SÁCH EBOOK LỊCH SỬ 8

H×nh 36. Thuû thñ tµu P«-tem-kin §Ønh cao cña cuéc ®Êu tranh lµ khëi nghÜa vò trang bïng næ ë M¸t-xc¬-va th¸ng 12 - 1905. C¸c chiÕn sÜ c¸ch m¹ng ®· chiÕn ®Êu v« cïng anh dòng trong gÇn hai tuÇn lÔ. Cuèi cïng, cuéc khëi nghÜa bÞ thÊt b¹i v× lùc lðîng qu¸ chªnh lÖch. Phong trµo ®Êu tranh trªn toµn nðíc Nga cßn kÐo dµi ®Õn gi÷a n¨m 1907 míi chÊm døt. Tuy thÊt b¹i, song C¸ch m¹ng Nga 1905 - 1907 ®· gi¸ng mét ®ßn chÝ tö vµo nÒn thèng trÞ cña ®Þa chñ vµ tð s¶n. Nã lµm suy yÕu chÕ ®é Nga hoµng vµ lµ bðíc chuÈn bÞ cho cuéc c¸ch m¹ng x· héi chñ nghÜa sÏ diÔn ra vµo n¨m 1917. C¸ch m¹ng Nga 1905 - 1907 ®· cã ¶nh hðëng ®Õn phong trµo gi¶i phãng d©n téc ë c¸c nðíc thuéc ®Þa vµ phô thuéc. - Tr×nh bµy nguyªn nh©n vµ diÔn biÕn cña C¸ch m¹ng Nga 1905 - 1907. C©u hái vµ bµi tËp 1. Nªu mét sè sù kiÖn chøng tá sù ph¸t triÓn cña phong trµo c«ng nh©n cuèi thÕ kØ XIX - ®Çu thÕ kØ XX. 2. ý nghÜa lÞch sö cña C¸ch m¹ng Nga 1905 - 1907. 50

Bµi 8 sù ph¸t triÓn cña kÜ thuËt, khoa häc, v¨n häc vµ nghÖ thuËt thÕ kØ xviii - xix Trong c¸c thÕ kØ XVIII - XIX, nh÷ng thµnh tùu vÒ kÜ thuËt, khoa häc cã t¸c dông lín ®èi víi ®êi sèng x· héi loµi ngðêi. V¨n häc, nghÖ thuËt ®· gi÷ vai trß quan träng trong cuéc ®Êu tranh v× quyÒn sèng vµ h¹nh phóc cña nh©n d©n. I - Nh÷ng thµnh tùu chñ yÕu vÒ kÜ thuËt Trong lÜnh vùc c«ng nghiÖp, tõ nöa sau thÕ kØ XVIII s¶n xuÊt b»ng m¸y mãc ®ðîc tiÕn hµnh ®Çu tiªn ë Anh, sau ®ã lan trµn ë c¸c nðíc ¢u - MÜ, t¹o nªn cuéc c¸ch m¹ng c«ng nghiÖp. KÜ thuËt luyÖn kim ®ðîc c¶i tiÕn lµm t¨ng nhanh s¶n xuÊt thÐp. Cuèi thÕ kØ XIX, ph¸t minh ra phð¬ng ph¸p s¶n xuÊt nh«m nhanh, rÎ. NhiÒu m¸y chÕ t¹o c«ng cô (m¸y tiÖn, m¸y phay...) ra ®êi ; nhiÒu nguån nhiªn liÖu míi ®ðîc sö dông trong c«ng nghiÖp nhð than ®¸, dÇu má. S¾t trë thµnh nguyªn liÖu chñ yÕu ®Ó chÕ t¹o m¸y mãc, x©y dùng ®ðêng s¾t. §Æc biÖt, m¸y h¬i nðíc ®ðîc sö dông réng r·i. ViÖc ph¸t minh ra m¸y h¬i nðíc còng lµm cho ngµnh giao th«ng vËn t¶i tiÕn bé nhanh chãng. H×nh 37. Tµu thuû Ph¬n-t¬n 51

N¨m 1807, mét kÜ sð ngðêi MÜ lµ Ph¬n-t¬n ®ãng ®ðîc tµu thuû ch¹y b»ng ®éng c¬ h¬i nðíc ®Çu tiªn. H¬n 10 n¨m sau, mét tµu thuû ®· vðît §¹i T©y Dð¬ng. N¨m 1836, cã h¬n 500 tµu thuû ho¹t ®éng ë c¸c h¶i c¶ng cña Anh. §Çu m¸y xe löa ch¹y b»ng h¬i nðíc ®ðîc chÕ t¹o ë Anh tõ n¨m 1802, ch¹y trªn ®ðêng l¸t ®¸. N¨m 1814, Xti-phen-x¬n - mét thî m¸y ngðêi Anh, ®· chÕ t¹o ®ðîc lo¹i xe löa ch¹y trªn ®ðêng s¾t kÐo nhiÒu toa víi tèc ®é nhanh (8 toa, 6 km/giê). N¨m 1830, c¶ thÕ giíi míi cã 332 km ®ðêng s¾t ; n¨m 1870 - ®é dµi ®ðêng s¾t ®· lªn tíi kho¶ng 200 000 km. Gi÷a thÕ kØ XIX, m¸y ®iÖn tÝn ®ðîc ph¸t minh ë Nga vµ MÜ. Mét ngðêi MÜ lµ Moãc-x¬ s¸ng chÕ ra b¶ng ch÷ c¸i cho ®iÖn tÝn gåm nh÷ng g¹ch vµ chÊm. Trong n«ng nghiÖp, còng cã nhiÒu tiÕn bé vÒ kÜ thuËt vµ phð¬ng ph¸p canh t¸c. Sang thÕ kØ XIX, ph©n ho¸ häc ®ðîc sö dông. M¸y kÐo ch¹y b»ng h¬i nðíc, m¸y cµy nhiÒu lðìi, m¸y gÆt ®Ëp ®ðîc sö dông réng r·i. Trong lÜnh vùc qu©n sù, nhiÒu vò khÝ míi ®ðîc s¶n xuÊt : ®¹i b¸c, sóng trðêng b¾n nhanh vµ xa ; chiÕn h¹m vá thÐp ch¹y b»ng ch©n vÞt cã träng t¶i lín ; ngð l«i b¾t ®Çu ®ðîc sö dông ; khÝ cÇu dïng ®Ó trinh s¸t trËn ®Þa ®èi phð¬ng... - T¹i sao nãi thÕ kØ XIX lµ thÕ kØ cña s¾t, m¸y mãc vµ ®éng c¬ h¬i nðíc ? - Nªu nh÷ng tiÕn bé vÒ kÜ thuËt trong c¸c lÜnh vùc c«ng nghiÖp, giao th«ng vËn t¶i, n«ng nghiÖp vµ qu©n sù. II - Nh÷ng tiÕn bé vÒ khoa häc tù nhiªn vµ khoa häc x· héi 1. Khoa häc tù nhiªn ThÕ kØ XVIII - XIX ®· chøng kiÕn nh÷ng tiÕn bé vðît bËc cña khoa häc tù nhiªn víi nh÷ng ph¸t minh lín cña c¸c nhµ khoa häc. §Çu thÕ kØ XVIII, nhµ b¸c häc Niu-t¬n (Anh) t×m ra thuyÕt v¹n vËt hÊp dÉn, nhê ®ã mét lo¹t vÊn ®Ò khoa häc ®ðîc lµm s¸ng tá, s©u s¾c h¬n. Gi÷a thÕ kØ XVIII, nhµ b¸c häc L«-m«-n«-xèp (Nga) t×m ra ®Þnh luËt b¶o toµn vËt chÊt vµ n¨ng lðîng cïng nhiÒu ph¸t minh lín vÒ vËt lÝ, ho¸ häc. N¨m 1837, nhµ b¸c häc Puèc-kin-gi¬ (SÐc) kh¸m ph¸ bÝ mËt cña sù ph¸t triÓn cña thùc vËt vµ ®êi sèng cña m« ®éng vËt. ¤ng lµ ngðêi ®Çu tiªn chøng minh r»ng, ®êi sèng cña m« sinh vËt lµ sù ph¸t triÓn cña tÕ bµo vµ sù ph©n bµo. 52

H×nh 38. I. Niu-t¬n (1643 - 1727) N¨m 1859, nhµ b¸c häc §¸c-uyn (Anh) nªu lªn thuyÕt tiÕn ho¸ vµ di truyÒn. Häc thuyÕt cña §¸c-uyn ®Ëp tan quan niÖm vÒ nguån gèc thÇn th¸nh cña sinh vËt vµ vÒ tÝnh chÊt bÊt biÕn cña c¸c loµi. Nh÷ng ph¸t minh lín trªn chøng tá r»ng v¹n vËt biÕn chuyÓn, vËn ®éng theo quy luËt ; chóng tÊn c«ng m¹nh mÏ vµo gi¸o lÝ thÇn häc cho r»ng Thðîng ®Õ sinh ra mu«n loµi. - Nªu nh÷ng ph¸t minh lín vÒ khoa häc tù nhiªn trong c¸c thÕ kØ XVIII - XIX. 2. Khoa häc x héi C¸c ngµnh khoa häc x· héi còng cã nh÷ng bðíc tiÕn m¹nh mÏ. ë §øc, chñ nghÜa duy vËt vµ phÐp biÖn chøng ®ðîc x©y dùng tð¬ng ®èi hoµn thiÖn víi c¸c ®¹i biÓu lµ Phoi-¬-b¸ch vµ Hª-ghen. ë Anh, chÝnh trÞ kinh tÕ häc tð s¶n ra ®êi víi c¸c ®¹i biÓu xuÊt s¾c lµ XmÝt vµ Ri-c¸c-®«. Chñ nghÜa x· héi kh«ng tðëng g¾n liÒn víi tªn tuæi cña Xanh Xi-m«ng, Phu-ri-ª (Ph¸p) vµ ¤-oen (Anh). Ph¸t minh lín nhÊt vÒ khoa häc x· héi lµ häc thuyÕt Chñ nghÜa x· héi khoa häc (gi÷a thÕ kØ XIX) do M¸c vµ ¨ng-ghen ®Ò xðíng. §©y lµ cuéc c¸ch m¹ng trong lÞch sö tð tðëng cña loµi ngðêi. - Vai trß cña khoa häc x héi ®èi víi ®êi sèng x héi loµi ngðêi trong c¸c thÕ kØ XVIII - XIX. 53

3. Sù ph¸t triÓn cña v¨n häc vµ nghÖ thuËt V¨n häc vµ nghÖ thuËt trong c¸c thÕ kØ XVIII - XIX ®¹t ®ðîc nh÷ng thµnh tùu to lín, phôc vô cuéc ®Êu tranh chèng chÕ ®é phong kiÕn, gi¶i phãng nh©n d©n bÞ ¸p bøc. ë Ph¸p, c¸c nhµ tð tðëng nhð V«n-te, M«ng-te-xki-¬, Rót-x« ®· kÞch liÖt phª ph¸n chÕ ®é phong kiÕn lçi thêi. ë §øc, Si-l¬, Gít ca ngîi cuéc ®Êu tranh v× tù do cña nh©n d©n, gi¶i phãng mäi ngðêi khái ¸ch ¸p bøc cña nh÷ng kÎ giµu cã vµ quyÒn thÕ. ë Anh, nhµ th¬ Bai-r¬n dïng v¨n trµo phóng lµm vò khÝ chèng bän cÇm quyÒn vµ phª ph¸n nh÷ng bÊt c«ng trong x· héi. Trong thÕ kØ XIX, nhiÒu nhµ v¨n tiÕn bé cßn cè g¾ng v¹ch trÇn bé mÆt thËt cña x· héi tð b¶n, ch©m biÕm bän thèng trÞ ph¶n ®éng, ®Êu tranh cho tù do, h¹nh phóc vµ chÝnh nghÜa. Chñ nghÜa hiÖn thùc phª ph¸n xuÊt hiÖn vµ trë thµnh trµo lðu v¨n häc tiÕn bé. Tiªu biÓu lµ c¸c nhµ v¨n : Ban-d¾c ë Ph¸p, Th¸c-c¬-rª, §Ých-ken ë Anh, G«-g«n, LÐp T«n-xt«i ë Nga... H×nh 39. V.A. M«-da H×nh 40. LÐp T«n-xt«i (1756 - 1791) (1828 - 1910) 54

Trong ©m nh¹c, nhiÒu thiªn tµi xuÊt hiÖn nhð M«-da (¸o), B¸ch vµ BÐt-t«-ven (§øc), S«-panh (Ba Lan), Trai-cèp-xki (Nga)... C¸c t¸c phÈm ©m nh¹c cña hä ph¶n ¸nh cuéc sèng, chøa chan t×nh nh©n ¸i, ca ngîi cuéc ®Êu tranh cho tù do. Trong héi ho¹, ®· xuÊt hiÖn nhiÒu danh ho¹ g¾n bã víi c¸ch m¹ng vµ quÇn chóng. Tiªu biÓu ë Ph¸p lµ §a-vÝt, §¬-la-croa, nhÊt lµ Cuèc-bª, mét ho¹ sÜ cña d©n nghÌo ®· tham gia C«ng x· Pa-ri. ë T©y Ban Nha, G«i-a ®ðîc ca ngîi v× nh÷ng tuyÖt t¸c phª ph¸n bän phong kiÕn vµ Gi¸o héi, ®Æc biÖt lµ tranh ch©m biÕm. - Nªu tªn nh÷ng t¸c gi¶ vµ t¸c phÈm tiªu biÓu trong c¸c thÕ kØ XVIII - XIX. C©u hái vµ bµi tËp 1. LËp b¶ng thèng kª nh÷ng thµnh tùu chñ yÕu cña kÜ thuËt, khoa häc, v¨n häc, nghÖ thuËt trong c¸c thÕ kØ XVIII - XIX. 2. Vai trß cña v¨n häc, nghÖ thuËt trong cuéc ®Êu tranh v× quyÒn sèng vµ h¹nh phóc cña nh©n d©n. 3. B»ng nh÷ng kiÕn thøc ®· häc, h·y giíi thiÖu vµi nÐt vÒ mét t¸c gi¶ hay mét t¸c phÈm v¨n häc tiªu biÓu trong c¸c thÕ kØ XVIII - XIX. 55

Chð¬ng III Ch©u ¸ thÕ kØ XVIII - ®Çu thÕ kØ XX Bµi 9 Ên §é thÕ kØ XVIII - ®Çu thÕ kØ XX Ên ®é lµ nðíc sím bÞ thùc d©n Anh x©m lðîc vµ ®« hé. Phong trµo ®Êu tranh gi¶i phãng d©n téc ®· diÔn ra, song thÊt b¹i. I - Sù x©m lðîc vµ chÝnh s¸ch thèng trÞ cña Anh Tõ thÕ kØ XVI, thùc d©n phð¬ng T©y ®· tõng bðíc x©m nhËp vµo ch©u ¸, ®Æc biÖt ë Ên §é. Sang ®Çu thÕ kØ XVIII, sù tranh giµnh gi÷a Anh vµ Ph¸p dÉn ®Õn cuéc chiÕn tranh gi÷a hai nðíc nµy trªn ®Êt Ên §é. KÕt qu¶ lµ Anh ®· g¹t Ph¸p, hoµn thµnh c«ng cuéc chinh phôc vµ ®Æt ¸ch thèng trÞ Ên §é. Sù thèng trÞ cña Anh ë Ên §é dÉn ®Õn nhiÒu hËu qu¶ cho x· héi vµ nh©n d©n nðíc nµy. Gi¸ trÞ lð¬ng thùc xuÊt khÈu Sè ngðêi chÕt ®ãi N¨m Sè lðîng N¨m Sè ngðêi chÕt 1840 858 000 livr¬ 1825 - 1850 400 000 1858 3 800 000 livr¬ 1850 - 1875 5 000 000 1901 9 300 000 livr¬ 1875 - 1900 15 000 000 - Qua b¶ng thèng kª trªn, em cã nhËn xÐt g× vÒ chÝnh s¸ch thèng trÞ cña thùc d©n Anh vµ hËu qu¶ cña nã ®èi víi Ên §é ? 56

II - Phong trµo ®Êu tranh gi¶i phãng d©n téc cña nh©n d©n Ên §é NhiÒu cuéc khëi nghÜa chèng Anh cña nh©n d©n Ên §é liªn tiÕp næ ra, tiªu biÓu lµ cuéc khëi nghÜa Xi-pay(1) (1857 - 1859). BÊt m·n trðíc viÖc bän chØ huy Anh b¾t giam nh÷ng ngðêi lÝnh cã tð tðëng chèng Anh, 60 000 lÝnh Xi-pay cïng nh©n d©n næi dËy vò trang khëi nghÜa. Ch¼ng bao l©u, cuéc khëi nghÜa lan réng kh¾p miÒn B¾c vµ mét phÇn miÒn Trung Ên §é. NghÜa qu©n ®· lËp chÝnh quyÒn ë ba thµnh phè lín. Cuéc khëi nghÜa duy tr× ®ðîc hai n¨m th× bÞ thùc d©n Anh dèc toµn lùc ®µn ¸p d· man. NhiÒu nghÜa qu©n bÞ trãi vµo häng ®¹i b¸c, råi bÞ b¾n cho tan xð¬ng n¸t thÞt. Cuéc khëi nghÜa Xi-pay tiªu biÓu cho tinh thÇn bÊt khuÊt cña nh©n d©n Ên §é chèng chñ nghÜa thùc d©n, gi¶i phãng d©n téc. H×nh 41. Khëi nghÜa Xi-pay C¸c phong trµo ®Êu tranh cña n«ng d©n vµ c«ng nh©n Ên §é trong nh÷ng n¨m 1875 - 1885 cã t¸c dông thóc ®Èy giai cÊp tð s¶n Ên §é ®øng lªn chèng thùc d©n Anh. N¨m 1885, §¶ng Quèc d©n §¹i héi (gäi t¾t lµ §¶ng Quèc ®¹i) - chÝnh ®¶ng cña giai cÊp tð s¶n d©n téc Ên §é, ®ðîc thµnh lËp nh»m ®Êu tranh giµnh quyÒn tù trÞ, ph¸t triÓn nÒn kinh tÕ d©n téc. Trong qu¸ tr×nh ho¹t ®éng, (1) Xi-pay lµ tªn gäi nh÷ng ®éi qu©n ngðêi Ên ®¸nh thuª cho ®Õ quèc Anh. 57

§¶ng Quèc ®¹i ®· ph©n ho¸ thµnh hai ph¸i. Ph¸i “¤n hoµ” chñ trð¬ng tho¶ hiÖp, chØ yªu cÇu chÝnh phñ thùc d©n c¶i c¸ch. Ph¸i “CÊp tiÕn”, do Ti-l¾c cÇm ®Çu, cã th¸i ®é kiªn quyÕt chèng Anh. Th¸ng 6 - 1908, chÝnh quyÒn Anh b¾t giam Ti-l¾c vµ nhiÒu chiÕn sÜ c¸ch m¹ng kh¸c. ChÝnh s¸ch thèng trÞ vµ bãc lét cña thùc d©n Anh còng dÉn ®Õn cao trµo ®Êu tranh cña nh©n d©n vµ c«ng nh©n Ên §é. N¨m 1905, nh©n d©n Ên §é tiÕn hµnh nhiÒu cuéc biÓu t×nh rÇm ré chèng chÝnh s¸ch “chia ®Ó trÞ” cña thùc d©n Anh ®èi víi xø Ben-gan. Th¸ng 7 - 1908, ë Bom-bay c«ng nh©n tæ chøc nhiÒu cuéc b·i c«ng chÝnh trÞ, thµnh lËp c¸c ®¬n vÞ chiÕn ®Êu, x©y dùng chiÕn luü chèng l¹i qu©n ®éi Anh. Thùc d©n Anh ®µn ¸p rÊt d· man. C¸c cuéc ®Êu tranh lÇn lðît thÊt b¹i, song phong trµo yªu nðíc chèng thùc d©n Anh cña nh©n d©n Ên §é kh«ng bÞ dËp t¾t, ®Æt c¬ së cho th¾ng lîi sau nµy. - Tr×nh bµy diÔn biÕn cuéc khëi nghÜa Xi-pay (1857 - 1859). c©u hái vµ bµi tËp 1. Nªu nh÷ng hËu qu¶ sù thèng trÞ cña Anh ë Ên §é. 2. §¶ng Quèc ®¹i ®ðîc thµnh lËp nh»m môc tiªu ®Êu tranh g× ? 3. LËp niªn biÓu vÒ phong trµo chèng Anh cña nh©n d©n Ên §é tõ gi÷a thÕ kØ XIX ®Õn ®Çu thÕ kØ XX. Bµi 10 Trung Quèc gi÷a thÕ kØ XIX - ®Çu thÕ kØ XX Qu¸ tr×nh Trung Quèc trë thµnh nðíc nöa thuéc ®Þa còng lµ qu¸ tr×nh mµ c¸c phong trµo chèng ®Õ quèc vµ phong kiÕn cña nh©n d©n Trung Quèc næ ra rÇm ré vµo cuèi thÕ kØ XIX - ®Çu thÕ kØ XX, næi bËt lµ C¸ch m¹ng T©n Hîi n¨m 1911. I - Trung Quèc bÞ c¸c nðíc ®Õ quèc chia xÎ Trung Quèc lµ mét nðíc lín, giµu tµi nguyªn, cã nÒn v¨n ho¸ rùc rì, nhðng tõ nöa sau thÕ kØ XIX ®· suy yÕu v× chÕ ®é phong kiÕn môc n¸t. Trong nh÷ng n¨m 1840 - 1842, thùc d©n Anh tiÕn hµnh cuéc ChiÕn tranh thuèc phiÖn, më ®Çu qu¸ tr×nh x©m lðîc Trung Quèc. TiÕp theo ®ã, c¸c nðíc ®Õ quèc ¢u, MÜ vµ NhËt B¶n tranh nhau x©u xÐ nðíc nµy. Trung Quèc ngµy cµng bÞ phô thuéc vµo c¸c nðíc ®Õ quèc. 58

H×nh 42. C¸c nðíc ®Õ quèc x©u xÐ “c¸i b¸nh ngät” Trung Quèc Sau cuéc chiÕn tranh Trung - NhËt (1894 - 1895) víi sù thÊt b¹i cña nhµ M·n Thanh, c¸c nðíc ®Õ quèc t¨ng cðêng x©m lðîc Trung Quèc : - §øc x©m chiÕm tØnh S¬n §«ng. - Anh chiÕm vïng ch©u thæ s«ng Dð¬ng Tö. - Ph¸p th«n tÝnh vïng V©n Nam. - Nga, NhËt chiÕm ®ãng vïng §«ng B¾c. - V× sao c¸c nðíc ®Õ quèc tranh nhau x©m chiÕm Trung Quèc ? II - Phong trµo ®Êu tranh cña nh©n d©n Trung Quèc cuèi thÕ kØ XIX - ®Çu thÕ kØ XX Trðíc nguy c¬ x©m lðîc cña c¸c nðíc ®Õ quèc vµ sù hÌn yÕu cña nhµ M·n Thanh, tõ gi÷a thÕ kØ XIX, nh©n d©n Trung Quèc ®· tiÕn hµnh ®Êu tranh m¹nh mÏ chèng ®Õ quèc, phong kiÕn. Tiªu biÓu lµ cuéc kh¸ng chiÕn chèng Anh x©m lðîc (1840 - 1842) vµ phong trµo n«ng d©n Th¸i b×nh Thiªn quèc (1851 - 1864). 59

Cuèi thÕ kØ XIX, trong hoµn H×nh 43. Lðîc ®å phong trµo NghÜa Hoµ ®oµn c¶nh c¸c nðíc ®Õ quèc t¨ng cðêng x©u xÐ Trung Quèc, mét sè ngðêi tiÕn bé trong giai cÊp thèng trÞ Trung Quèc chñ trð¬ng tiÕn hµnh c¶i c¸ch chÝnh trÞ ®Ó hßng cøu v·n t×nh h×nh. §ã lµ cuéc vËn ®éng Duy t©n (1898), do hai nhµ nho yªu nðíc - Khang H÷u Vi vµ Lð¬ng Kh¶i Siªu chñ trð¬ng, vua Quang Tù ®øng ®Çu. Cuéc c¶i c¸ch bÞ thÊt b¹i v× lùc lðîng cña ph¸i Duy t©n qu¸ yÕu. Tõ Hi Th¸i hËu lµm chÝnh biÕn, ra lÖnh trÊn ¸p nh÷ng ngðêi l·nh ®¹o ph¸i Duy t©n. Vµo cuèi thÕ kØ XIX - ®Çu thÕ kØ XX, mét phong trµo n«ng d©n chèng ®Õ quèc bïng næ ë miÒn B¾c Trung Quèc : phong trµo NghÜa Hoµ ®oµn. Bïng næ ë S¬n §«ng, phong trµo nhanh chãng lan réng ra c¶ vïng S¬n T©y vµ ®«ng B¾c Trung Quèc, ®ång thêi tiÕn c«ng c¸c sø qu¸n nðíc ngoµi ë B¾c Kinh. Liªn qu©n t¸m nðíc ®Õ quèc : Anh, NhËt, MÜ, §øc, Nga, Ph¸p, ¸o-Hung, I-ta-li-a tiÕn vµo B¾c Kinh ®µn ¸p phong trµo. NghÜa Hoµ ®oµn ®· anh dòng chiÕn ®Êu chèng qu©n x©m lðîc, nhðng cuèi cïng bÞ ®¸nh b¹i v× thiÕu sù l·nh ®¹o thèng nhÊt, thiÕu vò khÝ vµ do sù c©u kÕt cña triÒu ®×nh M·n Thanh víi c¸c nðíc ®Õ quèc. - Dïng lðîc ®å, tr×nh bµy ®«i nÐt vÒ diÔn biÕn cña phong trµo NghÜa Hoµ ®oµn. 60

III - C¸ch m¹ng T©n Hîi (1911) Dùa vµo phong trµo ®Êu tranh bÒn bØ, liªn tôc H×nh 44. T«n Trung S¬n cña quÇn chóng nh©n d©n, giai cÊp tð s¶n (1866 - 1925) Trung Quèc b¾t ®Çu tËp hîp lùc lðîng vµ thµnh lËp c¸c héi, c¸c ®¶ng. §¹i diÖn ðu tó nhÊt cho phong trµo c¸ch m¹ng tð s¶n Trung Quèc ®Çu thÕ kØ XX lµ T«n Trung S¬n. Th¸ng 8 - 1905, «ng thµnh lËp Trung Quèc §ång minh héi vµ ®Ò ra Häc thuyÕt Tam d©n (D©n téc ®éc lËp, D©n quyÒn tù do, D©n sinh h¹nh phóc) nh»m “®¸nh ®æ M·n Thanh, kh«i phôc Trung Hoa, thµnh lËp D©n quèc, thùc hiÖn quyÒn b×nh ®¼ng vÒ ruéng ®Êt”. Dðíi sù l·nh ®¹o cña §ång minh héi, cuéc khëi nghÜa vò trang bïng næ vµ giµnh th¾ng lîi ë Vò Xð¬ng (10 - 10 - 1911). Phong trµo c¸ch m¹ng lan réng nhanh chãng sang tÊt c¶ c¸c tØnh miÒn Nam tõ Qu¶ng §«ng, Qu¶ng T©y ®Õn Tø Xuyªn vµ tiÕn dÇn lªn miÒn B¾c. ChÝnh phñ M·n Thanh chØ cßn gi÷ mÊy tØnh miÒn B¾c vµ cuèi cïng bÞ sôp ®æ. H×nh 45. Lðîc ®å C¸ch m¹ng T©n Hîi 61

Ngµy 29 - 12 - 1911, mét chÝnh phñ l©m thêi ®ðîc thµnh lËp ë Nam Kinh, tuyªn bè thµnh lËp Trung Hoa d©n quèc. T«n Trung S¬n ®ðîc bÇu lµm Tæng thèng l©m thêi. Nhðng nh÷ng ngðêi l·nh ®¹o ®· kh«ng kiªn quyÕt l¹i véi v· thð¬ng lðîng, ®ða Viªn ThÕ Kh¶i - vèn lµ mét ®¹i thÇn nhµ Thanh, lªn thay T«n Trung S¬n (th¸ng 2 - 1912) lµm Tæng thèng. C¸ch m¹ng coi nhð ®· kÕt thóc. - Dùa theo lðîc ®å, tr×nh bµy mét vµi nÐt chÝnh vÒ diÔn biÕn cña C¸ch m¹ng T©n Hîi. C¸ch m¹ng T©n Hîi lµ mét cuéc c¸ch m¹ng tð s¶n, cã ý nghÜa lÞch sö rÊt lín. LÇn ®Çu tiªn trong lÞch sö Trung Quèc, chÕ ®é qu©n chñ chuyªn chÕ ®· bÞ lËt ®æ, chÕ ®é céng hoµ ra ®êi. C¸ch m¹ng ®· t¹o ®iÒu kiÖn thuËn lîi cho sù ph¸t triÓn cña chñ nghÜa tð b¶n ë Trung Quèc vµ cã ¶nh hðëng ®¸ng kÓ ®èi víi phong trµo gi¶i phãng d©n téc ë mét sè nðíc ch©u ¸. C¸ch m¹ng T©n Hîi còng cßn nh÷ng h¹n chÕ. §©y lµ cuéc c¸ch m¹ng tð s¶n kh«ng triÖt ®Ó, kh«ng nªu vÊn ®Ò ®¸nh ®uæi ®Õ quèc vµ kh«ng tÝch cùc chèng phong kiÕn. Cuéc c¸ch m¹ng nµy míi lËt ®æ ®ðîc chÕ ®é qu©n chñ chuyªn chÕ cña nhµ Thanh, nhðng chða ®ông ch¹m ®Õn giai cÊp ®Þa chñ phong kiÕn, kh«ng gi¶i quyÕt ®ðîc vÊn ®Ò ruéng ®Êt cho n«ng d©n. - Nªu nh÷ng kÕt qu¶ vµ h¹n chÕ cña C¸ch m¹ng T©n Hîi (1911). C©u hái vµ bµi tËp 1. Tr×nh bµy qu¸ tr×nh x©m lðîc Trung Quèc cña c¸c nðíc ®Õ quèc cuèi thÕ kØ XIX - ®Çu thÕ kØ XX. 2. LËp b¶ng niªn biÓu tãm t¾t phong trµo ®Êu tranh cña nh©n d©n Trung Quèc chèng ®Õ quèc phong kiÕn tõ n¨m 1840 ®Õn n¨m 1911. 3. Tr×nh bµy vÒ T«n Trung S¬n vµ néi dung Häc thuyÕt Tam d©n. 4. V× sao c¸c phong trµo ®Êu tranh cña nh©n d©n Trung Quèc cuèi thÕ kØ XIX - ®Çu thÕ kØ XX lÇn lðît thÊt b¹i ? 62

Bµi 11 c¸c nðíc ®«ng nam ¸ cuèi thÕ kØ xix - ®Çu thÕ kØ xx Cïng víi qu¸ tr×nh x©m lðîc cña c¸c nðíc thùc d©n phð¬ng T©y ë §«ng Nam ¸, phong trµo ®Êu tranh gi¶i phãng d©n téc còng diÔn ra s«i næi t¹i khu vùc nµy. I - Qu¸ tr×nh x©m lðîc cña chñ nghÜa thùc d©n ë c¸c nðíc §«ng Nam ¸ C¸c quèc gia §«ng Nam ¸ cã vÞ trÝ ®Þa lÝ quan träng, giµu tµi nguyªn nªn sím trë thµnh ®èi tðîng x©m lðîc cña c¸c nðíc tð b¶n phð¬ng T©y. §«ng Nam ¸ lµ mét khu vùc kh¸ réng, bao gåm nhiÒu nðíc trªn lôc ®Þa vµ h¶i ®¶o, diÖn tÝch kho¶ng 4,5 triÖu km2, ngµy nay cã sè d©n h¬n 500 triÖu ngðêi ; c¸c d©n téc cã nÒn v¨n ho¸ truyÒn thèng rùc rì. §«ng Nam ¸ n»m trªn ®ðêng hµng h¶i tõ T©y sang §«ng, nèi liÒn Ên ®é Dð¬ng víi Th¸i B×nh Dð¬ng. §©y lµ khu vùc giµu tµi nguyªn : lóa g¹o, c©y hð¬ng liÖu, ®éng vËt, kho¸ng s¶n..., cã nguån nh©n c«ng rÎ vµ thÞ trðêng tiªu thô lín. Nh©n khi chÕ ®é phong kiÕn ë c¸c nðíc §«ng Nam ¸ ®ang suy yÕu, vµo nöa sau thÕ kØ XIX, c¸c nðíc tð b¶n phð¬ng T©y ®· ®Èy m¹nh c¸c cuéc chiÕn tranh x©m chiÕm thuéc ®Þa. Thùc d©n Anh x©m chiÕm M· Lai, MiÕn §iÖn ; Ph¸p chiÕm ViÖt Nam, Cam-pu-chia, Lµo ; T©y Ban Nha råi MÜ chiÕm Phi-lÝp-pin ; Hµ Lan vµ Bå §µo Nha th«n tÝnh In-®«-nª-xi-a ; chØ cã Xiªm tho¸t khái t×nh tr¹ng lµ nðíc thuéc ®Þa. - V× sao khu vùc §«ng Nam ¸ trë thµnh ®èi tðîng x©m lðîc cña c¸c nðíc tð b¶n phð¬ng T©y ? II - Phong trµo ®Êu tranh gi¶i phãng d©n téc Ngay khi bÞ thùc d©n phð¬ng T©y x©m lðîc, nh©n d©n c¸c nðíc §«ng Nam ¸ ®· kiªn quyÕt ®Êu tranh ®Ó b¶o vÖ Tæ quèc. Tuy vËy, c¸c cuéc kh¸ng chiÕn lÇn lðît thÊt b¹i v× lùc lðîng cña bän x©m lðîc m¹nh, chÝnh quyÒn phong kiÕn ë nhiÒu nðíc ®Çu hµng, lµm tay sai ; cuéc ®Êu tranh cña nh©n d©n thiÕu tæ chøc vµ thiÕu l·nh ®¹o chÆt chÏ. 63

t Naàmn)g Sa QĐ. Ho (Việ Đ. Phú Quốc t Naườmn)g Sa Đ. Côn Sơn QĐ. Tr (Việ BRU - NÊY ÀÖNG TI - MO H×nh 46. Lðîc ®å khu vùc §«ng Nam ¸ cuèi thÕ kØ XIX Sau khi th«n tÝnh vµ biÕn c¸c nðíc §«ng Nam ¸ thµnh thuéc ®Þa, thùc d©n phð¬ng T©y ®· tiÕn hµnh nh÷ng chÝnh s¸ch cai trÞ hµ kh¾c : v¬ vÐt, ®µn ¸p, chia ®Ó trÞ. Tuú t×nh h×nh cô thÓ mµ mçi nðíc thùc d©n cã chÝnh s¸ch cai trÞ, bãc lét kh¸c nhau, song nh×n chung lµ v¬ vÐt tµi nguyªn ®ða vÒ chÝnh quèc, kh«ng më mang c«ng nghiÖp ë thuéc ®Þa, t¨ng c¸c lo¹i thuÕ, më ®ån ®iÒn, b¾t lÝnh, ®µn ¸p phong trµo yªu nðíc. - ChÝnh s¸ch thuéc ®Þa cña thùc d©n phð¬ng T©y ë §«ng Nam ¸ cã nh÷ng ®iÓm chung nµo næi bËt ? Cuéc ®Êu tranh cña nh©n d©n chèng x©m lðîc, gi¶i phãng d©n téc ë c¸c nðíc §«ng Nam ¸ ph¸t triÓn liªn tôc, réng kh¾p. 64

ë In-®«-nª-xi-a, vµo cuèi thÕ kØ XIX - ®Çu thÕ kØ XX, nhiÒu tæ chøc yªu nðíc cña trÝ thøc tð s¶n tiÕn bé ra ®êi, thu hót ®«ng ®¶o nh©n d©n tham gia. Tõ sau n¨m 1905, nhiÒu tæ chøc c«ng ®oµn ®ðîc thµnh lËp vµ bðíc ®Çu truyÒn b¸ chñ nghÜa M¸c vµo In-®«-nª-xi-a. N¨m 1905, c«ng ®oµn ®Çu tiªn cña c«ng nh©n xe löa ®ðîc thµnh lËp. N¨m 1908, Héi liªn hiÖp c«ng nh©n In-®«-nª-xi-a ra ®êi. Th¸ng 5 - 1920, §¶ng Céng s¶n In-®«-nª-xi-a thµnh lËp. ë Phi-lÝp-pin, phong trµo ®Êu tranh gi¶i phãng d©n téc khái ¸ch thèng trÞ cña thùc d©n T©y Ban Nha diÔn ra quyÕt liÖt. Cuéc c¸ch m¹ng 1896 - 1898 bïng næ, dÉn tíi sù ra ®êi nðíc Céng hoµ Phi-lÝp-pin, nhðng sau ®ã l¹i bÞ ®Õ quèc MÜ th«n tÝnh. Mðîn cí “gióp ®ì” nh©n d©n Phi-lÝp-pin chèng T©y Ban Nha, MÜ g©y ra cuéc chiÕn tranh víi T©y Ban Nha vµ sau ®ã th«n tÝnh nðíc nµy. Nh©n d©n Phi-lÝp-pin tiÕp tôc kh¸ng chiÕn chèng MÜ, song thÊt b¹i. MÜ ®ða 70 000 qu©n ®µn ¸p cuéc ®Êu tranh cña nh©n d©n Phi-lÝp-pin, giÕt h¹i h¬n 60 000 ngðêi yªu nðíc. Phong trµo gi¶i phãng d©n téc t¹m l¾ng xuèng mét thêi gian, råi tiÕp tôc bïng lªn. - MÜ tiÕn hµnh x©m lðîc Phi-lÝp-pin nhð thÕ nµo ? ë Cam-pu-chia, ngay sau khi vua N«-r«-®«m kÝ hiÖp ðíc thõa nhËn nÒn ®« hé cña Ph¸p n¨m 1863, nhiÒu cuéc khëi nghÜa cña nh©n d©n ®· næ ra. §iÓn h×nh lµ cuéc khëi nghÜa do A-cha Xoa l·nh ®¹o ë Ta Keo (1863 - 1866) vµ cuéc khëi nghÜa dðíi sù chØ huy cña nhµ sð Pu-c«m-b« ë Cra-chª (1866 - 1867). A-cha Xoa lËp c¨n cø chèng Ph¸p ë vïng B¶y Nói (Ch©u §èc, ViÖt Nam), liªn minh víi nghÜa qu©n Thiªn hé Dð¬ng. Pu-c«m-b« x©y dùng c¨n cø ë T©y Ninh, liªn kÕt víi nghÜa qu©n Trð¬ng QuyÒn, Thiªn hé Dð¬ng, ®ðîc nh©n d©n ViÖt Nam gióp ®ì, ®· ®¸nh th¾ng qu©n Ph¸p nhiÒu trËn. ë Lµo, ®Çu thÕ kØ XX, nh©n d©n ®· nhiÒu lÇn næi dËy khëi nghÜa chèng Ph¸p. N¨m 1901, nh©n d©n Xa-van-na-khÐt tiÕn hµnh cuéc ®Êu tranh vò trang dðíi sù l·nh ®¹o cña Pha-ca-®uèc. Còng n¨m ®ã, mét cuéc khëi nghÜa kh¸c ®· næ ra ë cao nguyªn B«-l«-ven, lan sang ViÖt Nam vµ kÐo dµi ®Õn n¨m 1907 míi bÞ dËp t¾t. ë MiÕn §iÖn, cuéc kh¸ng chiÕn chèng thùc d©n Anh (1885) ®· diÔn ra rÊt anh dòng nhðng cuèi cïng bÞ thÊt b¹i. NghÜa qu©n ph¶i rót vµo rõng s©u. ë ViÖt Nam, phong trµo ®Êu tranh gi¶i phãng d©n téc diÔn ra liªn tôc vµ quyÕt liÖt. Bªn c¹nh phong trµo CÇn vð¬ng, lµn sãng ®Êu tranh chèng Ph¸p diÔn ra ë kh¾p n¬i, tiªu biÓu lµ phong trµo n«ng d©n Yªn ThÕ (1884 - 1913). 65

Vµo ®Çu thÕ kØ XX, do nh÷ng biÕn chuyÓn s©u s¾c trong x· héi, phong trµo gi¶i phãng d©n téc ë ViÖt Nam mang mµu s¾c míi. - Nªu nhËn xÐt cña em vÒ t×nh h×nh chung cña c¸c nðíc §«ng Nam ¸ vµo cuèi thÕ kØ XIX - ®Çu thÕ kØ XX. c©u hái vµ bµi tËp 1. Dùa theo lðîc ®å, tr×nh bµy kh¸i qu¸t qu¸ tr×nh x©m lðîc c¸c nðíc §«ng Nam ¸ cña thùc d©n phð¬ng T©y. 2. H·y tr×nh bµy nh÷ng nÐt lín vÒ phong trµo gi¶i phãng d©n téc ë c¸c nðíc §«ng Nam ¸ vµo cuèi thÕ kØ XIX - ®Çu thÕ kØ XX. T¹i sao nh÷ng phong trµo nµy ®Òu thÊt b¹i ? 3. LËp niªn biÓu vÒ cuéc ®Êu tranh cña nh©n d©n §«ng Nam ¸ vµo cuèi thÕ kØ XIX - ®Çu thÕ kØ XX. Bµi 12 NhËt b¶n gi÷a thÕ kØ xix - ®Çu thÕ kØ xx §øng trðíc nguy c¬ bÞ x©m lðîc, NhËt B¶n ®· tiÕn hµnh cuéc Duy t©n Minh TrÞ , ®ða nðíc nµy ph¸t triÓn theo con ®ðêng tð b¶n råi chuyÓn sang chñ nghÜa ®Õ quèc. I - Cuéc Duy t©n Minh TrÞ C¸c nðíc tð b¶n phð¬ng T©y (MÜ, Nga, Anh, Ph¸p...) ngµy cµng t¨ng cðêng can thiÖp vµo NhËt B¶n, ®ßi “më cöa”. Trðíc t×nh h×nh Êy, NhËt B¶n cÇn cã sù lùa chän : hoÆc tiÕp tôc duy tr× chÕ ®é phong kiÕn môc n¸t ®Ó trë thµnh miÕng måi cho thùc d©n phð¬ng T©y, hoÆc canh t©n ®Ó ph¸t triÓn ®Êt nðíc. Th¸ng 1 - 1868, sau khi lªn ng«i, Thiªn hoµng Minh TrÞ ®· thùc hiÖn mét lo¹t c¶i c¸ch tiÕn bé nh»m ®ða NhËt B¶n tho¸t khái t×nh tr¹ng phong kiÕn l¹c hËu. §ã lµ cuéc Duy t©n Minh TrÞ, ®ðîc tiÕn hµnh trªn nhiÒu lÜnh vùc : kinh tÕ, chÝnh trÞ, x· héi, v¨n ho¸, gi¸o dôc, qu©n sù. 66

VÒ kinh tÕ : ChÝnh phñ ®· thi hµnh H×nh 47. nhiÒu c¶i c¸ch nhð thèng nhÊt tiÒn Thiªn hoµng Minh TrÞ tÖ, xo¸ bá sù ®éc quyÒn ruéng ®Êt cña giai cÊp phong kiÕn, t¨ng (1852 - 1912) cðêng ph¸t triÓn kinh tÕ tð b¶n chñ nghÜa ë n«ng th«n, x©y dùng c¬ së h¹ tÇng, ®ðêng s¸, cÇu cèng ... phôc vô giao th«ng liªn l¹c. VÒ chÝnh trÞ, x· héi : ChÕ ®é n«ng n« ®ðîc b·i bá, ®ða quý téc tð s¶n ho¸ vµ ®¹i tð s¶n lªn n¾m chÝnh quyÒn ; thi hµnh chÝnh s¸ch gi¸o dôc b¾t buéc, chó träng néi dung khoa häc - kÜ thuËt trong chð¬ng tr×nh gi¶ng d¹y, cö nh÷ng häc sinh ðu tó ®i du häc ë phð¬ng T©y. VÒ qu©n sù : Qu©n ®éi ®ðîc tæ chøc vµ huÊn luyÖn theo kiÓu phð¬ng T©y, chÕ ®é nghÜa vô thay cho chÕ ®é trðng binh. C«ng nghiÖp ®ãng tµu, s¶n xuÊt vò khÝ ®ðîc chó träng... §Õn cuèi thÕ kØ XIX - ®Çu thÕ kØ XX, NhËt B¶n tho¸t khái nguy c¬ trë thµnh thuéc ®Þa, ph¸t triÓn thµnh mét nðíc tð b¶n c«ng nghiÖp. - Tr×nh bµy néi dung vµ kÕt qu¶ cña cuéc Duy t©n Minh TrÞ. H×nh 48. Kh¸nh thµnh mét ®oµn tµu ë NhËt B¶n 67

II - NhËt B¶n chuyÓn sang chñ nghÜa ®Õ quèc Sau cuéc chiÕn tranh Trung - NhËt (1894 - 1895), nhê sè tiÒn båi thðêng vµ cña c¶i cðíp ®ðîc ë TriÒu Tiªn vµ Trung Quèc, kinh tÕ NhËt B¶n cµng ph¸t triÓn m¹nh mÏ. Trong 14 n¨m (tõ 1900 ®Õn 1914), tØ lÖ c«ng nghiÖp trong nÒn kinh tÕ quèc d©n ®· t¨ng tõ 19% lªn 42%. ViÖc ®Èy m¹nh c«ng nghiÖp ho¸ kÐo theo sù tËp trung trong c«ng nghiÖp, thð¬ng nghiÖp vµ ng©n hµng. NhiÒu c«ng ti ®éc quyÒn xuÊt hiÖn, nhð MÝt-xði vµ MÝt-su-bi-si, gi÷ vai trß to lín, bao trïm lªn ®êi sèng kinh tÕ, chÝnh trÞ cña nðíc NhËt. C¸c h·ng nµy lµm chñ nhiÒu ng©n hµng, hÇm má, xÝ nghiÖp ®ðêng s¾t, tµu biÓn... H×nh 49. Lðîc ®å ®Õ quèc NhËt cuèi thÕ kØ XIX - ®Çu thÕ kØ XX 68

Bðíc sang thÕ kØ XX, giíi cÇm quyÒn NhËt B¶n ®· ®Èy m¹nh chÝnh s¸ch x©m lðîc vµ bµnh trðíng. ChiÕn tranh Nga - NhËt (1904 - 1905) kÕt thóc víi sù thÊt b¹i cña ®Õ quèc Nga. Nhð vËy, NhËt chiÕm b¸n ®¶o Liªu §«ng, phÝa nam ®¶o Xa-kha-lin, §µi Loan vµ c¶ng L÷ ThuËn cña Trung Quèc. N¨m 1914, NhËt B¶n ®· dïng vò lùc ®Ó më réng khu vùc ¶nh hðëng ë Trung Quèc vµ chiÕm S¬n §«ng. Thuéc ®Þa cña ®Õ quèc NhËt më réng rÊt nhiÒu. - V× sao kinh tÕ NhËt B¶n tõ cuèi thÕ kØ XIX ph¸t triÓn m¹nh ? - Dùa vµo lðîc ®å, tr×nh bµy sù më réng thuéc ®Þa cña ®Õ quèc NhËt. III - Cuéc ®Êu tranh cña nh©n d©n lao ®éng NhËt B¶n Chñ nghÜa tð b¶n ph¸t triÓn, nh©n d©n lao ®éng NhËt B¶n cµng bÞ ¸p bøc bãc lét nÆng nÒ. C«ng nh©n NhËt ph¶i lµm viÖc mçi ngµy tõ 12 ®Õn 14 giê trong nh÷ng ®iÒu kiÖn rÊt tåi tÖ, cã h¹i cho søc khoÎ mµ tiÒn lð¬ng l¹i thÊp h¬n ë c¸c nðíc ¢u, MÜ rÊt nhiÒu. BÞ bãc lét qu¸ nÆng nÒ, phong trµo c«ng nh©n NhËt B¶n ®· cã nh÷ng bðíc tiÕn ®Çu tiªn trong cuéc ®Êu tranh chèng giai cÊp tð s¶n. Mét sè nghiÖp ®oµn ra ®êi. §¶ng X· héi d©n chñ NhËt B¶n thµnh lËp n¨m 1901, dðíi sù l·nh ®¹o cña Ca-tai-a-ma Xen. Ca-tai-a-ma Xen xuÊt th©n trong mét gia ®×nh nghÌo ; n¨m 23 tuæi lµm c«ng nh©n ë T«-ki-«. ¤ng tham gia ho¹t ®éng trong phong trµo c«ng nh©n. N¨m 1898, «ng ®· l·nh ®¹o c«ng nh©n ®ðêng s¾t b·i c«ng th¾ng lîi sau hµng th¸ng ®Êu tranh. Tõ n¨m 1906, dðíi ¶nh hðëng cña C¸ch m¹ng Nga 1905, phong trµo c«ng nh©n ë NhËt B¶n ph¸t triÓn m¹nh h¬n. Phong trµo ®Êu tranh chèng t« thuÕ vµ n¹n ®¾t ®á cña n«ng d©n vµ c¸c tÇng líp lao ®éng kh¸c còng ®ðîc ®Èy m¹nh. Trong n¨m 1907, cã 57 cuéc b·i c«ng. ë xðëng ®óc vò khÝ ¤-xa-ca, hµng v¹n c«ng nh©n tham gia ®Êu tranh. Cuéc ®Êu tranh cßn ph¸t triÓn vµo nh÷ng n¨m sau ®ã (n¨m 1912 cã 46 cuéc b·i c«ng, ®Õn n¨m 1917 t¨ng lªn 398). - Em cã nhËn xÐt g× vÒ c¸c cuéc ®Êu tranh cña c«ng nh©n NhËt B¶n vµo ®Çu thÕ kØ XX ? C©u hái vµ bµi tËp 1. Nªu néi dung vµ ý nghÜa cuéc Duy t©n Minh TrÞ 1868. 2. Nh÷ng sù kiÖn nµo chøng tá vµo cuèi thÕ kØ XIX - ®Çu thÕ kØ XX, NhËt B¶n ®· trë thµnh nðíc ®Õ quèc ? 69

Chð¬ng IV ChiÕn tranh thÕ giíi thø nhÊt (1914 - 1918) Bµi 13 ChiÕn tranh thÕ giíi thø nhÊt (1914 - 1918) Sù ph¸t triÓn kh«ng ®Òu gi÷a c¸c nðíc ®Õ quèc cuèi thÕ kØ XIX- ®Çu thÕ kØ XX ®· dÉn ®Õn ChiÕn tranh thÕ giíi thø nhÊt. Cuéc chiÕn tranh nµy kÐo dµi 4 n¨m, g©y nªn nh÷ng tæn thÊt v« cïng to lín. I - Nguyªn nh©n dÉn ®Õn ChiÕn tranh Sù ph¸t triÓn kh«ng ®Òu cña chñ nghÜa tð b¶n vµo cuèi thÕ kØ XIX - ®Çu thÕ kØ XX ®· lµm thay ®æi s©u s¾c so s¸nh lùc lðîng gi÷a c¸c nðíc ®Õ quèc. Nh÷ng cuéc chiÕn tranh ®Õ quèc ®Çu tiªn ®Ó tranh giµnh thuéc ®Þa ®· diÔn ra. - ChiÕn tranh MÜ - T©y Ban Nha (1898) : MÜ chiÕm Cu-ba vµ Phi-lÝp-pin cña T©y Ban Nha. - ChiÕn tranh Anh - B«-¬ (1899 - 1902) : Anh th«n tÝnh hai nðíc cña ngðêi B«-¬, s¸p nhËp vµo Nam Phi. - ChiÕn tranh Nga - NhËt (1904 - 1905). M©u thuÉn gi÷a c¸c nðíc ®Õ quèc vÒ vÊn ®Ò thuéc ®Þa trë nªn gay g¾t, dÉn ®Õn sù h×nh thµnh hai khèi qu©n sù k×nh ®Þch nhau : khèi Liªn minh gåm §øc, ¸o-Hung, I-ta-li-a ra ®êi n¨m 1882 (1) ; khèi HiÖp ðíc cña ba nðíc Anh, Ph¸p, Nga h×nh thµnh n¨m 1907. Hai khèi nµy ®Òu r¸o riÕt ch¹y ®ua vò trang vµ tÝch cùc chuÈn bÞ chiÕn tranh, mong muèn thanh to¸n ®Þch thñ cña m×nh ®Ó chia l¹i thuéc ®Þa, lµm b¸ chñ thÕ giíi. (1) VÒ sau, I-ta-li-a rót khái khèi Liªn minh, gia nhËp khèi HiÖp ðíc (1915). 70

Tõ n¨m 1912, t×nh h×nh ë b¸n ®¶o Ban-c¨ng trë nªn c¨ng th¼ng. Ngµy 28 - 6 - 1914, Th¸i tö ¸o - Hung bÞ mét phÇn tö khñng bè ë XÐc-bi ¸m s¸t. Bän qu©n phiÖt §øc, ¸o - Hung chíp lÊy c¬ héi nµy ®Ó g©y chiÕn tranh. - V× sao c¸c nðíc ®Õ quèc r¸o riÕt chuÈn bÞ ChiÕn tranh thÕ giíi thø nhÊt ? II - Nh÷ng diÔn biÕn chÝnh cña chiÕn sù Ngµy 28 - 7 - 1914, ¸o - Hung tuyªn chiÕn víi XÐc-bi, lµ nðíc ®ðîc khèi HiÖp ðíc ñng hé. Ngµy 1 - 8, §øc tuyªn chiÕn víi Nga ; ngµy 3 - 8, tuyªn chiÕn víi Ph¸p. Ngµy 4 - 8, Anh tuyªn chiÕn víi §øc. ChiÕn tranh bïng næ vµ nhanh chãng trë thµnh chiÕn tranh thÕ giíi. 1. Giai ®o¹n thø nhÊt (1914 - 1916) Qu©n §øc tËp trung lùc lðîng ë mÆt trËn phÝa T©y nh»m ®¸nh b¹i qu©n Ph¸p mét c¸ch chíp nho¸ng. Pa-ri bÞ uy hiÕp. Qu©n Ph¸p ®ang cã nguy c¬ bÞ tiªu diÖt, song ë mÆt trËn phÝa §«ng, qu©n Nga l¹i tÊn c«ng qu©n §øc, cøu nguy cho Ph¸p. Tõ n¨m 1916, chiÕn tranh chuyÓn sang giai ®o¹n cÇm cù ë c¶ hai phe. Thêi k× ®Çu, chiÕn tranh chØ diÔn ra gi÷a c¸c khèi nðíc ch©u ¢u, sau ®ã l«i kÐo nhiÒu nðíc ë c¸c ch©u lôc kh¸c cïng tham gia. NhiÒu lo¹i vò khÝ hiÖn ®¹i ®ðîc ®ða vµo sö dông. Hµng chôc triÖu nh©n d©n lao ®éng bÞ thð¬ng vong v× lîi Ých cña giai cÊp thèng trÞ. H×nh 50. Xe t¨ng, lÇn ®Çu tiªn ®ðîc Anh sö dông trong ChiÕn tranh thÕ giíi thø nhÊt - Nªu nh÷ng nÐt chÝnh vÒ diÔn biÕn chiÕn sù trong giai ®o¹n thø nhÊt. 71

2. Giai ®o¹n thø hai (1917 - 1918) Tõ mïa xu©n n¨m 1917, chiÕn sù chñ yÕu diÔn ra ë mÆt trËn T©y ¢u. Phe HiÖp ðíc ph¶n c«ng, phe Liªn minh thÊt b¹i vµ ®Çu hµng. Ngµy 7 - 11 - 1917, C¸ch m¹ng th¸ng Mðêi th¾ng lîi ë Nga, Nhµ nðíc X« viÕt rót khái chiÕn tranh. Th¸ng 7 - 1918, qu©n Anh, Ph¸p b¾t ®Çu ph¶n c«ng vµ ®Õn th¸ng 9 -1918, qu©n Anh, Ph¸p, MÜ tæng tÊn c«ng ë kh¾p c¸c mÆt trËn. C¸c ®ång minh cña §øc lÇn lðît ®Çu hµng. Ngµy 9 - 11 - 1918, c¸ch m¹ng bïng næ ë §øc, lËt ®æ nÒn qu©n chñ vµ thµnh lËp chÕ ®é céng hoµ. Ngµy 11 - 11 - 1918, chÝnh phñ míi ë §øc ®Çu hµng kh«ng ®iÒu kiÖn. ChiÕn tranh thÕ giíi kÕt thóc víi sù thÊt b¹i hoµn toµn cña phe §øc, ¸o - Hung. H×nh 51. §øc kÝ hiÖp ®Þnh ®Çu hµng, kÕt thóc ChiÕn tranh thÕ giíi thø nhÊt - LËp niªn biÓu vÒ giai ®o¹n thø hai cña cuéc ChiÕn tranh thÕ giíi thø nhÊt. - Sù chuyÓn biÕn chiÕn sù ë giai ®o¹n nµy diÔn ra nhð thÕ nµo ? III - KÕt côc cña ChiÕn tranh thÕ giíi thø nhÊt ChiÕn tranh ®· g©y nhiÒu tai ho¹ cho nh©n lo¹i : 10 triÖu ngðêi chÕt, h¬n 20 triÖu ngðêi bÞ thð¬ng. NhiÒu thµnh phè, lµng m¹c, ®ðêng s¸, cÇu cèng, nhµ m¸y bÞ ph¸ huû. Sè tiÒn c¸c nðíc tham chiÕn chi phÝ cho chiÕn tranh lªn tíi kho¶ng 85 tØ ®«la. ChiÕn tranh kÕt thóc ®em l¹i lîi Ých cho c¸c nðíc ®Õ quèc th¾ng trËn. B¶n ®å thÕ giíi ®ðîc chia l¹i : §øc mÊt hÕt thuéc ®Þa ; Anh, Ph¸p, MÜ më réng thªm thuéc ®Þa cña m×nh. 72

Trong qu¸ tr×nh chiÕn tranh, phong trµo c¸ch m¹ng thÕ giíi vÉn kh«ng ngõng ph¸t triÓn, næi bËt lµ th¾ng lîi cña C¸ch m¹ng th¸ng Mðêi Nga. - Tõ diÔn biÕn vµ kÕt côc cña ChiÕn tranh thÕ giíi thø nhÊt, em h y nªu tÝnh chÊt cña nã. C©u hái vµ bµi tËp 1. Nguyªn nh©n nµo dÉn ®Õn ChiÕn tranh thÕ giíi thø nhÊt ? 2. ChiÕn tranh thÕ giíi thø nhÊt ®· g©y nªn nh÷ng hËu qu¶ nhð thÕ nµo ? 3. LËp b¶ng niªn biÓu nh÷ng sù kiÖn chÝnh cña ChiÕn tranh thÕ giíi thø nhÊt. Bµi 14 «n tËp lÞch sö thÕ giíi cËn ®¹i (Tõ gi÷a thÕ kØ XVI ®Õn n¨m 1917) I - Nh÷ng sù kiÖn lÞch sö chÝnh LËp b¶ng thèng kª vÒ nh÷ng sù kiÖn chÝnh cña lÞch sö thÕ giíi cËn ®¹i (theo mÉu dðíi ®©y) : Thêi gian Sù kiÖn KÕt qu¶ Th¸ng 8 - 1566 C¸ch m¹ng Hµ Lan LËt ®æ ¸ch thèng trÞ cña Vð¬ng quèc T©y Ban Nha II - Nh÷ng néi dung chñ yÕu Néi dung lÞch sö thÕ giíi cËn ®¹i gåm nh÷ng vÊn ®Ò c¬ b¶n sau ®©y : - Sù ra ®êi vµ ph¸t triÓn cña nÒn s¶n xuÊt míi - tð b¶n chñ nghÜa ; m©u thuÉn gi÷a chÕ ®é phong kiÕn víi tð s¶n vµ c¸c tÇng líp nh©n d©n ngµy cµng gay g¾t dÉn tíi nh÷ng cuéc c¸ch m¹ng tð s¶n. 73

Nh÷ng cuéc c¸ch m¹ng tð s¶n ®Çu tiªn - C¸ch m¹ng Hµ Lan thÕ kØ XVI, C¸ch m¹ng tð s¶n Anh thÕ kØ XVII vµ ChiÕn tranh giµnh ®éc lËp cña c¸c thuéc ®Þa Anh ë B¾c MÜ thÕ kØ XVIII, ®ða ®Õn nhiÒu kÕt qu¶ cã t¸c ®éng ®Õn sù ph¸t triÓn x· héi (nªu râ nh÷ng kÕt qu¶). C¸ch m¹ng tð s¶n Ph¸p (1789 - 1794) lµ cuéc c¸ch m¹ng tð s¶n triÖt ®Ó nhÊt, cã ¶nh hðëng lín ®Õn lÞch sö ch©u ¢u, song cã h¹n chÕ (gi¶i thÝch hiÖn tðîng nµy). TiÕp ®ã, nhiÒu cuéc c¸ch m¹ng tð s¶n diÔn ra dðíi c¸c h×nh thøc kh¸c nhau ë nhiÒu nðíc, tuy kÕt qu¶ kh«ng gièng nhau, song ®Òu ®¹t ®ðîc môc tiªu chung lµ chñ nghÜa tð b¶n th¾ng lîi trªn ph¹m vi thÕ giíi, mét sè nðíc ph¸t triÓn kinh tÕ chuyÓn sang giai ®o¹n ®Õ quèc chñ nghÜa. - Cïng víi sù ph¸t triÓn cña chñ nghÜa tð b¶n, sù x©m lðîc cña thùc d©n phð¬ng T©y ®èi víi c¸c nðíc phð¬ng §«ng ®ðîc ®Èy m¹nh (dùa vµo b¶n ®å thÕ giíi, ®¸nh dÊu c¸c nðíc thuéc ®Þa). HËu qu¶ sù thèng trÞ cña chÕ ®é thùc d©n rÊt nÆng nÒ vµ phong trµo ®Êu tranh cña nh©n d©n thuéc ®Þa diÔn ra s«i næi (nªu mét sè dÉn chøng). - Cuéc ®Êu tranh cña c«ng nh©n ë c¸c nðíc tð b¶n ngµy cµng m¹nh mÏ (nªu mét sè cuéc ®Êu tranh lín). Chñ nghÜa x· héi khoa häc ra ®êi. C¸c tæ chøc quèc tÕ cña c«ng nh©n ®ðîc thµnh lËp. - V¨n häc, nghÖ thuËt, khoa häc - kÜ thuËt ph¸t triÓn (nªu mét sè thµnh tùu tiªu biÓu). - ChiÕn tranh thÕ giíi thø nhÊt (1914 - 1918) : nguyªn nh©n, tÝnh chÊt, diÔn biÕn vµ kÕt côc. III - Bµi tËp thùc hµnh Thùc hiÖn c¸c lo¹i bµi tËp - tr¾c nghiÖm kh¸ch quan, thùc hµnh, tù luËn v.v..., nhð c¸c c©u sau : 1. Em h·y chän n¨m sù kiÖn tiªu biÓu nhÊt cña lÞch sö thÕ giíi cËn ®¹i vµ gi¶i thÝch v× sao ? 2. H·y nªu nh÷ng néi dung chÝnh cña lÞch sö thÕ giíi cËn ®¹i. 3. VÏ b¶n ®å, sðu tÇm tµi liÖu, tranh ¶nh vÒ mét sè sù kiÖn ®· häc trong bµi. 74

LÞch sö thÕ giíi hiÖn ®¹i (phÇn Tõ n¨m 1917 ®Õn n¨m 1945) Chð¬ng I c¸ch m¹ng th¸ng mðêi nga n¨m 1917 vµ c«ng cuéc x©y dùng chñ nghÜa x· héi ë liªn x« (1921 - 1941) Bµi 15 c¸ch m¹ng th¸ng mðêi nga n¨m 1917 vµ cuéc ®Êu tranh b¶o vÖ c¸ch m¹ng (1917 - 1921) N¨m 1917, ë nðíc Nga ®· diÔn ra hai cuéc c¸ch m¹ng vµo th¸ng Hai vµ th¸ng Mðêi. C¸ch m¹ng th¸ng Mðêi vµ cuéc ®Êu tranh b¶o vÖ c¸ch m¹ng ®· giµnh ®ðîc th¾ng lîi, më ra mét thêi k× míi cho lÞch sö nðíc Nga vµ thÕ giíi. I - hai cuéc C¸ch m¹ng ë nðíc Nga n¨m 1917 1. T×nh h×nh nðíc Nga trðíc c¸ch m¹ng Sau khi cuéc c¸ch m¹ng d©n chñ tð s¶n 1905 - 1907 thÊt b¹i, nðíc Nga vÉn lµ mét ®Õ quèc qu©n chñ chuyªn chÕ, ®øng ®Çu lµ Nga hoµng Ni-c«-lai II. N¨m 1914, Nga hoµng ®· ®Èy nh©n d©n Nga vµo cuéc chiÕn tranh ®Õ quèc, g©y nªn nh÷ng hËu qu¶ nghiªm träng cho ®Êt nðíc : kinh tÕ suy sôp, qu©n ®éi thiÕu vò khÝ vµ lð¬ng thùc, liªn tiÕp thua trËn, mÊt ®Êt... Mäi nçi khæ ®Ì nÆng lªn c¸c tÇng líp nh©n d©n, ®Æc biÖt lµ n«ng d©n, c«ng nh©n Nga vµ h¬n 100 d©n téc trong ®Õ quèc Nga. Phong trµo ph¶n ®èi chiÕn tranh, ®ßi lËt ®æ chÕ ®é Nga hoµng lan réng kh¾p n¬i. ChÝnh phñ Nga hoµng ngµy cµng trë nªn bÊt lùc, kh«ng cßn kh¶ n¨ng tiÕp tôc thèng trÞ ®ðîc n÷a. 75

“Kh«ng thÓ chê ®îi vµ im lÆng h¬n ®ðîc n÷a... Kh«ng cã lèi tho¸t nµo kh¸c ngoµi cuéc ®Êu tranh cña nh©n d©n... Ph¶i lËt ®æ chÝnh phñ Nga hoµng ®Ó tæ chøc nðíc Céng hoµ d©n chñ Nga, thùc hiÖn ngµy lµm 8 giê vµ trao l¹i toµn bé ruéng ®Êt cho n«ng d©n”. (TrÝch truyÒn ®¬n kªu gäi ®Êu tranh cña Ban chÊp hµnh §¶ng bé Pª-t¬-r«-gr¸t ngµy 14 - 2 - 1917). H×nh 52. Nh÷ng ngðêi n«ng d©n Nga ®Çu thÕ kØ XX - Nªu nh÷ng nÐt chÝnh vÒ t×nh h×nh nðíc Nga vµo ®Çu thÕ kØ XX. 2. C¸ch m¹ng th¸ng Hai n¨m 1917 Th¸ng 2 - 1917, mét cuéc c¸ch m¹ng ®· bïng næ ë Nga. Më ®Çu lµ cuéc biÓu t×nh ngµy 23 - 2 (8 - 3)(1) cña 9 v¹n n÷ c«ng nh©n ë Pª-t¬-r«-gr¸t (nay lµ Xanh Pª-tÐc-bua). Ba ngµy sau, cuéc tæng b·i c«ng b¾t ®Çu víi sù hðëng øng cña c«ng nh©n toµn thµnh phè. Ngµy 27 - 2 (12 - 3), dðíi sù l·nh ®¹o cña §¶ng B«n-sª-vÝch, c«ng nh©n ®· chuyÓn tõ tæng b·i c«ng chÝnh trÞ thµnh khëi nghÜa vò trang. Binh lÝnh ®ðîc gi¸c ngé ®· ng¶ theo c¸ch m¹ng. Qu©n khëi nghÜa chiÕm c¸c c«ng së, b¾t c¸c tðíng t¸ cña Nga hoµng. ChÕ ®é qu©n chñ chuyªn chÕ ®· bÞ lËt ®æ. (1) ë Nga, trðíc th¸ng 3 - 1918 dïng lÞch Nga, so víi dð¬ng lÞch chËm h¬n 13 ngµy. SGK ghi nh÷ng sù kiÖn trðíc th¸ng 3 - 1918 theo lÞch Nga, cã ghi chó phÇn tÝnh theo dð¬ng lÞch. 76

Phong trµo c¸ch m¹ng diÔn ra trong c¶ nðíc ; kh¾p n¬i quÇn chóng næi dËy bÇu ra c¸c x« viÕt(1), bao gåm ®¹i biÓu c«ng nh©n, n«ng d©n vµ binh lÝnh. Cïng thêi gian ®ã, giai cÊp tð s¶n còng thµnh lËp ChÝnh phñ l©m thêi gåm ®¹i biÓu tð s¶n vµ ®¹i ®Þa chñ tð s¶n ho¸. C¸ch m¹ng d©n chñ tð s¶n th¸ng Hai ®· th¾ng lîi ë Nga. H×nh 53. Cuéc tæng b·i c«ng ë Pª-t¬-r«-gr¸t (th¸ng 2 - 1917) - C¸ch m¹ng d©n chñ tð s¶n th¸ng Hai ® lµm ®ðîc nh÷ng viÖc g× ? 3. C¸ch m¹ng th¸ng Mðêi n¨m 1917 C¸ch m¹ng d©n chñ tð s¶n th¸ng Hai n¨m 1917 ®· lËt ®æ chÕ ®é Nga hoµng, song côc diÖn chÝnh trÞ ®Æc biÖt l¹i diÔn ra ë Nga : hai chÝnh quyÒn song song tån t¹i - ChÝnh phñ l©m thêi cña giai cÊp tð s¶n vµ c¸c x« viÕt ®¹i biÓu c«ng nh©n, n«ng d©n vµ binh lÝnh. Trðíc t×nh h×nh nµy, Lª-nin vµ §¶ng B«n-sª-vÝch ®· chuÈn bÞ kÕ ho¹ch tiÕp tôc lµm c¸ch m¹ng, dïng b¹o lùc lËt ®æ ChÝnh phñ l©m thêi, chÊm døt t×nh tr¹ng hai chÝnh quyÒn song song tån t¹i. Trong lóc ®ã, ChÝnh phñ l©m thêi vÉn theo ®uæi cuéc chiÕn tranh ®Õ quèc, bÊt chÊp sù ph¶n ®èi m¹nh mÏ cña quÇn chóng nh©n d©n. (1) Theo tiÕng Nga cã nghÜa lµ Uû ban. 77

§Çu th¸ng 10, kh«ng khÝ c¸ch m¹ng bao trïm kh¾p nðíc Nga. Ngµy 7-10 (20-10), Lª-nin bÝ mËt rêi PhÇn Lan vÒ Pª-t¬-r«-gr¸t, trùc tiÕp chØ ®¹o c«ng viÖc chuÈn bÞ khëi nghÜa vò trang giµnh chÝnh quyÒn. Nh÷ng ®éi cËn vÖ ®á ®ðîc thµnh lËp. KÕ ho¹ch khëi nghÜa ®ðîc v¹ch ra cô thÓ, chu ®¸o vµ ®ðîc quyÕt ®Þnh hÕt søc nhanh chãng. §ªm 24 - 10 (6 - 11), Lª-nin ®Õn ®iÖn Xm«-nði trùc tiÕp chØ huy cuéc khëi nghÜa. Ngay ®ªm ®ã, qu©n khëi nghÜa ®· chiÕm ®ðîc toµn bé Pª-t¬-r«-gr¸t vµ bao v©y Cung ®iÖn Mïa §«ng, n¬i Èn n¸u cuèi cïng cña ChÝnh phñ tð s¶n. §ªm 25 - 10 (7 - 11), Cung ®iÖn Mïa §«ng bÞ chiÕm, c¸c bé trðëng cña ChÝnh phñ bÞ b¾t, ChÝnh phñ l©m thêi tð s¶n sôp ®æ hoµn toµn. H×nh 54. Cuéc tÊn c«ng Cung ®iÖn Mïa §«ng TiÕp ®ã, khëi nghÜa giµnh th¾ng lîi ë M¸t-xc¬-va vµ ®Õn ®Çu n¨m 1918, C¸ch m¹ng x· héi chñ nghÜa th¸ng Mðêi ®· giµnh ®ðîc th¾ng lîi hoµn toµn trªn ®Êt nðíc Nga réng lín. - Tr×nh bµy diÔn biÕn chÝnh cña cuéc khëi nghÜa vò trang ë Pª-t¬-r«-gr¸t . 78

II - cuéc ®Êu tranh x©y dùng vµ b¶o vÖ thµnh qu¶ c¸ch m¹ng. ý nghÜa lÞch sö cña c¸ch m¹ng th¸ng mðêi nga n¨m 1917 1. X©y dùng chÝnh quyÒn X« viÕt Ngay trong ®ªm 25 - 10 (7 - 11), §¹i héi X« viÕt toµn Nga lÇn thø hai khai m¹c ë ®iÖn Xm«-nði ®· tuyªn bè thµnh lËp chÝnh quyÒn X« viÕt do Lª-nin ®øng ®Çu vµ th«ng qua c¸c s¾c lÖnh ®Çu tiªn cña chÝnh quyÒn míi : S¾c lÖnh hoµ b×nh vµ S¾c lÖnh ruéng ®Êt. S¾c lÖnh hoµ b×nh quy ®Þnh : “ChÝnh phñ c«ng n«ng do cuéc c¸ch m¹ng ngµy 24 vµ 25 - 10 thiÕt lËp vµ dùa vµo c¸c x« viÕt ®¹i biÓu c«ng nh©n, binh lÝnh vµ n«ng d©n, ®Ò nghÞ víi nh©n d©n tÊt c¶ c¸c nðíc tham chiÕn vµ c¸c chÝnh phñ cña hä tiÕn hµnh ngay nh÷ng cuéc ®µm ph¸n vÒ mét hoµ ðíc d©n chñ vµ c«ng b»ng...”. H×nh 55. Lª-nin t¹i §¹i héi X« viÕt toµn Nga lÇn thø hai 79

S¾c lÖnh ruéng ®Êt nªu râ : “1 - Nay huû bá ngay lËp tøc vµ kh«ng cã båi thðêng quyÒn së h÷u cña ®Þa chñ vÒ ruéng ®Êt. 2 - C¸c ®iÒn trang cña ®Þa chñ còng nhð nh÷ng ruéng ®Êt cña c¸c th«n Êp, cña c¸c nhµ tu vµ Gi¸o héi, víi toµn bé gia sóc vµ c«ng cô ®Òu giao cho c¸c uû ban ruéng ®Êt vµ c¸c x« viÕt ®¹i biÓu n«ng d©n huyÖn xö lÝ cho tíi khi vÊn ®Ò ®ðîc Quèc héi lËp hiÕn gi¶i quyÕt...”. S¾c lÖnh ruéng ®Êt ®· nhanh chãng ®ðîc thùc hiÖn. H¬n 150 triÖu hÐcta ruéng ®Êt cña ®Þa chñ ®ðîc trao cho n«ng d©n. LÇn ®Çu tiªn ë nðíc Nga, toµn thÓ n«ng d©n cã ruéng cµy. - “S¾c lÖnh hoµ b×nh” vµ “S¾c lÖnh ruéng ®Êt” ®em l¹i nh÷ng quyÒn lîi g× cho quÇn chóng nh©n d©n ? ChÝnh quyÒn X« viÕt tuyªn bè xo¸ bá c¸c ®¼ng cÊp x· héi vµ nh÷ng ®Æc quyÒn cña Gi¸o héi ; thùc hiÖn nam n÷ b×nh quyÒn ; c¸c d©n téc hoµn toµn b×nh ®¼ng, cã quyÒn tù quyÕt vµ tù do ph¸t triÓn. Nhµ nðíc n¾m c¸c ngµnh kinh tÕ then chèt : ng©n hµng, ®ðêng s¾t, ngo¹i thð¬ng, hÇm má, trao cho c«ng nh©n quyÒn kiÓm so¸t s¶n xuÊt... §ång thêi, ®Ó nðíc Nga rót ra khái cuéc chiÕn tranh ®Õ quèc, chÝnh quyÒn X« viÕt ®· kÝ Hoµ ðíc B¬-rÐt Li-tèp (th¸ng 3 - 1918) víi §øc. Tuy ph¶i chÞu nh÷ng ®iÒu kiÖn hÕt søc nÆng nÒ, song hoµ ðíc ®· t¹o cho nðíc Nga cã thêi gian hoµ b×nh ®Ó cñng cè chÝnh quyÒn, x©y dùng qu©n ®éi vµ dèc søc vµo x©y dùng nÒn kinh tÕ quèc gia bÞ suy sôp trong chiÕn tranh. 2. Chèng thï trong, giÆc ngoµi N¨m 1918, qu©n ®éi 14 nðíc ®Õ quèc (Anh, Ph¸p, MÜ, NhËt...) ®· c©u kÕt víi bän ph¶n c¸ch m¹ng trong nðíc më cuéc tÊn c«ng vò trang vµo nðíc Nga X« viÕt. Suèt ba n¨m (1918 - 1920), nðíc Nga ®· tiÕn hµnh cuéc chiÕn tranh c¸ch m¹ng chèng thï trong, giÆc ngoµi trong nh÷ng ®iÒu kiÖn v« cïng khã kh¨n, gian khæ. Víi ChÝnh s¸ch céng s¶n thêi chiÕn (quèc h÷u ho¸ toµn bé c¸c xÝ nghiÖp, trðng thu lð¬ng thùc thõa cña n«ng d©n, Nhµ nðíc n¾m ®éc quyÒn qu¶n lÝ vµ ph©n phèi lð¬ng thùc, thùc phÈm, thi hµnh chÕ ®é lao ®éng b¾t buéc...), nh©n d©n X« viÕt ®· vðît qua ®ðîc c¬n hiÓm nghÌo. 80

H×nh 56. Mét trung ®oµn Hång qu©n n¨m 1919 H×nh 57. Lðîc ®å nðíc Nga X« viÕt chèng thï trong, giÆc ngoµi (1918 - 1920) N¨m 1920, Hång qu©n ®· ®¸nh tan ngo¹i x©m vµ néi ph¶n. Nhµ nðíc X« viÕt ®ðîc b¶o vÖ vµ gi÷ v÷ng. - V× sao nh©n d©n X« viÕt b¶o vÖ ®ðîc nh÷ng thµnh qu¶ cña C¸ch m¹ng th¸ng Mðêi ? 81

3. ý nghÜa lÞch sö cña C¸ch m¹ng th¸ng Mðêi C¸ch m¹ng th¸ng Mðêi ®· lµm thay ®æi hoµn toµn vËn mÖnh ®Êt nðíc vµ sè phËn cña hµng triÖu con ngðêi ë Nga. LÇn ®Çu tiªn trong lÞch sö, c¸ch m¹ng ®· ®ða nh÷ng ngðêi lao ®éng lªn n¾m chÝnh quyÒn, x©y dùng chÕ ®é míi - chÕ ®é x· héi chñ nghÜa, trªn mét ®Êt nðíc réng lín, chiÕm tíi 1/6 diÖn tÝch ®Êt næi cña thÕ giíi. TiÕng vang cña C¸ch m¹ng th¸ng Mðêi ®· vðît qua biªn giíi nðíc Nga. Ngay n¨m 1919, Gi«n RÝt - nhµ v¨n MÜ, ®· c«ng bè t¸c phÈm Mðêi ngµy rung chuyÓn thÕ giíi, tðêng thuËt l¹i diÔn biÕn C¸ch m¹ng th¸ng Mðêi Nga. Cuèn s¸ch ®· ®ðîc phæ biÕn réng r·i ë nhiÒu nðíc trªn thÕ giíi. C¸ch m¹ng th¸ng Mðêi ®· dÉn ®Õn nh÷ng thay ®æi lín lao trªn thÕ giíi vµ ®Ó l¹i nhiÒu bµi häc quý b¸u cho cuéc ®Êu tranh gi¶i phãng cña giai cÊp v« s¶n, nh©n d©n lao ®éng vµ c¸c d©n téc bÞ ¸p bøc, t¹o ra nh÷ng ®iÒu kiÖn thuËn lîi cho sù ph¸t triÓn cña phong trµo céng s¶n vµ c«ng nh©n quèc tÕ, phong trµo gi¶i phãng d©n téc ë nhiÒu nðíc. - V× sao Gi«n RÝt ®Æt tªn cuèn s¸ch lµ \"Mðêi ngµy rung chuyÓn thÕ giíi\" ? C©u hái vµ bµi tËp 1. V× sao ë nðíc Nga n¨m 1917 l¹i cã hai cuéc c¸ch m¹ng ? 2. LËp b¶ng thèng kª c¸c sù kiÖn chÝnh cña C¸ch m¹ng th¸ng Mðêi. 3. ViÖc x©y dùng vµ b¶o vÖ chÝnh quyÒn X« viÕt diÔn ra nhð thÕ nµo? 4. Nªu ý nghÜa lÞch sö cña C¸ch m¹ng th¸ng Mðêi Nga n¨m 1917. Bµi 16 liªn x« x©y dùng chñ nghÜa x· héi (1921 - 1941) B»ng “ChÝnh s¸ch kinh tÕ míi” (1921 - 1925), nh©n d©n X« viÕt ®· hoµn thµnh c«ng cuéc kh«i phôc kinh tÕ vµ bðíc vµo thêi k× ®Çu x©y dùng chñ nghÜa x· héi (1925 - 1941). I - ChÝnh s¸ch kinh tÕ míi vµ c«ng cuéc kh«i phôc kinh tÕ (1921 - 1925) Sau khi chiÕn th¾ng ngo¹i x©m vµ néi ph¶n, n¨m 1921 nðíc Nga X« viÕt bðíc vµo thêi k× hoµ b×nh x©y dùng ®Êt nðíc trong hoµn c¶nh hÕt søc khã kh¨n. 82

B¶y n¨m chiÕn tranh (1914 - 1921) ®· tµn ph¸ nÆng nÒ nÒn kinh tÕ : n¨m 1920 s¶n lðîng n«ng nghiÖp chØ b»ng 1/2 so víi trðíc chiÕn tranh, s¶n lðîng c«ng nghiÖp chØ cßn 1/7, nhiÒu vïng l©m vµo bÖnh dÞch vµ n¹n ®ãi trÇm träng. Bän ph¶n c¸ch m¹ng ®iªn cuång chèng ph¸, g©y b¹o lo¹n ë nhiÒu n¬i. H×nh 58. ¸p phÝch n¨m 1921 : “Chóng ta tuyªn chiÕn víi hËu qu¶ cña chiÕn tranh” - Bøc ¸p phÝch trªn nãi lªn ®iÒu g× ? Trong t×nh h×nh Êy, th¸ng 3 - 1921 §¶ng B«n-sª-vÝch Nga quyÕt ®Þnh thùc hiÖn ChÝnh s¸ch kinh tÕ míi, do Lª-nin ®Ò xðíng. Néi dung chñ yÕu cña ChÝnh s¸ch kinh tÕ míi lµ b·i bá chÕ ®é trðng thu lð¬ng thùc thõa vµ thay thÕ b»ng chÕ ®é thu thuÕ lð¬ng thùc (sau khi nép ®ñ thuÕ lð¬ng thùc quy ®Þnh, n«ng d©n ®ðîc quyÒn sö dông sè dð thõa), thùc hiÖn tù do bu«n b¸n, më l¹i c¸c chî, cho phÐp tð nh©n ®ðîc më c¸c xÝ nghiÖp nhá vµ khuyÕn khÝch tð b¶n nðíc ngoµi ®Çu tð, kinh doanh ë Nga. Nhê cã ChÝnh s¸ch kinh tÕ míi, n«ng nghiÖp vµ c¸c ngµnh kinh tÕ kh¸c ®ðîc phôc håi vµ ph¸t triÓn nhanh chãng. §êi sèng nh©n d©n ®ðîc c¶i thiÖn h¬n trðíc. N¨m 1925, s¶n xuÊt c«ng, n«ng nghiÖp ®¹t møc xÊp xØ trðíc chiÕn tranh. C«ng cuéc x©y dùng chñ nghÜa x· héi vµ b¶o vÖ ®Êt nðíc ®ßi hái c¸c d©n téc trªn ®Êt nðíc X« viÕt ph¶i liªn minh kh¨ng khÝt vµ gióp nhau h¬n n÷a vÒ mäi mÆt. Tõ yªu cÇu ®ã, th¸ng 12 - 1922, Liªn bang Céng hoµ x· héi chñ nghÜa X« viÕt (gäi t¾t lµ Liªn X«) ®ðîc thµnh lËp trªn c¬ së tù nguyÖn cña bèn nðíc céng hoµ x« viÕt ®Çu tiªn lµ Nga, Bª-l«-rót-xi-a, U-crai-na vµ Ngo¹i C¸p-ca-d¬(1). (1) Tõ n¨m 1922 ®Õn n¨m 1940, cã thªm 11 nðíc céng hoµ gia nhËp Liªn X«, n©ng tæng sè lªn 15 nðíc. 83

- Néi dung chñ yÕu cña ChÝnh s¸ch kinh tÕ míi. ChÝnh s¸ch nµy ® t¸c ®éng nhð thÕ nµo ®Õn t×nh h×nh nðíc Nga ? II - C«ng cuéc x©y dùng chñ nghÜa x· héi ë Liªn X« (1925 - 1941) Sau khi kh«i phôc kinh tÕ, Liªn X« vÉn lµ mét nðíc n«ng nghiÖp l¹c hËu so víi c¸c nðíc tð b¶n phð¬ng T©y : n«ng nghiÖp chiÕm trªn 2/3 tæng s¶n phÈm quèc d©n, m¸y mãc ph¶i nhËp cña nðíc ngoµi. ChÝnh v× vËy, ®Ó x©y dùng c¬ së vËt chÊt cho chñ nghÜa x· héi, nh©n d©n Liªn X« ph¶i thùc hiÖn nhiÖm vô c«ng nghiÖp ho¸ x· héi chñ nghÜa. Trong nh÷ng n¨m 1926 - 1929, nh©n d©n Liªn X« tËp trung mäi søc lùc vµo viÖc thùc hiÖn bðíc ®Çu c«ng nghiÖp ho¸ x· héi chñ nghÜa theo ®ðêng lèi ðu tiªn ph¸t triÓn c«ng nghiÖp nÆng mµ träng t©m lµ ngµnh c«ng nghiÖp chÕ t¹o m¸y c«ng cô, ngµnh c«ng nghiÖp n¨ng lðîng (®iÖn, than, dÇu má), ngµnh chÕ t¹o m¸y mãc n«ng nghiÖp vµ ngµnh c«ng nghiÖp quèc phßng. Cïng víi nhiÖm vô c«ng nghiÖp ho¸, nh©n d©n Liªn X« tiÕn hµnh c¶i t¹o nÒn n«ng nghiÖp, thu hót ®«ng ®¶o n«ng d©n tham gia c¸c n«ng trang tËp thÓ. H×nh 59. Nhµ m¸y thuû ®iÖn §¬-nhi-Ðp, khëi c«ng n¨m 1927, lµ nhµ m¸y thuû ®iÖn lín nhÊt ch©u ¢u thêi ®ã, ®ðîc ®ða vµo ho¹t ®éng th¸ng 10 - 1932 84

C«ng cuéc x©y dùng chñ nghÜa x· héi ë Liªn X« ®ðîc thùc hiÖn qua c¸c kÕ ho¹ch 5 n¨m. Mçi kÕ ho¹ch 5 n¨m ®Òu cã nh÷ng môc tiªu kinh tÕ - x· héi cô thÓ, ®¸nh dÊu tõng bðíc ®i lªn chñ nghÜa x· héi cña nh©n d©n Liªn X«. KÕ ho¹ch 5 n¨m lÇn thø nhÊt (1928 - 1932) vµ lÇn thø hai (1933 - 1937) ®Òu hoµn thµnh trðíc thêi h¹n. - V× sao nh©n d©n Liªn X« ph¶i thùc hiÖn nhiÖm vô c«ng nghiÖp ho¸ x héi chñ nghÜa ? Trong thêi k× ®Çu x©y dùng chñ nghÜa x· héi, Liªn X« ®· ®¹t ®ðîc nh÷ng thµnh tùu to lín vÒ nhiÒu mÆt. §Õn n¨m 1936, tÝnh theo s¶n lðîng c«ng nghiÖp, Liªn X« ®øng ®Çu ch©u ¢u vµ ®øng thø hai trªn thÕ giíi (sau MÜ). C«ng cuéc tËp thÓ ho¸ n«ng nghiÖp hoµn thµnh. Nh©n d©n Liªn X« ®· x©y dùng ®ðîc mét nÒn n«ng nghiÖp tËp thÓ ho¸, c¬ giíi ho¸ vµ cã quy m« s¶n xuÊt lín. H×nh 60. M¸y kÐo ë mét n«ng trang tËp thÓ n¨m 1936 85

VÒ v¨n ho¸ - gi¸o dôc, Liªn X« ®· thanh to¸n n¹n mï ch÷, thùc hiÖn phæ cËp gi¸o dôc tiÓu häc cho tÊt c¶ mäi ngðêi vµ phæ cËp gi¸o dôc trung häc c¬ së ë c¸c thµnh phè. C¸c lÜnh vùc khoa häc tù nhiªn, khoa häc x· héi, v¨n häc nghÖ thuËt còng ®¹t ®ðîc nhiÒu thµnh tùu rùc rì. VÒ x· héi, c¸c giai cÊp bãc lét ®· bÞ xo¸ bá, chØ cßn l¹i hai giai cÊp lao ®éng lµ c«ng nh©n, n«ng d©n vµ tÇng líp trÝ thøc míi x· héi chñ nghÜa. Tõ n¨m 1937, Liªn X« tiÕp tôc thùc hiÖn kÕ ho¹ch 5 n¨m lÇn thø ba. Th¸ng 6 - 1941, ph¸t xÝt §øc tÊn c«ng Liªn X«, nh©n d©n Liªn X« buéc ph¶i ngõng c«ng cuéc x©y dùng ®Êt nðíc ®Ó tiÕn hµnh cuéc chiÕn tranh gi÷ nðíc vÜ ®¹i. - Nªu nh÷ng thµnh tùu vÒ v¨n ho¸ - gi¸o dôc cña Liªn X« trong thêi k× ®Çu x©y dùng chñ nghÜa x héi (1925 - 1941). C©u hái vµ bµi tËp 1. Nªu néi dung cña ChÝnh s¸ch kinh tÕ míi. 2. Tr×nh bµy nh÷ng biÕn ®æi vÒ mäi mÆt ë Liªn X« trong c«ng cuéc x©y dùng chñ nghÜa x· héi tõ n¨m 1925 ®Õn n¨m 1941. 3. Sðu tÇm mét vµi mÈu chuyÖn vÒ c«ng cuéc x©y dùng chñ nghÜa x· héi ë Liªn X« nh÷ng n¨m 1925 - 1941. 86

Chð¬ng II Ch©u ¢u vµ nðíc MÜ gi÷a hai cuéc chiÕn tranh thÕ giíi (1918 - 1939) Bµi 17 Ch©u ¢u gi÷a hai cuéc chiÕn tranh thÕ giíi (1918 - 1939) Trong nh÷ng n¨m 1918 - 1939, ë c¸c nðíc tð b¶n ch©u ¢u næi lªn mét sè sù kiÖn : cao trµo c¸ch m¹ng 1918 - 1923, cuéc khñng ho¶ng kinh tÕ thÕ giíi 1929 - 1933 vµ sù xuÊt hiÖn cña chñ nghÜa ph¸t xÝt ë mét sè nðíc. I - Ch©u ¢u trong nh÷ng n¨m 1918 - 1929 1. Nh÷ng nÐt chung Do hËu qu¶ cña ChiÕn tranh thÕ giíi thø nhÊt (1914 - 1918) vµ th¾ng lîi cña cuéc C¸ch m¹ng th¸ng Mðêi Nga n¨m 1917, t×nh h×nh ch©u ¢u cã nhiÒu biÕn ®æi. §ã lµ sù xuÊt hiÖn mét sè quèc gia míi trªn c¬ së sù tan vì cña ®Õ quèc ¸o - Hung vµ thÊt b¹i cña nðíc §øc. Trong nh÷ng n¨m 1918 - 1923, c¸c nðíc ch©u ¢u, kÓ c¶ nðíc th¾ng trËn vµ b¹i trËn, ®Òu bÞ suy sôp vÒ kinh tÕ. Nðíc Ph¸p tuy th¾ng trËn nhðng bÞ tæn thÊt rÊt nÆng nÒ : 1,4 triÖu ngðêi chÕt, 10 tØnh c«ng nghiÖp ph¸t triÓn nhÊt bÞ tµn ph¸ ; tæng sè thiÖt h¹i vÒ vËt chÊt lªn tíi 200 tØ phr¨ng... Nðíc §øc b¹i trËn víi 1,7 triÖu ngðêi chÕt, mÊt toµn bé thuéc ®Þa, ph¶i c¾t 1/8 l·nh thæ cña m×nh cho c¸c nðíc th¾ng trËn vµ ph¶i tr¶ nh÷ng kho¶n tiÒn båi thðêng chiÕn tranh rÊt lín. 87

Mét cao trµo c¸ch m¹ng ®· bïng næ ë c¸c nðíc ch©u ¢u trong thêi gian nµy lµm cho nÒn thèng trÞ cña giai cÊp tð s¶n l©m vµo t×nh tr¹ng kh«ng æn ®Þnh, thËm chÝ khñng ho¶ng trÇm träng nhð ë §øc, Hung-ga-ri. Trong nh÷ng n¨m 1924 - 1929, chÝnh quyÒn tð s¶n c¸c nðíc ®· ®Èy lïi cao trµo c¸ch m¹ng vµ cñng cè nÒn thèng trÞ. VÒ kinh tÕ, sau khi phôc håi møc s¶n xuÊt trðíc chiÕn tranh, tõ n¨m 1924, s¶n xuÊt c«ng nghiÖp ph¸t triÓn nhanh chãng. S¶n lðîng than vµ thÐp cña Anh, Ph¸p, ®øc nh÷ng n¨m 1920 - 1929 (§¬n vÞ : triÖu tÊn) Than ThÐp 1920 1929 1920 1929 Anh 233,0 262,0 9,2 9,8 Ph¸p 25,3 55,0 2,7 9,7 §øc 7,8 16,2 222,0 337,0 - Qua b¶ng thèng kª trªn, em cã nhËn xÐt g× vÒ t×nh h×nh s¶n xuÊt c«ng nghiÖp ë ba nðíc Anh, Ph¸p, §øc ? 2. Cao trµo c¸ch m¹ng 1918 - 1923. Quèc tÕ céng s¶n thµnh lËp Trong nh÷ng n¨m 1918 - 1923, mét cao trµo c¸ch m¹ng ®· bïng næ ë hÇu kh¾p c¸c nðíc ch©u ¢u, ®Æc biÖt lªn cao ë §øc. H×nh 61. Mét ®ðêng phè ë BÐc-lin trong cao trµo c¸ch m¹ng 1918 - 1923 88

Mïa thu n¨m 1918, nðíc §øc b¹i trËn l©m vµo t×nh tr¹ng khñng ho¶ng vÒ mäi mÆt. Ngµy 9 - 11 - 1918, tæng b·i c«ng næ ra ë BÐc-lin, sau ®ã chuyÓn thµnh khëi nghÜa vò trang cña c«ng nh©n vµ c¸c tÇng líp nh©n d©n thñ ®«. ChÕ ®é qu©n chñ bÞ lËt ®æ. Theo gð¬ng c¸ch m¹ng Nga, c¸c x« viÕt ®¹i biÓu c«ng nh©n vµ binh lÝnh ®ðîc thµnh lËp ë nhiÒu n¬i. Nhðng cuèi cïng, mäi thµnh qu¶ c¸ch m¹ng l¹i r¬i vµo tay giai cÊp tð s¶n. C¸ch m¹ng th¸ng 11 - 1918 dÉn ®Õn viÖc thiÕt lËp chÕ ®é céng hoµ tð s¶n ë §øc. Th¸ng 12 - 1918, §¶ng Céng s¶n §øc thµnh lËp, ®¸nh dÊu bðíc ph¸t triÓn míi cña c¸ch m¹ng. Trong nh÷ng n¨m 1919 - 1923, phong trµo c¸ch m¹ng vÉn tiÕp diÔn ë ®øc. - C¸ch m¹ng th¸ng 11 - 1918 ë §øc cã nh÷ng kÕt qu¶ vµ h¹n chÕ g× ? Phong trµo c¸ch m¹ng còng d©ng cao m¹nh mÏ ë Hung-ga-ri vµ c¸c nðíc ch©u ¢u kh¸c. Qua cao trµo c¸ch m¹ng 1918 - 1923, nhiÒu ®¶ng céng s¶n ®· ®ðîc thµnh lËp : §¶ng Céng s¶n Hung-ga-ri (1918), §¶ng Céng s¶n Ph¸p (1920), §¶ng Céng s¶n Anh (1920), §¶ng Céng s¶n I-ta-li-a (1921)... Sù ph¸t triÓn cña phong trµo c¸ch m¹ng ë ch©u ¢u nãi riªng, còng nhð trªn thÕ giíi nãi chung, ®ßi hái ph¶i cã mét tæ chøc quèc tÕ ®Ó l·nh ®¹o c¸ch m¹ng theo ®ðêng lèi ®óng ®¾n. Víi nh÷ng ho¹t ®éng tÝch cùc cña Lª-nin vµ §¶ng B«n-sª-vÝch Nga, ngµy 2 - 3 - 1919, §¹i héi thµnh lËp Quèc tÕ céng s¶n (cßn gäi lµ Quèc tÕ thø ba) ®· khai m¹c t¹i M¸t-xc¬-va. Quèc tÕ céng s¶n trë thµnh mét tæ chøc c¸ch m¹ng cña giai cÊp v« s¶n vµ c¸c d©n téc bÞ ¸p bøc trªn toµn thÕ giíi. Trong thêi gian tån t¹i tõ n¨m 1919 ®Õn n¨m 1943, Quèc tÕ céng s¶n ®· tiÕn hµnh b¶y lÇn ®¹i héi, ®Ò ra ®ðêng lèi c¸ch m¹ng ®óng ®¾n cho tõng thêi k× ph¸t triÓn cña c¸ch m¹ng thÕ giíi. T¹i §¹i héi lÇn thø II (1920), Quèc tÕ céng s¶n ®· th«ng qua LuËn cð¬ng vÒ vÊn ®Ò d©n téc vµ thuéc ®Þa do Lª-nin dù th¶o. NguyÔn ¸i Quèc ®· t×m thÊy ë LuËn cð¬ng con ®ðêng cøu nðíc, gi¶i phãng d©n téc cho nh©n d©n ViÖt Nam. - Quèc tÕ céng s¶n ®ðîc thµnh lËp trong hoµn c¶nh nµo ? N¨m 1943, do sù thay ®æi cña t×nh h×nh thÕ giíi, Quèc tÕ céng s¶n tuyªn bè tù gi¶i t¸n. Quèc tÕ céng s¶n ®· cã c«ng lao to lín trong viÖc thèng nhÊt vµ ph¸t triÓn phong trµo c¸ch m¹ng thÕ giíi. 89

II - Ch©u ¢u trong nh÷ng n¨m 1929 - 1939 1. Cuéc khñng ho¶ng kinh tÕ thÕ giíi (1929 - 1933) vµ nh÷ng hËu qu¶ cña nã N¨m 1929, cuéc khñng H×nh 62. S¬ ®å so s¸nh sù ph¸t triÓn ho¶ng kinh tÕ bïng næ trong cña s¶n xuÊt thÐp gi÷a Anh vµ Liªn X« thÕ giíi tð b¶n chñ nghÜa vµ kÐo dµi ®Õn n¨m 1933 míi trong nh÷ng n¨m 1929 - 1931 chÊm døt. §©y lµ cuéc khñng ho¶ng “thõa” do s¶n xuÊt å ¹t, ch¹y ®ua theo lîi nhuËn trong nh÷ng n¨m 1924 - 1929, dÉn ®Õn t×nh tr¹ng hµng ho¸ Õ thõa trong khi ngðêi lao ®éng kh«ng cã tiÒn mua. Khñng ho¶ng kinh tÕ ®· tµn ph¸ nÆng nÒ nÒn kinh tÕ c¸c nðíc tð b¶n chñ nghÜa. Møc s¶n xuÊt bÞ ®Èy lïi l¹i hµng chôc n¨m. Hµng tr¨m triÖu ngðêi (c«ng nh©n, n«ng d©n vµ gia ®×nh hä) r¬i vµo t×nh tr¹ng ®ãi khæ. - Qua s¬ ®å trªn, em cã nhËn xÐt g× vÒ t×nh h×nh s¶n xuÊt ë Liªn X« vµ Anh trong nh÷ng n¨m 1929 - 1931 ? Mét sè nðíc tð b¶n ch©u ¢u nhð Anh, Ph¸p... t×m c¸ch tho¸t ra khái khñng ho¶ng b»ng nh÷ng chÝnh s¸ch c¶i c¸ch kinh tÕ - x· héi. Trong khi ®ã, c¸c nðíc §øc, I-ta-li-a (vµ NhËt B¶n ë ch©u ¸) ®· ph¸t xÝt ho¸ chÕ ®é thèng trÞ vµ ph¸t ®éng cuéc chiÕn tranh ®Ó ph©n chia l¹i thÕ giíi. Khñng ho¶ng kinh tÕ tµn ph¸ nghiªm träng nðíc §øc. §Ó ®èi phã l¹i khñng ho¶ng kinh tÕ vµ phong trµo c¸ch m¹ng ngµy cµng d©ng cao, giai cÊp tð s¶n cÇm quyÒn quyÕt ®Þnh ®ða HÝt-le - thñ lÜnh §¶ng Quèc x· §øc, lªn n¾m chÝnh quyÒn. §¶ng Céng s¶n §øc ®· kiªn quyÕt ®Êu tranh nhðng kh«ng ng¨n c¶n ®ðîc qu¸ tr×nh Êy. Ngµy 30 - 1 - 1933, HÝt-le lªn lµm Thñ tðíng vµ ngay sau ®ã ®· biÕn nðíc §øc thµnh mét lß löa chiÕn tranh. - Nªu t¸c ®éng cña khñng ho¶ng kinh tÕ ®èi víi nðíc ®øc. 90

2. Phong trµo MÆt trËn nh©n d©n chèng chñ nghÜa ph¸t xÝt vµ chèng chiÕn tranh 1929 - 1939 Tõ n¨m 1929, trðíc nguy c¬ xuÊt hiÖn chñ nghÜa ph¸t xÝt vµ chiÕn tranh thÕ giíi, mét cao trµo c¸ch m¹ng l¹i bïng næ. Dðíi sù chØ ®¹o cña Quèc tÕ céng s¶n, phong trµo ®Êu tranh thµnh lËp MÆt trËn nh©n d©n chèng chñ nghÜa ph¸t xÝt ®· lan réng ë nhiÒu nðíc tð b¶n ch©u ¢u. H×nh 63. Qu¶ng trðêng C«ng-coãc ë Pa-ri ngµy 6 - 2 - 1934 ë Ph¸p, ngµy 6 - 2 - 1934, bän ph¸t xÝt “Ch÷ thËp löa” gåm 2 v¹n tªn cã vò trang x«ng vµo trô së Quèc héi, ©m mðu lËt ®æ chÝnh phñ vµ thiÕt lËp chÕ ®é ph¸t xÝt. §¶ng Céng s¶n Ph¸p ®· kÞp thêi huy ®éng c«ng nh©n xuèng ®ðêng ®Êu tranh, ®¸nh b¹i lùc lðîng ph¸t xÝt. Th¸ng 5 - 1935, MÆt trËn nh©n d©n chèng chñ nghÜa ph¸t xÝt ®ðîc thµnh lËp, bao gåm §¶ng Céng s¶n, §¶ng X· héi vµ nhiÒu ®¶ng ph¸i, ®oµn thÓ chÝnh trÞ kh¸c. Trong cuéc tæng tuyÓn cö th¸ng 5 - 1936, MÆt trËn nh©n d©n Ph¸p giµnh ®ðîc th¾ng lîi. ChÝnh phñ MÆt trËn nh©n d©n Ph¸p ®ðîc thµnh lËp vµ thi hµnh mét sè chÝnh s¸ch tiÕn bé trong nh÷ng n¨m 1936 - 1939. ë T©y Ban Nha, th¸ng 2 - 1936, MÆt trËn nh©n d©n còng thu ®ðîc th¾ng lîi trong tæng tuyÓn cö vµ chÝnh phñ MÆt trËn nh©n d©n ®ðîc thµnh lËp. 91

H×nh 64. Th¾ng lîi cña MÆt trËn nh©n d©n T©y Ban Nha (th¸ng 2 - 1936) Nhê sù hËu thuÉn cña ph¸t xÝt §øc vµ I-ta-li-a, c¸c thÕ lùc ph¸t xÝt T©y Ban Nha tiÕn hµnh ®¶o chÝnh ë nhiÒu thµnh phè. Cuéc chiÕn tranh chèng ph¸t xÝt cña nh©n d©n T©y Ban Nha kÐo dµi h¬n ba n¨m (1936 - 1939), víi sù gióp ®ì cña nh÷ng ®éi qu©n t×nh nguyÖn ®Õn tõ 53 nðíc trªn thÕ giíi, cuèi cïng bÞ thÊt b¹i. - V× sao nh©n d©n Ph¸p ®¸nh b¹i ®ðîc chñ nghÜa ph¸t xÝt ë Ph¸p ? C©u hái vµ bµi tËp 1. H·y nªu t×nh h×nh chung cña c¸c nðíc tð b¶n ch©u ¢u trong nh÷ng n¨m 1918 - 1929. 2. Quèc tÕ céng s¶n ®· cã nh÷ng ®ãng gãp g× cho phong trµo c¸ch m¹ng thÕ giíi trong nh÷ng n¨m 1919 - 1943 ? 3. Tr×nh bµy nh÷ng hËu qu¶ cña cuéc khñng ho¶ng kinh tÕ 1929 - 1933 ®èi víi c¸c nðíc tð b¶n ch©u ¢u. 4. V× sao chñ nghÜa ph¸t xÝt th¾ng lîi ë §øc nhðng l¹i thÊt b¹i ë Ph¸p ? 92

Bµi 18 nðíc MÜ gi÷a hai cuéc chiÕn tranh thÕ giíi (1918 - 1939) Kinh tÕ MÜ trong thËp niªn 20 cña thÕ kØ XX ph¸t triÓn m¹nh nhðng kh«ng tr¸nh khái cuéc khñng ho¶ng kinh tÕ 1929 - 1933. Tæng thèng Ru-d¬-ven ¸p dông ChÝnh s¸ch míi ®Ó gi¶i quyÕt nh÷ng khã kh¨n cña nðíc MÜ. I - Nðíc MÜ trong thËp niªn 20 cña thÕ kØ XX ChiÕn tranh thÕ giíi thø nhÊt (1914 - 1918) ®· t¹o cho nðíc MÜ c¬ héi thuËn lîi ®Ó ph¸t triÓn kinh tÕ. MÜ bðíc vµo thêi k× phån vinh trong thËp niªn 20 vµ trë thµnh trung t©m c«ng nghiÖp, thð¬ng m¹i, tµi chÝnh quèc tÕ. H×nh 65. B·i ®ç « t« ë Niu Oãc n¨m 1928 H×nh 66. C«ng nh©n x©y dùng cao èc ë MÜ - Theo em, hai bøc ¶nh trªn ph¶n ¸nh ®iÒu g× ? Trong nh÷ng n¨m 1923 - 1929, s¶n lðîng c«ng nghiÖp cña MÜ t¨ng 69% ; n¨m 1928, vðît qu¸ s¶n lðîng cña toµn ch©u ¢u vµ chiÕm 48% tæng s¶n lðîng c«ng nghiÖp thÕ giíi. MÜ ®øng ®Çu thÕ giíi vÒ c¸c ngµnh c«ng nghiÖp s¶n xuÊt « t«, dÇu löa, thÐp... VÒ tµi chÝnh, MÜ n¾m 60% dù tr÷ vµng cña thÕ giíi. §Ó ®¹t ®ðîc sù ph¸t triÓn ®ã, giai cÊp tð s¶n MÜ ®· dïng mäi biÖn ph¸p nh»m c¶i tiÕn kÜ thuËt, thùc hiÖn phð¬ng ph¸p s¶n xuÊt d©y chuyÒn, t¨ng cðêng ®é lao ®éng vµ bãc lét c«ng nh©n. 93

Tuy vËy, nh©n d©n lao ®éng MÜ kh«ng ®ðîc hðëng nh÷ng thµnh tùu ®ã Do bÞ bãc lét, thÊt nghiÖp, do H×nh 67. Nhµ ë cña ngðêi lao ®éng MÜ nh÷ng bÊt c«ng x· héi vµ n¹n trong nh÷ng n¨m 20 ph©n biÖt chñng téc, phong trµo c«ng nh©n ph¸t triÓn trong kh¾p c¸c bang cña nðíc MÜ. Th¸ng 5 - 1921, §¶ng Céng s¶n MÜ ®ðîc thµnh lËp vµ trë thµnh mét lùc lðîng l·nh ®¹o phong trµo c«ng nh©n MÜ. - Qua c¸c h×nh 65, 66, 67, em cã nhËn xÐt g× vÒ nh÷ng h×nh ¶nh kh¸c nhau cña nðíc MÜ ? - §¶ng Céng s¶n MÜ ®ðîc thµnh lËp trong hoµn c¶nh nµo ? II - Nðíc MÜ trong nh÷ng n¨m 1929 - 1939 Cuèi th¸ng 10 - 1929, nðíc MÜ l©m vµo khñng ho¶ng kinh tÕ chða tõng thÊy. Cuéc khñng ho¶ng b¾t ®Çu tõ lÜnh vùc tµi chÝnh, råi nhanh chãng lan réng ra c¸c lÜnh vùc c«ng nghiÖp vµ n«ng nghiÖp. NÒn kinh tÕ - tµi chÝnh MÜ bÞ chÊn ®éng d÷ déi. H×nh 68. Dßng ngðêi thÊt nghiÖp trªn ®ðêng phè Niu Oãc Hµng ngh×n ng©n hµng, c«ng ti c«ng nghiÖp vµ thð¬ng m¹i bÞ ph¸ s¶n. Tíi mïa hÌ n¨m 1932, s¶n xuÊt c«ng nghiÖp ë MÜ gi¶m hai lÇn so víi n¨m 1929. Kho¶ng 75% d©n tr¹i (n«ng d©n MÜ) bÞ ph¸ s¶n. N¹n thÊt nghiÖp vµ nghÌo ®ãi 94

lan trµn kh¾p c¸c bang cña nðíc MÜ. Sè ngðêi thÊt nghiÖp lªn tíi hµng chôc triÖu vµo n¨m 1933. C¸c cuéc biÓu t×nh, tuÇn hµnh, “®i bé v× ®ãi” l«i cuèn hµng triÖu ngðêi tham gia. - G¸nh nÆng cña cuéc khñng ho¶ng ë MÜ chñ yÕu ®Ì lªn vai tÇng líp nµo ? §Ó ®ða nðíc MÜ tho¸t ra khái cuéc khñng ho¶ng, Ph. Ru-d¬-ven - Tæng thèng míi ®¾c cö cuèi n¨m 1932, ®· thùc hiÖn ChÝnh s¸ch míi. ChÝnh s¸ch míi bao gåm c¸c biÖn ph¸p nh»m gi¶i quyÕt n¹n thÊt nghiÖp, phôc håi sù ph¸t triÓn cña c¸c ngµnh kinh tÕ - tµi chÝnh. ChÝnh phñ Ru-d¬-ven ®· ban hµnh c¸c ®¹o luËt vÒ phôc hðng c«ng nghiÖp, n«ng nghiÖp vµ ng©n hµng víi nh÷ng quy ®Þnh chÆt chÏ, ®Æt dðíi H×nh 69. Bøc tranh ®ð¬ng thêi m« t¶ ChÝnh s¸ch míi sù kiÓm so¸t cña (Ngðêi khæng lå tðîng trðng cho Nhµ nðíc) Nhµ nðíc. Nhµ nðíc tð s¶n ®· t¨ng cðêng vai trß cña m×nh trong viÖc c¶i tæ hÖ thèng ng©n hµng, tæ chøc l¹i s¶n xuÊt, cøu trî ngðêi thÊt nghiÖp, t¹o thªm nhiÒu viÖc lµm míi vµ æn ®Þnh t×nh h×nh x· héi. - Nªu nhËn xÐt cña em vÒ ChÝnh s¸ch míi qua h×nh 69. ChÝnh s¸ch míi ®· cøu nguy cho chñ nghÜa tð b¶n MÜ nhðng còng gi¶i quyÕt phÇn nµo nh÷ng khã kh¨n cña ngðêi lao ®éng trong thêi ®iÓm ®ã vµ gãp phÇn lµm cho nðíc MÜ duy tr× ®ðîc chÕ ®é d©n chñ tð s¶n. C©u hái vµ bµi tËp 1. Kinh tÕ MÜ ®· ph¸t triÓn nhð thÕ nµo trong thËp niªn 20 cña thÕ kØ XX ? 2. V× sao nðíc MÜ tho¸t ra khái cuéc khñng ho¶ng kinh tÕ 1929 - 1933 ? 3. Tr×nh bµy néi dung chñ yÕu cña ChÝnh s¸ch míi cña Ph. Ru-d¬-ven. 95

Chð¬ng III Ch©u ¸ gi÷a hai cuéc chiÕn tranh thÕ giíi (1918 - 1939) Bµi 19 nhËt b¶n gi÷a hai cuéc chiÕn tranh thÕ giíi (1918 - 1939) Sau ChiÕn tranh thÕ giíi thø nhÊt (1914 - 1918), kinh tÕ NhËt B¶n ph¸t triÓn nhðng kh«ng æn ®Þnh. §Ó t×m lèi tho¸t khái cuéc khñng ho¶ng, NhËt B¶n t¨ng cðêng chÝnh s¸ch qu©n sù ho¸ ®Êt nðíc, ®Èy m¹nh viÖc tiÕn hµnh chiÕn tranh x©m lðîc vµ bµnh trðíng ra bªn ngoµi. I - NhËt b¶n sau ChiÕn tranh thÕ giíi thø nhÊt Sau MÜ, NhËt B¶n lµ nðíc thø hai thu ®ðîc nhiÒu lîi vµ kh«ng mÊt m¸t g× trong ChiÕn tranh thÕ giíi thø nhÊt. Tuy vËy, nÒn kinh tÕ NhËt B¶n còng chØ ph¸t triÓn trong mét vµi n¨m ®Çu sau chiÕn tranh. Trong vßng 5 n¨m (1914 - 1919), s¶n lðîng c«ng nghiÖp cña NhËt B¶n t¨ng gÊp 5 lÇn. Sau chiÕn tranh, nhiÒu c«ng ti míi xuÊt hiÖn, më réng s¶n xuÊt vµ xuÊt khÈu hµng ho¸ ra c¸c thÞ trðêng ch©u ¸. Tuy nhiªn, nÒn n«ng nghiÖp kh«ng cã g× thay ®æi, nh÷ng tµn dð phong kiÕn cßn tån t¹i nÆng nÒ ë n«ng th«n. Gi¸ thùc phÈm, nhÊt lµ gi¸ g¹o, t¨ng cao lµm cho ®êi sèng nh©n d©n rÊt khã kh¨n. §Æc biÖt lµ trËn ®éng ®Êt lín th¸ng 9 - 1923 lµm cho thñ ®« T«-ki-« hÇu nhð sôp ®æ hoµn toµn. N¨m 1918, phong trµo ®Êu tranh ®¸nh chiÕm c¸c kho g¹o cña quÇn chóng nh©n d©n, ®ðîc gäi lµ cuéc “b¹o ®éng lóa g¹o” bïng næ, l«i cuèn 10 triÖu ngðêi tham gia. Phong trµo b·i c«ng cña c«ng nh©n còng diÔn ra s«i næi. Th¸ng 7 - 1922, §¶ng Céng s¶n NhËt B¶n thµnh lËp vµ trë thµnh lùc lðîng l·nh ®¹o phong trµo c«ng nh©n. 96

H×nh 70. Thñ ®« T«-ki-« sau trËn ®éng ®Êt th¸ng 9 - 1923 N¨m 1927, NhËt B¶n l¹i l©m vµo mét cuéc khñng ho¶ng tµi chÝnh lµm 30 ng©n hµng ph¶i ®ãng cöa. Khñng ho¶ng tµi chÝnh ®· lµm mÊt lßng tin cña nh©n d©n vµ giíi kinh doanh vµo chÝnh phñ, ®ång thêi chÊm døt sù phôc håi ng¾n ngñi cña nÒn kinh tÕ NhËt B¶n. - Em cã nhËn xÐt g× vÒ t×nh h×nh nðíc NhËt trong nh÷ng n¨m 1918 - 1929 ? II - NhËt b¶n trong nh÷ng n¨m 1929 - 1939 Cuéc khñng ho¶ng kinh tÕ 1929 - 1933 ®· gi¸ng mét ®ßn nÆng nÒ vµo kinh tÕ NhËt B¶n. So víi n¨m 1929, s¶n lðîng c«ng nghiÖp n¨m 1931 gi¶m 32,5%, ngo¹i thð¬ng gi¶m 80%. Sè ngðêi thÊt nghiÖp lªn tíi 3 triÖu. Cuéc ®Êu tranh cña c«ng nh©n, n«ng d©n diÔn ra quyÕt liÖt. §Ó ®ða nðíc NhËt ra khái cuéc khñng ho¶ng kinh tÕ, gi¶i quyÕt nh÷ng khã kh¨n do thiÕu nguån nguyªn liÖu vµ thÞ trðêng tiªu thô hµng ho¸, giíi cÇm quyÒn NhËt B¶n t¨ng cðêng chÝnh s¸ch qu©n sù ho¸ ®Êt nðíc, g©y chiÕn tranh x©m lðîc, bµnh trðíng ra bªn ngoµi. Ngay tõ n¨m 1927, Thñ tðíng NhËt B¶n Ta-na-ca ®· ®Ö tr×nh lªn NhËt hoµng b¶n \"TÊu thØnh\", ®Ò ra kÕ ho¹ch x©m lðîc vµ thèng trÞ thÕ giíi : khëi ®Çu lµ chiÕm Trung Quèc, n¬i tËp trung 82% tæng sè vèn ®Çu tð cña NhËt B¶n, sau ®ã lµ ch©u ¸ vµ cuèi cïng lµ toµn thÕ giíi. Th¸ng 9 - 1931, NhËt B¶n tiÕn ®¸nh vïng §«ng B¾c Trung Quèc, më ®Çu cuéc x©m lðîc nðíc nµy víi quy m« ngµy cµng réng lín, ®¸nh dÊu viÖc h×nh thµnh lß löa chiÕn tranh ë ch©u ¸ - Th¸i B×nh Dð¬ng. 97

H×nh 71. Qu©n NhËt chiÕm ®ãng vïng §«ng B¾c Trung Quèc n¨m 1931 - Tr×nh bµy kÕ ho¹ch x©m lðîc cña NhËt B¶n. Trong thËp niªn 30, ë NhËt B¶n ®· diÔn ra qu¸ tr×nh thiÕt lËp chÕ ®é ph¸t xÝt víi viÖc sö dông réng r·i bé m¸y qu©n sù vµ c¶nh s¸t cña chÕ ®é qu©n chñ NhËt B¶n. Phong trµo ®Êu tranh cña nh©n d©n NhËt B¶n lan réng kh¾p c¶ nðíc. Trong nh÷ng n¨m 1929 - 1939, cuéc ®Êu tranh cña nh©n d©n NhËt B¶n, mµ h¹t nh©n l·nh ®¹o lµ §¶ng Céng s¶n, ®· diÔn ra dðíi nhiÒu h×nh thøc nh»m chèng l¹i qu¸ tr×nh ph¸t xÝt ho¸ ë nðíc nµy. Cuéc ®Êu tranh kh«ng nh÷ng lan réng trong c¸c tÇng líp nh©n d©n mµ cßn l«i cuèn c¶ binh lÝnh vµ sÜ quan NhËt tham gia. Trong n¨m 1939 cã trªn 40 cuéc ®Êu tranh ph¶n chiÕn cña binh lÝnh vµ sÜ quan. Cuéc ®Êu tranh chèng ph¸t xÝt ®· gãp phÇn lµm chËm l¹i qu¸ tr×nh ph¸t xÝt ho¸ ë NhËt B¶n. - Cuéc ®Êu tranh chèng ph¸t xÝt cña nh©n d©n NhËt B¶n ® diÔn ra nhð thÕ nµo ? C©u hái vµ bµi tËp 1. Kinh tÕ NhËt B¶n ®· ph¸t triÓn nhð thÕ nµo sau ChiÕn tranh thÕ giíi thø nhÊt ? 2. V× sao giíi cÇm quyÒn NhËt B¶n tiÕn hµnh chiÕn tranh x©m lðîc, bµnh trðíng ra bªn ngoµi ? 98

Bµi 20 phong trµo ®éc lËp d©n téc ë ch©u ¸ (1918 - 1939) Phong trµo ®éc lËp d©n téc ë ch©u ¸ (1918 - 1939) cã nhiÒu nÐt chung, ®ång thêi næi lªn nh÷ng ®Æc ®iÓm cña mçi nðíc, mçi khu vùc nhð Ên §é, Trung Quèc, §«ng Nam ¸. I - Nh÷ng nÐt chung vÒ phong trµo ®éc lËp d©n téc ë ch©u ¸. c¸ch m¹ng trung quèc trong nh÷ng n¨m 1919 - 1939 1. Nh÷ng nÐt chung Th¾ng lîi cña C¸ch m¹ng th¸ng Mðêi Nga vµ sù kÕt thóc cuéc ChiÕn tranh thÕ giíi thø nhÊt ®· më ra mét thêi k× ph¸t triÓn míi trong phong trµo ®éc lËp d©n téc ë ch©u ¸. Phong trµo lªn cao vµ lan réng kh¾p c¸c khu vùc : §«ng B¾c ¸, §«ng Nam ¸, Nam ¸ vµ T©y ¸, tiªu biÓu lµ phong trµo c¸ch m¹ng ë Trung Quèc, Ên §é, ViÖt Nam vµ In-®«-nª-xi-a. Phong trµo Ngò tø ë Trung Quèc ®· më ®Çu cho cao trµo c¸ch m¹ng chèng ®Õ quèc, chèng phong kiÕn ë ch©u ¸. Cuéc c¸ch m¹ng cña nh©n d©n M«ng Cæ (1921 - 1924) giµnh ®ðîc th¾ng lîi, ®ða ®Õn viÖc thµnh lËp Nhµ nðíc d©n chñ nh©n d©n M«ng Cæ. ë §«ng Nam ¸, phong trµo ®éc lËp lan réng kh¾p c¸c nðíc. ë Ên §é ®· diÔn ra nh÷ng cuéc b·i c«ng víi quy m« lín cña c«ng nh©n vµ khëi nghÜa cña n«ng d©n chèng thùc d©n Anh. §¶ng Quèc ®¹i dðíi sù l·nh ®¹o cña Ma-h¸t-ma Gan-®i ®· ®éng viªn nh©n d©n ®Êu tranh ®ßi quyÒn ®éc lËp, tÈy chay hµng ho¸ cña Anh, ph¸t triÓn kinh tÕ d©n téc. Cuéc chiÕn tranh gi¶i phãng d©n téc ë Thæ NhÜ K× (1919 - 1922) kÕt thóc th¾ng lîi, dÉn tíi viÖc thµnh lËp nðíc Céng hoµ Thæ NhÜ K×. Phong trµo ®Êu tranh gi¶i phãng d©n téc ë ViÖt Nam ph¸t H×nh 72. M. Gan-®i (1869 - 1948) triÓn m¹nh mÏ trong c¶ nðíc. - KÓ tªn nh÷ng phong trµo ®Êu tranh ë c¸c nðíc ch©u ¸. 99