SÁCH EBOOK LỊCH SỬ 8

Trong cao trµo c¸ch m¹ng nµy, giai cÊp c«ng nh©n tÝch cùc tham gia ®Êu tranh giµnh ®éc lËp d©n téc. C¸c ®¶ng céng s¶n ®ðîc thµnh lËp vµ gi÷ vai trß l·nh ®¹o phong trµo c¸ch m¹ng ë mét sè nðíc ch©u ¸ nhð Trung Quèc, ViÖt Nam. - Em h y nªu nh÷ng nÐt míi cña phong trµo ®éc lËp d©n téc ë ch©u ¸ sau ChiÕn tranh thÕ giíi thø nhÊt. 2. C¸ch m¹ng Trung Quèc trong nh÷ng n¨m 1919 - 1939 Phong trµo Ngò tø bïng næ ngµy 4 - 5 - 1919, më ®Çu b»ng cuéc biÓu t×nh cña 3000 häc sinh yªu nðíc ë B¾c Kinh chèng l¹i ©m mðu x©u xÐ Trung Quèc cña c¸c nðíc ®Õ quèc. Phong trµo ®· nhanh chãng lan réng ra c¶ nðíc, l«i cuèn ®«ng ®¶o c«ng nh©n, n«ng d©n, trÝ thøc yªu nðíc tham gia. Lùc lðîng chñ yÕu cña phong trµo chuyÓn tõ häc sinh sang giai cÊp c«ng nh©n. Trong Phong trµo Ngò tø, quÇn chóng gið¬ng cao c¸c khÈu hiÖu ®Êu tranh nhð “Trung Quèc cña ngðêi Trung Quèc”, “PhÕ bá HiÖp ðíc 21 ®iÒu” (quy ®Þnh nh÷ng ®iÒu kho¶n vÒ quyÒn lîi cña c¸c nðíc ®Õ quèc ë Trung Quèc)... Phong trµo Ngò tø më ®Çu cho cao trµo c¸ch m¹ng chèng ®Õ quèc vµ chèng phong kiÕn. Tõ ®ã, chñ nghÜa M¸c - Lª-nin ®ðîc truyÒn b¸ réng r·i ë Trung Quèc. C¸c nhãm céng s¶n ®ðîc h×nh thµnh t¹i mét sè thµnh phè. Th¸ng 7 - 1921, trªn c¬ së c¸c nhãm nµy, §¶ng Céng s¶n Trung Quèc ®ðîc thµnh lËp. Trong nh÷ng n¨m 1926 - 1927, nh©n d©n Trung Quèc tiÕn hµnh cuéc chiÕn tranh c¸ch m¹ng nh»m ®¸nh ®æ c¸c tËp ®oµn qu©n phiÖt ®ang chia nhau thèng trÞ c¸c vïng trong nðíc. Trong nh÷ng n¨m 1927 - 1937, nh©n d©n Trung Quèc l¹i tiÕn hµnh cuéc néi chiÕn c¸ch m¹ng nh»m lËt ®æ nÒn thèng trÞ ph¶n ®éng cña tËp ®oµn Quèc d©n ®¶ng Tðëng Giíi Th¹ch - ®¹i diÖn cho quyÒn lîi cña ®¹i ®Þa chñ, ®¹i tð s¶n vµ ®Õ quèc ë Trung Quèc. Th¸ng 7 - 1937, NhËt B¶n ph¸t ®éng cuéc chiÕn tranh x©m lðîc quy m« nh»m th«n tÝnh toµn bé Trung Quèc. Trðíc nguy c¬ d©n téc, §¶ng Céng s¶n Trung Quèc ®· chñ ®éng ®Ò nghÞ Quèc d©n ®¶ng ®×nh chØ néi chiÕn, cïng hîp t¸c chèng NhËt. Còng tõ ®ã, c¸ch m¹ng Trung Quèc chuyÓn sang thêi k× Quèc - Céng hîp t¸c ®Ó cïng nhau kh¸ng chiÕn chèng NhËt B¶n x©m lðîc. - Theo em, khÈu hiÖu ®Êu tranh cña Phong trµo Ngò tø cã ®iÒu g× míi so víi khÈu hiÖu \"§¸nh ®æ M n Thanh\" trong C¸ch m¹ng T©n Hîi (1911) ? 100

ii - Phong trµo ®éc lËp d©n téc ë §«ng nam ¸ (1918 - 1939) 1. T×nh h×nh chung §Çu thÕ kØ XX, hÇu hÕt c¸c quèc gia §«ng Nam ¸ ®Òu trë thµnh thuéc ®Þa hoÆc nöa thuéc ®Þa cña chñ nghÜa thùc d©n. ChØ cã Xiªm (nay lµ Th¸i Lan) tð¬ng ®èi tù chñ, nhðng vÒ nhiÒu mÆt vÉn bÞ phô thuéc vµo c¸c nðíc ®Õ quèc. Sau thÊt b¹i cña nh÷ng cuéc khëi nghÜa dðíi ngän cê “phß vua cøu nðíc”, tÇng líp trÝ thøc míi ë nhiÒu nðíc §«ng Nam ¸ ®· hðíng cuéc ®Êu tranh giµnh ®éc lËp d©n téc theo con ®ðêng d©n chñ tð s¶n. Sau ChiÕn tranh thÕ giíi thø nhÊt, chÝnh s¸ch khai th¸c vµ bãc lét thuéc ®Þa cña c¸c nðíc ®Õ quèc ®· t¸c ®éng trùc tiÕp ®Õn c¸c nðíc §«ng Nam ¸. Phong trµo ®Êu tranh chèng ®Õ quèc d©ng cao m¹nh mÏ. §ång thêi, th¾ng lîi cña C¸ch m¹ng th¸ng Mðêi Nga còng ¶nh hðëng ®Õn khu vùc nµy. B¾t ®Çu tõ nh÷ng n¨m 20, trong phong trµo ®Êu tranh giµnh ®éc lËp d©n téc xuÊt hiÖn mét nÐt míi : Giai cÊp v« s¶n ë §«ng Nam ¸ tõng bðíc trðëng thµnh vµ tham gia l·nh ®¹o phong trµo c¸ch m¹ng. Trong giai ®o¹n nµy ®· xuÊt hiÖn mét sè ®¶ng céng s¶n ë khu vùc, ®Çu tiªn lµ ®¶ng Céng s¶n In-®«-nª-xi-a (th¸ng 5 - 1920). TiÕp theo, trong n¨m 1930, c¸c ®¶ng céng s¶n ®· lÇn lðît ®ðîc thµnh lËp ë ViÖt Nam (th¸ng 1), ë M· Lai vµ Xiªm (th¸ng 4), ë Phi-lÝp-pin (th¸ng 11). Dðíi sù l·nh ®¹o cña §¶ng Céng s¶n, giai cÊp c«ng nh©n vµ nh©n d©n lao ®éng ë mét sè nðíc ®· vïng dËy ®Êu tranh chèng chñ nghÜa ®Õ quèc. Næi bËt lµ c¸c cuéc khëi nghÜa ë Gia-va vµ Xu-ma-t¬-ra (1926 - 1927) ë In-®«-nª-xi-a vµ phong trµo X« viÕt NghÖ - TÜnh (1930 - 1931) t¹i ViÖt Nam. Nhðng nh÷ng cuéc næi dËy nµy ®Òu bÞ chÝnh quyÒn thùc d©n trÊn ¸p. - Sù thµnh lËp c¸c ®¶ng céng s¶n cã t¸c H×nh 73. ®éng nhð thÕ nµo ®èi víi phong trµo ¸p-®un Ra-man (1903 - 1990), ®éc lËp d©n téc ë c¸c nðíc §«ng Nam ¸ ? l·nh tô phong trµo ®éc lËp d©n téc Cïng víi sù ph¸t triÓn cña phong trµo v« ë M· Lai s¶n, phong trµo d©n chñ tð s¶n còng cã nh÷ng bðíc tiÕn râ rÖt so víi nh÷ng n¨m ®Çu thÕ kØ XX. 101

NÕu nhð trðíc ®©y míi chØ xuÊt hiÖn c¸c nhãm, ph¸i hoÆc c¸c héi do nh÷ng nhµ yªu nðíc s¸ng lËp, th× ®Õn giai ®o¹n nµy ®· xuÊt hiÖn c¸c chÝnh ®¶ng cã tæ chøc vµ ¶nh hðëng x· héi réng lín nh𠧶ng D©n téc ë In-®«-nª-xi-a, phong trµo Tha-kin ë MiÕn §iÖn, phong trµo chèng thùc d©n Anh ®ßi tù trÞ ë M· Lai... - Vµo ®Çu thÕ kØ XX, phong trµo d©n chñ tð s¶n ë §«ng Nam ¸ cã ®iÓm g× míi ? 2. Phong trµo ®éc lËp d©n téc ë mét sè nðíc §«ng Nam ¸ Phong trµo chèng thùc d©n ®ßi ®éc lËp d©n téc diÔn ra s«i næi vµ liªn tôc ë nhiÒu nðíc §«ng Nam ¸. ë §«ng Dð¬ng, cuéc ®Êu tranh chèng thùc d©n Ph¸p ®ðîc tiÕn hµnh dðíi nhiÒu h×nh thøc phong phó víi sù tham gia ®«ng ®¶o cña c¸c tÇng líp nh©n d©n. ë Lµo, nhiÒu bé téc ®· tham gia phong trµo chèng Ph¸p. Tiªu biÓu lµ cuéc khëi nghÜa do Ong KÑo vµ Com-ma-®am l·nh ®¹o kÐo dµi h¬n 30 n¨m (1901 - 1936). ë Cam-pu-chia, c¸c cuéc ®Êu tranh yªu nðíc liªn tiÕp næ ra trong nh÷ng n¨m 1918 - 1920, 1926..., ®Æc biÖt lµ phong trµo yªu nðíc theo xu hðíng d©n chñ tð s¶n do nhµ sð A-cha Hem-chiªu ®øng ®Çu trong nh÷ng n¨m 1930 - 1935. ë ViÖt Nam, phong trµo chèng Ph¸p ph¸t triÓn m¹nh mÏ, nhÊt lµ sau khi §¶ng Céng s¶n ®ðîc thµnh lËp (1 - 1930). - Em cã nhËn xÐt g× vÒ phong trµo ®Êu tranh chèng thùc d©n Ph¸p ë c¸c nðíc §«ng Dð¬ng ? T¹i khu vùc §«ng Nam ¸ h¶i ®¶o còng H×nh 74. A. Xu-c¸c-n« (1901 - 1970), diÔn ra nh÷ng phong trµo yªu nðíc, chèng l·nh tô phong trµo ®éc lËp d©n téc thùc d©n, l«i cuèn hµng triÖu ngðêi tham ë In-®«-nª-xi-a gia, tiªu biÓu lµ phong trµo ®éc lËp d©n téc ë In-®«-nª-xi-a. Trong h¬n ba thÕ kØ dðíi sù ¸p bøc, bãc lét tµn tÖ cña thùc d©n Hµ Lan, nh©n d©n In-®«-nª-xi-a ®· nhiÒu lÇn næi dËy ®Êu tranh. Trong nh÷ng n¨m 1926 - 1927, khëi nghÜa ®· bïng næ ë c¸c ®¶o Gia-va vµ Xu-ma-t¬-ra dðíi sù l·nh ®¹o cña §¶ng Céng s¶n. Sau khi khëi nghÜa bÞ ®µn ¸p, quÇn chóng ®· ng¶ theo phong trµo d©n téc tð s¶n do ¸c-mÐt Xu-c¸c-n«, l·nh tô cña §¶ng D©n téc ®øng ®Çu. 102

®Õn khi ChiÕn tranh thÕ giíi thø hai bïng næ, phong trµo ®éc lËp d©n téc ë §«ng Nam ¸ chða giµnh ®ðîc th¾ng lîi cã ý nghÜa quyÕt ®Þnh. N¨m 1940, ph¸t xÝt NhËt trµn vµo §«ng Nam ¸, vµ còng tõ ®©y, cuéc ®Êu tranh giµnh ®éc lËp d©n téc chÜa mòi nhän vµo chñ nghÜa ph¸t xÝt NhËt. - Phong trµo ®éc lËp d©n téc ë In-®«-nª-xi-a diÔn ra nhð thÕ nµo ? C©u hái vµ bµi tËp 1. V× sao sau ChiÕn tranh thÕ giíi thø nhÊt, phong trµo ®éc lËp d©n téc ë ch©u ¸ l¹i bïng næ m¹nh mÏ ? 2. C¸ch m¹ng Trung Quèc ®· diÔn ra nhð thÕ nµo trong nh÷ng n¨m 1919 - 1939 ? 3. Em cã nhËn xÐt g× vÒ cuéc ®Êu tranh giµnh ®éc lËp d©n téc ë §«ng Nam ¸ sau ChiÕn tranh thÕ giíi thø nhÊt ? 4. LËp b¶ng thèng kª vÒ phong trµo ®éc lËp d©n téc ë ch©u ¸. 103

Chð¬ng IV ChiÕn tranh thÕ giíi thø hai (1939 - 1945) Bµi 21 ChiÕn tranh thÕ giíi thø hai (1939 - 1945) ChiÕn tranh thÕ giíi thø hai (1939 - 1945) lµ cuéc chiÕn tranh g©y nªn nh÷ng tæn thÊt lín nhÊt vÒ ngðêi vµ cña trong lÞch sö nh©n lo¹i. ChiÕn tranh kÕt thóc víi sù thÊt b¹i hoµn toµn cña chñ nghÜa ph¸t xÝt vµ dÉn ®Õn nh÷ng biÕn ®æi c¨n b¶n cña t×nh h×nh thÕ giíi. I - Nguyªn nh©n bïng næ ChiÕn tranh thÕ giíi thø hai Sau ChiÕn tranh thÕ giíi thø nhÊt, nh÷ng m©u thuÉn míi vÒ quyÒn lîi, vÒ thÞ trðêng vµ thuéc ®Þa l¹i tiÕp tôc n¶y sinh gi÷a c¸c nðíc ®Õ quèc. Cuéc khñng ho¶ng kinh tÕ thÕ giíi 1929 - 1933 lµm cho nh÷ng m©u thuÉn ®ã thªm s©u s¾c, dÉn tíi viÖc lªn cÇm quyÒn cña chñ nghÜa ph¸t xÝt ë I-ta-li-a, §øc vµ NhËt B¶n, víi ý ®å g©y chiÕn tranh chia l¹i thÕ giíi. Gi÷a c¸c nðíc ®Õ quèc dÇn dÇn h×nh thµnh hai khèi ®èi ®Þch nhau : khèi Anh - Ph¸p - MÜ vµ khèi ph¸t xÝt §øc - I-ta-li-a - NhËt B¶n. Hai khèi ®Õ quèc nµy m©u thuÉn gay g¾t víi nhau vÒ thÞ trðêng vµ thuéc ®Þa nhðng ®Òu coi Liªn X« lµ kÎ thï cÇn ph¶i tiªu diÖt. Khèi Anh - Ph¸p - MÜ thùc hiÖn ®ðêng lèi tho¶ hiÖp, nhðîng bé nh»m lµm cho khèi ph¸t xÝt chÜa mòi nhän chiÕn tranh vÒ phÝa Liªn X«. Do chÝnh s¸ch tho¶ hiÖp nµy, sau khi s¸p nhËp nðíc ¸o vµo §øc, HÝt-le chiÕm TiÖp Kh¾c (th¸ng 3 - 1939). Tuy vËy, thÊy chða ®ñ søc ®¸nh ngay Liªn X«, HÝt-le quyÕt ®Þnh tÊn c«ng c¸c nðíc ch©u ¢u trðíc. Ngµy 1 - 9 - 1939, ph¸t xÝt §øc tÊn c«ng Ba Lan. Ngay sau ®ã, Anh, Ph¸p tuyªn chiÕn víi §øc. ChiÕn tranh thÕ giíi thø hai bïng næ. 104

H×nh 75. Tranh biÕm ho¹ ë ch©u ¢u n¨m 1939 : HÝt-le ®ðîc vÝ nhð ngðêi khæng lå, xung quanh lµ c¸c chÝnh kh¸ch ch©u ¢u ®· nhðîng bé HÝt-le - Quan s¸t bøc tranh, em h y gi¶i thÝch t¹i sao HÝt-le l¹i tÊn c«ng c¸c nðíc ch©u ¢u trðíc ? II - Nh÷ng diÔn biÕn chÝnh 1. ChiÕn tranh bïng næ vµ lan réng toµn thÕ giíi (tõ ngµy 1 - 9 - 1939 ®Õn ®Çu n¨m 1943) Trong giai ®o¹n nµy, b»ng chiÕn thuËt chíp nho¸ng, ph¸t xÝt §øc ®¸nh chiÕm hÇu hÕt c¸c nðíc ch©u ¢u (trõ Anh vµ mét vµi nðíc trung lËp). Ngµy 22 - 6 - 1941, ph¸t xÝt §øc tÊn c«ng vµ dÇn dÇn tiÕn s©u vµo l·nh thæ Liªn X«. ë Th¸i B×nh Dð¬ng, trong lóc §øc ®ang th¾ng thÕ ë ch©u ¢u, ngµy 7 - 12 - 1941, NhËt B¶n bÊt ngê tÊn c«ng h¹m ®éi MÜ ë Tr©n Ch©u C¶ng (®¶o Ha-oai). Qu©n ®éi NhËt chiÕm toµn bé vïng §«ng Nam ¸ vµ mét sè ®¶o ë Th¸i B×nh Dð¬ng. ë B¾c Phi, th¸ng 9 - 1940, qu©n I-ta-li-a tÊn c«ng Ai CËp. ChiÕn tranh lan réng toµn thÕ giíi. ChiÕn sù diÔn ra trªn kh¾p c¸c mÆt trËn : mÆt trËn T©y ¢u, mÆt trËn X« - §øc, mÆt trËn ch©u ¸ - Th¸i B×nh Dð¬ng vµ mÆt trËn B¾c Phi. Th¸ng 1 - 1942, MÆt trËn §ång minh chèng ph¸t xÝt ®ðîc thµnh lËp nh»m ®oµn kÕt vµ tËp hîp c¸c lùc lðîng chèng ph¸t xÝt trªn toµn thÕ giíi ®Ó tiªu diÖt chñ nghÜa ph¸t xÝt. - Nªu diÔn biÕn chÝnh cña giai ®o¹n ®Çu ChiÕn tranh thÕ giíi thø hai. 105

H×nh 76. Lðîc ®å qu©n §øc ®¸nh chiÕm ch©u ¢u (1939 - 1941) 106

H×nh 77. Thñ ®« Lu©n §«n (Anh) H×nh 78. Qu©n §øc treo cæ bÞ kh«ng qu©n §øc oanh t¹c n¨m 1940 ngðêi d©n Liªn X« ë vïng chiÕm ®ãng 2. Qu©n §ång minh ph¶n c«ng, chiÕn tranh kÕt thóc (tõ ®Çu n¨m 1943 ®Õn th¸ng 8 - 1945) TrËn ph¶n c«ng cña qu©n ®éi Liªn X« ë Xta-lin-gr¸t ®· t¹o nªn bðíc ngoÆt, lµm xoay chuyÓn t×nh thÕ cña cuéc chiÕn tranh thÕ giíi. Sau chiÕn th¾ng Xta-lin-gr¸t (2 - 2 - 1943), Hång qu©n Liªn X« vµ liªn qu©n MÜ - Anh liªn tiÕp më nhiÒu cuéc ph¶n c«ng trªn kh¾p c¸c mÆt trËn. ë mÆt trËn X« - §øc, Hång qu©n Liªn X« ®· ph¶n c«ng trªn diÖn réng, quÐt s¹ch qu©n §øc ra khái l·nh thæ cña m×nh. §Õn cuèi n¨m 1944, toµn bé l·nh thæ Liªn X« ®ðîc gi¶i phãng. Trªn ®ðêng truy kÝch qu©n §øc, Hång qu©n Liªn X« ®· gióp nh©n d©n c¸c nðíc §«ng ¢u gi¶i phãng ®Êt nðíc khái ¸ch ph¸t xÝt. ë mÆt trËn B¾c Phi, th¸ng 5 - 1943, trðíc c¸c ®ît tÊn c«ng cña liªn qu©n MÜ - Anh, qu©n §øc vµ I-ta-li-a ®· ph¶i h¹ vò khÝ. ë mÆt trËn T©y ¢u, ngµy 6 - 6 - 1944, liªn qu©n MÜ - Anh ®æ bé vµo miÒn B¾c nðíc Ph¸p, më mÆt trËn thø hai ë T©y ¢u. Sau th¾ng lîi cña Hång qu©n Liªn X« ë chiÕn dÞch c«ng ph¸ BÐc-lin, ®ªm mång 8 r¹ng s¸ng 9 - 5 - 1945 ph¸t xÝt §øc kÝ v¨n kiÖn ®Çu hµng kh«ng ®iÒu kiÖn. ChiÕn tranh kÕt thóc ë ch©u ¢u víi sù thÊt b¹i hoµn toµn cña ph¸t xÝt I-ta-li-a vµ §øc. ë mÆt trËn ch©u ¸ - Th¸i B×nh Dð¬ng, Hång qu©n Liªn X« ®¸nh tan ®¹o qu©n Quan §«ng cña NhËt ë vïng §«ng B¾c Trung Quèc. Ngµy 6 vµ 9 - 8 - 1945, MÜ nÐm bom nguyªn tö huû diÖt hai thµnh phè Hi-r«-si-ma vµ Na-ga-xa-ki (NhËt B¶n) lµm trªn 10 v¹n ngðêi thiÖt m¹ng, hµng chôc v¹n ngðêi bÞ tµn phÕ. 107

H×nh 79. Hi-r«-si-ma sau khi bÞ nÐm bom nguyªn tö Ngµy 15 - 8 - 1945, NhËt B¶n ®Çu hµng kh«ng ®iÒu kiÖn. ChiÕn tranh thÕ giíi thø hai kÕt thóc. - Liªn X« cã vai trß nhð thÕ nµo trong viÖc ®¸nh th¾ng chñ nghÜa ph¸t xÝt ? III - KÕt côc cña ChiÕn tranh thÕ giíi thø hai “KÎ gieo giã ph¶i gÆt b·o” - chiÕn tranh kÕt thóc víi sù sôp ®æ hoµn toµn cña chñ nghÜa ph¸t xÝt §øc, I-ta-li-a, NhËt B¶n. Tuy nhiªn, toµn nh©n lo¹i ®· ph¶i høng chÞu nh÷ng hËu qu¶ th¶m khèc cña chiÕn tranh. ChiÕn tranh thÕ giíi thø hai lµ cuéc chiÕn tranh lín nhÊt, khèc liÖt nhÊt vµ tµn ph¸ nÆng nÒ nhÊt trong lÞch sö loµi ngðêi : 60 triÖu ngðêi chÕt, 90 triÖu ngðêi bÞ tµn tËt, thiÖt h¹i vÒ vËt chÊt gÊp 10 lÇn so víi ChiÕn tranh thÕ giíi thø nhÊt, b»ng tÊt c¶ c¸c cuéc chiÕn tranh trong 1000 n¨m trðíc ®ã céng l¹i. ChiÕn tranh kÕt thóc ®· dÉn ®Õn nh÷ng biÕn ®æi c¨n b¶n cña t×nh h×nh thÕ giíi. - Qua c¸c h×nh 77, 78, 79, em suy nghÜ g× vÒ hËu qu¶ cña ChiÕn tranh thÕ giíi thø hai ®èi víi nh©n lo¹i ? C©u hái vµ bµi tËp 1. V× sao ChiÕn tranh thÕ giíi thø hai bïng næ ? 2. LËp niªn biÓu vÒ nh÷ng sù kiÖn chÝnh cña ChiÕn tranh thÕ giíi thø hai (1939 - 1945). 108

Chð¬ng V sù ph¸t triÓn cña khoa häc - kÜ thuËt vµ v¨n ho¸ thÕ giíi nöa ®Çu thÕ kØ XX Bµi 22 sù ph¸t triÓn cña khoa häc - kÜ thuËt vµ v¨n ho¸ thÕ giíi nöa ®Çu thÕ kØ XX Trong nöa ®Çu thÕ kØ XX, khoa häc - kÜ thuËt vµ v¨n ho¸ thÕ giíi ®· cã nh÷ng bðíc ph¸t triÓn vðît bËc, ®Æc biÖt lµ nh÷ng thµnh tùu cña nÒn v¨n ho¸ X« viÕt. I - Sù ph¸t triÓn cña khoa häc - kÜ thuËt thÕ giíi nöa ®Çu thÕ kØ XX Bðíc vµo thÕ kØ XX, trªn ®µ tiÕn cña cuéc c¸ch m¹ng c«ng nghiÖp, nh©n lo¹i tiÕp tôc ®¹t ®ðîc nh÷ng thµnh tùu rùc rì vÒ khoa häc - kÜ thuËt. Trong lÜnh vùc VËt lÝ, sù ra ®êi cña lÝ H×nh 80. A. Anh-xtanh thuyÕt nguyªn tö hiÖn ®¹i, ®Æc biÖt lµ lÝ (1879 - 1955) thuyÕt tð¬ng ®èi cña nhµ b¸c häc §øc An-be Anh-xtanh, ®· mang l¹i mét dÊu Ên s©u s¾c cho khoa häc hiÖn ®¹i khi xÐt l¹i c¸c kh¸i niÖm vËt lÝ vÒ kh«ng gian vµ thêi gian. Cã thÓ nãi, c¸c ph¸t minh lín vÒ VËt lÝ häc cña thÕ kØ XX, tõ n¨ng lðîng nguyªn tö ®Õn lade, b¸n dÉn... ®Òu cã liªn quan ®Õn lÝ thuyÕt nµy. 109

H×nh 81. ChiÕc m¸y bay ®Çu tiªn trªn thÕ giíi (ngµy 17 - 12 - 1903 bay ®ðîc 12 gi©y) do hai anh em ngðêi MÜ O-vin vµ Uyn-b¬ Rai chÕ t¹o Trong c¸c lÜnh vùc kh¸c nhð Ho¸ häc, Sinh häc, c¸c khoa häc vÒ Tr¸i ®Êt (H¶i dð¬ng häc, KhÝ tðîng häc...) ®Òu ®¹t ®ðîc nh÷ng thµnh tùu to lín. - H y kÓ nh÷ng ph¸t minh khoa häc trong nöa ®Çu thÕ kØ XX mµ em biÕt. NhiÒu ph¸t minh khoa häc cuèi thÕ kØ XIX - ®Çu thÕ kØ XX ®· ®ðîc ®ða vµo sö dông nhð ®iÖn tÝn, ®iÖn tho¹i, ra®a, hµng kh«ng, ®iÖn ¶nh víi phim cã tiÕng nãi vµ phim mµu... Sù ph¸t triÓn cña khoa häc - kÜ thuËt ®· mang l¹i cuéc sèng vËt chÊt vµ tinh thÇn tèt ®Ñp h¬n cho con ngðêi. Nhðng mÆt kh¸c, chÝnh nh÷ng thµnh tùu khoa häc còng ®ðîc sö dông ®Ó trë thµnh phð¬ng tiÖn chiÕn tranh g©y th¶m ho¹ cho nh©n lo¹i qua hai cuéc chiÕn tranh thÕ giíi. - Nhµ khoa häc A. N«-ben nãi : \"T«i hi väng r»ng nh©n lo¹i sÏ rót ra ®ðîc tõ nh÷ng ph¸t minh khoa häc nhiÒu ®iÒu tèt h¬n lµ ®iÒu xÊu\". Em hiÓu nhð thÕ nµo vÒ c©u nãi ®ã ? II - NÒn v¨n ho¸ X« viÕt h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn Th¾ng lîi cña C¸ch m¹ng th¸ng Mðêi Nga n¨m 1917 ®· më ®ðêng cho viÖc x©y dùng mét nÒn v¨n ho¸ míi trªn c¬ së tð tðëng cña chñ nghÜa M¸c - Lª-nin vµ kÕ thõa nh÷ng tinh hoa cña di s¶n v¨n ho¸ nh©n lo¹i. §ã lµ v¨n ho¸ X« viÕt. Thµnh tùu cña c«ng cuéc x©y dùng nÒn v¨n ho¸ X« viÕt ®ðîc thÓ hiÖn trong viÖc xo¸ bá t×nh tr¹ng mï ch÷ vµ n¹n thÊt häc, s¸ng t¹o ch÷ viÕt cho c¸c d©n téc trðíc ®©y chða cã ch÷ viÕt, ph¸t triÓn hÖ thèng gi¸o dôc quèc d©n, ®Êu tranh chèng c¸c tµn dð tð tðëng cña chÕ ®é cò, ph¸t triÓn v¨n häc, nghÖ thuËt... 110

H×nh 82. Mét líp häc xo¸ mï ch÷ ë Liªn X« n¨m 1926 Trðíc c¸ch m¹ng, 3/4 d©n sè Nga mï ch÷ ; trong ng«n ng÷ cña mét sè d©n téc kh«ng cã ®éng tõ “häc tËp”. ChØ trong vßng 20 n¨m (1921 - 1940), kho¶ng 60 triÖu ngðêi ®· tho¸t n¹n mï ch÷. §Õn cuèi nh÷ng n¨m 30, n¹n mï ch÷ vÒ c¨n b¶n ®ðîc thanh to¸n, chÕ ®é gi¸o dôc phæ cËp b¾t buéc 7 n¨m ®ðîc thùc hiÖn. ë c¸c thµnh phè ®· thùc hiÖn phæ cËp gi¸o dôc trung häc c¬ së. Gi¸o dôc ®¹i häc thu ®ðîc nhiÒu thµnh tùu to lín : ®Õn n¨m 1932 ®· ®µo t¹o ®ðîc 198 000 ngðêi cã tr×nh ®é ®¹i häc vµ 319 000 ngðêi cã tr×nh ®é cao ®¼ng. Trong vßng chða ®Çy 30 n¨m, nðíc Nga “®i giµy cá” xða kia ®· trë thµnh mét ®Êt nðíc, trong ®ã ®a sè ngðêi d©n cã tr×nh ®é v¨n ho¸ cao, cã mét ®éi ngò trÝ thøc ®«ng ®¶o, phôc vô ®¾c lùc cho c«ng cuéc x©y dùng vµ b¶o vÖ Tæ quèc. - V× sao xo¸ n¹n mï ch÷ ®ðîc coi lµ nhiÖm vô hµng ®Çu trong viÖc x©y dùng mét nÒn v¨n ho¸ míi ë Liªn X« ? Víi nh÷ng c¬ së nghiªn cøu khoa häc réng lín, H×nh 83. C.Xi-«n-cèp-xki ®ðîc trang bÞ ®Çy ®ñ, ®éi ngò c¸c nhµ khoa häc X« (1857 - 1935), viÕt ®· ®¹t ®ðîc nh÷ng thµnh tùu rùc rì vµ chiÕm lÜnh nhiÒu ®Ønh cao khoa häc thÕ giíi. ngðêi s¸ng lËp ngµnh du hµnh vò trô hiÖn ®¹i Cïng víi sù ph¸t triÓn cña khoa häc - kÜ thuËt, nÒn v¨n ho¸ - nghÖ thuËt X« viÕt cã nh÷ng cèng hiÕn to lín vµo kho tµng v¨n ho¸ nh©n lo¹i. 111

C¸c ngµnh v¨n häc, thi ca, s©n khÊu, ®iÖn ¶nh, t¹o h×nh ®Òu ®¹t ®ðîc nh÷ng thµnh tùu to lín. Tªn tuæi c¸c nhµ v¨n vµ nghÖ sÜ nhð M.Goãc-ki, M. S«-l«-khèp, A. T«n-xt«i, A. S«-xta-c«-vÝch, X. B«n-®a-chóc... ®· næi tiÕng kh¾p thÕ giíi. VÒ v¨n häc, tõ n¨m 1928 ®Õn n¨m 1950, ®· xuÊt b¶n 102 800 ®Çu s¸ch v¨n häc víi tæng sè 2,5 tØ b¶n. - H y kÓ tªn nh÷ng t¸c phÈm v¨n häc X« viÕt mµ em biÕt. C©u hái vµ bµi tËp 1. Em biÕt g× vÒ nh÷ng tiÕn bé cña khoa häc - kÜ thuËt thÕ giíi nöa ®Çu thÕ kØ XX ? 2. H·y nªu nh÷ng thµnh tùu cña nÒn v¨n ho¸ X« viÕt. Bµi 23 «n tËp lÞch sö thÕ giíi hiÖn ®¹i (PhÇn tõ n¨m 1917 ®Õn n¨m 1945) I - Nh÷ng sù kiÖn lÞch sö chÝnh Trong vßng gÇn 30 n¨m (1917 - 1945), lÞch sö thÕ giíi ®· diÔn ra nhiÒu sù kiÖn. Chóng ta h·y cïng nhau «n l¹i nh÷ng sù kiÖn chÝnh vµ ®iÒn vµo b¶ng thèng kª dðíi ®©y : Thêi gian Sù kiÖn KÕt qu¶ Th¸ng 2 - 1917 C¸ch m¹ng d©n chñ tð s¶n LËt ®æ chÕ ®é Nga hoµng th¾ng lîi ë Nga Hai chÝnh quyÒn song song tån t¹i 112

II - Nh÷ng néi dung chñ yÕu Tõ nh÷ng sù kiÖn chÝnh ®· nªu ë trªn, chóng ta thÊy lÞch sö thÕ giíi (1917 - 1945) bao gåm nh÷ng néi dung chÝnh sau ®©y : - Víi th¾ng lîi cña C¸ch m¹ng th¸ng Mðêi Nga n¨m 1917, lÇn ®Çu tiªn chñ nghÜa x· héi ®· trë thµnh hiÖn thùc ë mét nðíc, n»m gi÷a vßng v©y cña chñ nghÜa tð b¶n. Th¾ng lîi cña C¸ch m¹ng th¸ng Mðêi vµ c«ng cuéc x©y dùng chñ nghÜa x· héi ë Liªn X« ®· cã t¸c ®éng to lín ®Õn t×nh h×nh thÕ giíi. - Phong trµo ®Êu tranh c¸ch m¹ng ë c¸c nðíc tð b¶n ¢u - MÜ lªn cao vµ cã bðíc chuyÓn biÕn míi. ë nhiÒu nðíc, c¸c ®¶ng céng s¶n ra ®êi. Trªn c¬ së ®ã, Quèc tÕ céng s¶n ®ðîc thµnh lËp vµ ®· l·nh ®¹o phong trµo c¸ch m¹ng ®i theo con ®ðêng C¸ch m¹ng th¸ng Mðêi - con ®ðêng c¸ch m¹ng x· héi chñ nghÜa. - Trong cuéc ®Êu tranh giµnh ®éc lËp d©n téc ë c¸c nðíc thuéc ®Þa vµ phô thuéc, cïng víi sù ph¸t triÓn cña phong trµo d©n chñ tð s¶n, giai cÊp v« s¶n trÎ tuæi b¾t ®Çu trðëng thµnh vµ tham gia l·nh ®¹o phong trµo c¸ch m¹ng. - Tr¶i qua nh÷ng n¨m ph¸t triÓn bét ph¸t sau ChiÕn tranh thÕ giíi thø nhÊt, c¸c nðíc tð b¶n ®· l©m vµo cuéc khñng ho¶ng kinh tÕ (1929 - 1933). Cuéc khñng ho¶ng nµy dÉn tíi hËu qu¶ : chñ nghÜa ph¸t xÝt th¾ng thÕ ë I-ta-li-a, §øc vµ NhËt B¶n víi ý ®å g©y chiÕn tranh chia l¹i thÕ giíi. - ChiÕn tranh thÕ giíi thø hai (1939 - 1945), cuéc chiÕn tranh g©y ra nh÷ng tæn thÊt khñng khiÕp nhÊt trong lÞch sö nh©n lo¹i, ®· kÕt thóc mét thêi k× ph¸t triÓn cña lÞch sö thÕ giíi hiÖn ®¹i. III - bµi tËp thùc hµnh Thùc hiÖn c¸c lo¹i bµi tËp - tr¾c nghiÖm kh¸ch quan, thùc hµnh, tù luËn... dðíi ®©y : 1. Trong sè c¸c sù kiÖn lÞch sö tõ n¨m 1917 ®Õn n¨m 1945, em h·y chän n¨m sù kiÖn tiªu biÓu nhÊt vµ nªu lÝ do v× sao em chän nh÷ng sù kiÖn ®ã. 2. H·y nªu nh÷ng néi dung chÝnh cña lÞch sö thÕ giíi hiÖn ®¹i (PhÇn tõ n¨m 1917 ®Õn n¨m 1945). 3. Sðu tÇm mét sè tµi liÖu, tranh ¶nh, b¶n ®å cã liªn quan ®Õn néi dung mét bµi häc tù chän. 113

PhÇn hai LÞch sö ViÖt Nam tõ n¨m 1858 ®Õn n¨m 1918 Chð¬ng I Cuéc kh¸ng chiÕn chèng thùc d©n Ph¸p Tõ n¨m 1858 ®Õn cuèi thÕ kØ XIX Bµi 24 Cuéc kh¸ng chiÕn tõ n¨m 1858 ®Õn n¨m 1873 N¨m 1858, thùc d©n Ph¸p x©m lðîc ViÖt Nam. Qu©n d©n ta ®· anh dòng chiÕn ®Êu, lµm thÊt b¹i ©m mðu ®¸nh nhanh th¾ng nhanh cña ®Þch. Tuy vËy, triÒu ®×nh HuÕ vÉn kÝ HiÖp ðíc Nh©m TuÊt (5 - 6 - 1862), nhðîng cho Ph¸p nhiÒu quyÒn lîi. I - Thùc d©n Ph¸p x©m lðîc ViÖt Nam 1. ChiÕn sù ë §µ N½ng nh÷ng n¨m 1858 - 1859 Tõ gi÷a thÕ kØ XIX, c¸c nðíc tð b¶n phð¬ng T©y ®Èy m¹nh viÖc x©m chiÕm c¸c nðíc phð¬ng §«ng. Sau nhiÒu lÇn khiªu khÝch, lÊy cí b¶o vÖ ®¹o Gia T«, Ph¸p ®em qu©n x©m 114

lðîc ViÖt Nam. ChiÒu 31 - 8 - 1858, 3000 qu©n Ph¸p - T©y Ban Nha(1) dµn trËn trðíc cöa biÓn §µ N½ng. ©m mðu cña Ph¸p lµ chiÕm xong §µ N½ng sÏ kÐo th¼ng ra HuÕ, nhanh chãng buéc nhµ NguyÔn ®Çu hµng. R¹ng s¸ng 1 - 9 - 1858, qu©n Ph¸p næ sóng më ®Çu cuéc x©m lðîc nðíc ta. Qu©n d©n ta, dðíi sù chØ huy cña NguyÔn Tri Phð¬ng, anh dòng chèng tr¶. Qu©n Ph¸p bðíc ®Çu thÊt b¹i. Sau 5 th¸ng x©m lðîc, chóng chØ chiÕm ®ðîc b¸n ®¶o S¬n Trµ. - T¹i sao thùc d©n Ph¸p x©m lðîc nðíc ta ? - Bðíc ®Çu qu©n Ph¸p ® bÞ thÊt b¹i nhð thÕ nµo ? 2. ChiÕn sù ë Gia §Þnh n¨m 1859 ThÊt b¹i trong ©m mðu ®¸nh nhanh, th¾ng nhanh ë §µ N½ng, th¸ng 2 - 1859 qu©n Ph¸p kÐo vµo Gia §Þnh. Ngµy 17 - 2 - 1859, chóng tÊn c«ng thµnh Gia §Þnh. Qu©n triÒu ®×nh chèng cù yÕu ít råi tan r·, mÆc dï cã nhiÒu binh khÝ, lð¬ng thùc. Trong khi ®ã, nh©n d©n ®Þa phð¬ng ®· tù ®éng næi lªn ®¸nh giÆc khiÕn chóng khèn ®èn. Th¸ng 7 - 1860, phÇn lín qu©n Ph¸p bÞ ®iÒu ®éng sang c¸c chiÕn trðêng ch©u ¢u vµ Trung Quèc. Sè qu©n cßn l¹i ë Gia §Þnh chða ®Õn 1000 tªn, ph¶i dµn máng trªn mét phßng tuyÕn dµi h¬n 10 km. Nhðng qu©n ta vÉn ®ãng ë ®¹i ®ån ChÝ Hoµ míi ®ðîc x©y dùng trong tð thÕ “thñ hiÓm” ! Sau khi HiÖp ðíc B¾c Kinh ®ðîc kÝ kÕt (25 - 10 - 1860), t¹m thêi kÕt thóc cuéc chiÕn tranh ë Trung Quèc, qu©n Ph¸p ®· tËp trung lùc lðîng, më réng viÖc ®¸nh chiÕm Gia §Þnh. - Em cã nhËn xÐt g× vÒ th¸i ®é chèng qu©n Ph¸p x©m lðîc cña triÒu ®×nh HuÕ ? §ªm 23 r¹ng s¸ng 24 - 2 - 1861, qu©n Ph¸p më cuéc tÊn c«ng quy m« vµo §¹i ®ån ChÝ Hoµ. Qu©n ta kh¸ng cù m¹nh mÏ nhðng kh«ng th¾ng næi ho¶ lùc cña ®Þch, §¹i ®ån ChÝ Hoµ thÊt thñ. Thõa th¾ng, qu©n Ph¸p lÇn lðît chiÕm c¸c tØnh §Þnh Tðêng, Biªn Hoµ vµ VÜnh Long. (1) Ph¸p liªn minh víi T©y Ban Nha v× cã mét sè gi¸o sÜ T©y Ban Nha bÞ triÒu ®×nh HuÕ giam gi÷ vµ giÕt h¹i. 115

H×nh 84. Qu©n Ph¸p tÊn c«ng ®¹i ®ån ChÝ Hoµ Ngµy 5 - 6 - 1862, triÒu ®×nh HuÕ kÝ víi Ph¸p HiÖp ðíc Nh©m TuÊt, nhðîng cho chóng nhiÒu quyÒn lîi. Theo ®ã, triÒu ®×nh thõa nhËn quyÒn cai qu¶n cña nðíc Ph¸p ë ba tØnh miÒn §«ng Nam K× (Gia §Þnh, §Þnh Tðêng, Biªn Hoµ) vµ ®¶o C«n L«n ; më ba cöa biÓn (§µ N½ng, Ba L¹t, Qu¶ng Yªn) cho Ph¸p vµo bu«n b¸n ; cho phÐp ngðêi Ph¸p vµ T©y Ban Nha tù do truyÒn ®¹o Gia T«, b·i bá lÖnh cÊm ®¹o trðíc ®©y ; båi thðêng cho Ph¸p mét kho¶n chiÕn phÝ tð¬ng ®ð¬ng 280 v¹n l¹ng b¹c ; Ph¸p sÏ “tr¶ l¹i” thµnh VÜnh Long cho triÒu ®×nh chõng nµo triÒu ®×nh buéc ®ðîc d©n chóng ngõng kh¸ng chiÕn... - Nªu néi dung c¬ b¶n cña HiÖp ðíc 5 - 6 - 1862. II - cuéc Kh¸ng chiÕn chèng ph¸p tõ n¨m 1858 ®Õn n¨m 1873 1. Kh¸ng chiÕn ë §µ N½ng vµ ba tØnh miÒn §«ng Nam K× Hµnh ®éng x©m lðîc cña Ph¸p ®· khiÕn cho nh©n d©n ta c¨m phÉn. T¹i §µ N½ng, nhiÒu to¸n nghÜa binh næi lªn phèi hîp chÆt chÏ víi qu©n triÒu ®×nh chèng giÆc. N¨m 1859, khi Ph¸p ®¸nh vµo Gia §Þnh, phong trµo kh¸ng chiÕn cña nh©n d©n cµng s«i næi. NghÜa qu©n NguyÔn Trung Trùc ®èt ch¸y chiÕc tµu Ðt-pª-r¨ng (Hi väng) cña Ph¸p ®Ëu trªn s«ng Vµm Cá ®«ng (10 - 12 - 1861). Khëi nghÜa do Trð¬ng §Þnh l·nh ®¹o ®· lµm ®Þch thÊt ®iªn b¸t ®¶o. 116

§ðîc nh©n d©n t«n lµm B×nh T©y ®¹i nguyªn so¸i, Trð¬ng §Þnh kh«ng nh÷ng kh«ng h¹ vò khÝ theo lÖnh triÒu ®×nh mµ ho¹t ®éng ngµy cµng m¹nh mÏ. NghÜa qu©n theo «ng rÊt ®«ng. §Ó dËp t¾t cuéc khëi nghÜa nµy, th¸ng 2 - 1863, thùc d©n Ph¸p më cuéc tÊn c«ng quy m« vµo c¨n cø T©n Hoµ (Gß C«ng). Sau ba ngµy chiÕn ®Êu liªn tôc, nghÜa qu©n rót lui, råi vÒ c¨n cø T©n Phðíc. §ðîc tay sai dÉn ®ðêng, qu©n ®Þch më cuéc tÊn c«ng bÊt ngê. BÞ thð¬ng nÆng, Trð¬ng §Þnh rót gð¬m tù s¸t ®Ó b¶o toµn khÝ tiÕt (20 - 8 - 1864). MÆc dï bÞ tæn thÊt, cuéc kh¸ng chiÕn vÉn tiÕp tôc. Trð¬ng QuyÒn (con trai Trð¬ng §Þnh) ®ða mét bé phËn nghÜa qu©n lªn T©y Ninh phèi hîp víi ngðêi Cam-pu-chia chèng Ph¸p. Bé phËn cßn l¹i chia thµnh c¸c nhãm nhá, to¶ ®i x©y dùng c¸c c¨n cø kh¸c. - Nh©n d©n ta ® anh dòng kh¸ng chiÕn chèng Ph¸p nhð thÕ nµo ? H×nh 85. Trð¬ng §Þnh nhËn phong so¸i 2. Kh¸ng chiÕn lan réng ra ba tØnh miÒn T©y Nam K× Sau khi kÝ HiÖp ðíc Nh©m TuÊt (5 - 6 - 1862), triÒu ®×nh HuÕ tËp trung lùc lðîng ®µn ¸p c¸c cuéc khëi nghÜa n«ng d©n ë Trung K× vµ B¾c K×, ®ång thêi ra søc ng¨n trë phong trµo kh¸ng chiÕn cña nh©n d©n ta ë Nam K×. 117

§Ó lÊy l¹i c¸c tØnh ®· mÊt, triÒu ®×nh cö mét ph¸i bé sang Ph¸p thð¬ng lðîng nhðng thÊt b¹i. Lîi dông sù b¹c nhðîc cña triÒu ®×nh HuÕ, tõ ngµy 20 ®Õn ngµy 24 - 6 - 1867, qu©n Ph¸p ®· chiÕm c¸c tØnh miÒn T©y (VÜnh Long, An Giang, Hµ Tiªn) kh«ng tèn mét viªn ®¹n. Nh©n d©n s¸u tØnh Nam K× nªu cao tinh thÇn quyÕt t©m chèng Ph¸p. Hä næi lªn khëi nghÜa ë kh¾p n¬i. NhiÒu trung t©m kh¸ng chiÕn ®ðîc lËp ra ë §ång Th¸p Mðêi, T©y Ninh, BÕn Tre, VÜnh Long, Sa §Ðc, Trµ Vinh, R¹ch Gi¸, Hµ Tiªn víi nh÷ng l·nh tô næi tiÕng nhð Trð¬ng QuyÒn, Phan T«n, Phan Liªm, NguyÔn Trung Trùc, NguyÔn H÷u Hu©n... Trong sè ®ã, nhiÒu ngðêi thµ chÕt chø kh«ng chÞu hîp t¸c víi giÆc ; l¹i cã ngðêi dïng v¨n th¬ ®Ó chiÕn ®Êu nhð NguyÔn §×nh ChiÓu, Hå Hu©n NghiÖp, Phan V¨n TrÞ... Đ. Phú Quốc Đ. Côn Sơn H×nh 86. Lðîc ®å nh÷ng ®Þa ®iÓm næ ra khëi nghÜa ë Nam K× (1860 - 1875) NguyÔn H÷u Hu©n ®· hai lÇn bÞ giÆc b¾t. §ðîc th¶ ra, «ng l¹i tiÕp tôc chèng Ph¸p. Khi bÞ giÆc ®ða ®i hµnh h×nh, «ng vÉn ung dung lµm th¬. NguyÔn Trung Trùc - trðíc kh¸ng chiÕn ë miÒn §«ng, sau sang miÒn T©y lËp c¨n cø ë Hßn Ch«ng 118

(R¹ch Gi¸). BÞ giÆc b¾t ®em ra chÐm, «ng ®· kh¶ng kh¸i nãi : “Bao giê ngðêi T©y nhæ hÕt cá nðíc Nam th× míi hÕt ngðêi Nam ®¸nh T©y”. Tõ n¨m 1867 ®Õn n¨m 1875, hµng lo¹t cuéc khëi nghÜa chèng Ph¸p cßn tiÕp tôc næ ra ë Nam K×. - Dùa vµo lðîc ®å, em h y tr×nh bµy nh÷ng nÐt chÝnh vÒ cuéc kh¸ng chiÕn chèng Ph¸p cña nh©n d©n Nam K×. - H y ®äc mét ®o¹n th¬ cña NguyÔn §×nh ChiÓu mµ em thuéc nãi vÒ cuéc kh¸ng chiÕn chèng Ph¸p. C©u hái vµ bµi tËp 1. Thùc d©n Ph¸p thùc hiÖn ©m mðu x©m lðîc ViÖt Nam nhð thÕ nµo ? 2. Tinh thÇn kh¸ng chiÕn chèng Ph¸p x©m lðîc cña nh©n d©n ta ®ðîc thÓ hiÖn nhð thÕ nµo ? 3. Dùa vµo lðîc ®å (h×nh 86), nªu mét sè ®Þa ®iÓm diÔn ra khëi nghÜa chèng Ph¸p ë Nam K×. Bµi 25 Kh¸ng chiÕn lan réng ra toµn quèc (1873 - 1884) Sau n¨m 1867, hai lÇn qu©n Ph¸p ®¸nh B¾c K×. Nh©n d©n kiªn quyÕt kh¸ng chiÕn cßn triÒu ®×nh HuÕ th× do dù, tiÕp tôc c¾t ®Êt cÇu hoµ. HiÖp ðíc Pa-t¬-nèt (6 - 6 - 1884) ®ðîc kÝ kÕt, chÊm døt sù tån t¹i ®éc lËp cña triÒu ®×nh phong kiÕn nhµ NguyÔn. I - Thùc d©n Ph¸p ®¸nh B¾c K× lÇn thø nhÊt. Cuéc kh¸ng chiÕn ë Hµ Néi vµ c¸c tØnh ®ång b»ng B¾c K× 1. T×nh h×nh ViÖt Nam trðíc khi Ph¸p ®¸nh chiÕm B¾c K× Ngay sau khi chiÕm ®ðîc ba tØnh miÒn §«ng Nam K×, thùc d©n Ph¸p ®· b¾t tay ngay vµo viÖc thiÕt lËp bé m¸y thèng trÞ vµ tiÕn hµnh bãc lét vÒ kinh tÕ nh»m biÕn n¬i ®©y thµnh bµn ®¹p ®Ó ®¸nh chiÕm Cam-pu-chia, råi chiÕm nèt ba tØnh miÒn T©y Nam K×. Ph¸p x©y dùng bé m¸y cai trÞ cã tÝnh chÊt qu©n sù tõ trªn xuèng dðíi ; ®Èy m¹nh chÝnh s¸ch bãc lét b»ng t« thuÕ, cðíp ®o¹t ruéng ®Êt cña n«ng d©n, ra søc v¬ vÐt lóa g¹o ®Ó xuÊt khÈu, më trðêng ®µo t¹o tay sai ; xuÊt b¶n b¸o chÝ nh»m tuyªn truyÒn cho kÕ ho¹ch x©m lðîc s¾p tíi. 119

Trong khi ®ã, triÒu ®×nh HuÕ vÉn tiÕp tôc thi hµnh c¸c chÝnh s¸ch ®èi néi, ®èi ngo¹i lçi thêi. TriÒu ®×nh ra søc v¬ vÐt tiÒn cña trong nh©n d©n ®Ó phôc vô cho cuéc sèng xa hoa vµ båi thðêng chiÕn phÝ cho Ph¸p. C¸c ngµnh kinh tÕ n«ng, c«ng, thð¬ng nghiÖp bÞ sa sót. Tµi chÝnh thiÕu hôt. Binh lùc suy yÕu. §êi sèng nh©n d©n c¬ cùc. Hµng lo¹t cuéc khëi nghÜa n«ng d©n næ ra bÞ ®µn ¸p d÷ déi. §èi víi Ph¸p, triÒu ®×nh tiÕp tôc muèn thð¬ng lðîng ®Ó chia sÎ quyÒn thèng trÞ. - Nªu nh÷ng nÐt c¬ b¶n cña t×nh h×nh ViÖt Nam sau n¨m 1867. 2. Thùc d©n Ph¸p ®¸nh chiÕm B¾c K× lÇn thø nhÊt (1873) Lîi dông viÖc triÒu ®×nh HuÕ nhê ®em tµu ra vïng biÓn H¹ Long ®¸nh dÑp cðíp biÓn vµ do nhiÒu nguån tin, chñ yÕu cña bän gi¸n ®iÖp ®éi lèt gi¸o sÜ cung cÊp, thùc d©n Ph¸p ®· n¾m ®ðîc t×nh h×nh B¾c K×. Tõ cuèi n¨m 1872, chóng cho tªn l¸i bu«n §uy-puy vµo g©y rèi ë Hµ Néi. TiÕp ®ã, lÊy cí gi¶i quyÕt vô §uy-puy, h¬n 200 qu©n Ph¸p do G¸c-ni-ª chØ huy tõ Sµi Gßn kÐo ra B¾c. S¸ng ngµy 20 - 11 - 1873, qu©n Ph¸p næ sóng ®¸nh thµnh Hµ Néi. 7000 qu©n triÒu ®×nh, dðíi sù chØ huy cña NguyÔn Tri Phð¬ng, cè g¾ng c¶n giÆc nhðng thÊt b¹i. Buæi trða, thµnh mÊt. NguyÔn Tri Phð¬ng bÞ thð¬ng. BÞ giÆc b¾t, «ng nhÞn ¨n mµ chÕt. Trong vßng chða ®Çy mét th¸ng, Ph¸p cho qu©n to¶ ®i chiÕm H¶i Dð¬ng, Hðng Yªn, Phñ LÝ, Ninh B×nh, Nam §Þnh. - Thùc d©n Ph¸p ® tiÕn hµnh kÕ ho¹ch ®¸nh chiÕm B¾c K× nhð thÕ nµo ? - T¹i sao qu©n triÒu ®×nh ë Hµ Néi ®«ng mµ vÉn kh«ng th¾ng ®ðîc giÆc ? 3. Kh¸ng chiÕn ë Hµ Néi vµ c¸c tØnh ®ång b»ng B¾c K× (1873 - 1874) Ngay khi qu©n Ph¸p kÐo ®Õn Hµ Néi, nh©n d©n ta ®· anh dòng ®øng lªn kh¸ng chiÕn. §ªm ®ªm, c¸c to¸n nghÜa binh bÝ mËt vµo thµnh phè quÊy rèi ®Þch. Kho ®¹n cña chóng phÝa bê s«ng bÞ ®èt ch¸y. Mét ®éi nghÜa binh, dðíi sù chØ huy cña viªn Chðëng c¬, chÆn ®¸nh ®Þch quyÕt liÖt ë cöa « Thanh Hµ. Hä ®· hi sinh ®Õn ngðêi cuèi cïng(1). Khi giÆc chiÕm ®ðîc tØnh thµnh Hµ Néi, tæ chøc NghÜa héi cña nh÷ng ngðêi yªu nðíc ®ðîc thµnh lËp. (1) §Ó kØ niÖm sù kiÖn nµy, nh©n d©n ta gäi cöa « Thanh Hµ lµ cöa « Quan Chðëng. 120

T¹i c¸c tØnh ®ång b»ng, ®i tíi ®©u qu©n Ph¸p còng vÊp ph¶i sù kh¸ng cù cña nh©n d©n ta. ë Th¸i B×nh, cã c¨n cø kh¸ng chiÕn cña cha con «ng NguyÔn MËu KiÕn. T¹i Phong Doanh (ý Yªn, Nam §Þnh), cã c¨n cø kh¸ng chiÕn cña Ph¹m V¨n NghÞ... ThÊy lùc lðîng cña ®Þch ë Hµ Néi tð¬ng ®èi yÕu, qu©n ta khÐp chÆt vßng v©y. Ngµy 21 - 12 - 1873, khi qu©n Ph¸p ®¸nh ra CÇu GiÊy, chóng ®· bÞ ®éi qu©n cña Hoµng T¸ Viªm phèi hîp víi qu©n Cê ®en cña Lðu VÜnh Phóc phôc kÝch. G¸c-ni-ª cïng nhiÒu sÜ quan thùc d©n vµ binh lÝnh bÞ giÕt t¹i trËn. ChiÕn th¾ng CÇu GiÊy khiÕn qu©n Ph¸p hoang mang, cßn qu©n d©n ta th× phÊn khëi, cµng h¨ng h¸i ®¸nh giÆc. Gi÷a lóc ®ã, triÒu ®×nh HuÕ l¹i kÝ víi thùc d©n Ph¸p HiÖp ðíc Gi¸p TuÊt (15 - 3 - 1874). Theo ®ã, Ph¸p sÏ rót qu©n khái B¾c K×, cßn triÒu ®×nh th× chÝnh thøc thõa nhËn s¸u tØnh Nam K× hoµn toµn thuéc Ph¸p. HiÖp ðíc n¨m Gi¸p TuÊt ®· lµm mÊt mét phÇn quan träng chñ quyÒn l·nh thæ, ngo¹i giao vµ thð¬ng m¹i cña ViÖt Nam. - Tr×nh bµy diÔn biÕn cña trËn CÇu GiÊy n¨m 1873. - T¹i sao triÒu ®×nh HuÕ kÝ HiÖp ðíc Gi¸p TuÊt (1874) ? II - thùc d©n ph¸p ®¸nh b¾c k× lÇn thø hai. Nh©n d©n B¾c K× tiÕp tôc kh¸ng chiÕn trong nh÷ng n¨m 1882 - 1884. 1. Thùc d©n Ph¸p ®¸nh chiÕm B¾c K× lÇn thø hai (1882) HiÖp ðíc Gi¸p TuÊt (1874) ®· g©y nªn lµn sãng ph¶n ®èi m¹nh mÏ trong d©n chóng c¶ nðíc. Khëi nghÜa cña TrÇn TÊn, §Æng Nhð Mai ë NghÖ - TÜnh ®· nªu khÈu hiÖu chèng thùc d©n Ph¸p vµ ph¶n ®èi sù ®Çu hµng cña triÒu ®×nh : ”DËp d×u trèng ®¸nh cê xiªu, Phen nµy quyÕt ®¸nh c¶ TriÒu lÉn T©y”. NÒn kinh tÕ ®Êt nðíc ngµy cµng kiÖt quÖ. Nh©n d©n ®ãi khæ. GiÆc cðíp næi lªn ë kh¾p n¬i, cã lóc triÒu ®×nh ®· ph¶i cÇu cøu c¶ qu©n Ph¸p vµ qu©n Thanh ®¸nh dÑp. C¸c ®Ò nghÞ c¶i c¸ch, duy t©n ®Òu bÞ khðíc tõ. T×nh h×nh rèi lo¹n cùc ®é. 121

Trong khi ®ã, tð b¶n Ph¸p ®ang ph¸t triÓn m¹nh, rÊt cÇn nguån tµi nguyªn kho¸ng s¶n ë B¾c K× nªn chóng quyÕt t©m x©m chiÕm b»ng ®ðîc. LÊy cí triÒu ®×nh HuÕ vi ph¹m HiÖp ðíc 1874, tiÕp tôc giao thiÖp víi nhµ Thanh mµ kh«ng hái ý kiÕn cña Ph¸p, ngµy 3 - 4 - 1882 qu©n Ph¸p, do viªn ®¹i t¸ Ri-vi-e chØ huy, ®· ®æ bé lªn Hµ Néi. Ngµy 25 - 4 - 1882, Ri-vi-e göi tèi hËu thð cho Tæng ®èc Hoµng DiÖu, ®ßi nép khÝ giíi vµ giao thµnh kh«ng ®iÒu kiÖn. Kh«ng ®îi tr¶ lêi, qu©n Ph¸p næ sóng tÊn c«ng. Qu©n ta anh dòng chèng tr¶, nhðng chØ cÇm cù ®ðîc gÇn mét buæi s¸ng. §Õn trða, thµnh mÊt. Hoµng DiÖu th¾t cæ tù tö ®Ó b¶o toµn khÝ tiÕt. TriÒu ®×nh HuÕ véi vµng cÇu cøu qu©n H×nh 87. Hoµng DiÖu Thanh vµ cö ngðêi ra Hµ Néi thð¬ng (1829 - 1882) thuyÕt víi Ph¸p ; ®ång thêi ra lÖnh cho qu©n ta ph¶i rót lªn m¹n ngðîc. Thõa dÞp, qu©n Thanh å ¹t kÐo sang nðíc ta, ®ãng ë nhiÒu n¬i. Trong khi ®ã, qu©n Ph¸p nhanh chãng to¶ ®i chiÕm Hßn Gai, Nam §Þnh vµ c¸c tØnh kh¸c thuéc ®ång b»ng B¾c K×. - Thùc d©n Ph¸p ®¸nh chiÕm B¾c K× lÇn thø hai nhð thÕ nµo ? 2. Nh©n d©n B¾c K× tiÕp tôc kh¸ng Ph¸p Khi qu©n Ph¸p tiÕn ®¸nh B¾c K× lÇn thø hai, nh©n d©n ®· tÝch cùc phèi hîp víi quan qu©n triÒu ®×nh kh¸ng chiÕn. ë Hµ Néi, khi qu©n Ph¸p næ sóng ®¸nh thµnh, nh©n d©n tù tay ®èt nhµ, t¹o thµnh bøc tðêng löa chÆn giÆc. Hµng ngh×n ngðêi d©n tô tËp thµnh ®éi ngò, gð¬m gi¸o chØnh tÒ t¹i ®×nh Qu¶ng V¨n (Cöa Nam) chuÈn bÞ kÐo vµo thµnh ®¸nh giÆc, nhðng chða kÞp ®i th× thµnh ®· mÊt. Cuéc chiÕn ®Êu trong lßng ®Þch diÔn ra sau ®ã v« cïng qu¶ c¶m. Nh©n d©n Hµ Néi kh«ng b¸n lð¬ng thùc cho Ph¸p, phèi hîp víi ®ång bµo c¸c vïng xung quanh, ®µo hµo, ®¾p luü, lËp ra c¸c ®éi d©n dòng, bÊt chÊp lÖnh gi¶i t¸n cña triÒu ®×nh. T¹i c¸c ®Þa phð¬ng, nh©n d©n tÝch cùc ®¾p ®Ëp, c¾m kÌ trªn s«ng, lµm hÇm ch«ng, c¹m bÉy v.v... chèng Ph¸p. 122

Khi Ri-vi-e ®¸nh Nam §Þnh, qu©n d©n ta tõ S¬n T©y vµ B¾c Ninh kÐo vÒ ¸p s¸t thµnh Hµ Néi uy hiÕp ®Þch. Ri-vi-e ho¶ng sî, ph¶i trë vÒ Hµ Néi ®èi phã. Ngµy 19-5-1883, h¬n 500 tªn ®Þch kÐo ra CÇu GiÊy ®· lät vµo trËn ®Þa mai phôc cña ta. Qu©n Cê ®en l¹i phèi hîp víi qu©n cña Hoµng T¸ Viªm ®æ ra ®¸nh. NhiÒu sÜ quan vµ lÝnh Ph¸p bÞ giÕt, trong ®ã cã Ri-vi-e. ChiÕn th¾ng CÇu GiÊy lÇn thø hai cµng lµm cho qu©n Ph¸p thªm hoang mang, dao ®éng. Chóng ®· toan bá ch¹y nhðng triÒu ®×nh HuÕ l¹i chñ trð¬ng thð¬ng lðîng víi Ph¸p, hi väng ®Þch sÏ rót qu©n (nhð n¨m 1873). Song t×nh h×nh lóc nµy ®· kh¸c trðíc. Sau khi cã thªm viÖn binh, cuèi th¸ng 7 - 1883 nh©n c¬ héi vua Tù §øc míi qua ®êi, néi bé triÒu ®×nh ®ang lôc ®ôc, chñ nghÜa tð b¶n Ph¸p trªn ®µ ph¸t triÓn, thùc d©n Ph¸p quyÕt ®Þnh ®em qu©n tÊn c«ng th¼ng vµo ThuËn An, cöa ngâ kinh thµnh HuÕ. - Nh©n d©n B¾c K× ® phèi hîp víi qu©n ®éi triÒu ®×nh ®Ó kh¸ng chiÕn chèng Ph¸p nhð thÕ nµo ? - T¹i sao thùc d©n Ph¸p kh«ng nhðîng bé triÒu ®×nh HuÕ sau khi Ri-vi-e bÞ giÕt t¹i trËn CÇu GiÊy n¨m 1883 ? 3. HiÖp ðíc Pa-t¬-nèt. Nhµ nðíc phong kiÕn ViÖt Nam sôp ®æ (1884) Tõ chiÒu 18 - 8 - 1883, h¹m ®éi Ph¸p b¾t ®Çu b¾n ph¸ d÷ déi c¸c ph¸o ®µi ë cöa ThuËn An. §Õn ngµy 20 - 8, chóng ®æ bé lªn khu vùc nµy. TriÒu ®×nh ho¶ng hèt xin ®×nh chiÕn. Cao uû Ph¸p lµ H¸c-m¨ng lªn ngay HuÕ vµ ®ða ra mét b¶n hiÖp ðíc th¶o s½n, buéc triÒu ®×nh chÊp nhËn vµo ngµy 25 - 8 - 1883 (HiÖp ðíc Quý Mïi). Néi dung b¶n hiÖp ðíc (cßn gäi lµ HiÖp ðíc H¸c-m¨ng) cã nh÷ng kho¶n chÝnh nhð sau : TriÒu ®×nh HuÕ chÝnh thøc thõa nhËn nÒn b¶o hé cña Ph¸p ë B¾c K× vµ Trung K×, c¾t tØnh B×nh ThuËn ra khái Trung K× ®Ó nhËp vµo ®Êt Nam K× thuéc Ph¸p. Ba tØnh Thanh-NghÖ-TÜnh ®ðîc s¸p nhËp vµo B¾c K×. TriÒu ®×nh chØ ®ðîc cai qu¶n vïng ®Êt Trung K×, nhðng mäi viÖc ®Òu ph¶i th«ng qua viªn Kh©m sø Ph¸p ë HuÕ. C«ng sø Ph¸p ë c¸c tØnh B¾c K× thðêng xuyªn kiÓm so¸t nh÷ng c«ng viÖc cña quan l¹i triÒu ®×nh, n¾m c¸c quyÒn trÞ an vµ néi vô. Mäi viÖc giao thiÖp víi nðíc ngoµi (kÓ c¶ víi Trung Quèc) ®Òu do Ph¸p n¾m. TriÒu ®×nh HuÕ ph¶i rót qu©n ®éi ë B¾c K× vÒ Trung K×. 123

ViÖc triÒu ®×nh kÝ HiÖp ðíc 1883 cµng ®Èy m¹nh phong trµo kh¸ng chiÕn chèng Ph¸p cña nh©n d©n ta. NhiÒu sÜ phu v¨n th©n lµ quan l¹i triÒu ®×nh ë c¸c ®Þa phð¬ng, nhð NguyÔn ThiÖn ThuËt, T¹ HiÖn, Hoµng V¨n HoÌ, L· Xu©n Oai, NguyÔn Quang BÝch... ®· ph¶n ®èi lÖnh b·i binh. §©y chÝnh lµ c¬ së ®Ó ph¸i kh¸ng chiÕn trong triÒu ®×nh HuÕ, do T«n ThÊt ThuyÕt cÇm ®Çu, m¹nh tay hµnh ®éng. Do chiÕn sù tiÕp tôc kÐo dµi ë B¾c K×, thùc d©n Ph¸p buéc ph¶i tæ chøc nh÷ng cuéc tÊn c«ng nh»m tiªu diÖt c¸c trung t©m ®Ò kh¸ng cßn sãt l¹i. Tõ cuèi n¨m 1883 ®Õn gi÷a n¨m 1885, chóng cho qu©n chiÕm B¾c Ninh, Th¸i Nguyªn, Hðng Ho¸, Tuyªn Quang... Qu©n Thanh ®ãng gi÷ c¸c vÞ trÝ nµy chØ chèng cù lÊy lÖ, råi rót. Cuèi cïng, Ph¸p - Thanh ®· ®i ®Õn tho¶ thuËn víi nhau b»ng Quy ðíc Thiªn T©n (11 - 5 - 1884), theo ®ã, nhµ Thanh cam kÕt rót hÕt qu©n ®éi khái B¾c K×. Sau khi lµm chñ t×nh thÕ, chÝnh phñ Ph¸p l¹i b¾t triÒu ®×nh HuÕ kÝ b¶n hiÖp ðíc míi vµo ngµy 6 - 6 - 1884 (HiÖp ðíc Pa-t¬-nèt), cã néi dung c¬ b¶n gièng víi HiÖp ðíc H¸c-m¨ng, chØ söa ®æi ®«i chót vÒ ranh giíi khu vùc Trung K× nh»m xoa dÞu dð luËn vµ lÊy lßng vua quan phong kiÕn bï nh×n. HiÖp ðíc Pa-t¬-nèt ®· chÊm døt sù tån t¹i cña triÒu ®¹i phong kiÕn nhµ NguyÔn víi tð c¸ch lµ mét quèc gia ®éc lËp, thay vµo ®ã lµ chÕ ®é thuéc ®Þa nöa phong kiÕn, kÐo dµi ®Õn C¸ch m¹ng th¸ng T¸m n¨m 1945. - Th¸i ®é cña nh©n d©n ta khi triÒu ®×nh HuÕ kÝ c¸c hiÖp ðíc ®Çu hµng thùc d©n Ph¸p nhð thÕ nµo ? C©u hái vµ bµi tËp 1. LËp b¶ng nªu néi dung chñ yÕu cña c¸c hiÖp ðíc 1883 vµ 1884. 2. T¹i sao nãi tõ n¨m 1858 ®Õn n¨m 1884 lµ qu¸ tr×nh triÒu ®×nh HuÕ ®i tõ ®Çu hµng tõng bðíc ®Õn ®Çu hµng toµn bé trðíc qu©n x©m lðîc ? 124

Bµi 26 Phong trµo kh¸ng chiÕn chèng Ph¸p trong nh÷ng n¨m cuèi thÕ kØ XIX Sau HiÖp ðíc 1884 vµ cuéc ph¶n c«ng cña ph¸i chñ chiÕn t¹i kinh thµnh HuÕ th¸ng 7 - 1885, triÒu ®×nh hoµn toµn ®Çu hµng. Nh©n d©n tiÕp tôc ®Êu tranh dðíi ngän cê CÇn vð¬ng. I - Cuéc ph¶n c«ng cña ph¸i chñ chiÕn t¹i kinh thµnh HuÕ. Vua Hµm Nghi ra “ChiÕu CÇn vð¬ng” 1. Cuéc ph¶n c«ng qu©n Ph¸p cña ph¸i chñ chiÕn ë HuÕ th¸ng 7 - 1885 Sau hai hiÖp ðíc 1883 vµ 1884, ph¸i chñ chiÕn trong triÒu ®×nh HuÕ vÉn nu«i hi väng giµnh l¹i chñ quyÒn tõ tay Ph¸p khi cã ®iÒu kiÖn. Dùa vµo ý chÝ cña nh©n d©n yªu nðíc vµ c¸c quan l¹i chñ chiÕn t¹i c¸c ®Þa phð¬ng, T«n ThÊt ThuyÕt (Thðîng thð Bé Binh, thµnh viªn Héi ®ång Phô chÝnh) ra søc x©y dùng lùc lðîng, tÝch tr÷ lð¬ng th¶o, khÝ giíi... ¤ng cßn th¼ng tay trõng trÞ nh÷ng kÎ th©n Ph¸p vµ ®ða ¦ng LÞch lªn ng«i (vua Hµm Nghi). Trðíc hµnh ®éng ngµy mét quyÕt liÖt cña T«n ThÊt ThuyÕt, thùc d©n Ph¸p lo sî. Chóng t×m mäi c¸ch ®Ó tiªu diÖt ph¸i chñ chiÕn. T×nh h×nh hÕt søc c¨ng th¼ng. §ªm mång 4 r¹ng s¸ng 5 - 7 - 1885, T«n ThÊt ThuyÕt h¹ lÖnh tÊn c«ng qu©n Ph¸p ë toµ Kh©m sø vµ ®ån Mang C¸. Qu©n Ph¸p nhÊt thêi rèi lo¹n. Sau khi cñng cè tinh thÇn, chóng ®· më cuéc ph¶n c«ng chiÕm Hoµng thµnh. Trªn ®ðêng ®i, chóng x¶ sóng tµn s¸t, cðíp bãc hÕt søc d· man. Hµng tr¨m ngðêi d©n v« téi ®· bÞ giÕt h¹i. - Nªu nguyªn nh©n, diÔn biÕn cuéc ph¶n c«ng cña ph¸i chñ chiÕn t¹i kinh thµnh HuÕ. H×nh 88. Lðîc ®å kinh thµnh HuÕ n¨m 1885 125

2. Phong trµo CÇn vð¬ng Khi cuéc tÊn c«ng thÊt b¹i, T«n ThÊt ThuyÕt ph¶i ®ða vua ch¹y ra T©n Së (Qu¶ng TrÞ). T¹i ®©y, ngµy 13 - 7 - 1885, «ng nh©n danh vua Hµm Nghi ra “ChiÕu CÇn vð¬ng”, kªu gäi v¨n th©n vµ nh©n d©n ®øng lªn gióp vua cøu nðíc. Tõ ®ã, mét phong trµo yªu nðíc chèng x©m lðîc ®· d©ng lªn s«i næi, kÐo dµi ®Õn cuèi thÕ kØ XIX, ®ðîc gäi lµ phong trµo CÇn vð¬ng. VÒ diÔn biÕn cña phong trµo, cã thÓ chia thµnh hai giai ®o¹n : 1885 - 1888 vµ 1888 - 1896. ë giai ®o¹n 1885 - 1888, phong trµo bïng næ kh¾p c¶ nðíc, s«i ®éng nhÊt lµ c¸c tØnh Trung K× vµ B¾c K×. H×nh 89. Hµm Nghi H×nh 90. T«n ThÊt ThuyÕt (1872 - 1943) (1835 - 1913) ThÊy ®Þa bµn T©n Së chËt hÑp, dÔ bÞ ®Þch bao v©y, T«n ThÊt ThuyÕt tiÕp tôc ®ða vua Hµm Nghi vðît Trðêng S¬n ra B¾c råi lËp c¨n cø ë lµng Phó Gia, huyÖn Hð¬ng Khª (Hµ TÜnh). C¨n cø bao gåm miÒn T©y ba tØnh NghÖ An, Hµ TÜnh, Qu¶ng B×nh vµ lan sang c¶ Lµo. Trªn ®ðêng ®i, nhµ vua ®· nhËn ®ðîc sù gióp ®ì tËn t×nh, chu ®¸o cña ®ång bµo c¸c d©n téc ë vïng biªn giíi ViÖt - Lµo. Cuèi n¨m 1886, T«n ThÊt ThuyÕt lªn ®ðêng sang Trung Quèc cÇu viÖn. 126

Th¸ng 11 - 1888, nhê cã tay sai dÉn ®ðêng, qu©n Ph¸p vµo ®ðîc n¬i ë cña nhµ vua, b¾t vµ ®ða Hµm Nghi ®i ®µy sang An-giª-ri (ch©u Phi). Tuy Hµm Nghi bÞ b¾t nhðng phong trµo CÇn vð¬ng vÉn ®ðîc duy tr× vµ dÇn quy tô thµnh nh÷ng cuéc khëi nghÜa lín, cã quy m« vµ tr×nh ®é tæ chøc cao h¬n trong giai ®o¹n 1888 - 1896. - Phong trµo CÇn vð¬ng næ ra vµ ph¸t triÓn nhð thÕ nµo ? II - Nh÷ng cuéc khëi nghÜa lín trong phong trµo cÇn vð¬ng 1. Khëi nghÜa Ba §×nh (1886 - 1887) H×nh 91. C«ng sù phßng thñ Ba ®×nh Ba §×nh thuéc huyÖn Nga S¬n, tØnh Thanh Ho¸. Lîi dông ®Þa h×nh cña ba lµng MËu ThÞnh, Thðîng Thä, MÜ Khª, nh÷ng ngðêi l·nh ®¹o phong trµo CÇn vð¬ng ë Thanh Ho¸ ®· cho x©y dùng ë ®©y mét chiÕn tuyÕn phßng thñ kiªn cè. ChØ huy cø ®iÓm lµ Ph¹m Bµnh vµ §inh C«ng Tr¸ng. NghÜa qu©n gåm c¶ ngðêi Kinh, ngðêi Mðêng, ngðêi Th¸i... tham gia. Cuéc chiÕn ®Êu b¾t ®Çu quyÕt liÖt tõ th¸ng 12 - 1886 ®Õn th¸ng 1 - 1887. Khi giÆc Ph¸p më cuéc tÊn c«ng quy m« vµo c¨n cø, nghÜa qu©n ®· anh dòng cÇm cù trong suèt 34 ngµy ®ªm, ®Èy lui nhiÒu ®ît tÊn c«ng cña giÆc. Cuèi cïng, ®Ó chÊm døt cuéc v©y h·m, qu©n giÆc liÒu chÕt x«ng vµo. Chóng phun dÇu thiªu trôi c¸c luü tre, triÖt h¹ vµ xo¸ tªn ba lµng trªn b¶n ®å hµnh chÝnh. NghÜa qu©n ph¶i më ®ðêng m¸u rót lªn M· Cao, thuéc miÒn T©y Thanh Ho¸, tiÕp tôc chiÕn ®Êu thªm mét thêi gian råi tan r·. - Quan s¸t h×nh 91, em h y cho biÕt nh÷ng ®iÓm m¹nh, ®iÓm yÕu cña cø ®iÓm Ba §×nh. - Cuéc chiÕn ®Êu ë Ba §×nh ® diÔn ra nhð thÕ nµo ? 127

H×nh 92. Lðîc ®å vÞ trÝ M· Cao 2. Khëi nghÜa B i SËy (1883 - 1892) Ngay tõ n¨m 1883, ë vïng B·i SËy (Hðng Yªn) ®· diÔn ra c¸c ho¹t ®éng cña nghÜa qu©n dðíi sù l·nh ®¹o cña §inh Gia QuÕ. N¨m 1885, hðëng øng chiÕu CÇn vð¬ng cña Hµm Nghi, phong trµo kh¸ng Ph¸p ë ®©y l¹i bïng lªn m¹nh mÏ. Ngðêi ®øng ®Çu cuéc khëi nghÜa nµy lµ NguyÔn ThiÖn ThuËt. ¤ng tõng lµm T¸n tð¬ng qu©n vô tØnh H¶i Dð¬ng. Khi triÒu ®×nh kÝ HiÖp ðíc 1883, NguyÔn ThiÖn ThuËt trë vÒ quª (MÜ Hµo, Hðng Yªn) mé qu©n, lËp c¨n cø kh¸ng chiÕn. Dðíi quyÒn «ng cßn cã c¸c tðíng lÜnh kh¸c, ho¹t ®éng trªn nhiÒu ®Þa bµn kh¸c nhau. Dùa vµo vïng lau sËy um tïm vµ ®Çm lÇy thuéc c¸c huyÖn V¨n L©m, V¨n Giang, Kho¸i Ch©u, Yªn MÜ..., nghÜa qu©n ®· x©y dùng c¨n cø kh¸ng chiÕn vµ triÖt ®Ó ¸p dông chiÕn thuËt du kÝch ®¸nh ®Þch. Trong nh÷ng n¨m 1885 - 1889, H×nh 93. NguyÔn ThiÖn ThuËt thùc d©n Ph¸p phèi hîp víi lùc (1844 - 1926) lðîng tay sai do Hoµng Cao Kh¶i cÇm ®Çu, më cuéc tÊn c«ng quy m« vµo c¨n cø nh»m tiªu diÖt nghÜa qu©n. 128

Sau nh÷ng trËn chèng cµn liªn tiÕp, lùc lðîng nghÜa qu©n bÞ suy gi¶m vµ r¬i vµo thÕ bÞ bao v©y, c« lËp. §Õn cuèi n¨m 1889, NguyÔn ThiÖn ThuËt sang Trung Quèc, phong trµo tiÕp tôc mét thêi gian råi tan r·. - Em h y nªu nh÷ng ®iÓm kh¸c nhau gi÷a khëi nghÜa B i SËy vµ khëi nghÜa Ba §×nh. 3. Khëi nghÜa Hð¬ng Khª (1885 - 1896) H×nh 94. Phan ®×nh Phïng (1847 - 1895) L·nh ®¹o cao nhÊt cña cuéc khëi nghÜa lµ Phan §×nh Phïng. «ng tõng lµm quan Ngù sö trong triÒu ®×nh HuÕ. Do cð¬ng trùc, th¼ng th¾n, d¸m ph¶n ®èi viÖc phÕ lËp cña phe chñ chiÕn nªn «ng ®· bÞ c¸ch chøc, ®uæi vÒ quª. Tuy vËy, n¨m 1885 «ng vÉn hðëng øng lêi kªu gäi cña vua Hµm Nghi vµ T«n ThÊt ThuyÕt, ®øng ra mé qu©n khëi nghÜa vµ trë thµnh thñ lÜnh cã uy tÝn nhÊt trong phong trµo CÇn vð¬ng ë NghÖ - TÜnh. Bªn c¹nh Phan §×nh Phïng cßn cã nhiÒu tðíng lÜnh tµi ba kh¸c, tiªu biÓu lµ Cao Th¾ng. Tõ n¨m 1885 ®Õn n¨m 1888, nghÜa qu©n lo tæ chøc, huÊn luyÖn, x©y dùng c«ng sù, rÌn ®óc khÝ giíi vµ tÝch tr÷ lð¬ng th¶o... Lùc lðîng nghÜa qu©n ®ðîc chia thµnh 15 qu©n thø (®¬n vÞ). Mçi qu©n thø cã tõ 100 ®Õn 500 ngðêi, ph©n bè trªn ®Þa bµn bèn tØnh : Thanh Ho¸, NghÖ An, Hµ TÜnh, Qu¶ng B×nh. Hä ®· tù chÕ t¹o ®ðîc sóng trðêng theo mÉu sóng cña Ph¸p. Tõ n¨m 1888 ®Õn n¨m 1896 lµ thêi k× chiÕn ®Êu cña nghÜa qu©n. Dùa vµo vïng rõng nói hiÓm trë, cã sù chØ huy thèng nhÊt vµ phèi hîp tð¬ng ®èi chÆt chÏ, nghÜa qu©n ®· ®Èy lui nhiÒu cuéc hµnh qu©n cµn quÐt cña ®Þch. §Ó ®èi phã, thùc d©n Ph¸p tËp trung binh lùc vµ x©y dùng mét hÖ thèng ®ån bèt dµy ®Æc nh»m bao v©y, c« lËp nghÜa qu©n. §ång thêi, chóng më nhiÒu cuéc tÊn c«ng quy m« vµo Ngµn Trð¬i, lµ c¨n cø chÝnh cña cuéc khëi nghÜa. NghÜa qu©n ph¶i chiÕn ®Êu trong ®iÒu kiÖn ngµy cµng gian khæ h¬n, lùc lðîng suy yÕu dÇn. Sau khi chñ tðíng Phan §×nh Phïng hi sinh 129

H×nh 95. Lðîc ®å c¨n cø Hð¬ng Khª ngµy 28 - 12 - 1895(1), cuéc khëi nghÜa ®ðîc duy tr× thªm mét thêi gian råi tan r·. - Dùa vµo lðîc ®å, tr×nh bµy diÔn biÕn cuéc khëi nghÜa Hð¬ng Khª. C©u hái vµ bµi tËp 1. Tr×nh bµy diÔn biÕn cuéc khëi nghÜa B·i SËy. 2. T¹i sao nãi cuéc khëi nghÜa Hð¬ng Khª lµ cuéc khëi nghÜa tiªu biÓu nhÊt trong phong trµo CÇn vð¬ng ? 3. Em cã nhËn xÐt g× vÒ phong trµo vò trang chèng Ph¸p cuèi thÕ kØ XIX ? (1) Trðíc ®©y, thùc d©n Ph¸p vµ phong kiÕn tay sai tung tin Phan §×nh Phïng chÕt v× bÖnh kiÕt lÞ. GÇn ®©y, c¸c tµi liÖu x¸c minh «ng mÊt lµ do bÞ thð¬ng trong chiÕn ®Êu. 130

Bµi 27 Khëi nghÜa Yªn ThÕ vµ phong trµo chèng Ph¸p cña ®ång bµo miÒn nói cuèi thÕ kØ XIX Cïng víi c¸c cuéc khëi nghÜa trong phong trµo CÇn vð¬ng, phong trµo ®Êu tranh cña n«ng d©n Yªn ThÕ vµ cuéc kh¸ng chiÕn chèng Ph¸p cña ®ång bµo miÒn nói còng diÔn ra vµo cuèi thÕ kØ XIX. I - Khëi nghÜa Yªn ThÕ (1884 - 1913) Yªn ThÕ n»m ë phÝa t©y b¾c tØnh B¾c Giang, cã diÖn tÝch kho¶ng 40 - 50 km2. §©y lµ vïng ®Êt ®åi, c©y cèi rËm r¹p, ®Þa h×nh hiÓm trë. H×nh 96. Lðîc ®å c¨n cø Yªn ThÕ T×nh h×nh kinh tÕ n«ng nghiÖp sa sót dðíi thêi NguyÔn ®· khiÕn cho nhiÒu n«ng d©n vïng ®ång b»ng B¾c K× buéc ph¶i rêi quª hð¬ng ®i t×m n¬i kh¸c sinh sèng. Mét sè ngðêi ®· lªn Yªn ThÕ. Gi÷a thÕ kØ XIX, hä b¾t ®Çu lËp lµng, tæ chøc s¶n xuÊt. Khi thùc d©n Ph¸p më réng ph¹m vi chiÕm ®ãng B¾c K×, Yªn ThÕ trë thµnh môc tiªu b×nh ®Þnh cña chóng. §Ó b¶o vÖ cuéc sèng cña m×nh, n«ng d©n Yªn ThÕ ®· ®øng lªn ®Êu tranh. 131

- Trong giai ®o¹n 1884 - 1892, nhiÒu to¸n nghÜa qu©n ho¹t ®éng riªng rÏ ë Yªn ThÕ, chða cã sù chØ huy thèng nhÊt. Thñ lÜnh cã uy tÝn nhÊt lóc ®ã lµ §Ò N¾m. Sau khi §Ò N¾m mÊt (th¸ng 4 - 1892), §Ò Th¸m (Hoµng Hoa Th¸m) trë thµnh vÞ chØ huy tèi cao cña phong trµo. - Giai ®o¹n 1893 - 1908 lµ thêi k× nghÜa qu©n võa chiÕn ®Êu, võa x©y dùng c¬ së. NhËn thÊy tð¬ng quan lùc lðîng qu¸ chªnh lÖch, §Ò Th¸m ph¶i t×m c¸ch gi¶ng hoµ víi qu©n Ph¸p. Sau khi phôc kÝch b¾t ®ðîc tªn ®iÒn chñ H×nh 97. Hoµng Hoa Th¸m ngðêi Ph¸p lµ SÐt-nay, §Ò Th¸m ®ång ý (1858 - 1913) th¶ tªn nµy víi ®iÒu kiÖn Ph¸p ph¶i rót qu©n khái Yªn ThÕ ; §Ò Th¸m ®ðîc cai qu¶n bèn tæng trong khu vùc lµ Nh· Nam, Môc S¬n, Yªn LÔ vµ H÷u Thðîng. Thêi gian gi¶ng hoµ kh«ng kÐo dµi v× ngay tõ ®Çu ®Þch ®· r¸o riÕt lËp ®ån bèt, më cuéc tÊn c«ng trë l¹i. Lùc lðîng cña §Ò Th¸m bÞ tæn thÊt, suy yÕu nhanh chãng. §Ó cøu v·n t×nh thÕ, §Ò Th¸m ph¶i chñ ®éng xin gi¶ng hoµ lÇn thø hai (th¸ng 12 - 1897). Thùc d©n Ph¸p chÊp nhËn nhðng ®ða ra nh÷ng ®iÒu kiÖn ngÆt nghÌo, buéc nghÜa qu©n ph¶i thùc hiÖn. Tõ n¨m 1897 ®Õn n¨m 1908, tranh thñ thêi gian hoµ ho·n, §Ò Th¸m cho khai khÈn ®ån ®iÒn Phån Xð¬ng, lo tÝch luü lð¬ng thùc, x©y dùng ®éi qu©n tinh nhuÖ, s½n sµng chiÕn ®Êu. NhiÒu nhµ yªu nðíc, trong ®ã cã Phan Béi Ch©u vµ Phan Ch©u Trinh ®· t×m lªn Yªn ThÕ, b¾t liªn l¹c víi §Ò Th¸m. - Giai ®o¹n 1909 - 1913, sau vô ®Çu ®éc lÝnh Ph¸p ë Hµ Néi, ph¸t hiÖn thÊy cã sù dÝnh lÝu cña §Ò Th¸m, thùc d©n Ph¸p ®· tËp trung lùc lðîng, më cuéc tÊn c«ng quy m« lªn Yªn ThÕ. Tr¶i qua nhiÒu trËn cµn liªn tiÕp cña ®Þch, lùc lðîng nghÜa qu©n hao mßn dÇn. §Õn ngµy 10 - 2 - 1913, khi thñ lÜnh §Ò Th¸m bÞ s¸t h¹i, phong trµo tan r·. - Tr×nh bµy nguyªn nh©n bïng næ cuéc khëi nghÜa Yªn ThÕ. 132

II - Phong trµo chèng Ph¸p cña ®ång bµo miÒn nói Vïng trung du vµ miÒn nói lµ n¬i thùc d©n Ph¸p tiÕn hµnh b×nh ®Þnh muén h¬n. Phong trµo kh¸ng chiÕn ë ®©y bïng næ sau ®ång b»ng nhðng l¹i tån t¹i bÒn bØ vµ kÐo dµi. ë Nam K×, nh©n d©n c¸c d©n téc thiÓu sè, nhð ngðêi Thðîng, Kh¬-me, Xtiªng, ®· s¸t c¸nh cïng ngðêi Kinh ®¸nh Ph¸p ngay tõ gi÷a thÕ kØ XIX. ë miÒn Trung, phong trµo cña ngðêi thiÓu sè diÔn ra s«i næi, tiªu biÓu lµ c¸c cuéc ®Êu tranh do Hµ V¨n Mao (d©n téc Mðêng), CÇm B¸ Thðíc (d©n téc Th¸i) cÇm ®Çu. ë T©y Nguyªn, c¸c tï trðëng nhð N¬-trang Gð (N’Trang Guh), Ama Con (Ama Kol), Ama Gi¬-hao (Ama Jhao)... ®· kªu gäi nh©n d©n rµo lµng chiÕn ®Êu suèt tõ n¨m 1889 ®Õn n¨m 1905. ë vïng T©y B¾c, ®ång bµo c¸c d©n téc Th¸i, Mðêng, M«ng... ®· tËp hîp dðíi ngän cê cña NguyÔn Quang BÝch, NguyÔn V¨n Gi¸p, lËp c¨n cø kh¸ng Ph¸p ë Lai Ch©u, S¬n La vµ ho¹t ®éng m¹nh trªn lðu vùc s«ng §µ. Trong c¸c n¨m tõ 1884 ®Õn 1890, xuÊt hiÖn c¸c to¸n qu©n ngðêi Th¸i dðíi sù chØ huy cña §Ìo V¨n Tr×, N«ng V¨n Quang, CÇm V¨n Thanh, CÇm V¨n Hoan. §ång bµo Th¸i ë S¬n La, Yªn B¸i, do §Ìo ChÝnh Lôc, §Æng Phóc Thµnh cÇm ®Çu, ®· phôc kÝch qu©n Ph¸p ë nhiÒu n¬i. §ång bµo M«ng ë Hµ Giang, do Hµ Quèc Thðîng ®øng ®Çu, ®· næi dËy chèng Ph¸p tõ n¨m 1894 ®Õn n¨m 1896. T¹i vïng §«ng B¾c B¾c K×, bïng næ phong trµo cña ngðêi Dao, ngðêi Hoa, tiªu biÓu nhÊt lµ ®éi qu©n cña Lðu K×. Phong trµo chèng Ph¸p ë miÒn nói næ ra kÞp thêi, ph¸t triÓn m¹nh mÏ, ®ðîc duy tr× tð¬ng ®èi l©u dµi, ®· trùc tiÕp gãp phÇn lµm chËm qu¸ tr×nh x©m lðîc vµ b×nh ®Þnh cña thùc d©n Ph¸p. - Nªu tªn mét sè cuéc khëi nghÜa chèng Ph¸p cña ®ång bµo miÒn nói cuèi thÕ kØ XIX. C©u hái vµ bµi tËp 1. Khëi nghÜa Yªn ThÕ cã nh÷ng ®Æc ®iÓm g× kh¸c so víi c¸c cuéc khëi nghÜa cïng thêi ? 2. Em cã nhËn xÐt g× vÒ phong trµo kh¸ng chiÕn chèng Ph¸p cña ®ång bµo miÒn nói cuèi thÕ kØ XIX ? 133

Bµi 28 Trµo lðu c¶i c¸ch duy t©n ë ViÖt Nam nöa cuèi thÕ kØ XIX Vµo nöa cuèi thÕ kØ XIX, ë ViÖt Nam ®· ra ®êi c¸c trµo lðu c¶i c¸ch duy t©n. Nhðng c¸c ®Ò nghÞ c¶i c¸ch duy t©n cuèi cïng ®Òu kh«ng thùc hiÖn ®ðîc. I - t×nh h×nh ViÖt Nam nöa cuèi thÕ kØ XIX Vµo nh÷ng n¨m 60 cña thÕ kØ XIX, trong khi thùc d©n Ph¸p r¸o riÕt më réng cuéc chiÕn tranh x©m lðîc Nam K×, chuÈn bÞ tÊn c«ng ®¸nh chiÕm c¶ nðíc ta th× triÒu ®×nh HuÕ vÉn tiÕp tôc thùc hiÖn c¸c chÝnh s¸ch néi trÞ, ngo¹i giao lçi thêi, l¹c hËu khiÕn cho kinh tÕ, x· héi ViÖt Nam r¬i vµo khñng ho¶ng nghiªm träng. Bé m¸y chÝnh quyÒn tõ trung ð¬ng ®Õn ®Þa phð¬ng trë nªn môc ruçng ; n«ng nghiÖp, thñ c«ng nghiÖp vµ thð¬ng nghiÖp ®×nh trÖ ; tµi chÝnh c¹n kiÖt, ®êi sèng nh©n d©n v« cïng khã kh¨n. M©u thuÉn giai cÊp vµ m©u thuÉn d©n téc ngµy cµng gay g¾t thªm. Phong trµo khëi nghÜa n«ng d©n l¹i tiÕp tôc bïng næ d÷ déi : n¨m 1862, NguyÔn ThÞnh (Cai tæng Vµng) næi dËy ë B¾c Ninh ; th¸ng 9-1862, ®ång bµo Thæ, dðíi sù chØ huy cña N«ng Hïng Th¹c, næi dËy ë Tuyªn Quang. L¹i cã nh÷ng nhãm thæ phØ ngðêi Trung Quèc nhð Lý §¹i Xð¬ng, Hoµng NhÞ V¨n, Lðu SÜ Anh..., hoµnh hµnh ë phÝa b¾c Th¸i Nguyªn ; cuéc b¹o lo¹n cña T¹ V¨n Phông ë vïng ven biÓn (1861 - 1865)... §Æc biÖt lµ cuéc khëi nghÜa cña binh lÝnh vµ d©n phu ngay t¹i kinh ®« HuÕ n¨m 1866 víi sù tham gia cña mét sè sÜ phu, quan l¹i quý téc... cµng ®Èy ®Êt nðíc vµo t×nh tr¹ng rèi ren. Trong bèi c¶nh ®ã, c¸c trµo lðu c¶i c¸ch duy t©n ra ®êi. - Nªu nh÷ng nÐt chÝnh vÒ t×nh h×nh kinh tÕ, x héi ViÖt Nam gi÷a thÕ kØ XIX. - Nguyªn nh©n nµo dÉn ®Õn nh÷ng cuéc khëi nghÜa n«ng d©n chèng triÒu ®×nh phong kiÕn trong nöa cuèi thÕ kØ XIX ? 134

II - Nh÷ng ®Ò nghÞ c¶i c¸ch ë ViÖt Nam vµo nöa cuèi thÕ kØ XIX Trðíc t×nh tr¹ng ®Êt nðíc ngµy mét nguy khèn, ®ång thêi xuÊt ph¸t tõ lßng yªu nðíc, thð¬ng d©n, muèn cho nðíc nhµ giµu m¹nh, cã thÓ ®ð¬ng ®Çu víi cuéc tÊn c«ng ngµy cµng dån dËp cña kÎ thï, mét sè quan l¹i, sÜ phu yªu nðíc thøc thêi ®· m¹nh d¹n ®ða ra nh÷ng ®Ò nghÞ, yªu cÇu ®æi míi c«ng viÖc néi trÞ, ngo¹i giao, kinh tÕ, v¨n ho¸... cña nhµ nðíc phong kiÕn. N¨m 1868, TrÇn §×nh Tóc vµ NguyÔn Huy TÕ xin më cöa biÓn Trµ LÝ (Nam §Þnh). §inh V¨n §iÒn xin ®Èy m¹nh viÖc khai khÈn ruéng hoang vµ khai má, ph¸t triÓn bu«n b¸n, chÊn chØnh quèc phßng. N¨m 1872, ViÖn Thð¬ng b¹c(1) xin më ba cöa biÓn ë miÒn B¾c vµ miÒn Trung ®Ó th«ng thð¬ng víi bªn ngoµi. §Æc biÖt, tõ n¨m 1863 ®Õn 1871 NguyÔn Trðêng Té ®· kiªn tr× göi lªn triÒu ®×nh 30 b¶n ®iÒu trÇn, ®Ò cËp ®Õn mét lo¹t vÊn ®Ò nhð chÊn chØnh bé m¸y quan l¹i, ph¸t triÓn c«ng, thð¬ng nghiÖp vµ tµi chÝnh, chØnh ®èn vâ bÞ, më réng ngo¹i giao, c¶i tæ gi¸o dôc... Ngoµi ra, vµo c¸c n¨m 1877 vµ 1882, NguyÔn Lé Tr¹ch cßn d©ng hai b¶n “Thêi vô s¸ch” lªn vua Tù §øc, ®Ò nghÞ chÊn hðng d©n khÝ, khai th«ng d©n trÝ, b¶o vÖ ®Êt nðíc. - V× sao c¸c quan l¹i, sÜ phu ®ða ra nh÷ng ®Ò nghÞ c¶i c¸ch ? - KÓ tªn nh÷ng sÜ phu tiªu biÓu trong phong trµo c¶i c¸ch ë nöa cuèi thÕ kØ XIX. Nªu nh÷ng néi dung chÝnh trong c¸c ®Ò nghÞ c¶i c¸ch cña hä. III - KÕt côc cña c¸c ®Ò nghÞ c¶i c¸ch Trong bèi c¶nh bÕ t¾c cña x· héi phong kiÕn ViÖt Nam cuèi thÕ kØ XIX, mét sè sÜ phu, quan l¹i ®· vðît qua nh÷ng luËt lÖ hµ kh¾c, sù nghi kÞ, ghen ghÐt, thËm chÝ nguy hiÓm ®Õn c¶ tÝnh m¹ng cña m×nh ®Ó ®ða ra nh÷ng ®Ò nghÞ c¶i c¸ch nh»m canh t©n ®Êt nðíc. C¸c ®Ò nghÞ c¶i c¸ch nµy ®Òu nh»m ®¸p øng phÇn nµo yªu cÇu cña nðíc ta lóc ®ã. Tuy nhiªn, c¸c ®Ò nghÞ c¶i c¸ch nãi trªn vÉn mang tÝnh chÊt lÎ tÎ, rêi r¹c, chða xuÊt ph¸t tõ nh÷ng c¬ së bªn trong, chða ®éng ch¹m tíi nh÷ng vÊn ®Ò c¬ b¶n cña thêi ®¹i : gi¶i quyÕt hai m©u thuÉn chñ yÕu cña x· héi ViÖt Nam (1) C¬ quan ngo¹i giao, phô tr¸ch viÖc giao thiÖp víi nðíc ngoµi. 135

lµ m©u thuÉn gi÷a nh©n d©n ta víi thùc d©n Ph¸p x©m lðîc vµ gi÷a n«ng d©n víi ®Þa chñ phong kiÕn. TriÒu ®×nh phong kiÕn NguyÔn b¶o thñ, bÊt lùc trong viÖc thÝch øng víi hoµn c¶nh, nªn ®· kh«ng chÊp nhËn nh÷ng thay ®æi vµ tõ chèi mäi sù c¶i c¸ch, kÓ c¶ nh÷ng c¶i c¸ch hoµn toµn cã kh¶ n¨ng thùc hiÖn. §iÒu nµy ®· lµm c¶n trë sù ph¸t triÓn cña nh÷ng tiÒn ®Ò míi, khiÕn x· héi vÉn chØ luÈn quÈn trong vßng bÕ t¾c cña chÕ ®é thuéc ®Þa nöa phong kiÕn. Dï kh«ng thµnh hiÖn thùc, song nh÷ng tð tðëng c¶i c¸ch cuèi thÕ kØ XIX ®· g©y ®ðîc tiÕng vang lín, Ýt nhÊt còng ®· d¸m tÊn c«ng vµo nh÷ng tð tðëng b¶o thñ vµ ph¶n ¸nh tr×nh ®é nhËn thøc míi cña nh÷ng ngðêi ViÖt Nam hiÓu biÕt, thøc thêi. Tð tðëng c¶i c¸ch cuèi thÕ kØ XIX ®· gãp phÇn vµo viÖc chuÈn bÞ cho sù ra ®êi phong trµo Duy t©n ë ViÖt Nam vµo ®Çu thÕ kØ XX. - Tr×nh bµy nh÷ng h¹n chÕ cña c¸c ®Ò nghÞ c¶i c¸ch cuèi thÕ kØ XIX. C©u hái vµ bµi tËp 1. KÓ tªn c¸c nhµ c¶i c¸ch cuèi thÕ kØ XIX. Tr×nh bµy néi dung mét sè ®Ò nghÞ c¶i c¸ch. 2. V× sao c¸c ®Ò nghÞ c¶i c¸ch ë ViÖt Nam cuèi thÕ kØ XIX kh«ng thùc hiÖn ®ðîc ? 136

Chð¬ng II x· héi ViÖt Nam Tõ n¨m 1897 ®Õn n¨m 1918 Bµi 29 chÝnh s¸ch khai th¸c thuéc ®Þa cña thùc d©n ph¸p vµ nh÷ng chuyÓn biÕn vÒ kinh tÕ, x· héi ë ViÖt Nam Cuéc khai th¸c thuéc ®Þa lÇn thø nhÊt cña thùc d©n Ph¸p ®Çu thÕ kØ XX ®· g©y nªn nh÷ng chuyÓn biÕn vÒ kinh tÕ, x· héi ë ViÖt Nam. I - Cuéc khai th¸c thuéc ®Þa lÇn thø nhÊt cña thùc d©n ph¸p (1897 - 1914) Sau khi c¨n b¶n hoµn thµnh c«ng cuéc b×nh ®Þnh b»ng qu©n sù, thùc d©n Ph¸p tiÕn hµnh cuéc khai th¸c thuéc ®Þa ViÖt Nam mét c¸ch quy m«. 1. Tæ chøc bé m¸y Nhµ nðíc Thùc d©n Ph¸p thµnh lËp Liªn bang §«ng Dð¬ng(1), gåm ViÖt Nam, Cam-pu-chia vµ Lµo, ®øng ®Çu lµ viªn Toµn quyÒn ngðêi Ph¸p. ViÖt Nam bÞ chia lµm ba xø víi ba chÕ ®é cai trÞ kh¸c nhau : B¾c K× lµ xø nöa b¶o hé, Trung K× theo chÕ ®é b¶o hé, Nam K× theo chÕ ®é thuéc ®Þa. Mçi xø gåm nhiÒu tØnh ; ®øng ®Çu xø vµ tØnh lµ c¸c viªn quan ngðêi Ph¸p. Dðíi tØnh lµ phñ, huyÖn, ch©u. §¬n vÞ hµnh chÝnh c¬ së ë ViÖt Nam vÉn lµ lµng x·, do c¸c chøc dÞch ®Þa phð¬ng cai qu¶n. Bé m¸y chÝnh quyÒn tõ trung ð¬ng ®Õn c¬ së ®Òu do thùc d©n Ph¸p chi phèi. (1) Theo s¾c lÖnh ngµy 17 - 10 - 1887 cña Tæng thèng Ph¸p, Liªn bang §«ng Dð¬ng gåm B¾c K×, Trung K×, Nam K× vµ Cam-pu-chia ; n¨m 1899 s¸p nhËp thªm Lµo. 137

- Em h y vÏ s¬ ®å tæ chøc Nhµ nðíc ë ViÖt Nam do thùc d©n Ph¸p dùng lªn. - Em cã nhËn xÐt g× vÒ tæ chøc bé m¸y cai trÞ cña thùc d©n Ph¸p ? 2. ChÝnh s¸ch kinh tÕ Thùc d©n Ph¸p ®Èy m¹nh viÖc cðíp ®o¹t ruéng ®Êt. ë B¾c K×, chØ tÝnh ®Õn n¨m 1902 ®· cã 182 000 hÐcta ruéng ®Êt bÞ Ph¸p chiÕm. Riªng Gi¸o héi Thiªn Chóa ®· chiÕm 1/4 diÖn tÝch cµy cÊy ë Nam K×. Bän chñ ®Êt míi vÉn ¸p dông phð¬ng ph¸p bãc lét n«ng d©n theo kiÓu ph¸t canh thu t« nhð ®Þa chñ ViÖt Nam. Trong c«ng nghiÖp, trðíc hÕt thùc d©n Ph¸p tËp trung vµo khai th¸c than vµ kim lo¹i. N¨m 1912, s¶n lðîng khai th¸c than ®· t¨ng gÊp hai lÇn s¶n lðîng n¨m 1903. ChØ trong n¨m 1911, Ph¸p ®· khai th¸c hµng v¹n tÊn quÆng kÏm, hµng tr¨m tÊn thiÕc, ®ång, hµng tr¨m kil«gam vµng vµ b¹c. Sau c«ng nghiÖp khai th¸c, c¸c ngµnh s¶n xuÊt xi m¨ng, g¹ch ngãi, ®iÖn nðíc, chÕ biÕn gç, xay x¸t g¹o, giÊy, diªm, rðîu, ®ðêng, v¶i sîi... còng ®em l¹i cho chóng mét nguån lîi lín. Thùc d©n Ph¸p x©y dùng hÖ thèng giao th«ng vËn t¶i ®Ó t¨ng cðêng viÖc bãc lét kinh tÕ vµ ®µn ¸p phong trµo ®Êu tranh cña nh©n d©n. §ðêng bé vð¬n tíi nh÷ng n¬i xa x«i hÎo l¸nh. §ðêng thuû ven biÓn vµ kªnh r¹ch ë Nam K× ®ðîc khai th¸c triÖt ®Ó. §Õn n¨m 1912, hÖ thèng ®ðêng s¾t ViÖt Nam cã tæng chiÒu dµi 2059 km. §Ó n¾m gi÷ ®éc quyÒn thÞ trðêng ViÖt Nam, hµng ho¸ cña Ph¸p nhËp vµo ViÖt Nam chØ bÞ ®¸nh thuÕ rÊt nhÑ hoÆc ®ðîc miÔn thuÕ. Trong khi ®ã, hµng ho¸ c¸c nðíc kh¸c bÞ ®¸nh thuÕ rÊt cao, cã mÆt hµng tíi 120%. Hµng ho¸ cña ViÖt Nam chñ yÕu lµ xuÊt sang Ph¸p. Ph¸p tiÕn hµnh ®¸nh c¸c thø thuÕ míi, chång lªn c¸c thuÕ cò ®· cã tõ trðíc khi Ph¸p tíi. NÆng nhÊt lµ thuÕ muèi, thuÕ rðîu, thuÕ thuèc phiÖn. Ngoµi ra, chóng cßn b¾t phu ®¾p ®ðêng, ®µo s«ng, x©y cÇu, dinh thù, ®ån bèt... 138

H×nh 98. Ga Hµ Néi (n¨m 1900) - Nªu chÝnh s¸ch cña thùc d©n Ph¸p trong c¸c ngµnh n«ng nghiÖp, c«ng, thð¬ng nghiÖp, giao th«ng vËn t¶i vµ tµi chÝnh. - C¸c chÝnh s¸ch trªn cña Ph¸p nh»m môc ®Ých g× ? 3. ChÝnh s¸ch v¨n ho¸, gi¸o dôc Cho ®Õn n¨m 1919, Ph¸p vÉn duy tr× chÕ ®é gi¸o dôc cña thêi phong kiÕn, song trong mét sè k× thi cã thªm m«n TiÕng Ph¸p. VÒ sau, do nhu cÇu häc tËp cña con em c¸c quan chøc thùc d©n vµ còng ®Ó t¹o mét líp ngðêi b¶n xø phôc vô cho c«ng viÖc cai trÞ, chÝnh quyÒn Ph¸p ë §«ng Dð¬ng b¾t ®Çu më trðêng häc míi cïng mét sè c¬ së v¨n ho¸, y tÕ. HÖ thèng gi¸o dôc phæ th«ng ®ðîc chia lµm ba bËc : - BËc Êu häc ë x· th«n (d¹y ch÷ H¸n vµ Quèc ng÷) ; - BËc TiÓu häc ë phñ, huyÖn (d¹y ch÷ H¸n vµ Quèc ng÷, ch÷ Ph¸p lµ m«n tù nguyÖn) ; - BËc Trung häc ë tØnh (d¹y ch÷ H¸n, Quèc ng÷ vµ ch÷ Ph¸p lµ b¾t buéc). - Theo em, chÝnh s¸ch v¨n ho¸, gi¸o dôc cña Ph¸p cã ph¶i ®Ó \"khai ho¸ v¨n minh\" cho ngðêi ViÖt Nam hay kh«ng ? V× sao ? 139

II - nh÷ng biÕn chuyÓn cña x· héi ViÖt Nam Dðíi t¸c ®éng cña cuéc khai th¸c thuéc ®Þa cña thùc d©n Ph¸p, x· héi ViÖt Nam ®· cã nhiÒu biÕn ®æi. 1. C¸c vïng n«ng th«n Giai cÊp ®Þa chñ phong kiÕn ®· ®Çu hµng, lµm tay sai cho thùc d©n Ph¸p, sè lðîng ngµy cµng ®«ng thªm. Mét bé phËn c©u kÕt víi ®Õ quèc ®Ó ¸p bøc, bãc lét nh©n d©n. Tuy nhiªn, mét sè ®Þa chñ võa vµ nhá cßn cã tinh thÇn yªu nðíc. Cuéc sèng cña ngðêi n«ng d©n c¬ cùc tr¨m bÒ. H×nh 99. N«ng d©n ViÖt Nam trong thêi k× Ph¸p thuéc Hä bÞ tðíc ®o¹t ruéng ®Êt, ph¶i g¸nh chÞu rÊt nhiÒu thø thuÕ vµ v« sè c¸c kho¶n phô thu cña chøc dÞch trong c¸c lµng. N«ng d©n bÞ ph¸ s¶n, cã ngðêi ë l¹i n«ng th«n lµm t¸ ®iÒn cho ®Þa chñ, mét sè bá ®i lµm phu cho c¸c ®ån ®iÒn Ph¸p, sè kh¸c ra thµnh thÞ kiÕm ¨n b»ng nh÷ng nghÒ phô nhð c¾t tãc, kÐo xe hoÆc lµm båi bÕp, con sen, ë vó ; mét sè rÊt nhá lµm c«ng ë c¸c nhµ m¸y, hÇm má cña tð b¶n Ph¸p vµ ViÖt Nam. ë l¹i n«ng th«n hay ra thµnh thÞ, cuéc sèng cña ngðêi n«ng d©n ®Òu l©m vµo c¶nh nghÌo khæ, kh«ng lèi tho¸t. C¨m ghÐt chÕ ®é bãc lét cña thùc d©n Ph¸p céng víi ý thøc d©n téc s©u s¾c, n«ng d©n s½n sµng hðëng øng, tham gia c¸c cuéc ®Êu tranh do bÊt k× c¸ nh©n, tæ chøc, tÇng líp hoÆc giai cÊp nµo ®Ò xðíng ®Ó cã thÓ gióp hä giµnh ®ðîc tù do vµ no Êm. 140

H×nh 100. C«ng nh©n ViÖt Nam trong thêi k× Ph¸p thuéc - Dðíi thêi Ph¸p thuéc, c¸c giai cÊp ®Þa chñ phong kiÕn vµ n«ng d©n cã nh÷ng thay ®æi nhð thÕ nµo ? 2. §« thÞ ph¸t triÓn, sù xuÊt hiÖn c¸c giai cÊp, tÇng líp míi Cuèi thÕ kØ XIX - ®Çu thÕ kØ XX, ®« thÞ ViÖt Nam ra ®êi vµ ph¸t triÓn ngµy cµng nhiÒu. Ngoµi Hµ Néi, H¶i Phßng, Sµi Gßn - Chî Lín cßn cã Nam §Þnh, Hßn Gai, Vinh, HuÕ, §µ N½ng, Quy Nh¬n, Biªn Hoµ, MÜ Tho... Cïng víi sù ph¸t triÓn ®« thÞ, mét tÇng líp tð s¶n ®Çu tiªn ®· xuÊt hiÖn. Hä lµ c¸c nhµ thÇu kho¸n, ®¹i lÝ, chñ xÝ nghiÖp, chñ xðëng thñ c«ng, ®«ng nhÊt lµ c¸c chñ h·ng bu«n b¸n. Hä bÞ c¸c nhµ tð b¶n Ph¸p chÌn Ðp, chÝnh quyÒn thùc d©n k×m h·m. Song do bÞ lÖ thuéc, yÕu ít vÒ mÆt kinh tÕ, nªn hä chØ mong muèn cã nh÷ng thay ®æi nhá ®Ó dÔ bÒ lµm ¨n sinh sèng, chø chða d¸m tá th¸i ®é hðëng øng hay tham gia c¸c cuéc vËn ®éng c¸ch m¹ng gi¶i phãng d©n téc ®Çu thÕ kØ XX. Mét tÇng líp ®«ng ®¶o còng xuÊt hiÖn trong giai ®o¹n nµy, ®ã lµ tiÓu tð s¶n thµnh thÞ. Hä lµ chñ c¸c xðëng thñ c«ng nhá, c¬ së bu«n b¸n nhá, nh÷ng viªn chøc cÊp thÊp, nhð th«ng ng«n, nhµ gi¸o, thð kÝ, kÕ to¸n, häc sinh. Cuéc sèng cña hä tuy cã phÇn dÔ chÞu h¬n n«ng d©n, c«ng nh©n vµ d©n nghÌo thµnh thÞ, song vÉn rÊt bÊp bªnh. Hä lµ nh÷ng ngðêi cã ý thøc d©n téc, ®Æc biÖt lµ c¸c nhµ gi¸o, thanh niªn häc sinh, nªn tÝch cùc tham gia vµo c¸c cuéc vËn ®éng cøu nðíc ®Çu thÕ kØ XX. 141

H×nh 101. Nhµ h¸t lín thµnh phè Hµ Néi, hoµn thµnh x©y dùng n¨m 1911 C«ng, thð¬ng nghiÖp thuéc ®Þa ph¸t triÓn, dÉn ®Õn sù h×nh thµnh ®éi ngò c«ng nh©n, lóc ®ã cã kho¶ng 10 v¹n ngðêi. PhÇn lín hä xuÊt th©n tõ n«ng d©n, kh«ng cã ruéng ®Êt nªn ph¶i t×m ®Õn c¸c hÇm má, nhµ m¸y, ®ån ®iÒn... xin lµm c«ng ¨n lð¬ng. C«ng nh©n vµ gia ®×nh hä bÞ thùc d©n phong kiÕn vµ tð s¶n bãc lét nªn sím cã tinh thÇn ®Êu tranh m¹nh mÏ chèng bän chñ, ®ßi c¶i thiÖn ®iÒu kiÖn lµm viÖc vµ sinh ho¹t (t¨ng lð¬ng, gi¶m giê lµm...). - Cïng víi sù ph¸t triÓn cña ®« thÞ, c¸c giai cÊp, tÇng líp míi nµo ® xuÊt hiÖn ? - Th¸i ®é cña tõng giai cÊp, tÇng líp ®èi víi c¸ch m¹ng gi¶i phãng d©n téc nhð thÕ nµo ? V× sao hä l¹i cã th¸i ®é nhð vËy ? 3. Xu hðíng míi trong cuéc vËn ®éng gi¶i phãng d©n téc Trong lóc x· héi ViÖt Nam cã sù ph©n ho¸ s©u s¾c th× vµo nh÷ng n¨m ®Çu thÕ kØ XX, c¸c tð tðëng d©n chñ tð s¶n ë ch©u ¢u ®ðîc truyÒn b¸ vµo nðíc ta qua s¸ch b¸o cña Trung Quèc. H¬n n÷a, viÖc NhËt B¶n ®i theo con ®ðêng tð b¶n chñ nghÜa vµ trë nªn giµu m¹nh còng kÝch thÝch nhiÒu nhµ yªu nðíc lóc bÊy giê muèn noi theo con ®ðêng cøu nðíc cña NhËt B¶n. \"VËy th× b©y giê muèn t×m ngo¹i viÖn kh«ng g× b»ng sang NhËt lµ h¬n c¶\". (NguyÔn Hµm) Víi lßng yªu nðíc nång nµn vµ sù hiÓu biÕt míi, nh÷ng trÝ thøc Nho häc tiÕn bé ViÖt Nam lao vµo cuéc vËn ®éng cøu nðíc theo con ®ðêng d©n chñ tð s¶n víi tÊt c¶ nhiÖt t×nh cña tuæi trÎ. - T¹i sao c¸c nhµ yªu nðíc ë ViÖt Nam thêi bÊy giê muèn noi theo con ®ðêng cøu nðíc cña NhËt B¶n ? 142

C©u hái vµ bµi tËp 1. Vµo cuèi thÕ kØ XIX - ®Çu thÕ kØ XX, thùc d©n Ph¸p thi hµnh nh÷ng chÝnh s¸ch g× vÒ chÝnh trÞ, kinh tÕ, v¨n ho¸, gi¸o dôc ë ViÖt Nam ? 2. Nªu t¸c ®éng cña chÝnh s¸ch khai th¸c thuéc ®Þa ®èi víi kinh tÕ, x· héi ViÖt Nam. 3. LËp b¶ng thèng kª vÒ t×nh h×nh c¸c giai cÊp, tÇng líp trong x· héi ViÖt Nam cuèi thÕ kØ XIX - ®Çu thÕ kØ XX theo mÉu sau : Giai cÊp, tÇng líp NghÒ nghiÖp Th¸i ®é ®èi víi ®éc lËp d©n téc 4. Nªu ®iÓm míi cña xu hðíng cøu nðíc ®Çu thÕ kØ XX. Bµi 30 phong trµo yªu nðíc chèng ph¸p tõ ®Çu thÕ kØ xx ®Õn n¨m 1918 Phong trµo yªu nðíc chèng Ph¸p cña nh©n d©n ta trðíc vµ trong ChiÕn tranh thÕ giíi thø nhÊt ®Òu thÊt b¹i. NguyÔn TÊt Thµnh ®i t×m con ®ðêng cøu nðíc míi cho d©n téc. I - phong trµo yªu nðíc trðíc chiÕn tranh thÕ giíi thø nhÊt Sau khi phong trµo CÇn vð¬ng thÊt b¹i, nhiÒu cuéc ®Êu tranh yªu nðíc chèng Ph¸p theo hðíng míi l¹i tiÕp tôc næ ra vµo nh÷ng n¨m ®Çu thÕ kØ XX. 1. Phong trµo §«ng du (1905 - 1909) Trong sè nh÷ng ngðêi yªu nðíc ®ãn nhËn con ®ðêng cøu nðíc d©n chñ tð s¶n, cã mét sè ngðêi muèn dùa vµo NhËt B¶n. NhËt B¶n ®ðîc xem lµ nðíc cïng mµu da, cïng v¨n ho¸ H¸n häc, l¹i ®i theo con ®ðêng tð b¶n ch©u ¢u, ®· giµu m¹nh lªn vµ ®¸nh th¾ng ®Õ quèc Nga (n¨m 1905) nªn cã thÓ nhê cËy ®ðîc. 143

H×nh 102. Phan Béi Ch©u (1867 - 1940) §Ó thùc hiÖn ý ®Þnh trªn, c¸c nhµ yªu nðíc lËp ra Héi Duy t©n (1904) do Phan Béi Ch©u ®øng ®Çu. Môc ®Ých cña Héi lµ lËp ra mét nðíc ViÖt Nam ®éc lËp. §Çu n¨m 1905, Phan Béi Ch©u sang NhËt nhê gióp khÝ giíi, tiÒn b¹c ®Ó ®¸nh Ph¸p. Ngðêi NhËt chØ høa ®µo t¹o c¸n bé cho cuéc b¹o ®éng vò trang sau nµy. Héi Duy t©n ph¸t ®éng thµnh viªn tham gia phong trµo §«ng du(1). Lóc ®Çu, phong trµo §«ng du ho¹t ®éng thuËn lîi ; sè häc sinh sang NhËt cã lóc lªn tíi 200 ngðêi. §Õn th¸ng 9 - 1908, thùc d©n Ph¸p c©u kÕt víi NhËt vµ yªu cÇu nhµ cÇm quyÒn nðíc nµy trôc xuÊt nh÷ng ngðêi yªu nðíc ViÖt Nam. Th¸ng 3 - 1909, Phan Béi Ch©u buéc ph¶i rêi NhËt B¶n. Phong trµo §«ng du tan r·. Héi Duy t©n ngõng ho¹t ®éng. - Dùa vµo ®©u Héi Duy t©n chñ trð¬ng b¹o ®éng vò trang ®Ó giµnh ®éc lËp ? Em nghÜ g× vÒ chñ trð¬ng nµy ? 2. §«ng Kinh nghÜa thôc (1907) Cïng thêi víi phong trµo §«ng du, ë B¾c K× cã mét cuéc vËn ®éng c¶i c¸ch v¨n ho¸ x· héi theo lèi tð s¶n. Th¸ng 3 - 1907, Lð¬ng V¨n Can, NguyÔn QuyÒn, Lª §¹i, Vò Hoµnh v.v... më mét trðêng häc t¹i Hµ Néi, lÊy tªn lµ §«ng Kinh nghÜa thôc(2). (1) NhËt B¶n ë phÝa ®«ng nðíc ta nªn cuéc xuÊt dð¬ng sang häc ë NhËt gäi lµ §«ng du. (2) §«ng Kinh lµ tªn cò cña Hµ Néi, nghÜa thôc lµ trðêng tð lµm viÖc v× lîi Ých chung. 144

Chð¬ng tr×nh häc gåm c¸c bµi vÒ ®Þa lÝ, lÞch sö, khoa häc thðêng thøc. Bªn c¹nh h×nh thøc më trðêng häc, c¸c nhµ Nho tiÕn bé cßn tæ chøc c¸c buæi b×nh v¨n vµ xuÊt b¶n s¸ch b¸o. C¸c ho¹t ®éng nµy nh»m båi dðìng n©ng cao lßng yªu nðíc, truyÒn b¸ néi dung häc tËp vµ nÕp sèng míi. Lóc ®Çu, trðêng ho¹t ®éng chñ yÕu ë néi H×nh 103. Lð¬ng V¨n Can thµnh Hµ Néi, sau ®ã më réng ra ngo¹i thµnh (1854 - 1927) vµ c¸c tØnh Hµ §«ng, S¬n T©y, B¾c Ninh, Hðng Yªn, H¶i Dð¬ng, Th¸i B×nh... Sè häc sinh cã lóc lªn tíi 1000 ngðêi. Ho¹t ®éng cña §«ng Kinh nghÜa thôc khiÕn thùc d©n Ph¸p lo ng¹i. Th¸ng 11 - 1907, thùc d©n Ph¸p ra lÖnh gi¶i t¸n §«ng Kinh nghÜa thôc, tÞch thu s¸ch vë, tµi liÖu vµ ®å dïng cña nhµ trðêng. Lð¬ng V¨n Can, Hoµng T¨ng BÝ, Vò Hoµnh v.v... bÞ b¾t. Tuy chØ ho¹t ®éng trong thêi gian ng¾n nhðng §«ng Kinh nghÜa thôc ®· ®¹t ®ðîc kÕt qu¶ rÊt lín, ®Æc biÖt trong viÖc cæ ®éng c¸ch m¹ng, ph¸t triÓn v¨n ho¸, ng«n ng÷ d©n téc. - §«ng Kinh nghÜa thôc cã nh÷ng ho¹t ®éng nµo ? - §«ng Kinh nghÜa thôc cã ¶nh hðëng g× ®Õn phong trµo yªu nðíc chèng Ph¸p ë nðíc ta ? 3. Cuéc vËn ®éng Duy t©n vµ phong trµo chèng thuÕ ë Trung K× (1908) Còng trong nh÷ng n¨m ®Çu thÕ kØ XX, cuéc vËn ®éng Duy t©n (theo c¸i míi) diÔn ra s«i næi t¹i Trung K×. L·nh ®¹o phong trµo lµ Phan Ch©u Trinh, Huúnh Thóc Kh¸ng v.v... GÇn gièng nhð phong trµo §«ng Kinh nghÜa thôc ë B¾c K×, h×nh thøc ho¹t ®éng cña phong trµo Duy t©n rÊt phong phó : më trðêng, diÔn thuyÕt vÒ c¸c ®Ò tµi sinh ho¹t x· héi, t×nh h×nh thÕ giíi, tuyªn truyÒn ®¶ ph¸ c¸c hñ tôc phong kiÕn l¹c hËu, ®ua nhau c¾t tãc ng¾n, mÆc ¸o ng¾n, ®¶ kÝch quan l¹i xÊu, cæ ®éng viÖc më mang c«ng, thð¬ng nghiÖp... ¶nh hðëng cña phong trµo rÊt m¹nh. §Õn n¨m 1908, dðíi ¶nh hðëng trùc tiÕp cña 145

phong trµo Duy t©n, mét phong trµo chèng ®i phu, chèng sðu thuÕ diÔn ra rÇm ré ë Qu¶ng Nam, sau ®ã lµ Qu¶ng Ng·i, råi lan ra mét sè tØnh ë Trung K×. Thùc d©n Ph¸p ®· th¼ng tay ®µn ¸p, b¾t bí, tï ®µy, tuyªn ¸n xö tö nhiÒu nhµ yªu nðíc, trong ®ã cã Phan Ch©u Trinh, TrÇn Quý C¸p... II - phong trµo yªu nðíc trong H×nh 104. Phan Ch©u Trinh thêi k× chiÕn tranh (1872 - 1926) thÕ giíi thø nhÊt (1914 - 1918) 1. ChÝnh s¸ch cña thùc d©n Ph¸p ë §«ng Dð¬ng trong thêi chiÕn Ngµy 1 - 8 - 1914, ChiÕn tranh thÕ giíi thø nhÊt bïng næ. Thùc d©n Ph¸p ®Èy m¹nh viÖc v¬ vÐt søc ngðêi, søc cña ë §«ng Dð¬ng ®Ó phôc vô cho cuéc chiÕn tranh ®Õ quèc. Sè lÝnh thî ngðêi §«ng Dð¬ng cung cÊp cho chiÕn tranh chiÕm 1/4 tæng sè lÝnh thî trong tÊt c¶ c¸c thuéc ®Þa cña Ph¸p. Tõ chç chuyªn canh c©y lóa, nay n«ng d©n ViÖt Nam ph¶i chuyÓn sang trång c¸c c©y c«ng nghiÖp phôc vô chiÕn tranh, nhð thÇu dÇu, ®Ëu, l¹c, ®Æc biÖt lµ cao su. ViÖc t¨ng cðêng b¾t n«ng d©n ®i lÝnh vµ thu hÑp diÖn tÝch trång lóa ®· lµm cho s¶n xuÊt ë n«ng th«n gi¶m sót, ®êi sèng n«ng d©n cµng thªm khèn khæ. Hµng v¹n tÊn kim lo¹i quý hiÕm ë ViÖt Nam bÞ thùc d©n Ph¸p khai th¸c. Chóng cßn b¾t nh©n d©n mua c«ng tr¸i ®Ó chi phÝ cho chiÕn tranh. - Nªu nh÷ng thay ®æi trong c¸c chÝnh s¸ch vÒ kinh tÕ, x héi cña Ph¸p ë ViÖt Nam trong nh÷ng n¨m ChiÕn tranh thÕ giíi thø nhÊt. V× sao cã sù thay ®æi ®ã ? 2. Vô mðu khëi nghÜa ë HuÕ (1916). Khëi nghÜa cña binh lÝnh vµ tï chÝnh trÞ ë Th¸i Nguyªn (1917) Nh©n khi thùc d©n Ph¸p thùc hiÖn chiÕn dÞch b¾t lÝnh r¸o riÕt ®Ó ®ða sang chiÕn trðêng ch©u ©u, nh÷ng ngðêi yªu nðíc tiÕn bé cña hai tØnh Qu¶ng Nam vµ Qu¶ng Ng·i, do Th¸i Phiªn vµ TrÇn Cao V©n l·nh ®¹o, ®· bÝ mËt liªn l¹c víi sè binh lÝnh bÞ tËp trung t¹i thµnh phè HuÕ vµ mêi vua Duy T©n (lªn ng«i n¨m 1907) tham gia cuéc khëi nghÜa. 146

KÕ ho¹ch khëi sù ®ðîc dù kiÕn vµo ®ªm H×nh 105. Vua Duy T©n mïng 3 r¹ng s¸ng 4 - 5 - 1916 t¹i HuÕ. Song (1900 - 1945) viÖc chuÈn bÞ cña nh÷ng ngðêi l·nh ®¹o cã nhiÒu s¬ hë nªn kÕ ho¹ch bÞ b¹i lé. C¸c tr¹i khi míi lªn ng«i lÝnh ngðêi ViÖt ®Òu bÞ ®ãng cöa, khÝ giíi bÞ tðíc. Th¸i Phiªn, TrÇn Cao V©n bÞ b¾t vµ sau H×nh 106. TrÞnh V¨n CÊn ®ã bÞ kÕt ¸n tö h×nh. Vua Duy T©n bÞ truÊt (? - 1918) ng«i råi ®ða ®i ®µy ë ch©u Phi. Mét cuéc khëi nghÜa kh¸c cña binh lÝnh còng næ ra ë Th¸i Nguyªn vµo n¨m 1917. Nhê h»ng ngµy tiÕp xóc víi tï chÝnh trÞ, trong ®ã cã Lð¬ng Ngäc QuyÕn(1), mét sè binh lÝnh do TrÞnh V¨n CÊn (tøc §éi CÊn) cÇm ®Çu ®ðîc gi¸c ngé vµ ®· phèi hîp víi tï chÝnh trÞ tiÕn hµnh khëi nghÜa. NghÜa qu©n ®· giÕt chÕt viªn Gi¸m binh Ph¸p, ph¸ nhµ lao, th¶ tï chÝnh trÞ, chiÕm c¸c c«ng së vµ lµm chñ tØnh lÞ Th¸i Nguyªn trong mét tuÇn lÔ, nhðng l¹i kh«ng chiÕm ®ðîc tr¹i lÝnh Ph¸p. Do vËy, khi viÖn binh Ph¸p kÐo ®Õn, chóng tËp trung tõ ngoµi ®¸nh vµo, tõ trong ®¸nh ra lµm cho nghÜa qu©n ph¶i rót ra khái tØnh lÞ. Lð¬ng Ngäc QuyÕn ®· anh dòng hi sinh trong chiÕn ®Êu. Cuéc chiÕn ®Êu kÐo dµi gÇn 5 th¸ng ë rõng nói v« cïng gian khæ. BÞ thð¬ng, §éi CÊn ®· tù s¸t, nªu cao ý chÝ bÊt khuÊt cña ngðêi chØ huy vµ cña c¸c nghÜa qu©n anh hïng. Ngoµi ra, trong thêi gian ChiÕn tranh thÕ giíi thø nhÊt còng næ ra cuéc ®Êu tranh chèng Ph¸p cña ®ång bµo c¸c d©n téc, chñ yÕu ë T©y Nguyªn, tiªu biÓu lµ cuéc næi dËy cña ®ång bµo M¬-n«ng do N¬-trang L¬ng (N’Trang L¬ng) chØ huy. (1) Lð¬ng Ngäc QuyÕn lµ con trai Lð¬ng V¨n Can - HiÖu trðëng trðêng §«ng Kinh nghÜa thôc. 147

- Tr×nh bµy nh÷ng nÐt lín vÒ hai cuéc khëi nghÜa cña binh lÝnh ë HuÕ vµ Th¸i Nguyªn. - Hai cuéc khëi nghÜa nµy cã nh÷ng ®Æc ®iÓm g× vÒ lùc lðîng tham gia vµ phð¬ng ph¸p tiÕn hµnh ? 3. Nh÷ng ho¹t ®éng cña NguyÔn TÊt Thµnh sau khi ra ®i t×m ®ðêng cøu nðíc NguyÔn TÊt Thµnh(1) sinh ngµy 19 - 5 - 1890, trong mét gia ®×nh trÝ thøc yªu nðíc ë x· Kim Liªn, huyÖn Nam §µn, tØnh NghÖ An. Ngðêi sinh ra vµ lín lªn trong hoµn c¶nh nðíc nhµ bÞ mÊt vµo tay thùc d©n Ph¸p, nhiÒu cuéc khëi nghÜa vµ phong trµo c¸ch m¹ng næ ra liªn tôc, song kh«ng ®i ®Õn th¾ng lîi. Tuy kh©m phôc Phan §×nh Phïng, Hoµng Hoa Th¸m, Phan Béi Ch©u, Phan Ch©u Trinh, nhðng NguyÔn TÊt Thµnh kh«ng t¸n thµnh ®ðêng lèi ho¹t ®éng cña hä nªn quyÕt ®Þnh t×m con ®ðêng cøu nðíc míi cho d©n téc. H×nh 107. Tµu ®« ®èc La-tu-s¬ T¬-rª-vin Gi÷a n¨m 1911, t¹i c¶ng Nhµ Rång (Sµi Gßn), NguyÔn TÊt Thµnh xuèng lµm phô bÕp cho tµu ®« ®èc La-tu-s¬ T¬-rª-vin - mét tµu bu«n cña Ph¸p, ®Ó cã c¬ héi tíi c¸c nðíc phð¬ng T©y xem hä lµm thÕ nµo, råi sÏ vÒ gióp ®ång bµo cøu nðíc. Cuéc hµnh tr×nh cña Ngðêi kÐo dµi 6 n¨m, qua nhiÒu nðíc ë ch©u Phi, ch©u MÜ, ch©u ¢u. (1) Sau nµy lµ NguyÔn ¸i Quèc - Hå ChÝ Minh. 148

N¨m 1917, NguyÔn TÊt Thµnh trë l¹i Ph¸p. ë ®©y, Ngðêi ®· lµm rÊt nhiÒu nghÒ, häc tËp, rÌn luyÖn trong quÇn chóng lao ®éng vµ giai cÊp c«ng nh©n Ph¸p. Ho¹t ®éng trong Héi nh÷ng ngðêi ViÖt Nam yªu nðíc, Ngðêi h¨ng h¸i häc tËp, tham gia nh÷ng buæi diÔn thuyÕt ngoµi trêi cña c¸c nhµ chÝnh trÞ, triÕt häc, tham gia ®Êu tranh ®ßi cho binh lÝnh vµ thî thuyÒn ViÖt Nam sím ®ðîc håi hð¬ng. Sèng vµ ho¹t ®éng trong phong trµo c«ng nh©n Ph¸p, tiÕp nhËn ¶nh hðëng cña C¸ch m¹ng th¸ng Mðêi Nga, tð tðëng cña NguyÔn TÊt Thµnh dÇn cã nh÷ng biÕn chuyÓn. Nh÷ng ho¹t ®éng yªu nðíc cña Ngðêi tuy míi chØ bðíc ®Çu, nhðng lµ ®iÒu kiÖn quan träng ®Ó Ngðêi x¸c ®Þnh con ®ðêng cøu nðíc ®óng cho d©n téc ViÖt Nam. - V× sao NguyÔn TÊt Thµnh l¹i ra ®i t×m ®ðêng cøu nðíc míi ? - Hðíng ®i cña Ngðêi cã g× míi so víi nh÷ng nhµ yªu nðíc chèng Ph¸p trðíc ®ã ? C©u hái vµ bµi tËp 1. LËp b¶ng thèng kª c¸c phong trµo yªu nðíc chñ yÕu ®Çu thÕ kØ XX theo mÉu sau : Phong trµo Môc ®Ých H×nh thøc vµ néi dung ho¹t ®éng chñ yÕu 2. Nªu mét sè ®iÓm gièng vµ kh¸c nhau gi÷a c¸c phong trµo yªu nðíc ®Çu thÕ kØ XX víi phong trµo yªu nðíc cuèi thÕ kØ XIX vÒ môc ®Ých, lùc lðîng tham gia, h×nh thøc ®Êu tranh. 3. Tr×nh bµy ®Æc ®iÓm næi bËt cña phong trµo yªu nðíc trong nh÷ng n¨m 1914 - 1918. 4. Sðu tÇm c¸c tµi liÖu (bµi viÕt, tranh ¶nh...) vÒ cuéc hµnh tr×nh t×m ®ðêng cøu nðíc cña NguyÔn TÊt Thµnh. 149