกรองผ่านเรซิน (มิลลิกรัมตอ่ ลิตร) นำ้� ท่มี ีปรมิ าณไนเตรทสูง ถ้านำ� มาใชด้ ม่ื หรือประกอบ อาหารใหเ้ ดก็ จะท�ำให้เลอื ด ขาดออกซิเจนและทำ� ให้ ตวั เขียว กรมวทิ ยาศาตร์การแพทย์ กระทรวงสาธารณสขุ 39

ตารางท่ี 3 แสดงคณุ ภาพฟสิ กิ ส์ เคมี จลุ นิ ทรยี ์ คา่ มาตรฐาน ผลกระทบตอ่ สขุ ภาพ แนวทาง แก้ไข/การควบคุม (ตอ่ ) คณุ ภาพ คา่ มาตรฐาน ผลกระทบต่อสขุ ภาพ แนวทางแกไ้ ข/ ไม่เกนิ การควบคุม ฟนี อล 0.001 มคี วามเปน็ พิษและเส่ียง การกรองแบบ RO (มลิ ลิกรมั ตอ่ ลิตร) ต่อการเปน็ มะเร็ง การกรองผา่ นเรซิน ซีลเี นียม 0.01 หากได้รบั ในปริมาณมาก การกรองแบบ RO (มลิ ลกิ รมั ต่อลิตร) จะมีความเปน็ พิษ การกรองผา่ นเรซิน เงิน 0.05 ถา้ ได้รบั ปรมิ าณมากเป็นพิษ การกรองแบบ RO (มลิ ลิกรัมตอ่ ลิตร) ต่อไต การกรองผา่ นเรซนิ ซัลเฟต 250 ถ้าได้รบั ในปรมิ าณมากทำ� ให้ การกรองแบบ RO (มิลลกิ รมั ต่อลติ ร) ทอ้ งร่วง การกรองผา่ นเรซิน สังกะสี 5 เป็นแร่ธาตุท่มี ีประโยชน์ การกรองแบบ RO (มลิ ลกิ รมั ต่อลติ ร) ต่อร่างกายในปรมิ าณน้อย การกรองผ่านเรซิน แตถ่ า้ มีปรมิ าณจะท�ำให้น้�ำ มีรสฝาด ฟลูออไรด์ 0.7 มปี ระโยชน์ต่อร่างกาย ตกตะกอนและ (มลิ ลิกรัมต่อลิตร) ถา้ ได้รบั เป็นเวลานาน การกรอง จะเกดิ ความเปน็ พิษเรื้อรัง เรยี กวา่ “fluorosis” ซ่ึงเกิดขึน้ ได้ในเด็กและผูใ้ หญ่ อะลมู เิ นียม 0.2 กอ่ ให้เกิดโรคกระดกู พรุน การกรองแบบ RO (มลิ ลกิ รัมต่อลติ ร) และยับยง้ั การดดู ซมึ ธาตุเหล็ก การกรองผ่านเรซนิ ท�ำใหร้ ่างกายขาดธาตุเหลก็ 40 คมู่ อื มาตรฐานน้�ำดม่ื ประเทศไทย

ตารางท่ี 3 แสดงคณุ ภาพฟสิ กิ ส์ เคมี จลุ นิ ทรยี ์ คา่ มาตรฐาน ผลกระทบตอ่ สขุ ภาพ แนวทาง แก้ไข/การควบคมุ (ตอ่ ) คุณภาพ คา่ มาตรฐาน ผลกระทบตอ่ สขุ ภาพ แนวทางแกไ้ ข/ ไม่เกนิ การควบคุม เอบีเอส 0.2 มกั ใชใ้ นผลติ ภัณฑ์ซกั ลา้ ง การกรองแบบ RO (Alkylbenzene มผี ลทำ� ใหเ้ กิดการระคายเคอื ง การกรองผา่ นเรซนิ sulfonate) ตอ่ เย่ือบุ (มลิ ลกิ รัมต่อลิตร) ไซยาไนด์ 0.1 มคี วามเป็นพิษสูง การกรองผ่านเรซิน (มิลลกิ รมั ตอ่ ลิตร) แบบเฉียบพลัน ด้านจุลินทรีย์ แบคทีเรยี ชนดิ โคลิ น้อยกวา่ 2.2 พบได้ทั่วไปในส่ิงแวดล้อม การกรอง การใช้ ฟอร์ม (Coliforms) และอุจจาระของมนษุ ย์ สารก�ำจดั เชน่ คลอรนี (MPN/100 และสตั ว์ เปน็ ดชั นีแสดงถงึ แสงยูวี โอโซน มิลลิลิตร) สุขลกั ษณะการผลติ E. coli ไม่พบ เป็นเชอ้ื ท่ีพบในอจุ จาระ การกรอง การใช้ ของมนษุ ย์และสัตว์ บางชนดิ สารก�ำจดั เช่น คลอรีน ก่อให้เกดิ โรคเปน็ ดชั นแี สดงถงึ แสงยูวี โอโซน การปนเป้อื นอุจจาระ จุลนิ ทรยี ท์ ที่ ำ� ให้เกิดโรค Salmonella spp. ไมพ่ บ กอ่ ใหเ้ กิดโรคอาหารเป็นพิษ การกรอง การใช้ ใน 100 ท้องร่วง อาเจียน ปวดท้อง สารก�ำจัดเช่น คลอรีน มลิ ลิลติ ร บางชนิดก่อให้เกิดไข้ไทฟอยด์ แสงยูวี โอโซน Staphylococcus ไม่พบ กอ่ ใหเ้ กิดโรคอาหารเปน็ พิษ การกรอง การใช้ aureus ใน 100 คลน่ื ไส้ อาเจยี น ทอ้ งร่วง สารก�ำจัดเช่น คลอรีน มิลลลิ ติ ร อาจเกดิ ภาวะชอ็ ค แสงยูวี โอโซน กรมวิทยาศาตรก์ ารแพทย์ กระทรวงสาธารณสขุ 41

ตารางท่ี 4 แสดงแนวทางการแก้ไขปรับปรุงคุณภาพนำ�้ ที่พบวา่ ไมผ่ ่านมาตรฐานมากท่สี ดุ สาเหตุท่ีไม่ผ่าน แนวทางการแกไ้ ข-ปรบั ปรงุ มาตรฐาน ความเปน็ กรด-ดา่ ง ปญั หาที่พบส่วนมากเกิดจากคา่ ความเปน็ กรด-ด่าง ท่ตี ำ่� กว่า (pH) มาตรฐาน (มคี วามเปน็ กรดสงู ) ในธรรมชาตสิ ารท่มี ีผลทำ� ใหค้ า่ pH ของน�้ำเปลยี่ นแปลง คือสารกลมุ่ คาร์บอเนต ไบคารบ์ อเนต และคารบ์ อนไดออกไซด์เม่อื น�้ำผา่ นระบบอารโ์ อ เมมเบรนจะ สามารถกกั กนั้ อนุมลู คาร์บอเนต และไบคารบ์ อเนตไวเ้ กอื บ ทง้ั หมด สว่ นคาร์บอนไดออกไซด์สามารถซึมผา่ นเมมเบรน ไดท้ ง้ั หมดจงึ ท�ำให้น้ำ� มีสัดสว่ นคารบ์ อนไดออกไซด์สงู กวา่ ปกติ คาร์บอนไดออกไซดท์ ำ� ปฏิกริ ยิ ากบั น้�ำเกิดเป็นกรดคารบ์ อนกิ ท�ำให้มคี วามเป็นกรดเพ่ิมข้นึ หรอื ในกระบวนการผลิตนำ้� ประปา จะมีการเตมิ สารสม้ เตมิ คลอรนี ซ่ึงท�ำให้ pH ของน้�ำลดต่ำ� ลง การปรบั สภาพความเปน็ กรดเป็นด่างของน�้ำ หรอื เรียกว่าการปรับ pH ของน�ำ้ มหี ลายวธิ ี ดงั น้ี • วิธีการใชน้ �้ำปนู ใสซ่งึ เปน็ ดา่ งผสมในน้�ำดบิ เพ่อื ชว่ ยปรัสภาวะ ของ pH ใหส้ งู ขน้ึ • วธิ กี ารตดิ ตง้ั ไสก้ รองถา่ นกมั มนั ตห์ ลงั ระบบอารโ์ อ ถา่ นกมั มนั ต์ จะท�ำหนา้ ท่ีดดู ซบั คารบ์ อนไดออกไซด์มักจะติดตง้ั มาในระบบ เคร่อื งกรองอารโ์ อหลังน�้ำผ่านเมมเบรน เรียกว่าโพสต์คาร์บอน (Post carbon) • วธิ กี ารสเปรย์ (spray) นำ�้ ใหก้ า๊ ซคารบ์ อนไดออกไซดท์ ล่ี ะลาย อยู่ในน�ำ้ แยกตวั ไปกบั อากาศ (Air Stripping) 42 คู่มอื มาตรฐานน�ำ้ ดมื่ ประเทศไทย

ตารางท่ี 4 แสดงแนวทางการแกไ้ ขปรบั ปรงุ คณุ ภาพนำ้� ทพ่ี บวา่ ไมผ่ า่ นมาตรฐานมากทสี่ ดุ (ตอ่ ) สาเหตุที่ไม่ผ่าน แนวทางการแกไ้ ข-ปรบั ปรุง มาตรฐาน ความกระดา้ ง ความกระดา้ งของน�้ำแบ่งออกเปน็ 2 ประเภท 1. ความกระดา้ งชวั่ คราว สว่ นใหญเ่ ปน็ สารประกอบไบคารบ์ อเนต ของแคลเซยี มและแมกนีเซียม สามารถกำ� จัดไดโ้ ดยการตม้ เนอ่ื งจากการตม้ น�ำ้ ทำ� ใหไ้ บคาร์บอเนตของแคลเซียมและ แมกนีเซียม ทม่ี ีอยใู่ นน้ำ� กลายเป็นกา๊ ซคารบ์ อนไดออกไซดร์ ะเหย ออกจากน้ำ� และเกิดตะกอนของแคลเซยี มคาร์บอเนตหรอื แมกนเี ซยี มคาร์บอเนตทีส่ ามารถก�ำจัดได้ดว้ ยการกรอง 2. ความกระด้างถาวร ซึง่ เป็นแคลเซียมซัลเฟตและแคลเซียม คลอไรด์ หรอื แมกนีเซยี มซัลเฟต และแมกนีเซียมคลอไรด์ ไม่สามารถตกตะกอนเม่อื ไดร้ บั ความรอ้ น ตอ้ งกำ� จดั ไดโ้ ดยวิธีทาง เคมี ดังนี้ • วธิ ีการเติมสารเคมีเพื่อท�ำปฏกิ ริ ยิ าเปลยี่ นรูปเกลอื แคลเซียม และแมกนีเซียมให้อยู่ในรปู สารทล่ี ะลายนำ้� และสามารถตก ตะกอนได้ สารเคมีทใี่ ชไ้ ด้แก่ ปูนขาว (แคลเซยี มออกไซด)์ และโซดาแอช (โซเดยี มคารบ์ อเนต) และเติมสารส้มเป็นสารชว่ ย เร่งตะกอน เม่ือปูนขาวหรอื โซดาแอชท�ำปฏกิ ิริยากับความกระดา้ ง ของน้ำ� จะเกิดตะกอนละเอยี ด สารสม้ จะเป็นตวั เร่งใหต้ ะกอน จบั ตัวกนั เป็นกอ้ นใหญพ่ อท่ีจะตกตะกอนได้ • วิธีการแลกเปลย่ี นไอออน (Ion Exchange) โดยใชเ้ รซิน จบั แคลเซยี มและแมกนีเซยี มไว้และปลอ่ ยโซเดยี มออกมาแทน ท�ำใหน้ ้�ำกระดา้ งเปลี่ยนสภาพเปน็ น�้ำอ่อน วธิ นี ีง้ ่ายตอ่ การใชง้ าน และดูแล กรมวทิ ยาศาตรก์ ารแพทย์ กระทรวงสาธารณสุข 43

ตารางที่ 4 แสดงแนวทางการแกไ้ ขปรบั ปรงุ คณุ ภาพนำ้� ทพี่ บวา่ ไมผ่ า่ นมาตรฐานมากทสี่ ดุ (ตอ่ ) สาเหตุทไ่ี มผ่ ่าน แนวทางการแกไ้ ข-ปรับปรงุ มาตรฐาน เหล็กและแมงกานสี เหลก็ และแมงกานสี มักจะพบในนำ�้ ใตด้ นิ ละลายอย่ใู นน�ำ้ ในรูป ของ Fe2+ และ Mn2+ ตามลำ� ดบั การกำ� จดั เหล็กและแมงกานสี สามารถท�ำได้หลายวธิ ี ดงั น้ี • วิธีทำ� ให้น้�ำสมั ผสั อากาศ (Aeration) คอื การเติมอากาศหรอื การทำ� ใหน้ �ำ้ สัมผัสอากาศ ซง่ึ กค็ ือทำ� การเปลยี่ นสภาพเป็นสาร ไม่ละลายน�ำ้ และตามดว้ ยการกรอง ท�ำไดโ้ ดยการพ่นน้�ำทม่ี เี หล็ก และแมงกานีสละลายปนอยู่ขึ้นไปในอากาศแบบนำ�้ พุ หรือใช้ เคร่ืองสูบสูบอากาศพ่นลงไปในน�้ำ เพอ่ื ให้น้�ำได้รับออกซิเจนจาก อากาศ สารละลายของเหล็กและแมงกานีสจะเข้าท�ำปฏกิ ริ ยิ ากบั ออกซเิ จนและเปลย่ี นเป็นสารประกอบใหม่ที่ไมล่ ะลายนำ�้ เช่น ตะกอนสนมิ เหลก็ ก็จะท�ำให้สามารถก�ำจัดสารละลายเหล็กและ แมงกานีสได้โดยการกำ� จดั ตะกอนท่เี กดิ ขึน้ • วิธกี ารเตมิ ปนู ขาวหรือคลอรนี การเติมปูนขาวหรอื คลอรีน ทำ� ใหเ้ กดิ ปฏกิ ริ ยิ าการเปลี่ยนแปลงสารละลายเหล็กแลแมงกานสี ใหเ้ ป็นตะกอน นิยมทำ� ในระบบท่ีมีการกรองน�้ำด้วยเครอ่ื งกรอง ทมี่ ีแรงดนั • สารกรองแอนทราไซต์ (Anthracite filter) ใชก้ รองความขนุ่ สารแขวนลอยในน้�ำ และสารแขวนลอยทเี่ จือปนธาตเุ หลก็ แมงกานสี ฟลูออไรด์ การกำ� จดั ฟลอู อไรดท์ ม่ี มี ากเกนิ มาตรฐาน ทำ� ไดห้ ลายวธิ ดี งั ตอ่ ไปน้ี • วิธกี ารเตมิ สารสม้ จะท�ำให้เกดิ ปฏิกริ ิยาทางเคมเี กดิ เปน็ สารประกอบประเภทเกลอื ของอะลมู เิ นยี มซ่งึ เปน็ ตะกอน แลว้ จงึ กรองตะกอนออก • วิธีการเตมิ Activated carbon ในการแยกสารฟลอู อไรดอ์ อก จากน�ำ้ ซ่งึ เป็นวิธที ี่มีประสิทธิภาพดมี าก 44 คู่มอื มาตรฐานน�ำ้ ดมื่ ประเทศไทย

ตารางท่ี 4 แสดงแนวทางการแกไ้ ขปรบั ปรงุ คณุ ภาพนำ�้ ทพี่ บวา่ ไมผ่ า่ นมาตรฐานมากทสี่ ดุ (ตอ่ ) สาเหตทุ ่ีไม่ผา่ น แนวทางการแกไ้ ข-ปรับปรุง มาตรฐาน • วธิ ีการแลกเปล่ยี นไอออน (Ion Exchange) โดยใช้ แอนไอออนเรซินจบั ฟลูออไรด์ไว้ • วิธกี ารกรองด้วย RO membrane โดยผ่านเยื่อเมมเบรนท่ีมี คุณภาพสูง ซง่ึ เยอ่ื กรองแบบนีเ้ ตม็ ไปด้วยรูพรุนขนาดเล็ก สามารถกรองได้ถงึ ไอออนและโมเลกุลของสารละลายท่ีอยู่ ในน�้ำได้ น�้ำท่ีออกจากเครือ่ งกรองประเภทนจี้ งึ มคี วามบรสิ ุทธิ์สูง ทางด้านแบคทเี รีย การแกไ้ ขปัญหาทางด้านแบคทเี รีย จะต้องใหค้ วามสำ� คญั - โคลฟิ อรม์ กบั องคป์ ระกอบของส่วนต่าง ๆ ในเร่อื งความสะอาดและ - อี. โคไล การฆา่ เช้อื โรคอยา่ งสม�่ำเสมอ ดังน้ี • ตรวจสอบความสะอาดของก๊อกนำ�้ โดยท�ำความสะอาดหรอื เปลีย่ นในกรณชี ำ� รุดเปน็ สนิม • ตรวจสอบแนวทอ่ -ขอ้ ตอ่ ต่าง ๆ หากพบว่ามรี อยร่ัวซมึ จะต้อง ท�ำการซอ่ มแซมหรอื เปลย่ี น • ลา้ งท�ำความสะอาด หรือต้มในน�ำ้ เดอื ดเพอ่ื ฆ่าเชอ้ื โรค และ เปล่ยี นวสั ดุกรองในระบบการกรองน้�ำเป็นประจ�ำ ตามค�ำแนะน�ำ ของผลติ ภณั ฑ์ หรือเมอื่ มีการไหลของน้ำ� ผดิ ปกติ •• ล้างทำ� ความสะอาดภาชนะเก็บน�ำ้ อย่างสม่ำ� เสมอเป็นประจ�ำ ตรวจสอบคา่ คลอรีนอิสระคงเหลือในน�ำ้ กรณีเป็นระบบ ประปา หากพบว่าไมม่ คี ลอรนี อสิ ระคงเหลอื ในนำ้� ผู้ดูแลรักษา ประปาควรปรบั ปรมิ าณสารคลอรีนเพ่ิมมากขึ้น เพื่อให้มีคลอรนี อิสระคงเหลอื เพียงพอทจ่ี ะฆา่ เช้อื โรค หรือนำ� ระบบการฆ่าเชอ้ื โรค ดว้ ยโอโซน หรอื แสงอลั ตราไวโอเลต (UV) มาใชต้ ามความเหมาะสม กับระบบการปรับปรุงคณุ ภาพน�ำ้ อยา่ งมปี ระสทิ ธิภาพ กรมวทิ ยาศาตร์การแพทย์ กระทรวงสาธารณสุข 45

บทที่ 6 การตรวจตดิ ตามและการเฝา้ ระวัง 6.1 การตรวจติดตามและเฝา้ ระวงั เป็นกระบวนการตรวจสอบคุณภาพน�้ำอย่างสม�่ำเสมอ เพ่ือเป็นแนวทางในการเฝ้าระวัง หาสาเหตุแก้ไข ปรับปรุง ให้น้�ำด่ืมที่ผ่านกระบวนการผลิต มีคุณภาพ ตามเกณฑ์ มาตรฐานก�ำหนด 6.2 แนวทางการเฝา้ ระวงั 6.2.1 สภาวะแวดลอ้ ม เชน่ อาคาร สถานทตี่ ง้ั สงิ่ แวดลอ้ ม ท่เี กี่ยวขอ้ งกับการผลิตนำ้� จะตอ้ งสะอาด 6.2.2 เคร่ืองกรองน�ำ้ มีการท�ำความสะอาดและการดูแล รักษา เช่น ลา้ งหรอื เปลยี่ นไส้กรอง 6.2.3 คณุ ภาพน้ำ� มีตรวจสอบคุณภาพเบือ้ งตน้ ทางฟสิ กิ ส์ เคมี และจุลินทรีย์ ตามตารางท่ี 5 ท่ีสามารถบ่งชี้ (Indicator) ได้ว่าควรล้างเปล่ียนสารกรองหรือไส้กรอง หรือส่งตรวจทาง ห้องปฏิบตั ิการ การตรวจติดตามและการเฝ้าระวัง ควรมีการมอบหมาย ผรู้ บั ผดิ ชอบ และลงบนั ทกึ ทกุ ครงั้ ตวั อยา่ งแบบบนั ทกึ การตรวจ ติดตาม ตามภาคผนวก 1 46 คมู่ อื มาตรฐานนำ้� ดมื่ ประเทศไทย

ตารางที่ 5 การตรวจติดตามคุณภาพนำ้� เบ้อื งต้นด้านฟสิ กิ ส์ เคมี และจลุ นิ ทรีย์ ตัวบง่ ช้ี วิธีทดสอบ การตรวจติดตาม น�ำ้ หลงั ผา่ นเครือ่ งกรอง สี กลน่ิ ประสาทสมั ผสั (ตา จมูก) นำ้� ดิบกอ่ นผ่านเครื่องกรอง และนำ้� หลังผ่านเคร่ืองกรอง ความเป็นกรด-ดา่ ง กระดาษทดสอบค่า pH (กระดาษลิตมสั ) หรอื pH meter เปรียบเทียบคุณภาพ แบบพกพา (ความกระดา้ ง) ของนำ้� ดิบ กอ่ นผา่ นเคร่อื งกรอง และ ความกระด้าง ชุดทดสอบความกระด้างของนำ้� นำ้� หลังผ่านเครอื่ งกรอง หรอื ส่งหอ้ งปฏบิ ตั ิการ น�้ำหลงั ผา่ นเครื่องกรอง โคลฟิ อรม์ ชุดทดสอบโคลฟิ อร์มแบคทเี รยี แบคทเี รีย หรือส่งห้องปฏบิ ตั ิการ 6.3 การตรวจโดยใช้ชดุ ทดสอบ 6.3.1 ชดุ ทดสอบความกระด้างของน้�ำ ปัญหาความกระดา้ ง กระทรวงสาธารณสุขมีประกาศกระทรวงฉบับท่ี 61 (พ.ศ. 2524) ก�ำหนด ใหน้ ำ้� บรโิ ภคในภาชนะบรรจทุ ป่ี ดิ สนทิ มคี วามกระดา้ งไดไ้ มเ่ กนิ 100 มลิ ลกิ รมั /ลติ ร นำ้� บาดาล ใช้เกณฑ์ก�ำหนดให้มีความกระด้างไม่เกิน 300 มิลลิกรัม/ลิตร แต่ปัจจุบันยังตรวจพบ น�้ำบริโภคมีความกระด้างเกินค่ากำ� หนดอยู่เสมอ ดังนั้นส�ำนักคุณภาพและความปลอดภัย อาหารจงึ ไดพ้ ฒั นาชดุ ทดสอบความกระดา้ งของนำ�้ เพอ่ื ใหส้ ามารถนำ� ไปตรวจสอบคณุ ภาพ น�้ำนอกห้องปฏิบตั ิการไดแ้ ละทราบผลไดร้ วดเรว็ กรมวิทยาศาตร์การแพทย์ กระทรวงสาธารณสขุ 47

ชุดทดสอบความกระด้างของนำ�้ : ประกอบดว้ ย1 ใบ 1. ถ้วยพลาสตกิ 2. หลอดฉดี ยาขนาด 10 มิลลิลติ ร 1 อัน 3. หลอดฉีดยาขนาด 2.5 มลิ ลิลิตร 1 อัน 4. น�ำ้ ยาความกระด้าง 1 1 ขวด 5. ผงเคมีความกระดา้ ง 2 1 ขวด 6. น้�ำยาความกระด้าง 3 1 ขวด 7. ชอ้ นพลาสติกขนาดเลก็ 1 คัน 8. หลอดหยดยา 1 อนั 9. ค่มู อื ชุดทดสอบ 1 แผน่ 48 คมู่ อื มาตรฐานนำ้� ดมื่ ประเทศไทย

วธิ ที ดสอบ 1. ดดู ตัวอยา่ งน้ำ� ปรมิ าตร 2. หยดน้�ำยาความกระด้าง 1 10 มิลลิลิตร ใสใ่ นถ้วยพลาสตกิ จำ� นวน 3-7 หยด เขยา่ ใหเ้ ขา้ กนั 3. ตักผงเคมีความกระด้าง 2 4. หยดน้�ำยาความกระด้าง 3 ลงไป ปริมาณเท่าหัวไมข้ ดี ไฟ ใสล่ งใน ทีละหยดจนสีม่วงแดง เปลี่ยนเป็น ถ้วยพลาสติกเขย่าเบา ๆ ใหส้ าร สีนำ้� เงิน (ถา้ เติมนำ�้ ยาความกระด้าง 3 เคมลี ะลาย จนครบ 3 มิลลลิ ติ ร แล้วสยี งั ไม่เปลย่ี น ใหห้ ยดุ การทดลอง) อา่ นผลจากตาราง กรมวทิ ยาศาตรก์ ารแพทย์ กระทรวงสาธารณสขุ 49