หนังสือนึกถึงท่านอาจารย์

ครั้�นเมื่�่อออกพรรษาแล้้ว ท่่านก็็ได้้ออกค้้นหาถ้้ำที่่�ท่่านเห็็นในนิิมิิตนั้้�น โดยได้้แวะ ไปที่่�วััดป่่าอุุดมสมพรที่่�ท่่านได้้บุุกเบิิกไว้้ เพื่�่อกลัับไปบำเพ็็ญกุุศลอุุทิิศแด่่บรรพชนเช่่นที่่�ได้้ เคยทำแล้้วอีีกครั้�ง แล้้วจึึงเดิินทางไปยัังเทืือกเขาภููพานแถบบ้้านคำข่่า ท่่านได้้ขอให้้ชาวบ้้าน ในพื้้�นที่่�พาไปดููถ้้ำน้้อยใหญ่่ต่่าง ๆ ที่่�มีีอยู่่�ในละแวกนั้้�น แต่่ก็็ยัังไม่่พบถ้้ำที่่�ปรากฏในนิิมิิต ของท่่าน จนกระทั่่�งมีีชาวบ้้านได้้บอกแก่่ท่่านว่่ายัังมีีอยู่่�อีีกถ้้ำหนึ่่�งเป็็นถ้้ำใหญ่่ เป็็นที่่�ชาวบ้้าน จะขึ้้น� ไปทำบุุญและสรงน้้ำพระเป็น็ ประจำทุกุ ปีใี นเทศกาลสงกรานต์์ มีีชื่อ�่ เรียี กว่่า ”ถ้้ำขาม„ เมื่่�อท่่านได้้ขึ้�้นไปดููบริิเวณถ้้ำขามที่่�ชาวบ้้านกล่่าวถึึง ท่่านจึึงได้้พบว่่าถ้้ำขามนี้้�เอง คืือถ้้ำที่่�ปรากฏในนิิมิติ ของท่่าน ท่่านได้้ออกอุุทานว่่า ”เออ ถ้้ำนี้้แ� หละที่่�เรานิิมิิตเห็็นตอนกลางพรรษา„ ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�นได้้เริ่�มขึ้�้นไปพำนัักบนถ้้ำขามตั้้�งแต่่ช่่วงฤดููแล้้ง พุุทธศัักราช ๒๔๙๗ เมื่่�อแรกขึ้�้นไปนั้้�นยัังประสบความอััตคััดในเรื่่�องน้้ำซึ่�งเป็็นสิ่�งจำเป็็นสำหรัับ การพำนัักของพระภิิกษุุสามเณรและลููกศิิษย์์ แต่่ภายหลัังก็็สามารถแก้้ไขปััญหานั้้�นได้้ด้้วย การขุุดอ่่างที่่�เก็็บน้้ำขึ้�้น ท่่านได้้จำพรรษาที่่�ถ้้ำขามนั้้�นตั้้�งแต่่พรรษากาลพุุทธศัักราช ๒๔๙๗ เป็น็ ต้น้ มา เมื่่�อท่่านพระอาจารย์์ฝั้้�น อาจาโรขึ้�้นไปอยู่่�ที่่�บนถ้้ำขามในห้้วงปีีแรก ๆ นั้้�น มีีเหตุุการณ์์หนึ่่�งซึ่�งควรจะบัันทึึกไว้้ ก็็คืือเมื่่�อถึึงวัันวิิสาขบููชา อัันเป็็นวัันกระทำบููชาสำคััญ ของพุุทธบริิษััท ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น อาจาโร ได้้นำพระภิิกษุุ สามเณร และญาติิโยม กระทำพิิธีีวิิสาขบููชาที่่�ลานด้้านหลัังถ้้ำขาม พิิธีีวิิสาขบููชาวัันนั้้�น แม้้จะจััดอย่่างเรีียบง่่าย แต่่ก็็เป็็นพิิธีีที่่�ชวนให้้เกิิดปีีติิซาบซึ้้�ง ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ได้้นำญาติิโยมเวีียนเทีียน แล้้ว ท่่านก็็นั่่�งลงที่่�ใต้้ต้้นลั่ �นทมที่่�มีีขึ้�้นอยู่่�ทั่่�วไปในลานนั้้�น แล้้วเทศนาตั้้�งแต่่กลางคืืนจนสว่่าง ท่่ามกลางชาวบ้้านที่่�ขึ้้�นมาร่่วมพิิธีีวิิสาขบููชาซึ่ �งมีีท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่เป็็นศููนย์์กลางแห่่ง การรวมน้้ำใจบููชาในวัันเพ็็ญเดืือนหกจำนวนมาก ต่่างคนต่่างนำธููปเทีียนมาจุุดบููชาใน ระหว่่างพิิธีี ทำให้้ราตรีีนั้้�นบริิเวณภููเขาโดยรอบถ้้ำขาม สว่่างไสวระยิิบระยัับไปด้้วยแสง ธูปู เทียี น งดงามซาบซึ้ง้� สุดุ ที่่จ� ะบรรยายได้้ 97

ต่่อมาเมื่่�อมีีญาติิโยมขึ้�้นไปฟัังทำและร่่วมการกุุศลที่่�บนถ้้ำขามมากขึ้้�น จึึงได้้มีี การก่่อสร้้างศาลาโรงธรรมขึ้�้นเพิ่่�มเติิมด้้วยความร่่วมมืือ ร่่วมแรง และร่่วมใจของชาวบ้้าน ที่่�มาอาสาช่่วยเป็็นแรงงานในการก่่อสร้้างจนสำเร็็จ ต่่อมาด้้วยกำลัังของศิิษย์์ผู้�ศรััทธาจึึงได้้ มีีการตััดถนนสำหรัับเป็น็ ทางขึ้น้� ลงถ้้ำขามเพื่่อ� ให้ส้ าธุุชนสามารถเดิินทางได้ส้ ะดวกยิ่่ง� ขึ้้น� ที่่�บนถ้้ำขามนั้้�นท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น ได้้เป็็นผู้�นำพระภิิกษุุ สามเณร อุุบาสก อุุบาสิิกา ซึ่�งเป็็นศิิษย์์ของท่่านปฏิิบััติิธรรม บำเพ็็ญเพีียรทางจิิตและสั่�งสมบุุญตามนััย พระพุุทธศาสนาอยู่่�ตลอด แม้้หนทางขึ้�้นลงและการขบฉัันจะไม่่สะดวกสบายแต่่ก็็มีี ศิิษยานุุศิิษย์์มาขอปฏิิบััติิธรรมบำเพ็็ญกัับท่่านเพิ่่�มมากขึ้�้นทุุกทีี นอกจากที่่�ถ้้ำขามแล้้ว ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น ยัังมีีวััดที่่�ท่่านไปมาอยู่่�เป็็นปกติิคืือวััดป่่าอุุดมสมพร และวััดป่่า ภูธู รพิิทักั ษ์์ อีีกด้ว้ ย กระทั่่�งถึึงพุุทธศัักราช ๒๕๐๕ สัังขารของท่่านที่่�ผ่่านการใช้้งานเพื่่�อประโยชน์์ ของพระพุุทธศาสนามาหลายสิิบปีี ก็็ถึึงคราวเสื่่�อมถอยลงตามธรรมดาของสัังขาร ในปีีนั้้�น ท่่านมีีอาการอาพาธมากถึึงขั้ �นที่่�ต้้องเข้้าไปรัับการรัักษาที่่�โรงพยาบาลในตััวจัังหวััดสกลนคร เมื่่�อออกจากโรงพยาบาลแล้้ว คณะแพทย์์และศิิษยานุุศิิษย์์เห็็นพ้้องกัันว่่าสัังขารของท่่าน ซึ่�งชราและกำลัังอาพาธอยู่่�นั้้�น ไม่่สามารถจะขึ้้�นไปอยู่่�ที่่�ถ้้ำขาม ซึ่�งต้้องขึ้�้นเขาไปด้้วยความ ยากลำบากได้้อีีกต่่อไป จึึงได้้อาราธนาให้้ท่่านมาพำนัักอยู่่�ที่่�วััดป่่าภููธรพิิทัักษ์์แทน ท่่านจึึง ได้ล้ งมาจำพรรษาที่่�วััดนั้้�นในพรรษากาล ๒๕๐๖ เป็น็ พรรษาแรก เมื่่�อท่่านย้้ายสถานที่่�พำนัักประพฤติิปฏิิบััติิธรรมจากที่่�บนถ้้ำขาม ลงมาอยู่่�ที่่� วััดด้้านล่่าง โดยที่่�ท่่านจะไปมาระหว่่างวััดป่่าภููธรพิิทัักษ์์และวััดป่่าอุุดมสมพรอยู่่�ตลอด แม้้ท่่านจะมีีอายุุมาก และเริ่�มมีีโรคภััยตามธรรมดาของสัังขารแล้้ว ท่่านก็็ยัังคงดำรงวััตร ปฏิิบััติิที่่�ท่่านได้้ปฏิิบััติิมาตลอดชีีวิิตบรรพชิิตของท่่าน ทั้้�งการบำเพ็็ญเพีียรทางจิิตกระทำ วิิปััสสนากรรมฐาน ทั้้�งการสั่�งสอนอบรมพระภิิกษุุ สามเณร ในทางธรรม วิิปััสสนากรรมฐาน และข้้อวััตรปฏิิบััติิต่่าง ๆ ตลอดจนแสดงธรรมสั่ �งสอนญาติิโยมผู้�ปรารถนาธรรม และการ อบรมวิปิ ััสสนากรรมฐานจากท่่าน 98

อุบุ าสก อุุบาสิกิ า และชาวบ้า้ น ตลอดจนญาติิโยม ร่่วมแรงร่่วมใจกันั ทำงานก่่อสร้า้ ง

ท่่านพระอาจารย์ใ์ หญ่่ฝั้้น� อาจาโร นำพระภิิกษุุออกบิณิ ฑบาต บนศาลาโรงธรรม วััดถ้้ำขาม จังั หวััดสกลนคร

ด้้วยการที่่�ท่่านย้้ายลงมาอยู่่�ที่่�วััดก็็เป็็นช่่องโอกาสให้้ญาติิโยมจากทิิศานุุทิิศสามารถ มากราบสัักการะท่่านได้้มากขึ้�้น ทำให้้ท่่านต้้องรัับศรััทธาสาธุุชนเป็็นจำนวนมาก แต่่ด้้วย ความกรุุณาต่่อศิิษยานุุศิิษย์์ ท่่านก็็ต้้อนรัับทุุกคนด้้วยความเต็็มใจ ต้้อนรัับทุุกคนด้้วย ธรรม ด้ว้ ยการอบรม ด้ว้ ยความกรุุณา โดยเสมอหน้้ากันั นอกจากท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น อาจาโร จะเป็็นที่่�เคารพสัักการะอย่่างสููงพระภิิกษุุ สามเณร อุุบาสก อุุบาสิิกา ตลอดจนชาวบ้้านแล้้ว ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ยัังเป็็นพระเถระ ผู้�เป็็นที่่�ตั้้�งแห่่งพระราชศรััทธาของพระบาทสมเด็็จพระบรมชนกาธิิเบศร มหาภููมิิพล อดุุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิิตร และสมเด็็จพระนางเจ้้าสิิริิกิิติ์์� พระบรมราชิินีีนาถ พระบรมราชชนนีีพัันปีีหลวง ตลอดจนพระบรมวงศานุุวงศ์์ด้้วย ได้้ทรงพระราชอุุตสาหะ เสด็็จพระราชดำเนิินมายัังวััดป่่าอุุดมสมพรเพื่่�อทรงบำเพ็็ญพระราชกุุศล ทรงเยี่่�ยม และ ทรงสนทนาธรรมกัับท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่หลายครั้�ง รวมถึึงเมื่�่อท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ เข้้าไปในกรุุงเทพฯ ก็็ได้้ทรงอาราธนาท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่เข้้าไปแสดงธรรมถวาย และ ทรงสนทนาธรรมด้ว้ ย พระบาทสมเด็็จพระบรมชนกาธิิเบศร มหาภููมิิพลอดุุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิิตร และสมเด็็จพระนางเจ้้าสิิริิกิิติ์์� พระบรมราชิินีีนาถ พระบรมราชชนนีีพัันปีีหลวง ได้้ทรง พระราชศรััทธาเสด็็จพระราชดำเนิินมาทรงถวายผ้้าพระกฐิินต้้น คืือ พระกฐิินส่่วนพระองค์์ ณ วััดป่่าอุุดมสมพร ซึ่�งเป็็นอารามที่่�จำพรรษาของท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ เมื่�่อวัันที่่� ๙ พฤศจิิกายน ๒๕๑๕ หลัังจากนั้้�นเพีียงราวหนึ่่�งสััปดาห์์ ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น อาจาโร ก็็ได้้เดิินทาง ไปยัังกรุุงเทพฯ ในคราวนั้้�น พระบาทสมเด็็จพระบรมชนกาธิิเบศร มหาภููมิิพลอดุุลยเดช มหาราช บรมนาถบพิิตร และสมเด็็จพระนางเจ้้าสิิริิกิิติ์์� พระบรมราชิินีีนาถ พระบรมราชชนนีี พัันปีีหลวง เสด็็จพระราชดำเนิินมาทรงสนทนาธรรมกัับท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ ณ พระอุุโบสถ วััดบวรนิิเวศวิิหาร ซึ่�งเป็็นวััดที่่�ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ไปพำนัักอยู่่� เมื่�่อวัันที่่� ๒๒ พฤศจิิกายน ๒๕๑๕ 101

พระบาทสมเด็จ็ พระบรมชนกาธิเิ บศร มหาภููมิพิ ลอดุลุ ยเดช มหาราชบรมนาถบพิติ ร และสมเด็็จพระนางเจ้้าสิิริิกิิติ์์� พระบรมราชิินีีนาถ พระบรมราชชนนีีพัันปีีหลวง ทรงนมััสการท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น อาจาโร ณ วัดั ป่่าอุดุ มสมพร จังั หวัดั สกลนคร พระบาทสมเด็็จพระบรมชนกาธิิเบศร มหาภููมิิพลอดุุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิิตร พร้้อมด้้วย สมเด็็จพระนางเจ้้าสิิริิกิิติ์์� พระบรมราชิินีีนาถ พระบรมราชชนนีีพัันปีีหลวง และสมเด็็จพระ กนิิษฐาธิิราชเจ้้า กรมสมเด็็จพระเทพรััตนราชสุุดาฯ สยามบรมราชกุุมารีี เสด็็จพระราชดำเนิินไป ถวายสัักการะและทรงสนทนาธรรมกัับท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้น� อาจาโร ณ อุุโบสถ วัดั ป่่าอุุดมสมพร จัังหวััดสกลนคร

พระบาทสมเด็็จพระบรมชนกาธิิเบศร มหาภููมิิพลอดุุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิิตร เสด็็จพระราชดำเนิินไป ทรงถวายผ้้าพระกฐิินต้น้ ณ อุโุ บสถ วัดั ป่่าอุดุ มสมพร เมื่อ�่ วันั ที่่� ๑๕ พฤศจิกิ ายน ๒๕๑๕

หลายคราวที่่�ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น เข้้ามาในกรุุงเทพฯ ก็็มัักได้้รัับอาราธนา เข้้าไปในพระราชฐานเพื่่�อแสดงธรรมถวายล้้นเกล้้าทั้้�งสองพระองค์์ อีีกทั้้�งยัังทรงสนทนา ธรรมกัับท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ด้้วยพระราชศรััทธาอย่่างยิ่่�ง ดัังที่่�ปรากฏในเรื่่�อง ”ปููชนีียภิิกษุุ ฝั้้�น อาจาโร„ ว่่า ”...หลวงพ่่อฝั้�้นได้้รัับความศรััทธาจากองค์์พระประมุุข และราชตระกููลเป็็นอย่่างสููง เห็็นได้้จากพระบาทสมเด็็จพระเจ้้าอยู่่�หััวและสมเด็็จพระนางเจ้้าพระบรมราชิินีีนาถ ได้้เสด็็จ พระราชดำเนิินไปยัังวััดป่่าอุุดมสมพรหลายครั้�ง เมื่่�อหลวงพ่่อฝั้�้นเข้้ามาในกรุุงก็็ทรงโปรด ให้้อาราธนาเข้้าไปแสดงธรรมในพระราชฐาน บางคราวรัับสั่�งสนทนากัับหลวงพ่่ออยู่� จนดึึกมาก เวลาหลวงพ่่อจะลุุกขึ้้�นเพราะหลวงพ่่อนั่่�งอยู่่�อิิริิยาบถเดีียวนานเกิินควร จึึงลุุกขึ้้�นไม่่ได้้ พระบาทสมเด็็จพระเจ้้าอยู่่�หััวโปรดฯ เสด็็จเข้้าทรงช่่วยพยุุงหลวงพ่่อ ด้้วยพระองค์์เอง...„ อีีกคราวหนึ่่�งที่่�พระบาทสมเด็็จพระบรมชนกาธิิเบศร มหาภููมิิพลอดุุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิิตร และสมเด็็จพระนางเจ้้าสิิริิกิิติ์์� พระบรมราชิินีีนาถ พระบรมราชชนนีี พัันปีีหลวง เสด็็จพระราชดำเนิินมายัังวััดป่่าอุุดมสมพร จัังหวััดสกลนคร ก็็คืือเมื่�่อคราวที่่� ล้้นเกล้้าทั้้�งสองพระองค์์ เสด็็จพระราชดำเนิินมาทรงเยี่่�ยม และสนทนากัับท่่านพระอาจารย์์ ใหญ่่ฝั้้น� อาจาโร เมื่�่อวันั ที่่� ๑๔ ตุลุ าคม ๒๕๑๘ ในคราวที่่�เสด็็จพระราชดำเนิินทรงถวายผ้้าพระกฐิินต้้น ณ วััดป่่าอุุดมสมพร เมื่่�อ พุุทธศัักราช ๒๕๑๕ นั้้�น พระบาทสมเด็็จพระเจ้้าอยู่่�หััว ทรงพระราชปุุจฉา คืือทรงถาม ท่่านพระอาจารย์ใ์ หญ่่ฝั้้น� ว่่า ”ทำอย่่างไร ประเทศชาติิ ประชาชน จะอยู่่�ดีีกิินดีี มีีความสามััคคีีปรองดองกััน„ ซึ่ง� ท่่านพระอาจารย์ใ์ หญ่่ได้้ถวายวิสิ ัชั นา คืือถวายพระพรตอบไปว่่า ”ให้้เข้้าหาพระศาสนา เพราะศาสนาสอนให้้ละชั่ว� กระทำความดีี ทำให้ใ้ ห้้ผ่่องใส„ ทรงพระราชปุจุ ฉา ต่่อไปว่่า ”คนส่่วนมากทำดีี คนส่่วนน้้อยทำชั่�ว จะทำให้้คนส่่วนมากเดืือดร้้อนไหม ทำอย่่างไร จึึงจะแก้้ไขได้้„ 104

ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ ถวายวิสิ ัชั นาว่่า ”ขอถวายพระพร ทุกุ วันั นี้้�คนไม่่รู้�ศาสนา จึึงเบีียดเบีียนกันั ถ้า้ คนเรานึึกถึึงคนแล้ว้ ก็็ ไม่่เบีียดเบีียนกััน เพราะต้้องการความสุุขความเจริิญ คนอื่่�นก็็เช่่นกััน คนทุุกวัันนี้้�เข้้าใจว่่า ศาสนาอยู่่�กัับวััด อยู่�ในตู้้� ในหีีบ ในใบลาน อยู่่�กัับพระพุุทธเจ้้าประเทศอิินเดีียโน่่นจึึง ไม่่สนใจบ้้านเมืืองจึึงเดืือดร้้อนวุ่่�นวาย มองหน้้ากัันไม่่ได้้ ถ้้าคนเราถืือกัันเป็็นบิิดามารดา เป็็นพี่่�เป็็นน้้องกัันแล้้วก็็สบาย ไปมาหาสู่่�กัันได้้ เพราะใจเราไม่่มีีเวร เวรก็็ไม่่มีีใจ เราไม่่มีี กรรม กรรมก็็ไม่่มีี ฉะนั้้�นให้้มีีพรหมวิิหารธรรมอย่่างมหาบพิิตรเสด็็จมานี้้� ทุุกอย่่าง เรียี บร้อ้ ยหมด„ จากพระราชปุุจฉา และคำถวายวิิสััชนาของท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ คงจะเห็็นได้้ว่่า ชาวไทยเรามีีวาสนาเพีียงใดที่่�มีีพระมหากษััตริิย์์ผู้�ทรงพระคุุณอัันประเสริิฐ และมีีพระภิิกษุุ ผู้�ทรงสมณคุุณ และภููมิิธรรมถึึงเพียี งนี้้� ด้้วยเหตุุที่่�เกีียรติิคุุณของท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�นแผ่่ไปมากขึ้้�น จนท่่านเป็็นที่่�รู้้�จัก และเคารพนัับถืือของประชาชนไม่่เฉพาะแต่่ในภาคอีีสานเท่่านั้้�น แต่่ได้้กลายเป็็นทั่่�วทั้้�ง ประเทศไทย ตลอดจนประเทศเพื่�่อนบ้้าน ยิ่่�งนานวัันเข้้า ผู้�คนที่่�มากราบสัักการะท่่านก็็ มากขึ้้�นโดยลำดัับ ความชราของท่่านก็็มากขึ้้�นโดยลำดัับ โรคภััยของท่่านก็็มากขึ้�้นโดยลำดัับ สามสิ่�งนี้้�แท้้ที่่�จริิงถ้้ามีีพร้้อมกัันทั้้�งสามสิ่�งย่่อมไม่่เป็็นการดีีสำหรัับสัังขารของท่่าน แต่่ด้้วย ความเมตตากรุุณาที่่�ท่่านมีีมากพ้้นจะประมาณได้้ ท่่านก็็ยัังอนุุเคราะห์์แก่่พุุทธบริิษััทที่่� ต้้องการความอนุุเคราะห์์จากท่่านเสมอมา แม้้คณะแพทย์์หรืือศิิษยานุุศิิษย์์จะพยายาม ทััดทานหรืือขอร้้องสัักเพีียงใดก็ต็ าม ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�นได้้อนุุเคราะห์์แก่่มหาชนทั้้�งหลาย จนสัังขารของท่่าน ประสบความเสื่�่อมไปตามความธรรมดา แต่่ความเสื่�่อมครั้�งสำคััญเกิิดขึ้้�นเมื่่�อวัันที่่� ๑๕ กัันยายน ๒๕๑๙ ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�นมีีอาการอาพาธอย่่างหนัักจนต้้องเข้้ารัับการรัักษา พยาบาลที่่�โรงพยาบาลสกลนคร และเนื่�่องจากท่่านมีีอาการหนัักทั้้�งเมื่�่อรัับการรัักษาแล้้ว ก็็ยัังไม่่ดีีขึ้้�น ท่่านจึึงได้้ถููกส่่งตััวเข้้ามารัับการรัักษาที่่�โรงพยาบาลจุุฬาลงกรณ์์ กรุุงเทพฯ โดยพระบาทสมเด็็จพระบรมชนกาธิิเบศร มหาภููมิิพลอดุุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิิตร และสมเด็็จพระนางเจ้้าสิิริิกิิติ์์� พระบรมราชิินีีนาถ พระบรมราชชนนีีพัันปีีหลวง ทรงรัับ ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น ไว้เ้ ป็น็ คนไข้ใ้ นพระบรมราชานุเุ คราะห์์ 105

ท่่านพระอาจารย์ใ์ หญ่่ฝั้้น� อาจาโร ขณะอาพาธ และมาเข้า้ รัับการรักั ษา ณ โรงพยาบาลจุุฬาลงกรณ์์ กรุุงเทพฯ

เมื่่�ออาการทุุเลาลงท่่านจึึงได้้ขอให้้นำท่่านกลัับไปรัักษาตััวต่่อที่่�วััดป่่าอุุดมสมพร จัังหวััดสกลนคร ที่่�ท่่านคุ้�นเคยและสร้้างขึ้�้นมาตั้้�งแต่่เริ่�มต้้น แต่่คราวนี้้�เพื่่�อถวายความ สะดวกในการรัักษาตััวของท่่านคณะศิิษยานุุศิิษย์์ได้้สร้้างกุุฏิิถวายท่่านใหม่่ โดยสร้้าง เป็็นอาคารยื่่�นลงไปในหนองแวง อยู่่�ไม่่ห่่างจากโบสถ์์น้้ำเท่่าใดนััก เพื่�่อให้้สามารถถวาย การพยาบาลดููแลท่่านได้้สะดวก อีีกทั้้�งจะทำให้้มีีผู้�เข้้าไปรบกวนท่่านน้้อยลงเพื่�่อให้้ท่่าน ได้พ้ ัักผ่่อนอย่่างเต็็มที่่� แม้้จะกลัับมารัักษาตััวที่่�วััดป่่าอุุดมสมพรแล้้ว แต่่อาการอาพาธของท่่านก็็ยัังมีีอยู่่� แม้้คณะแพทย์์และคณะศิิษย์์จะได้้พยายามถวายการรัักษาอย่่างเต็็มที่่� แต่่อาการของท่่าน ก็็มีีแต่่ทรงกัับทรุุดลงโดยลำดัับ จนกระทั่่�งเกิิดอาการแทรกซ้้อนอย่่างรุุนแรงขึ้�้นโดย กะทัันหััน สุุดกำลัังที่่�คณะแพทย์์จะเหนี่่�ยวรั้�งสัังขารของท่่านไว้้ได้้ ท่่านจึึงได้้ละสัังขาร ถึึงแก่่การมรณภาพเมื่่�อวัันที่่� ๔ มกราคม ๒๕๒๐ สิิริิรวมอายุุได้้ ๗๖ ปีี มีีพรรษายุุกาล ตั้้�งแต่่อุปุ สมบทมาได้้ ๕๖ พรรษา นัับเป็็นการสิ้ �นสุุดชีีวิิตพรหมจรรย์์บรรพชิิตอัันทรงคุุณค่่า ที่่�อุุบััติิมาเพื่�่อ พระพุุทธศาสนา นำพาชนจำนวนมากไปสู่�ธรรมและความสุุขอัันแท้้จริิงของท่่าน จะเหลืือไว้้ ก็็แต่่เพีียงคำสั่�งสอนอบรม และวััตรปฏิิบััติิอัันงดงามที่่�จะเป็็นแบบอย่่างและแรงบัันดาลใจ สำหรับั บรรพชิติ และคฤหัสั ถ์ท์ ั้้ง� หลายสืืบต่่อไป ชีีวิิตของท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น อาจาโร เมื่�่อพิิเคราะห์์ดููแล้้วก็็ย่่อมจะพบว่่าเป็็น ชีีวิิตที่่�เป็็นดั่่�งดวงประทีีป ซึ่�งอุุตสาหะกระทำตนเองให้้สว่่างขึ้้�น โดยจำจะต้้องเผาไหม้้ไส้้ ซึ่�งอุุปมาเหมืือนความสุุขสบายทางกายและทางโลกให้้มอดไหม้้ไป เพื่�่อให้้เกิิดแสงสว่่าง คืือธรรม และเมื่�่อดวงประทีีปนั้้�นจุุดขึ้�้นมีีแสงสว่่างไสวขึ้�้นแล้้วก็็ยัังส่่องนำให้้ผู้้�อื่่�นพ้้นจาก ความมืืด ความไม่รู้� และความหลง สามารถเดินิ ทางไปในทางที่่ค� วรได้้ด้ว้ ย ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น อาจาโร จึึงเป็็นประดุุจดััง ”ประทีีปแก้้วของผองศิิษย์์„ ที่่�จะสว่่างไสวอยู่่�ไม่่มีีวัันดัับลัับไป แม้้สัังขารของท่่านจะดัับลัับไปช้้านานแล้้ว เพราะคำสอน และวััตรปฏิิบััติิอัันงามของท่่านที่่�สถิิตแล้้วในโลกนี้้� จะสว่่างไสวในใจของสาธุุชนทั้้�งหลาย แทนตัวั ท่่านตลอดไป 107

รอยประทีปี ชีีวประวััติิของท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น อาจาโร ที่่�พรรณนามาตั้้�งแต่่ต้้นจนจบนี้้� คงจะสามารถพรรณนาได้้เพีียงเป็็นสัังเขปเท่่านั้้�น เพราะชีีวิิตอัันยาวนาน เกืือบ ๘ ทศวรรษ ของท่่าน โดยเฉพาะชีีวิิตพระกรรมฐานที่่�ได้้ผ่่านสิ่�งต่่าง ๆ มามากมายของท่่านคงจะ ไม่่สามารถสรุุปย่่อไว้้ได้้ในหนัังสืือเล่่มน้้อยนี้้�ได้้ครบถ้้วน ในที่่�นี้้�น่่าจะเป็็นการเหมาะที่่�จะ ได้้สรุุปปฏิิปทาของท่่านบางประการไว้้ให้้ปรากฏสืืบไปเพื่่�อจะเป็็นประโยชน์์แก่่ผู้้�ที่่�จะได้้มา ศึึกษาภายหน้า้ กล่่าวคืือ ประการแรก ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น อาจาโร เป็็นพระภิิกษุุที่่�เคร่่งครััดและทุ่่�มเท ปฏิิบััติิวิิปััสสนากรรมฐานอย่่างยิ่่�ง จะกล่่าวว่่าท่่านได้้อุุทิิศชีีวิิตของท่่านให้้กัับงานด้้านนี้้� ก็็คงจะไม่่ผิิด สมกัับที่่�ท่่านได้้รัับการยกย่่องเป็็น ”ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่„ ผู้�หนึ่่�งของ พระภิิกษุุฝ่่ายวิิปััสสนาธุุระ โดยเฉพาะเมื่่�อเวลาภายหลัังจากที่่�ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น ถึึงแก่่มรณภาพล่่วงไปแล้้ว ในประวััติิชีีวิิตของท่่านที่่�ได้้กล่่าวไปแล้้วก่่อนหน้้านี้้�นั้้�น ระบุุถึึงสถานที่่�ที่่�ท่่านไป สำนัักอยู่่� โดยเฉพาะในช่่วงเข้้าพรรษาที่่�มีีพระพุุทธบััญญััติิให้้พระสงฆ์์จะต้้องอธิิฐานอยู่่� ประจำ ณ ที่่�ใดที่่�หนึ่่�งเป็็นระยะเวลา ๓ เดืือน เป็็นสำคััญ หากแต่่ประวััติิของท่่านคงจะ ไม่่บริิบููรณ์์ถ้้าไม่่ได้้กล่่าวลงไว้้ในที่่�นี้้�ว่่า นอกจากที่่�ระบุุสถานที่่�ต่่าง ๆ ที่่�ท่่านสำนัักแล้้วข้้างต้้น ตลอดระยะเวลายาวนานตั้้�งแต่่ท่่านอุุปสมบทมาจนตราบกระทั่่�งถึึงการที่่�สัังขารไม่่อำนวย ท่่านมัักจะออกธุุดงค์์เพื่่�อไปแสวงหาความวิิเวก หาสภาพแวดล้้อมอัันเหมาะสมกัับ การบำเพ็็ญเพีียรทางจิิตกระทำวิิปััสสนากรรมฐาน โดยความมุ่่�งหวัังเป้้าหมายสููงสุุดของ พระพุุทธศาสนาคืือความหลุุดพ้้นจากทุุกข์์ ในการจาริิกไปของท่่านนั้้�นเป็็นการจาริิกไป ตามแบบพระภิิกษุุแต่่ครั้�งพุุทธกาลโดยแท้้ ส่่วนใหญ่่ท่่านจะธุุดงค์์ไปตามป่่าเขาลำเนาไม้้ ในถิ่่�นที่่�ต่่าง ๆ ในภาคอีีสาน รวมถึึงบางท้้องที่่�ในภาคอื่�่น ๆ โดยมีีสััมภาระแต่่เพีียงเท่่าที่่� จำเป็็นสำหรัับภิิกษุุตามพระบรมพุุทธานุุญาตเท่่านั้้�น โดยท่่านได้้อาศััยภููมิิประเทศตาม ธรรมชาติิ เช่่น ถ้้ำ หรืือชะง่่อนผาต่่าง ๆ เป็็นที่่�พััก โดยดััดแปลงที่่�นั้้�นแต่่น้้อยเพีียงเพื่�่อ จะสามารถอาศััยบำเพ็็ญเพีียรภาวนาได้้เท่่านั้้�น แม้้ในบางคราวที่่�ท่่านจาริิกไปจะไปถึึงยัังที่่�ที่่� 108

ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น อาจาโร พำนัักในกลด ตามทางปฏิิบััติิของ พระภิิกษุฝุ ่า่ ยอรัญั วาสีี ผู้�มุ่�งบำเพ็ญ็ วิปิ ัสั สนากรรมฐาน

มีีเสนาสนะ ท่่านก็็ยัังยิินดีีที่่�จะพำนัักอยู่่�ตามธรรมชาติิ เช่่น โคนต้้นไม้้ หรืือพื้้�นดิิน มากกว่่า จะอยู่่�ในเสนาสนะนั้้�น ท่่านดำเนินิ ตามแบบ ”พระป่่า„ อย่่างเคร่่งครััด ส่่วนในเรื่�่องการบิิณฑบาตขบฉััน ในระหว่่างที่่�ท่่านออกจาริิกบำเพ็็ญเพีียรนี้้� ท่่าน ก็็มิิได้้ถืือเป็็นเรื่่�องสำคััญ บิิณฑบาตได้้มาอย่่างใดก็็ฉัันอย่่างนั้้�น แม้้จะเป็็นการอััตคััด บางคราวมีีเพีียงก้้อนข้้าวกัับก้้อนน้้ำอ้้อย บางโอกาสท่่านก็็ลดการฉัันภััตตาหาร หรืือ อธิิษฐานฉัันภััตตาหารแต่่บางอย่่างเพื่่�อความสะดวกในการปฏิิบััติิธรรม หรืืออีีกส่่วนหนึ่่�ง ก็็เพื่�่อความสะดวกของศิิษย์์ที่่�จะนำมาถวายท่่านด้้วย บางคราวเมื่�่อท่่านจะไม่่ฉัันภััตตาหาร ก็็จะบอกแก่่ศิิษย์์ว่่าจะไม่่ฉัันและไม่่ต้้องประกอบอาหารถวาย สัังเกตได้้ว่่าเรื่�่องการขบฉัันนี้้� ท่่านฉัันเพีียงแต่่เพื่อ�่ จะรักั ษาธาตุุขัันธ์์ให้เ้ ป็น็ ไปเพื่อ�่ จะสามารถบำเพ็ญ็ เพีียรต่่อไปได้เ้ ท่่านั้้น� อย่่างนี้้�กระมัังที่่�เป็็นวััตรปฏิิบััติิของพระกรรมฐานผู้ �ปรารถนาประโยชน์์สููงสุุดใน พระพุทุ ธศาสนาโดยแท้้ ประการที่่�สอง ในฐานที่่�ท่่านเป็็น ”พระอาจารย์์ใหญ่่„ มีีลููกศิิษย์์ลููกหามากมาย ท่่านจึึงเป็็นผู้�อยู่่�ในฐานผู้�สอน ทั้้�งธรรม ทั้้�งการปฏิิบััติิวิิปััสสนากรรมฐาน ตลอดจนการ พัฒั นาในทางชีีวิติ ความเป็็นอยู่่�แก่่ชาวบ้้าน ในด้้านการสั่�งสอนธรรม และการปฏิิบััติิวิิปััสสนากรรมฐานนั้้�น ท่่านทั้้�งเทศนา สั่�งสอนพระภิิกษุุ สามเณร อุุบาสก อุุบาสิิกา ให้้ทราบ และประพฤติิปฏิิบััติิตามธรรมของ สมเด็็จพระบรมศาสดา อบรมให้้รู้้�จัักปฏิิบััติิบำเพ็็ญเพีียรทางจิิตกระทำวิิปััสสนากรรมฐาน ตามแนวทางของท่่านซึ่�งสืืบมาจากบููรพาจารย์์ เป็็นการสั่�งสอนอบรมทางตรง ใช่่แต่่เท่่านั้้�น สำหรัับการปฏิิบััติิวิิปััสสนากรรมฐาน ท่่านก็็ได้้ใช้้วิิธีีการให้้ผู้�ปฏิิบััติิ ไม่่ว่่าจะเป็็นพระภิิกษุุ สามเณร ตลอดจนฆราวาส รัับฟัังคำสอนถึึงวิิธีีการปฏิิบััติิวิิปััสสนา กรรมฐาน แล้้วก็็ทดลองปฏิิบััติิ หรืือรัับไปปฏิิบััติิด้้วยตนเอง ดัังที่่�ได้้กล่่าวแล้้วว่่า การเรีียน ปฏิิบััติิวิิปััสสนากรรมฐานนั้้�น เป็็นเรื่�่องที่่�ผู้�เรีียนจะต้้องลงมืือปฏิิบััติิเอง ผู้�สอนทำได้้แต่่เพีียง ให้้วิิธีี แนะนำ และตรวจสอบดููความถููกต้้องเท่่านั้้�น ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น ก็็ได้้ใช้้ วิิธีีการเช่่นนั้้�น เวลาปฏิิบััติิบ้้างก็็เป็็นการนั่่�งสมาธิิภาวนาโดยมีีท่่านเป็็นผู้�นำโดยกระทำ ร่่วมกัันเป็็นส่่วนรวม บ้้างก็็เป็็นการแยกย้้ายกัันไปปฏิิบััติิตามคำสั่ �งสอน คำแนะนำอบรม 110

ของท่่าน ว่่ากัันว่่าเรื่่�องการทำสมาธิิภาวนานี้้� เป็็นเรื่่�องที่่�ท่่านให้้ความสำคััญมาก ผู้�ไป สัักการะท่่าน ท่่านก็็มัักจะให้้ปฏิิบััติิด้้วย บางทีีท่่านก็็ให้้ปฏิิบััติิต่่อหน้้าท่่านตรงนั้้�นเลยทีีเดีียว นอกจากนี้้�ควรจะกล่่าวไว้้ด้้วยว่่า นอกจากการสอนโดยตรงของท่่าน และการสอน ให้้รัับไปปฏิิบััติิด้้วยตนเองแล้้ว ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�นยัังเป็็นผู้�ที่�สอนศิิษยานุุศิิษย์์ของ ท่่านด้้วยการปฏิิบััติิเป็็นแบบอย่่างให้้ศิิษย์์เห็็นและถืือปฏิิบััติิตามโดยการซึึมซัับการปฏิิบััติิ ของท่่าน เช่่น ท่่านเป็็นผู้�ที่�รัักษาวััตรปฏิิบััติิอย่่างเคร่่งครััดเป็็นแบบอย่่างให้้แก่่ศิิษย์์ทั้้�งหลาย หรืือในเวลาที่่�ปฏิิบััติิวิิปััสสนากรรมฐาน ท่่านก็็เป็็นผู้�นำเป็็นประธานในการปฏิิบััติิท่่ามกลาง ศิิษย์์ของท่่าน หรืือในการทำการงานก่่อสร้้างเสนาสนะท่่านก็็เป็็นผู้�นำพระภิิกษุุและสามเณร ตลอดจนชาวบ้้านร่่วมกัันลงแรงทำงานก่่อสร้้างนั้้�นให้้เห็็นเป็็นแบบอย่่างว่่าการงานก่่อสร้้าง นั้้น� เป็น็ การกุศุ ลที่่�เป็็นหน้้าที่่�พึึงปฏิบิ ััติิของทุุกคนที่่�จะร่่วมมืือร่่วมใจกันั ที่่�กล่่าวมานี้้�เป็็นวััตรของท่่านที่่�ผู้ �ทราบย่่อมไม่่แปลกใจว่่าเหตุุไฉนท่่านจึึงได้้รัับการ ยกย่่องว่่าเป็็น ”พระอาจารย์ใ์ หญ่่„ ของมหาชนจำนวนมาก ประการที่่� ๓ ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น อาจาโร เป็็นพระภิิกษุุที่่�มีีความเป็็น ”นัักพััฒนา„ อยู่่�ในตััว จะสัังเกตได้้ว่่าจากชีีวประวััติิของท่่าน เมื่่�อท่่านไปอยู่่�ที่่�ใด นอกจาก จะปฏิิบััติิหน้้าที่่�ในความเป็็นพระภิิกษุุ ในความเป็็นพระอาจารย์์ พััฒนาจิิตใจของท่่านเอง พััฒนาจิิตใจและปััญญาของศิิษย์์ทั้้�งพระภิิกษุุ สามเณร และฆราวาสแล้้ว สิ่�งหนึ่่�งที่่�ท่่าน กระทำอยู่่�โดยตลอดคืือการพััฒนาพื้้�นที่่�ที่่�ท่่านไปพำนัักจนเกิิดความพอเพีียงแก่่ประโยชน์์ ใช้ส้ อย ท่่านผู้้�อ่่านอาจจะเคยได้้ทราบว่่าท่่านพระเถระแต่่ก่่อนบางท่่านมีีงานอดิิเรกที่่�ทำ เพื่�่อผ่่อนคลายอิิริิยาบถ เช่่น การทำงานหััตถกรรมต่่าง ๆ การทำงานช่่างไม้้ ตลอดไปจนถึึง ปั้้�นพระพุุทธรููป งานอดิิเรกเหล่่านี้้�ถ้้าพิิเคราะห์์ดููให้้ดีี จะพบว่่าเป็็นงานที่่�ทำให้้เกิิดสมาธิิแก่่ ผู้�ปฏิิบััติิ เพราะจิิตใจจะมุ่่�งไปอยู่่�ที่่�หััตถกรรมที่่�กำลัังกระทำ แต่่สำหรัับพระภิิกษุุสามเณรนั้้�น ก็็ต้้องพึึงระวัังว่่างานที่่�กระทำเป็็นงานอดิิเรกนั้้�นไม่่พึึงเป็็นสิ่�งที่่�ขััด หรืือล่่อแหลมต่่อการที่่�จะ ขััดต่่อพระพุุทธวิินััยบััญญััติิ และอีีกประการหนึ่่�ง งานอดิิเรกนั้้�นจะต้้องไม่่กลายเป็็นที่่�ห่่วง ที่่�ยึึดติิดจิิตใจไม่่ให้ก้ ้้าวไปสู่ธ� รรมได้้ 111

สำหรัับท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�นนั้้�น จากประวััติิของท่่านจะพบว่่าท่่านได้้ทำการงาน ในทางการก่่อสร้้างเสนาสนะ และสิ่�งสาธารณููปโภคไว้้เป็็นอัันมาก วััด เสนาสนะ หรืือที่่�ที่่� ท่่านไปพำนััก ท่่านได้้จััดการพััฒนาสร้้างเสนาสนะ เช่่น โรงธรรม กุุฎีีที่่�อยู่่� อ่่างเก็็บน้้ำ และสาธารณูปู โภคต่่าง ๆ ไว้เ้ ป็็นประโยชน์แ์ ก่่หมู่่�คณะและผู้้�อื่น�่ มิใิ ช่่น้อ้ ย ในเรื่�่องนี้้�มีีตััวอย่่างใหญ่่ เช่่น วััดป่่าภููธรพิิทัักษ์์ ที่่�ท่่านได้้พััฒนาจากการเป็็นวััด ในป่่าดงดิิบ ที่่�มีีกุุฏิิผุุพััง จนมีีเสนาสนะเพีียงพอแก่่ภิิกษุุสามเณรและฆราวาส หรืือ วััดป่่าอุุดมสมพร ที่่�ท่่านได้้เริ่�มมาตั้้�งแต่่การถางพงรก เพื่่�อประกอบพิิธีีบำเพ็็ญกุุศลอุุทิิศได้้ บรรพชนของท่่าน แล้้วจึึงพััฒนามาไปโดยลำดัับจนปรากฏเป็็นสภาพที่่�บริิบููรณ์์ตามความ จำเป็็นของคณะสงฆ์์ หรืือที่่�ถ้้ำขามซึ่�งท่่านได้้ริิเริ่�มตั้้�งแต่่ไปค้้นหาถ้้ำที่่�ปรากฏตามนิิมิิตแล้้ว พััฒนาขึ้�้นโดยลำดัับจนเป็็นที่่�ปฏิิบััติิธรรมของพระภิิกษุุสามเณร ฆราวาส ทั้้�งที่่�เป็็นศิิษย์์ ของท่่าน และท่่านพระอาจารย์์ทางวิิปััสสนาธุุระในสายของท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น ภููริิทตฺฺโต หลายรููปที่่�ได้้เคยมาบำเพ็็ญภาวนาที่่�ถ้้ำขามนี้้� ด้้วยความพอใจในสภาพและความ เป็็นไปโดยรอบ เช่่น ท่่านเจ้้าคุุณพระราชนิิโรธรัังสีี (เทสก์์ เทสฺฺรํํสีี) และท่่านพระอาจารย์์ขาว อนาลโย โดยมีีข้้อควรสัังเกตว่่า ข้้อแรก ในการทำการงานก่่อสร้้างเสนาสนะ และ สิ่�งสาธารณููปโภคของท่่านนั้้�น จะกระทำเพีียงแต่่เท่่าที่่�จำเป็็นแก่่ประโยชน์์ใช้้สอยที่่�สมควร เท่่านั้้�น เช่่น สร้้างศาลาโรงธรรม เพื่�่อให้้มีีที่่�ประชุุมปฏิิบััติิธรรม ประกอบสัังฆกรรม ตามควร โดยสร้้างตามประโยชน์์ใช้้สอย มิิได้้มีีการประดัับประดาตกแต่่งตามความจำเป็็น สร้้างกฎีีที่่�พัักอาศััยของพระภิิกษุุ ก็็สร้้างเพีียงแต่่ตามจำนวนพระภิิกษุุที่่�จะเข้้าอยู่่�ในกุุฎีีนั้้�น ไม่่ใช่่สร้้างในจำนวนเกิินความจำเป็็น และกุุฎีีที่่�สร้้างนั้้�นก็็สร้้างโดยมุ่่�งประโยชน์์ให้้พระภิิกษุุ สามเณรได้้อาศััยเท่่านั้้�น จึึงจะไม่่สร้้างให้้มีีความหรููหราสะดวกสบายเหมืือนบ้้านชาวบ้้าน การสร้้างสาธารณููปโภค เช่่น อ่่างเก็็บน้้ำ ก็็สร้้างตามความจำเป็็นเพื่�่อต้้องการมีีน้้ำไว้้ให้้ พระภิิกษุุ สามเณร และฆราวาส ได้้ใช้้อุุปโภคบริิโภคเพื่�่อดำรงชีีวิิต หรืือโดยที่่�สุุดแม้้แต่่ อุุโบสถของวััดป่่าอุุดมสมพรนั้้�น ท่่านก็็ได้้ให้้สร้้างขึ้�้นเป็็นโบสถ์์น้้ำอยู่�ในหนองแวง มีีลัักษณะ สถาปััตยกรรมเป็็นเรีียบง่่าย เน้้นประโยชน์์ใช้้สอยเพื่�่อประกอบสัังฆกรรมตามพระวิินััย บััญญััติิและตามพระบรมพุุทธานุุญาตเท่่านั้้�น ไม่่มีีการตกแต่่งประดัับประดาเกิินความ จำเป็็นแต่่ประการใด 112

อุุโบสถ หรืือโบสถ์น์ ้้ำ วัดั ป่า่ อุดุ มสมพร สร้า้ งอยู่่เ� หนืือหนองแวง ข้้อสอง ในการทำการงานก่่อสร้้างทั้้�งหลาย โดยมากท่่านจะเป็็นผู้�ลงมืือนำพระภิิกษุุ สามเณร และฆราวาส ร่่วมกัันลงแรงก่่อสร้้างเสนาสนะ สิ่�งสาธารณููปโภคเหล่่านั้้�นเอง แม้้ ในบางกรณีีที่่�มีีความจำเป็็นจะต้้องใช้้ปััจจััยสำหรัับค่่าวััสดุุ หรืือการงานในส่่วนที่่�จำเป็็นต้้อง ให้้ผู้้�มีีอาชีีพในทางก่่อสร้้างมาทำ ท่่านมีีหลัักการไว้้อย่่างแน่่นอนว่่าห้้ามมิิให้้มีีการเรี่�ยไร ญาติิโยมมาทำโดยเด็็ดขาด ที่่�ว่่าห้้ามไม่่ให้้เรี่�ยไรญาติิโยมนั้้�น ย่่อมเป็็นที่่�แน่่นอนว่่าท่่าน ไม่่ประสงค์จ์ ะให้้เป็็นการรบกวนชาวบ้้านในทางปััจจััย เรื่�่องการทำการงานก่่อสร้้างนี้้� มีีข้้อที่่�ควรสัังเกตอยู่่�ว่่า การที่่�ท่่านนำพระภิิกษุุ สามเณร และฆราวาส ทำการงานก่่อสร้้างนั้้�น ในขณะที่่�กระทำก็็ย่่อมเป็็นการทำใจให้้เป็็น สมาธิิจดจ่่ออยู่่�กัับการงานที่่�กำลัังกระทำอยู่่� ทำให้้เกิิดเป็็นการฝึึกสมาธิิรููปแบบหนึ่่�งไปด้้วย เห็็นจะไม่่ต่่าง ๆ จากการที่่�โบราณาจารย์์ท่่านให้้พระภิิกษุุ สามเณรทำความสะอาดอาวาสวััด เป็็นกิิจประจำ เพราะการทำความสะอาดวััดดัังว่่านั้้�นมิิใช่่เป็็นแต่่เพีียงการกวาดลานวััด เท่่านั้้�น แต่่ถ้้าผู้�ปฏิิบััติิมีีจิิตใจจดจ่่อเป็็นสมาธิิ ก็็ย่่อมจะเกิิดประโยชน์์เป็็นการฝึึกจิิต ซึ่�งจะ 113

พระภิิกษุุสามเณรร่่วมกัันทำการงานก่่อสร้า้ ง โดยท่่านพระอาจารย์ใ์ หญ่่ฝั้้�น อาจาโร เป็น็ ผู้�นำ และควบคุมุ การก่่อสร้้างด้้วยตนเอง พระภิกิ ษุุสามเณรกำลังั ช่่วยกันั ยกเสาศาลา ซึ่�งเป็็นหนึ่่�งในการทำการงานก่่อสร้้าง ที่่ท� ่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มักั ให้ศ้ ิษิ ย์ข์ องท่่านปฏิิบัตั ิิ

อุบุ าสก อุุบาสิกิ า และชาวบ้า้ น ตลอดจนญาติิโยม ร่่วมแรงร่่วมใจกันั ทำงานก่่อสร้า้ ง

นำไปสู่ �การกวาดจิิตใจของตนให้้สะอาดต่่อไป เรื่�่องนี้้�ฉัันใดก็็ฉัันนั้้�น การงานก่่อสร้้างที่่�ท่่าน ได้้นำพระภิิกษุุ สามเณร และฆราวาสกระทำนั้้�น ก็็ย่่อมได้้ประโยชน์์ฉัันนั้้�นเช่่นกััน การงาน ก่่อสร้้างที่่�ร่่วมกัันทำทั้้�งพระภิิกษุุ สามเณร และฆราวาสนั้้�น จึึงเป็็นกระทำไปเพื่�่อพััฒนา ไม่่แต่่เฉพาะเสนาสนะ สิ่�งสาธารณููปโภคเท่่านั้้�น แต่่ยัังเป็็นการพััฒนาจิิตใจของผู้�ปฏิิบััติิด้้วย ข้้อสาม การทำการงานก่่อสร้้างของท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�นนั้้�นท่่านกำชัับ ศิิษยานุุศิิษย์์เสมอให้้กระทำเพีียงเท่่าที่่�จำเป็็นเพื่่�อจะไม่่เป็็น ”ห่่วง„ สร้้างความกัังวล ซึ่�ง จะเป็็นอุุปสรรคต่่อการบำเพ็็ญเพีียรทางจิิต บางคราวแม้้จะมีีสาธุุชนที่่�ศรััทธาอยากจะ สร้้างสิ่ �งนั้้�นสิ่ �งนี้้�ที่่�อาจจะไม่่เป็็นการจำเป็็นถวาย ท่่านก็็กล่่าวว่่า ”สร้้างทำไม มีีอยู่�แล้้ว„ แสดงให้้เห็็นถึึงความสัันโดษของท่่านอีกี ประการหนึ่่�ง การปฏิิบััติิของท่่านเกี่่�ยวกัับการทำการงานก่่อสร้้างนี้้�นัับได้้ว่่าควรเป็็นข้้อสัังเกต ให้้แก่่พระภิิกษุุ สามเณรและฆราวาสทั้้�งหลาย ผู้�ใฝ่่ในธรรมเป็็นอย่่างยิ่่�ง โดยเฉพาะในเวลา ที่่�ความเจริญิ ทางวััตถุุสวนทางกัับความเจริิญของจิติ ใจเช่่นเวลานี้้� ประการที่่� ๔ ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น อาจาโร เป็็นผู้้�มีีความมุ่่�งตรงต่่อแก่่นแท้้ ของพระพุุทธศาสนา ละเว้้นเสีียซึ่�งสิ่ �งอัันมิิใช่่แก่่นแท้้ของพระพุุทธศาสนา ดัังปรากฏอยู่่�ว่่า ท่่านเป็็นผู้�ที่�มีคี วามเคร่่งครััดในพระธรรมวิินัยั และข้้อวัตั รปฏิิบัตั ิติ ่่าง ๆ เป็็นอย่่างยิ่่�ง สิ่ �งใดที่่�เป็็นพระธรรมวิินััยอัันสมเด็็จพระบรมศาสดาทรงบััญญััติิไว้้ท่่านก็็ประพฤติิ ปฏิบิ ััติิตาม และอบรมให้้ศิษิ ยานุุศิิษย์ข์ องท่่านประพฤติปิ ฏิิบัตั ิิโดยเคารพและเคร่่งครัดั ธรรมอัันใดซึ่่�งเป็็นธรรมที่่�สมเด็็จพระบรมศาสดาทรงประกาศไว้้ดีีแล้้ว ท่่านก็็ได้้ ทำความเข้า้ ใจและประพฤติปิ ฏิบิ ััติิตาม ทั้้�งยังั สั่ง� สอนให้ศ้ ิษิ ยานุุศิิษย์์ปฏิิบััติิตาม การบำเพ็็ญเพีียรทางจิิตกระทำวิิปััสสนากรรมฐานซึ่ �งเป็็นหนทางที่่�สมเด็็จพระ บรมศาสดาทรงแผ้้วทางไว้้ เพื่่�อที่่�พุุทธสาวกจะได้้ใช้้กำลัังของตนเข้้าถึึงเป้้าหมายสููงสุุดคืือ ความหลุุดพ้้น โดยทางของสมเด็็จพระบรมศาสดา ท่่านก็็ได้้ปฏิิบััติิโดยเคร่่งครััด และ อบรมแนะนำให้ศ้ ิษิ ยานุศุ ิษิ ย์์ปฏิบิ ััติติ ามเป็น็ อย่่างยิ่่�งด้้วย หากแต่่สิ่่�งใดที่่�ไม่่มีีความจำเป็็นต่่อการปฏิิบััติิตรงทั้้�งสามประการที่่�กล่่าวแล้้วข้้างต้้น ท่่านก็็ได้้ละเสีีย เช่่น พิิธีีกรรมต่่าง ๆ ที่่�ไม่่จำเป็็น ตััวอย่่างมีีเช่่น กรณีีที่่�ท่่านตั้้�งการพิิธีี 116

บำเพ็็ญกุุศลอุุทิิศแด่่บรรพชนที่่�ล่่วงลัับไปแล้้ว ท่่านก็็ได้้ทำโดยตััดสิ่่�งที่่�ไม่่จำเป็็นต่่อ การสั่�งสมและอุุทิิศกุุศลตามนััยพระพุุทธศาสนาออกไป งานนั้้�นไม่่มีีเครื่�่องเสีียงสำหรัับ ขยายเสีียงให้้ดัังกึึกก้้อง ไม่่มีีการแสดงมหรสพเฉลิิมฉลอง ไม่่มีีการเลี้ �ยงอาหารอย่่าง เอิิกเกริิก ไม่่ว่่าบรรพชิิตหรืือคฤหััสถ์์ มีีแต่่เพีียงการสวดพระพุุทธมนต์์อัันเป็็นถ้้อยคำ สรรเสริิญพระรััตนตรััย แสดงความในพระสููตรต่่าง ๆ ที่่�ควรจะน้้อมนำมาเป็็นเครื่�่องระลึึก สำหรัับพุุทธศาสนิิกชน และการแสดงธรรม ที่่�เป็็นธรรมของสมเด็็จพระบรมศาสดา ที่่�แสดง ผ่่านพุุทธสาวกของพระองค์์ท่่าน อีีกตััวอย่่างหนึ่่�ง คืือ การรักั ษาศีีล ท่่านพระอาจารย์ใ์ หญ่่ฝั้้�น ได้ส้ั่�งสอนศิิษยานุุศิิษย์์ อยู่่�เสมอให้้รัักษาศีีล มีีศีีลเป็็นกรอบความประพฤติิ แต่่การที่่�ท่่านให้้รัักษาศีีลนั้้�น ท่่านมิิได้้ เคร่่งครััดกัับการทำพิิธีีกรรมรัับศีีลด้้วยถ้้อยคำภาษาบาลีีตามแบบพิิธีี แต่่ท่่านสั่�งสอน ให้้ศิิษยานุุศิิษย์์รัักษาศีีลจริิง ๆ มากกว่่า ดัังเช่่นที่่�เล่่ากัันว่่าเมื่�่อมีีผู้�ที่�ไม่่ทราบความเรื่่�องนี้้� ไปขอศีีลจากท่่านตอบด้้วยความปรานีีว่่า ”อย่่าไปโกหกกัับพระหลาย ขอศีีลปุ๊๊�บ พอยุุงกััด ก็็ตบปั๊๊�บ„ เรื่่�องนี้้�แม้้จะดููเป็็นคำพููดของท่่านที่่�เรีียกรอยยิ้้�ม แต่่แท้้ที่่�จริิงแฝงไว้้ด้้วยเรื่่�อง การพิิจารณาว่่าสิ่ง� ใดเป็็นแก่่นสิ่ง� ใดเป็น็ เปลืือกของธรรมอยู่่ไ� ม่่น้้อย ดัังที่่�ได้้กล่่าวมานี้้�เอง จึึงกล่่าวได้้ว่่าท่่านเป็็นผู้�ปฏิิบััติิมุ่่�งตรงไปยัังแก่่นแท้้ของ พระพุุทธศาสนา ไม่่ยึึดติดิ กัับสิ่ง� ที่่เ� ป็น็ เครื่่อ� งประกอบหรืือเป็็นเปลืือกแต่่อย่่างใด ประการที่่� ๕ ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น อาจาโร เป็็นผู้�เมตตาธรรม ทรงไว้้ซึ่�ง ความกรุุณาต่่อสาธุุชนทั้้�งปวงอย่่างไม่่มีีประมาณ ความเมตตาของท่่านนั้้�นหากจะกล่่าวไป แล้้วควรจะอธิบิ ายได้้ว่่าจำแนกได้้ออกเป็็นหลายทาง ในทางแรก ท่่านเป็็นผู้�ที่�มีีเมตตาธรรมอุุทิิศตนในการอบรมสั่�งสอนศิิษยานุุศิิษย์์ ด้้วยธรรม ด้้วยวิิปััสสนาวิิธีี ด้้วยการแนะนำข้้อวััตรปฏิิบััติิต่่าง ๆ ในฐานที่่�ท่่านเป็็น พระอาจารย์์ใหญ่่ของเหล่่าศิิษย์์ เมตตาธรรมของท่่านที่่�กล่่าวนี้้�จะเห็็นได้้ว่่า อัันที่่�จริิงเมื่�่อ ท่่านได้้เล่่าเรีียนศึึกษาทั้้�งพระธรรมคำสอน และวิิปััสสนากรรมฐานจากบููรพาจารย์์มาและ นำมาประพฤติิปฏิิบััติิก็็ยัังตนของท่่านให้้มีีความเจริิญงอกงามในธรรมและได้้รัับความสุุข ในทางพระพุุทธศาสนาแล้้ว ท่่านอาจจะรัักษาตนของท่่านไว้้ในพระธรรมวิินััยและปฏิิบััติิ วิิปััสสนากรรมฐานแสวงหาวิิเวก แสวงหาความสุุขจากความสงบ และวิิปััสสนากรรมฐาน ที่่ท� ่่านบำเพ็็ญโดยลำพังั ก็็ได้้ 117

หากแต่่ด้้วยความกรุุณาต่่อศิิษยานุุศิิษย์์ ทั้้�งบรรพชิิตและคฤหััสถ์์ที่่�หวัังจะพึ่่�งท่่าน ท่่านจึึงได้้เมตตาสั่ �งสอนอบรมให้้ท่่านเหล่่านั้้�นได้้เดิินสู่ �ทางที่่�ถููกทางที่่�ชอบตามวิิถีีทางของ พระพุุทธศาสนาด้้วย อีีกทั้้�งควรจะกล่่าวไว้้ด้้วยว่่าการสั่�งสอนโดยแสดงธรรม ด้้วยการ แนะนำวิิปััสสนาวิิธีี หรืือด้้วยการแนะนำข้้อวััตรปฏิิบััติิต่่าง ๆ เหล่่านี้้� เป็็นสิ่ �งที่่�ท่่านอุุทิิศเวลา ให้เ้ ป็น็ อัันมากตลอดระยะเวลาหลายสิิบปีีที่่ท� ่่านได้้อุปุ สมบทมา ในทางที่่�สอง ท่่านเป็็นผู้�แนะนำสั่ �งสอนฆราวาสญาติิโยมให้้ละมิิจฉาทิิฏฐิิกลัับมีี สััมมาทิิฏฐิิ ละความเชื่่�อและการปฏิิบััติิที่่�ไม่่ควร กลัับประพฤติิปฏิิบััติิสิ่�งที่่�ควร เช่่น ในเวลา ที่่�ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�นอุุปสมบทใหม่่ ๆ นั้้�น ชาวบ้้านพื้้�นถิ่่�นยัังมีีความเลื่่�อมใสใน ภููติิผีีปีีศาจตามความเชื่�่อในศาสนาผีีที่่�นัับถืือกัันมาช้้านาน มีีความหวาดกลััวอำนาจภููตผีี ปีีศาจต่่างเซ่่นบููชา มิิถืือพระรััตนตรััยเป็็นที่่�พึ่่�งสููงสุุด ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�นได้้แสดง ธรรมให้้นัับถืือพระรััตนตรััยและมีีสััมมาปฏิิบััติิ เลิิกนัับถืือหวาดกลััวภููตผีีปีีศาจ หรืือ ในคราวที่่�ท่่านได้้ขอแรงให้้ชาวบ้้านร่่วมกัันขุุดลอกหนองหญ้้าไซ ซึ่�งเป็็นหนองน้้ำอยู่่� จัังหวััดสกลนคร เชื่่�อกัันว่่ามีีเจ้้าพ่่อหนองหญ้้าไซปกปัักรัักษาอยู่่� แต่่ชาวบ้้านก็็ไม่่กล้้าทำ เกรงกลััวว่่าจะเป็็นการทำให้้เจ้้าพ่่อหนองหญ้้าไซไม่่พอใจ ท่่านได้้ปรารภถึึงความจำเป็็นและ ไปนั่่�งเป็็นประธานในการขุุดลอกหนองหญ้้าไซด้้วยตนเอง เป็็นที่่�อุ่�นใจของชาวบ้้าน เมื่�่อ ขุุดลอกเสร็็จแล้้วก็็ไม่่มีีภยัันตรายใด ๆ เกิิดขึ้้�น เหตุุการณ์์นี้้�ก็็เชื่�่อว่่าเป็็นเหตุุที่่�จะทำให้้ ชาวบ้า้ นเลิกิ หวาดเกรงภูตู ผีปี ีีศาจได้ใ้ นที่่�สุุด เพราะเห็น็ ประจักั ษ์แ์ ก่่ตาแล้ว้ ใช่่แต่่เรื่่�องความเชื่่�อความเลื่่�อมใสเท่่านั้้�นในเรื่�่องชีีวิิตความเป็็นอยู่่�ของชาวบ้้าน ท่่านก็็เป็็นกำลัังสำคััญในการแนะนำให้้ชาวบ้้านพััฒนาท้้องถิ่่�นของตน และประกอบอาชีีพ ด้้วยความอุุตสาหะขยัันหมั่่�นเพีียร เช่่น ในเรื่�่องการพััฒนาท้้องถิ่่�น ท่่านได้้เป็็นกำลัังชัักชวน ชาวบ้้านร่่วมกัันพััฒนาแหล่่งน้้ำดัังเช่่นเรื่�่องที่่�กล่่าวไปแล้้วข้้างต้้น หรืือการที่่�ท่่านได้้แนะนำ ให้้ชาวบ้้านรู้้�จัักจััดการเคหสถานบ้้านเรืือน ตลอดจนอาคารสถานที่่�ของราชการให้้เป็็น ระเบีียบเรีียบร้้อย ไม่่เป็็นที่่�หมัักหมมสิ่�งโสโครก มีีอากาศถ่่ายเทถููกสุุขอนามััย เป็็นการ ป้้องกัันโรคภัยั ที่่จ� ะเกิดิ ขึ้น�้ ได้ส้ ่่วนหนึ่่�งด้ว้ ย ทั้้�งยังั ทำให้ช้ าวบ้า้ นมีคี วามเป็น็ อยู่่�ที่่ด� ีขี ึ้้�น ส่่วนเรื่�่องการแนะนำให้้ชาวบ้้านประกอบอาชีีพด้้วยความขยัันหมั่่�นเพีียรนั้้�น ท่่าน ก็็ได้้แนะนำสั่�งสอนให้้ชาวบ้้านมีีการงานอาชีีพที่่�สมควร เช่่น คราวหนึ่่�งชาวบ้้านใกล้้ที่่�ท่่าน พำนััก ไม่่ประกอบอาชีีพให้้เป็็นล่่ำเป็็นสัันเอาแต่่คอยไปขุุดอึ่่�งอ่่างมารัับประทานไปวััน ๆ 118

แล้้วก็็โอดครวญว่่ามีีความขััดสนในอาหารการกิิน ท่่านก็็ได้้เทศนาสั่�งสอนว่่าให้้เลิิกทำเช่่นนั้้�น แล้้วตั้้�งหน้้าตั้้�งตาทำมาหากิิน ทำไร่่ทำสวนจะดีีกว่่า ชาวบ้้านก็็เปลี่�ยนแปลงไปทำไร่่ทำสวน ตามที่่ท� ่่านแสดงธรรมแนะนำทำให้ช้ ีีวิติ ความเป็น็ อยู่่แ� ละฐานะดีีขึ้�้น ในทางที่่�สาม ท่่านเป็็นผู้�ที่�มีีปฏิิการะต้้อนรัับ พระภิิกษุุ สามเณร หรืือฆราวาสผู้�ไป สัักการะ ท่่านจะทัักทายปราศรััยแก่่ผู้้�ไปสัักการะท่่านด้้วยอััธยาศััยอัันดีี สาธุุชนจากที่่�ไกล ๆ บ้้างก็็เดิินทางมาจากกรุุงเทพฯ หรืือที่่�อื่่�น ๆ ทั่่�วประเทศไทย ด้้วยความมุ่่�งหมายที่่�จะได้้มา กราบเคารพบููชาท่่าน ขอรัับฟัังโอวาทธรรม ขอรัับการอบรมวิิปััสสนากรรมฐานจากท่่าน ด้้วยเหตุุที่่�ท่่านตระหนัักในวิิริิยภาพ และด้้วยเมตตาธรรมของท่่าน ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น ได้้ต้้อนรัับสาธุชุ นผู้�ไปกราบนมัสั การท่่านโดยตลอด ไม่่ว่่าจะมีจี ำนวนมากมายเพีียงใด เวลามีีผู้�ไปกราบนมััสการท่่าน ท่่านมัักจะทัักทายไต่่ถามว่่าเดิินทางมาจากที่่�ไหน การเดิินทางเป็็นไปอย่่างไร เหน็็ดเหนื่่�อยหรืือไม่่ ซึ่�งด้้วยวาจาของท่่านแต่่เพีียงเท่่านี้้� ก็็เป็็นประดุุจน้้ำทิิพย์์ที่่�ชโลมกายของสาธุุชนที่่�ดั้้�นด้้นฝ่่าความยากลำบากไปนมััสการท่่าน ยิ่่�งเมื่่�อได้้รัับฟัังธรรม และการอบรมวิิปััสสนากรรมฐานจากท่่านด้้วยแล้้ว ก็็ประดุุจดัังได้้ น้้ำทิพิ ย์์แห่่งธรรมชโลมจิิตใจอีกี ด้้วย แม้้ในระยะหลัังท่่านจะมีีอาการอาพาธ กิิจวััตรอัันนี้้�ก็็ยัังคงถููกปฏิิบััติิอยู่่�ไม่่ เปลี่ �ยนแปลงไป แม้้ว่่าคณะแพทย์์และศิิษยานุุศิิษย์์จะพยายามห้้ามปรามทััดทานเพีียงใด ก็็ตาม เพราะการทััดทานนั้้น� ไม่่อาจจะชนะอำนาจแห่่งเมตตาธรรมของท่่านได้้ นี่่�เองกระมัังที่่�เป็็นแบบอย่่างของพระเถระผู้�ทรงไว้้ซึ่�งเมตตาธรรม ผู้�เมตตาต่่อ สาธุุชนทั่่�วไปไม่่เลืือกหน้้า ตั้้�งแต่่เมตตาสั่�งสอนธรรมและวิิปััสสนากรรมฐาน เมตตาแนะนำ ให้้พััฒนาชีีวิิตความเป็็นอยู่่� ถึึงกระทั่่�งเมตตาต้้อนรัับผู้�ที่�หวัังจะพึ่่�งท่่านให้้ได้้รัับความสุุข ตามประสงค์์ แม้้สัังขารของท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น อาจาโร ซึ่�งเป็็นประทีีปแก้้วของผองศิิษย์์ จะลัับไปตามธรรมดาของสัังขารทั้้�งหลาย หากแต่่แสงแห่่งประทีีปดวงนั้้�นจะสว่่างไสวในใจ ของเราทั้้�งหลายอยู่่�ตราบกาลนาน ตราบเท่่าที่่�เราได้้น้้อมนำคำสอน วััตรปฏิิบััติิ ตลอดจน ปฏิิปทาจริิยาวััตรของท่่าน มาพิิจารณาและตามรอยจากแสงประทีีปนั้้�น ไปจนกว่่าจะถึึงที่่� ที่่�ประทีีปนั้้�นสว่่างดวงอยู่่� คืือปลายทางอันั เกษมนั้้�น 119



๔บทที่�่ นึึกถึึงท่า่ นอาจารย์์

เจ้้าพระคุณุ สมเด็็จพระสังั ฆราช ฉายที่่�กุฏุ ิทิ ่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่น� ภููริทิ ตฺฺโต วััดภููริทิ ัตั ตถิริ าวาส บ้า้ นหนองผืือ ตำบลนาใน อำเภอพรรณานิคิ ม จังั หวััดสกลนคร

ในบรรดาพระภิิกษุุที่่�เป็็นศิิษย์์ของท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น อาจาโร ซึ่�งเป็็นที่่�รู้้�จััก ของประชาชนทั่่�วไปนั้้�น เชื่�่อแน่่ว่่าจะต้้องมีีพระนามของเจ้้าพระคุุณ สมเด็็จพระอริิยวงศา คตญาณ (อมฺฺพรมหาเถร) สมเด็็จพระสัังฆราช สกลมหาสัังฆปริิณายก รวมอยู่่�ด้้วย เพราะ ได้้ทรงเป็็นศิิษย์์ที่่�ได้้เคยรัับการอบรมวิิปััสสนากรรมฐาน และข้้อวััตรปฏิิบััติิจากท่่าน พระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น อาจาโร ที่่�วััดป่่าอุุดมสมพร เมื่�่อกว่่า ๖๐ ปีีมาแล้้ว และได้้ทรงเป็็น ศิิษย์์ที่่�ถวายงานท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ตราบจนถึึงกาลมรณภาพ แม้้จนปััจจุุบัันนี้้� ก็็ยัังทรง ถวายงานท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ผู้้�ล่่วงลัับไปแล้้วกว่่า ๔๐ ปีีอยู่่�ในพระฐานะประธานมููลนิิธิิ พระอาจารย์์ฝั้้น� อาจาโร อันั ได้้จััดตั้้�งขึ้�น้ เพื่่�อสืืบสานเจตนารมณ์ข์ องท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ เรื่อ�่ งราวระหว่่างท่่านพระอาจารย์ใ์ หญ่่ และเจ้้าพระคุณุ สมเด็็จพระสัังฆราช ไม่่ค่่อย เป็็นที่่�ทราบแพร่่หลายในปััจจุุบััน ส่่วนหนึ่่�งก็็เห็็นจะเป็็นด้้วยศิิษยานุุศิิษย์์ที่่�ทัันทราบ ความหลัังครั้�งก่่อนนั้้�นมีีเหลืือน้้อยรายลงทุุกวััน และเจ้้าพระคุุณ สมเด็็จพระสัังฆราช ก็็มิิได้้ทรงกล่่าวถึึงเรื่�่องนี้้�ในที่่�ต่่าง ๆ มากนััก อาจจะเป็็นด้้วยทรงเห็็นว่่าเรื่�่องเหล่่านี้้�เป็็น ความหลัังระหว่่างท่่านพระอาจารย์ใ์ หญ่่กับั พระองค์ท์ ่่าน อย่่างไรก็็ดีี ในโอกาสการที่่�คณะศิิษยานุุศิิษย์์จะจััดทำหนัังสืือเกี่่�ยวกัับเรื่�่องราว ของท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น อาจาโร ถวายในโอกาสงานฉลองพระชนมายุุ ๘ รอบ และ ปรารภเหตุุว่่าต่่อไปภายหน้้าจะไม่่มีีผู้�ใดทราบถ้้ามิิได้้มีีการบัันทึึกไว้้ และหากได้้บัันทึึกไว้้ แล้้ว อาจจะเป็็นประโยชน์์สำหรัับอนุุชนภายหน้้า จึึงได้้ทรงอนุุโลมและประทานข้้อมููล และ ทรงเล่่าถึึงเรื่่�องต่่าง ๆ เพื่่อ� ให้้บันั ทึึกไว้้ในหนังั สืือนี้้� 123

แต่่นี้้�ไป จะเป็็นเรื่�่องราวของท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น อาจาโร และเจ้้าพระคุุณ สมเด็จ็ พระสัังฆราช ผู้้�ยัังทรง ”นึึกถึึงท่่านอาจารย์„์ เข้้าสู่่�สำ�ำ นััก คำถามแรกที่่�หลายคนสงสััยคืือ เจ้้าพระคุุณ สมเด็็จพระอริิยวงศาคตญาณ (อมฺฺพรมหาเถร) สมเด็็จพระสัังฆราช สกลมหาสัังฆปริิณายก ได้้ทรงมีีโอกาสเป็็นศิิษย์์ของ ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น อาจาโร ได้้อย่่างไร เพราะในขณะนั้้�น เจ้้าพระคุุณ สมเด็็จ พระสัังฆราช ยัังทรงเป็็นพระมหาหนุ่่�ม จำพรรษาอยู่่� ณ วััดราชบพิิธสถิิตมหาสีีมาราม ซึ่�งเป็็นพระอารามหลวงอยู่่�ถึึงในพระนคร ห่่างกัับสำนัักของท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ ฝั้้�น อาจาโร ที่่�จัังหวััดสกลนคร ไกลกัันหลายร้้อยกิิโลเมตร โอกาสที่่�จะได้้พบกราบสัักการะ กัันในกรุงุ เทพฯ นี้้� น่่าจะมีีน้้อยเต็็มทีี ผู้้�ที่่�จะตอบคำถามนี้้�ได้้กระจ่่างที่่�สุุด ย่่อมจะได้้แก่่องค์์เจ้้าพระคุุณ สมเด็็จ พระสังั ฆราชเอง ซึ่ง� ได้ท้ รงเล่่าประทานเกี่่ย� วกับั เรื่่�องนี้้�ว่่า ”ท่่านได้้ยิินชื่่อ� เสีียงของท่่านแล้ว้ ไปกันั „ จากที่่�รัับสั่�งนี้้�ทำให้้ทราบได้้ว่่า การที่่�เจ้้าพระคุุณ สมเด็็จพระสัังฆราช ได้้ทรง มีีโอกาสเป็็นศิิษย์์ในท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น ก็็เหตุุเพราะทรงทราบกิิตติิคุุณแห่่งสััมมา ปฏิิบััติิ ทั้้�งข้้อวััตร และวิิปััสสนากรรมฐานของท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ จึึงได้้อุุตสาหะเสด็็จไป ทรงสักั การะและรัับการอบรมวิิปััสสนากรรมฐานจากท่่าน รัับสั่�งของเจ้้าพระคุุณ สมเด็็จพระสัังฆราชที่่�ว่่าข้้างต้้นนี้้� ปรากฏความข้้อหนึ่่�งว่่า ในการที่่�เสด็็จไปหาท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น คราวนั้้�นท่่านมิิได้้เสด็็จไปโดยลำพััง พระองค์์เดีียว อัันที่่�จริิงผู้�ที่�เป็็นผู้�นำเจ้้าพระคุุณ สมเด็็จพระสัังฆราช เสด็็จไปคราวนั้้�น ก็็คืือ ท่่านเจ้้าประคุุณ สมเด็็จพระพุุทธปาพจนบดีี (ทองเจืือ จิินฺฺตากโร) ซึ่�งเป็็นพระอาจารย์์ของท่่าน เจ้้าประคุุณ สมเด็็จฯ รููปนี้้� เป็็นเจ้้าอาวาสวััดราชบพิิธ ยุุคที่่� ๕ เป็็นพระอาจารย์์ ของเจ้้าพระคุุณ สมเด็็จพระสัังฆราช นัับแต่่เสด็็จมาประทัับที่่�วััดราชบพิิธตั้้�งแต่่ครั้�ง 124

บนศาลาวััดถ้้ำขาม จัังหวััดสกลนคร ขณะคณะสงฆ์์กำลัังกระทำภััตตกิิจฉัันภััตตาหารในบาตร โดยฉััน ด้้วยมืือเฉกเช่่นเดีียวกัับภิิกษุุสมััยพุุทธกาล ในภาพนี้้� ต้้นแถวคืือ ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น อาจาโร ต่่อด้้วยท่่านเจ้้าประคุุณ สมเด็็จพระพุุทธปาพจนบดีี (ทองเจืือ จิินฺฺตากโร) เจ้้าพระคุุณ สมเด็็จพระสัังฆราช และพระภิิกษุุอื่น่� ๆ ยัังทรงเป็็นสามเณรมาจากจัังหวััดราชบุุรีี เจ้้าพระคุุณ สมเด็็จพระสัังฆราช ทรงเคารพ นัับถืือเป็็นอัันมาก และได้้ถวายการดููแลจนเจ้้าประคุุณ สมเด็็จพระพุุทธปาพจนบดีี ถึึงแก่่มรณภาพเมื่�่อมีีอายุุกว่่า ๑๐๐ ปีี รวมเวลาแห่่งความสััมพัันธ์์ระหว่่างอาจารย์์ และ ศิิษย์ค์ ู่่�นี้้ก� ว่่า ๖๐ ปีี เจ้้าประคุุณ สมเด็็จพระพุุทธปาพจนบดีี เป็็นพระเถระผู้�ใหญ่่ในคณะธรรมยุุตติิก นิิกาย ซึ่�งนอกจากความภููมิิรู้� และความสามารถเช่่นพระเถระทั่่�วไปแล้้ว เจ้้าประคุุณ สมเด็็จฯ ยัังเป็็นผู้�ที่�ได้้รัับการยกย่่องว่่ามีีความสามารถในทางประวััติิศาสตร์์พุุทธศิิลป์์ เป็น็ ผู้้�ช่่ำชองในการพิจิ ารณาพระพุุทธรููปและพระพิิมพ์์ต่่าง ๆ เป็น็ อัันมาก 125

คงจะกล่่าวไม่่ผิิดว่่า ท่่านไม่่เพีียงแต่่จะดููพระพุุทธรููปและพระพิิมพ์์ดููว่่าองค์์ใด เป็็นของเก่่าโบราณอัันงดงามเท่่านั้้�น ท่่านยัังมีีความสามารถในการพิิจารณารู้�ว่า พระเถระ รููปใดเป็็นพระเถระที่่�ทรงสมณคุุณ ควรจะได้้เคารพกราบไหว้้ และไปรัับการอบรมสั่�งสอน ในทางวิิปััสสนากรรมฐานได้้ ดัังที่่�ท่่านได้้นำพาเจ้้าพระคุุณ สมเด็็จพระสัังฆราช ไปกราบ นมัสั การ และศึึกษาวิิปััสสนากรรมฐานจากท่่านพระอาจารย์ใ์ หญ่่ฝั้้�นนี้้� แม้้จะไม่่ได้้ทรงบัันทึึกไว้้เป็็นลายลัักษณ์์อัักษรว่่าได้้เสด็็จไปทรงสัักการะและฝึึก วิิปััสสนากรรมฐานกัับท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�นครั้�งแรกเมื่่�อปีีใด แต่่เจ้้าพระคุุณ สมเด็็จ พระสัังฆราช ทรงจำได้้เป็็นอย่่างดีีว่่า ได้้เสด็็จไปตั้้�งแต่่ยัังทรงเป็็นนัักศึึกษาในมหาวิิทยาลััย มหามกุุฏราชวิิทยาลััย คืือก่่อนพุุทธศัักราช ๒๕๐๘ ครั้�งยัังทรงเป็็นพระมหาอััมพร และ ขณะนั้้�นท่่านพระอาจารย์ใ์ หญ่่ฝั้้�นได้ข้ ึ้�น้ ไปสำนัักอยู่่ท� ี่่�บนถ้้ำขามแล้้ว มููลเหตุุที่่�ได้้เสด็็จไปทรงศึึกษาวิิปััสสนากรรมฐานจากท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�นนั้้�น ทรงเล่่าว่่า ในเบื้้�องแรก เจ้้าประคุุณ สมเด็็จพระพุุทธปาพจนบดีี และเจ้้าพระคุุณ สมเด็็จ พระสัังฆราช ได้้ไปและเสด็็จไปทรงปฏิิบััติิธรรมที่่�วััดเกษรศีีลคุุณ หรืือที่่�รู้้�จัักกัันทั่่�วไป ในนามว่่าวััดป่่าบ้้านตาดก่่อน ณ ที่่�นั้้�นเอง ได้้มีีผู้้�ทููลแนะนำเจ้้าพระคุุณ สมเด็็จพระสัังฆราช ซึ่�งคณะนั้้�นยัังทรงดำรงพระสมณศัักดิ์์�เป็็นพระมหาเปรีียญ ตามภููมิิรู้�ที่�ทรงสอบบาลีีได้้ใน สนามหลวงอยู่่�ว่่า น่่าจะเสด็็จไปทรงศึึกษาวิปิ ัสั สนากรรมฐานกับั ท่่านพระอาจารย์ใ์ หญ่่ฝั้้�น เจ้้าพระคุุณ สมเด็็จพระสังั ฆราช ทรงเล่่าเหตุุการณ์์ตอนนี้้ว� ่่า ”...ไปที่่�บ้้านตาดก่่อน...ตอนนั้้�นก็็มีีคนบอกว่่า ท่่านมหาน่่าจะไปหาท่่านพระอาจารย์์ ใหญ่่ฝั้น�้ ตอนนั้้น� ยัังไม่่มีีเรีียกหลวงปู่� หลวงน้า้ หลวงอา เรียี กท่่านอาจารย์์ใหญ่ท่ ั้้ง� นั้้�น...„ คำว่่า ”ท่่านอาจารย์์ใหญ่่„ ในที่่�นี้้� ท่่านผู้้�อ่่านคงจะได้้เห็็นมาตั้้�งแต่่ต้้นหนัังสืือนี้้� ว่่าเป็็นคำที่่�ใช้้เรีียกขาน และนำหน้้านาม ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�นด้้วยความเคารพ คำว่่า ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่นี้้�ไม่่ได้้หมายความถึึงผู้้�มีีตำแหน่่งหน้้าที่่�ในทางการจััดการในโรงเรีียน หรืือสถานศึึกษาแห่่งใด แต่่หากจะอธิิบายให้้ง่่ายต่่อความเข้้าใจ น่่าจะกล่่าวได้้ว่่า ท่่านเป็็น พระอาจารย์์ผู้�ใหญ่่ของศิิษยานุุศิิษย์์ ซึ่�งในบรรดาศิิษยานุุศิิษย์์นั้้�น ก็็มีีจำนวนมากที่่�เป็็น 126

พระสงฆ์์จากวััดป่่าบ้้านตาดออกบิิณฑบาต มีีชาวบ้้านมาคอยใส่่บาตรด้้วยอาหารพื้้�นถิ่่�น ในภาพนี้้� ท่่านเจ้้าคุณุ พระธรรมวิิสุุทธิมิ งคล หรืือพระอาจารย์พ์ ระมหาบััว าณสมฺฺปนฺโฺ น เป็น็ ผู้�นำบิิณฑบาต เจ้า้ พระคุณุ สมเด็็จพระสังั ฆราช ทรงพระดำเนินิ อยู่่�ในลำดับั ที่่ส� อง เมื่่�อราวพุทุ ธศักั ราช ๒๕๐๘

บนศาลาวัดั ป่า่ บ้้านตาด จัังหวัดั อุุดรธานีี ท่่านเจ้า้ ประคุุณ สมเด็จ็ พระพุทุ ธปาพจนบดีี (ทองเจืือ จิินฺตฺ ากโร) (รููปที่่� ๓ จากซ้้าย) และเจ้้าพระคุุณ สมเด็็จพระสัังฆราช (รููปที่่� ๒ จากซ้้าย) และพระภิิกษุุอื่่�น ๆ กำลัังจะ กระทำภััตกิจิ ฉันั ภััตตาหารในบาตรตามพระอริยิ วินิ ัยั เมื่่�อราวพุุทธศักั ราช ๒๕๐๘ ศิิษย์์ของผู้้�อื่�่นอีีกทอดหนึ่่�ง ฉะนั้้�น จึึงได้้เรีียกขานท่่านว่่า ”ท่่านอาจารย์์ใหญ่่„ เพื่�่อเป็็น การถวายเกียี รติิยกย่่องท่่านเป็น็ พิเิ ศษนั่่�นเอง จากนั้้�นท่่านเจ้้าประคุุณ สมเด็็จพระพุุทธปาพจนบดีี และเจ้้าพระคุุณ สมเด็็จ พระสัังฆราช ก็็จึึงได้้เสด็็จไปสัักการะและฝึึกปฏิิบััติิวิิปััสสนากรรมฐานกัับท่่านพระอาจารย์์ ใหญ่่ฝั้้�นตามที่่ม� ีีผู้�แนะนำนั้้�น 128

เจ้้าพระคุุณ สมเด็็จพระสังั ฆราช (รููปที่่� ๑ จากขวา) และคณะ ขณะทรงแวะพักั ฉันั น้้ำปานะ ในระหว่่างทางจากวััดป่่าบ้า้ นตาด จังั หวัดั อุุดรธานีี ไปยังั ถ้้ำขาม จังั หวััดสกลนคร ก่่อนที่่�จะเล่่าต่่อไปถึึงการเสด็็จไปทรงสัักการะและฝึึกหััดวิิปััสสนากรรมฐานกัับ ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น ควรจะกล่่าวลงไว้้ในที่่�นี้้� ถึึงวััดเกษรศีีลคุุณ หรืือวััดป่่าบ้้านตาด ที่่�เป็็นประดุุจดัังประตููบานแรก ที่่�จะเปิิดให้้เจ้้าพระคุุณ สมเด็็จพระสัังฆราช ได้้เสด็็จไป ทรงศึึกษาวิิปััสสนากรรมฐานในสำนัักท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น และท่่านพระอาจารย์์ สายวิิปััสสนากรรมฐานอื่่�น ๆ เช่่น ท่่านพระอาจารย์์ขาว อนาลโย วััดถ้้ำกลองเพล ดัังที่่� ปรากฏได้้เสด็จ็ ไปทรงสัักการะและปฏิิบัตั ิิวิปิ ัสั สนากรรมฐานในภายหลังั นั้้น� วััดเกษรศีีลคุุณ หรืือวััดป่่าบ้้านตาด ตั้้�งอยู่่�ที่่�จัังหวััดอุุดรธานีี ก่่อตั้้�งขึ้้�นตั้้�งแต่่ พุุทธศัักราช ๒๔๙๘ เมื่่�อมีีชาวบ้้านได้้บริิจาคที่่�ดิินเพื่่�อก่่อตั้้�งขึ้�้นเป็็นวััด และได้้อาราธนา ท่่านเจ้้าคุุณ พระธรรมวิิสุุทธิิมงคล หรืือพระอาจารย์์พระมหาบััว าณฺฺสมฺฺปนฺฺโน ซึ่�งเป็็น พระอาจารย์ฝ์ ่า่ ยวิปิ ัสั สนาธุุระศิิษย์์ของท่่านพระอาจารย์ใ์ หญ่่มั่่น� ภููริิทตฺฺโต มาจำพรรษา และ 129

ด้้วยเหตุุที่่�พระอาจารย์์พระมหาบััวเป็็นศิิษย์์ของท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น วััดป่่าบ้้านตาด แห่่งนี้้� จึึงกลายเป็็นแห่่งใหญ่่ของการศึึกษาปฏิิบััติิวิิปััสสนากรรมฐานตามแนวทางของ ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น จนเป็็นเหมืือนชุุมทางของผู้�สนใจศึึกษาวิิปััสสนาธุุระในสายนี้้� ที่่�จะมาศึึกษา หรืือมาปฏิิบััติิธรรมพำนัักอยู่่�เป็็นระยะเวลาหนึ่่�ง ก่่อนที่่�จะได้้ไปกราบนมััสการ และปฏิิบััติิวิิปััสสนากรรมฐาน ในสำนัักอื่่�น ๆ ในสายคณะพระกรรมฐานของท่่าน พระอาจารย์ใ์ หญ่่มั่่�นต่่อไป ดัังที่่�เจ้า้ พระคุุณ สมเด็็จพระสัังฆราชได้้ทรงผ่่านมาแล้้วนั้้น� สำหรัับการเดิินทางไปยัังวััดป่่าอุุดมสมพร ซึ่�งเป็็นที่่�สำนัักของท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น อาจาโร ในขณะที่่�เจ้้าพระคุุณ สมเด็็จพระสัังฆราช เสด็็จไปทรงสัักการะและฝึึกปฏิิบััติิ วิปิ ััสสนากรรมฐานนั้้�น นับั ว่่าไม่่ใช่่การเดินิ ทางที่่�ง่่ายและสะดวกเช่่นที่่�เป็็นอยู่่ใ� นปััจจุบุ ันั นี้้� 130

เจ้้าพระคุุณ สมเด็็จพระสัังฆราช (รููปที่่� ๓ จากซ้้าย) ทรงอนุุจรติิดตามท่่านเจ้้าประคุุณ สมเด็็จพระ พุุทธปาพจนบดีี (ทองเจืือ จิินฺฺตากโร) (รููปที่่� ๒ จากซ้้าย) ไปนมััสการท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น อาจาโร (รูปู ที่่� ๑ จากซ้้าย) ณ วััดถ้้ำขาม จัังหวัดั สกลนคร วััดป่่าอุุดมสมพร ตั้้�งอยู่่�ที่่�ตำบลพรรณา อำเภอพรรณานิิคม จัังหวััดสกลนคร ห่่างจากวััดราชบพิิธสถิิตมหาสีีมาราม ซึ่�งเป็็นที่่�จำพรรษาของเจ้้าพระคุุณ สมเด็็จ พระสัังฆราช กว่่า ๖๐๐ กิิโลเมตร ซ้้ำการเดิินทางในยุุคสมััยนั้้�นก็็ยัังไม่่สะดวกเช่่น ในปััจจุุบัันนี้้� เจ้้าพระคุุณ สมเด็็จพระสัังฆราช ทรงเล่่าว่่าในเวลาที่่�เจ้้าประคุุณ สมเด็็จ พระพุุทธปาพจนบดีี และพระองค์์ท่่าน เดิินทางไปหาท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�นใช้้วิิธีีการ เดิินทางด้้วยรถยนต์์ และด้้วยระยะทางที่่�ไกลมากก็็มัักจะมีีการหยุุดพัักค้้างคืืนระหว่่างทาง 131

ซึ่�งที่่�หมายในการพัักกลางทางดัังว่่านี้้� ก็็มัักจะเป็็นที่่�วััดป่่าบ้้านตาด แต่่ในบางคราวก็็เป็็น การเดิินทางด้้วยรถไฟ แต่่วิิธีีหลัังนี้้�ทรงเล่่าว่่ามัักจะไม่่ได้้ใช้้บ่่อยนััก เพราะไม่่สะดวกเท่่า วิธิ ีแี รก เนื่อ�่ งจากว่่าต้้องไปหารถยนต์์ต่่อจากสถานีรี ถไฟเข้้าไปถึึงที่่ว� ััดป่า่ อุุดมสมพร นอกจากเมื่�่อราว ๖๐ ปีีที่่�แล้้ว การเดิินทางจะไม่่ได้้สะดวกแล้้ว รถยนต์์ซึ่�งเป็็น พาหนะที่่�จะต้้องใช้้ในการเดิินทางก็็ไม่่ได้้เป็็นของหาง่่ายที่่�คนทั่่�วไปจะมีีไว้้ใช้้สอยได้้ ยิ่่�งเมื่�่อ เป็็นพระภิิกษุุเช่่นเจ้้าพระคุุณ สมเด็็จพระสัังฆราช หรืือพระมหาอััมพร ในเวลานั้้�น ด้้วยแล้้วการเดิินทางด้้วยรถยนต์์นอกจากจะมีีญาติิโยมเจ้้าภาพของงานการที่่�นิิมนต์์ นำรถยนต์์มารัับแล้้ว ก็็แทบจะไม่่มีีเลยทีีเดีียว แต่่การเดิินทางไปวััดป่่าอุุดมสมพร เพื่�่อไป สัักการะและฝึึกวิิปััสสนากรรมฐานกัับท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น อาจาโร ของเจ้้าพระคุุณ สมเด็็จพระสัังฆราช สามารถเป็็นไปได้้ด้้วยความศรััทธาและความเกื้้�อกููลต่่อพระศาสนาของ อุุบาสกผู้�คุ้�นเคยกัับวััดราชบพิิธ อาทิิ พระประสุุตกลการ (บุุญเย็็น โสภณิิก) ที่่�ได้้อนุุเคราะห์์ จััดรถยนต์์ของท่่านพร้้อมคนขัับพาพระมหาอััมพร เดิินทางไปยัังสถานที่่�ต่่าง ๆ รวมถึึง วัดั ป่า่ อุดุ มสมพรตามความประสงค์์ ในโอกาสแรกที่่�เจ้้าพระคุุณ สมเด็็จพระสัังฆราช ได้้ทรงพบท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น แม้้จะเป็็นระยะเวลาที่่�ผ่่านมาช้้านานร่่วม ๖๐ ปีีแล้้ว แต่่ก็็ยัังทรงจำได้้ว่่า ครั้�งนั้้�นเสด็็จไป นมัสั การท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น ที่่�วััดป่า่ อุุดมสมพร จัังหวัดั สกลนคร เจ้้าพระคุุณ สมเด็็จพระสัังฆราช ทรงเล่่าเกี่่�ยวกัับภาพจำในการที่่�ได้้เสด็็จไปหา ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�นว่่า ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่เป็็นพระเถระที่่�เรีียบร้้อย สงบ และ เปี่่�ยมด้้วยเมตตา ดัังที่่�ตรััสเล่่าประทานว่่า ”...ท่า่ นสงบ เรีียบร้อ้ ยดีี เมตตาสููงนะ ถึึงได้้ไปหาท่่าน...„ 132

ภาพซ้้ายคืือ พระประสุุตกลการ (บุญุ เย็็น โสภณิกิ ) หนึ่่�งในผู้�เอื้อ� เฟื้�อ้ ด้้านพาหนะ แด่่เจ้้าพระคุุณ สมเด็จ็ พระสังั ฆราช ในการเสด็จ็ ไปทรงปฏิิบััติิพระศาสนกิจิ ต่่าง ๆ ภาพขวาคืือ เจ้้าพระคุุณ สมเด็็จพระสัังฆราช ฉายพระรููป ณ วััดพระธาตุุพนม จัังหวัดั นครพนม ก่่อนพุทุ ธศัักราช ๒๕๐๐

ภาพนี้้�เจ้้าพระคุุณ สมเด็็จพระสัังฆราช ทรงบัันทึึกเหตุุการณ์์ด้้วยลายพระหััตถ์์ไว้้ว่่า ”อาศััยอาหารเช้้าที่่�บ้้านหมอประจำหมู่่�บ้้านที่่�บ้้านโนนสว่่าง ในการเดิินทางไปถ้้ำพระภููวััว สถานที่่�ที่่�ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น อาจาโร เคยไปบำเพ็ญ็ เพียี รภาวนา ถ่า่ ยเมื่่อ� ๑๕ เมษายน ๒๕๒๐... ๑. พระปริิยััติิกวีี ๒. พระอาจารย์์อุุทััย ๓. พระจำรััส ๔. พระปิ่น�่ ๕. พระแดง„ บรรยากาศการร่่วมเดิินทางกลัับจากถ้้ำพระ แถวยืืนที่่� ๒ จากขวาคืือ เจ้้าพระคุุณ สมเด็็จพระสัังฆราช ส่่วนแถวยืืนที่่� ๑ จากขวา คืือ ท่่านเจ้้าคุุณ พระราชวชิิรญาณโสภณ (อุุทััย สิิริิธโร) ซึ่�งเป็็นศิิษย์์ใน พระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น อาจาโร ภาพนี้้�ทรงบัันทึึกเหตุุการณ์์ด้้วยลายพระหััตถ์์ไว้้ว่่า ”ถ่่ายเมื่่�อเดิินทางกลัับจาก ถ้้ำพระ... ๑๕ เมษายน ๒๕๒๐ ม.ร.ว.ทองศิิริิ ทองแถม ผู้้�ถ่า่ ย„

อยู่่�กับั ท่่านอาจารย์์ วััดป่่าอุุดมสมพรซึ่�งเป็็นสำนัักที่่�ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น อาจาโร พำนัักอยู่่� ซึ่�งได้้ เคยกล่่าวแล้้วว่่าเป็็นอารามที่่�พััฒนาขึ้้�นมาจากบริิเวณที่่�ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่พร้้อมด้้วย พระภิิกษุุ สามเณรและญาติิโยม แผ้้วถางเพื่�่อใช้้เป็็นสถานที่่�ประกอบพิิธีีบำเพ็็ญกุุศล ทัักษิิณานุุปทานอุุทิิศส่่วนกุุศลแด่่บรรพชนของท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ครั้�งแรกนั้้�น ในเวลาที่่� เจ้้าพระคุุณ สมเด็็จพระสัังฆราช เสด็็จไปเป็็นวััดที่่�มีีสิ่�งก่่อสร้้างต่่าง ๆ ตามความจำเป็็น ที่่�ต้้องใช้้แล้้ว แต่่ก็็ยัังไม่่บริิบููรณ์์เช่่นที่่�ปรากฏอยู่่�ในปััจจุุบััน เช่่น โบสถ์์น้้ำที่่�สร้้างขึ้�้นภายหลััง เพื่่�อเป็็นที่่�กระทำสัังฆกรรมของพระภิิกษุุในวััด ก็็ยัังไม่่เรีียบร้้อยบริิบููรณ์์ แต่่สภาพโดยรวม ของวััดป่่าอุุดมสมพร เป็็นวััดที่่�มีีสภาพเป็็นป่่าที่่�ร่่มรื่�่น สงบ ใกล้้ชิิดกัับธรรมชาติิ เป็็นสภาพ แวดล้้อมที่่�เอื้�อเฟื้้�อต่่อการบำเพ็็ญเพีียรทางจิิตกระทำวิิปัสั สนากรรมฐาน ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น เป็็นผู้�ปรากฏเกีียรติิคุุณว่่าเป็็นผู้้�มีีเมตตาธรรมสููงได้้ ต้้อนรัับศิิษยานุุศิิษย์์ที่่�มาจากสารทิิศด้้วยอััธยาศััย ด้้วยธรรม และการฝึึกอบรมวิิปััสสนา กรรมฐานมานานวััน ฉะนั้้�น จึึงไม่่เป็็นสิ่�งน่่าแปลกใจว่่า จะมีีทั้้�งพระภิิกษุุ สามเณร อุุบาสก อุุบาสิิกผู้�ประสงค์์ จะได้้ฟัังธรรม ได้้รัับการฝึึกอบรมวิิปััสสนากรรมฐานจากท่่าน ไปพึ่่�งท่่าน ที่่�วัดั ป่า่ อุุดมสมพรเป็็นอัันมาก เจ้้าพระคุุณ สมเด็จ็ พระสังั ฆราช ก็ท็ รงเป็น็ หนึ่่�งในบรรดานั้้�น ทรงเล่่าว่่า สำหรัับผู้�ที่�ไปประสงค์์จะไปอยู่่�ฝึึกปฏิิบััติิวิิปััสสนากรรมฐานกัับท่่าน พระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น ท่่านไม่่ได้้มีีการสอนเป็็นรููปแบบหรืือเป็็นพิิธีีรีีตอง ไม่่ใช่่รููปแบบ ของการเทศนาตามประเพณีี แต่่เป็็นการแสดงธรรมสั่�งสอนด้้วยการพููดตามปกติิ ดัังที่่� เจ้า้ พระคุุณ สมเด็็จพระสังั ฆราช รัับสั่ง� ว่่า ”พููดธรรมดา ๆ นี่่�แหละ ไม่ใ่ ช่่เทศน์„์ ลัักษณะวิิธีีการสั่ �งสอนของท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�นที่่�รัับสั่�งถึึงนี้้� คงจะเป็็นด้้วย ความที่่�ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ เป็็นผู้�ที่�มีีปกติิมุ่่�งเน้้นที่่�แก่่นแท้้ของการกระทำเป็็นสำคััญ จึึงไม่่ได้้ให้้ความสำคััญกัับรููปแบบของสั่�งสอน เน้้นแต่่ให้้รัับฟัังแล้้วเข้้าใจนำไปปฏิิบััติิ ได้้เป็็นสำคััญ นอกจากนี้้�ยัังอาจจะเป็็นด้้วยอุุปนิิสััยของท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ที่่�เป็็นผู้้�มีี 135

ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น อาจาโร เมตตาทัักทายสาธุุชนที่่�มาสัักการะ ณ วััดป่่าอุุดมสมพร จังั หวััดสกลนคร โดยเจ้้าพระคุุณ สมเด็จ็ พระสัังฆราช ทรงอนุุจรติิดตาม เจ้้าพระคุุณ สมเด็็จพระสัังฆราช ทรงเป็็นพระอนุุจรติิดตามท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น อาจาโร ในขณะเดินิ ทางไปงานทำบุญุ บ้า้ นของศรััทธาสาธุุชน

ปกติิพููดน้้อยอยู่่�แล้้วด้้วย ดัังที่่�เจ้้าพระคุุณ สมเด็็จพระสัังฆราช รัับสั่�งอธิิบายว่่า ท่่าน พระอาจารย์์ใหญ่่นั้้น� เป็น็ พระเถระที่่� ”...พููดน้้อย พููดเป็็นหลัักเป็็นฐาน ก็็สอน สงสััยอะไรก็็ถามได้้ เท่่านั้้�นแหละ ไม่่พููดมาก...„ สำหรัับเรื่�่องที่่�เป็็นหััวข้้อสำคััญในการสั่�งสอนพระภิิกษุุ สามเณร อุุบาสก อุุบาสิิกา ที่่�ท่่านมัักจะกล่่าวถึึงอยู่่�เสมอก็็คืือเรื่่�องการรัักษาจิิตใจของตน กระทำใจให้้สงบ ดัังที่่�ทรง ตอบคำถามที่่ว� ่่า ท่่านพระอาจารย์ใ์ หญ่่ฝั้้�น มัักจะแสดงธรรมอบรมศิิษย์์อย่่างไร ว่่า ”...เรื่�องทางจิิตทางใจนี่่�แหละ การรัักษาใจ ทำใจให้้สงบ ตามที่่�คงจะเคยได้้ยิิน ได้้ฟัังมา ทำใจให้น้ ิ่�่ง ตั้้ง� จิิต นั่่�งให้้ตรง ดำรงจิิต ทำใจให้้มั่่�น ภาวนาไป...„ จะสัังเกตว่่าเรื่�่องที่่�ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�นสั่�งสอนศิิษยานุุศิิษย์์นี้้� เป็็นเรื่่�องที่่�ฟััง ดููเหมืือนกัับจะเป็็นเรื่�่องพื้้�นฐาน เป็็นเรื่่�องง่่าย ๆ แต่่แท้้ที่่�จริิงแล้้ว เรื่�่องนี้้�ไม่่ใช่่เรื่�่องง่่ายเลย การรัักษาใจให้้สงบ ให้้นิ่่�งอยู่่�นี้้� ถ้้าจะกล่่าวในขั้�นต้้นก็็เป็็นเหมืือนการเปิิดประตููสู่�การ บำเพ็็ญเพีียรทางจิิตกระทำวิิปััสสนากรรมฐาน ซึ่�งถ้้าผ่่านขั้�นแรกนี้้�ไปไม่่ได้้ ก็็ยากที่่�จะก้้าวสู่ � การสำเร็็จผลในขั้�นต่่อ ๆ ไป แต่่ถ้้ากล่่าวในขั้�นสููงการที่่�จะรัักษาใจให้้สงบ ให้้นิ่่�งอยู่่�ได้้อย่่าง แท้้จริิงนั้้�น เป็็นเรื่่�องที่่�ต้้องผ่่านการฝึึกฝนในทางวิิปััสสนากรรมฐานมาจนประสบความ สำเร็็จพอควรแล้้ว และก็็เป็็นภาวะที่่�เป็็นเป้้าหมายระดัับหนึ่่�งของการวิิปััสสนากรรมฐานด้้วย เรื่่�องที่่ด� ููจะเป็็นเรื่อ�่ งธรรมดานี้้� จริิง ๆ แล้้ว คงจะไม่่ใช่่เรื่่อ� งธรรมดา ในเวลาภายหลัังต่่อมาช้้านาน เจ้้าพระคุุณ สมเด็็จพระสัังฆราช ได้้รัับสั่�งถึึงการสอน ให้้รัักษาใจของท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น ซึ่�งตราตรึึงอยู่่�ในพระทััย ประทานให้้แก่่พระ ภิิกษุุ สามเณร ตลอดจนอุุบาสก อุุบาสิิกาได้้ฟััง ที่่�วััดเขาใหญ่่เจริิญธรรมญาณสััมปัันโน จังั หวัดั นครราชสีีมา คราวหนึ่่ง� ว่่า ”...อาตมาได้้ฟัังคำของท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้�้น อาจาโร ตั้้�งแต่่ครั้�งแรกที่่�เข้้าหาท่่าน มากราบท่่าน คำว่่าที่่�ท่่านบอกว่่า ”ทำใจให้้สบาย„ สำเนีียงของท่่านยัังปรากฏติิดอยู่�ในใจ มาจนป่า่ นนี้้�...„ 137

การสอนของท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่นั้้�น มิิใช่่ว่่าท่่านจะสอนด้้วยการพููดสอนโดยตรง แต่่อย่่างเดีียว ดัังที่่�ได้้กล่่าวแล้้วว่่า ท่่านมัักจะประพฤติิปฏิิบััติิเป็็นตััวอย่่าง ในเรื่่�องการ กระทำวิิปััสสนากรรมฐานนี้้�ก็็เช่่นกััน นอกจากจะสั่�งสอน แนะนำว่่าจะต้้องภาวนาอย่่างไร จะต้้องนั่่�งในท่่าอย่่างไรแล้้ว ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ยัังเป็็นผู้�นำในการกระทำวิิปััสสนา กรรมฐาน ให้้เป็็นแบบอย่่าง แก่่ศิษิ ย์ท์ ั้้ง� หลายได้้พิิจารณาและกระทำตามด้้วย ดัังที่่�เจ้้าพระคุุณสมเด็็จพระสัังฆราช รัับสั่ �งถึึงการปฏิิบััติิให้้ดููเป็็นแบบอย่่างของ ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ว่่า ”...ท่่านก็็นำนั่่�งเป็็นตััวอย่่าง ”เอ้้า ภาวนานะ ตั้้�งใจ หัันหน้้าเข้้าหาพระ„ เราก็็ดููว่่า ท่า่ นนั่่�งอย่า่ งไร พระที่่�นั่่�งอยู่่�ท่่านนั่่ง� ยังั ไง ดูวู ่า่ ทำยัังไง...„ สำหรัับเรื่่�องการภาวนานี้้� ท่่านผู้้�อ่่านอาจจะเคยได้้ทราบมาว่่า ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ มั่่�น ภููริิทตฺฺโต มัักจะอบรมให้้ศิิษย์์ของท่่านให้้บำเพ็็ญเพีียรทางจิิตกระทำวิิปััสสนากรรมฐาน โดยเจริิญภาวนาคำว่่า ”พุุทโธ„ ศิิษย์์ของท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�นทั้้�งหลาย จึึงมัักจะสั่ �งสอน ศิิษยานุุศิิษย์์ต่่อมาให้้ใช้้การภาวนาด้้วยคำว่่า ”พุุทโธ„ ซึ่�งเป็็นการภาวนาโดยระลึึกถึึงสมเด็็จ พระสััมมาสััมพุุทธเจ้้า เป็็นวิิธีีการในการสำคััญในการบำเพ็็ญเพีียรทางจิิตกระทำวิิปััสสนา กรรมฐาน ซึ่�งท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น อาจาโร ก็็ได้้ใช้้วิิธีีนี้้�ในการอบรมศิิษยานุุศิิษย์์ของ ท่่านด้ว้ ยเช่่นกันั การภาวนาด้้วยคำว่่า ”พุุทโธ„ นี้้�เป็็นสิ่ �งที่่�ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น ให้้ความสำคััญ มาก ดัังปรากฏในประวััติิของท่่านหลายตอนว่่า เมื่่�อท่่านจะสั่ �งสอนให้้ญาติิโยมฝึึกหััด วิิปััสสนากรรมฐานท่่านก็็มัักให้้ภาวนาด้้วยคำว่่า ”พุุทโธ„ นี้้� หรืือแม้้แต่่ในเวลาที่่�ชาวบ้้าน ประสบความเดืือดร้้อน หรืืออัันตรายต่่าง ๆ ท่่านก็็มัักจะสอนให้้ทำการภาวนาด้้วยคำว่่า ”พุทุ โธ„ นี้้โ� ดยตลอด ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น ได้้เคยสั่ �งสอนเกี่่�ยวกัับการภาวนาด้้วยคำว่่า ”พุุทโธ„ นี้้�ว่่า ”นั่่�งให้ส้ บาย...หลับั ตา หุบุ ปาก ลิ้�นก็อ็ ย่า่ กระดุุกกระดิิก หน้้ายิ้้ม� ๆ ทำใจให้เ้ บิิกบาน ภาวนาว่่า พุุทโธ ธััมโม สัังโฆ แล้้วรวมเป็็นพุุทโธคำเดีียว มองเข้้าไปภายใน ดููใจของเรา 138

ท่่านพระอาจารย์ใ์ หญ่่ฝั้้น� อาจาโร กำลัังแสดงธรรม ท่่ามกลางศิิษยานุุศิิษย์์ ทั้้ง� พระภิิกษุุ สามเณร อุบุ าสก และอุบุ าสิกิ า ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้น� อาจาโร ท่่ามกลางศิษิ ยานุศุ ิษิ ย์ท์ ี่่ม� ากราบสัักการะอย่่างล้น้ หลาม

เห็็นอะไรไหม? มัันมืืดคืือใจคน วััดกัันตรงนี้้� วััดเพื่่�อให้้รู้�ว่าใจเรานี่่�น่่ะ ดีีหรืือไม่่ดีี ใจดีี เป็็นอย่า่ งไร? ใจดีเี ราก็ม็ ีคี วามสุุข ความสบาย เย็น็ อกเย็็นใจไม่เ่ ดืือดร้้อน...„ และ ”พุุทโธ-กายเราเบิิกบาน พุุทโธ-ใจเราสว่่างไสว พุุทโธ-ใจเราผ่่องใส เหมืือนน้้ำใส กระจกใสหรืือแก้้วใส เห็็นตน เห็็นบุุคคลอื่่�น มองเห็็นเรา มองเห็็นเขา มองเห็็นงาน มองเห็็นการ มองเห็็นความสุุข ความทุุกข์์ของเรา เรามีีชีีวิิตเรารัักชีีวิิต ใคร ๆ ก็็มีีชีีวิิต เหมืือนกันั ทุกุ คน เมื่่�อเป็็นเช่่นนี้้� เราก็็ไม่ค่ วรเบีียดเบียี นซึ่ง่� กัันและกััน...ซีี„ การภาวนาด้้วยคำว่่า ”พุุทโธ„ นี้้� เจ้้าพระคุุณ สมเด็็จพระสัังฆราช ก็็ได้้ทรงรัับเอา เป็็นรููปแบบในการภาวนา ในเวลาเมื่่�อทรงสั่�งสอนศิิษยานุุศิิษย์์ของพระองค์์ในการฝึึกหััด วิิปััสสนากรรมฐานสืืบต่่อมาเช่่นกันั ที่่�กล่่าวไปแล้้วข้้างต้้นนี้้� มีีข้้อที่่�จะต้้องเสริิมว่่า มิิใช่่ทุุกคนที่่�ไปถึึงสำนัักของท่่าน พระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�นแล้้ว ท่่านจะเร่่งรััดให้้นั่่�งภาวนาโดยทัันทีีทุุกราย สิ่�งเหล่่านี้้�ต้้องขึ้�้นอยู่่� กัับความเหมาะสมและความประสงค์์ของผู้�ที่�ไปหาท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ด้้วย บางทีีสาธุุชน มาจากที่่�ไกล ๆ เป็็นหมู่่�คณะ ด้้วยหมายจะมาสัักการะและร่่วมทำบุุญกัับท่่าน ก็็คงจะไม่่ใช่่ โอกาสที่่�จะให้้ทุุกคนนั่่�งภาวนาได้้ อัันนี้้�แสดงให้้เห็็นถึึงการต้้อนรัับศรััทธาของศิิษยานุุศิิษย์์ อย่่างเหมาะสมกับั โอกาส ความประสงค์์ และสภาพการณ์์ของท่่านพระอาจารย์ใ์ หญ่่ ที่่�กล่่าวไปข้้างต้้นเป็็นเรื่�่องเกี่่�ยวกัับการสั่ �งสอน ทั้้�งในข้้ออรรถข้้อธรรม และการ ภาวนา กระทำวิิปััสสนากรรมฐาน สำหรัับพระภิิกษุุ สามเณร อุุบาสก อุุบาสิิกา ซึ่�งไป สัักการะ และรัับการอบรมวิิปััสสนากรรมฐานกัับท่่านเป็็นการทั่่�วไป แต่่สำหรัับพระภิิกษุุ สามเณรที่่�ไปอยู่่�ปฏิิบััติิธรรม กระทำวิิปััสสนากรรมฐานอยู่่�ที่่�วััดป่่าอุุดมสมพร ชนิิดที่่�เรีียกว่่า อยู่่�ประจำนั้้�น ก็จ็ ะมีีวััตรปฏิบิ ััติทิ ี่่จ� ะต้้องประพฤติิปฏิิบัตั ิิ ในเรื่�่องเกี่่�ยวกัับวััตรปฏิิบััติิของพระภิิกษุุ สามเณร ซึ่�งเจ้้าพระคุุณสมเด็็จ พระสัังฆราช ได้้ทรงเคยปฏิิบััติิด้้วยพระองค์์เองเมื่่�อครั้�งเสด็็จไปประทัับอยู่่�ที่่�วััดป่่า อุุดมสมพรนั้้�น ทรงเล่่าว่่าวััตรปฏิิบััติิของพระภิิกษุุ สามเณรที่่�อยู่่�ที่่�วััดป่่าอุุดมสมพรนั้้�น มีีการกำหนดไว้อ้ ย่่างเคร่่งครััดเป็น็ ระเบีียบแบบแผน 140

เริ่�มตั้้�งแต่่ในเวลาเช้้าตรู่�ตื่่�นขึ้�้นมาล้้างหน้้าจััดการกิิจของตน แล้้วก็็ไปทำวััตร ไหว้้พระสวดมนต์์ แล้้วจึึงออกไปบิิณฑบาต จากนั้้�นจึึงฉัันภััตตาหาร ซึ่�งการฉัันภััตตาหาร ที่่�วััดป่่าอุุดมสมพรนั้้�น เป็็นการฉัันในบาตรตามแบบพระภิิกษุุแต่่ครั้�งพุุทธกาล เพื่�่อตััดสละ ซึ่ �งความยึึดติิดในรููปรสของอาหารโดยพิิจารณาอาหารนั้้�นว่่าบริิโภคไปเพื่่�อให้้ร่่างกาย ธาตุุขัันธ์์สามารถดำรงอยู่่�ได้้เท่่านั้้�น มิิได้้เป็็นไปเพื่�่อสนองตััณหา ความต้้องการรสโอชา หรืือ รููปที่่�สวยงาม และการฉัันภััตตาหารของพระภิิกษุุ สามเณรที่่�วััดป่่าอุุดมสมพรนี้้� ก็็จะฉััน เพียี งมื้้อ� เดียี วเท่่านั้้�น หลัังจากฉัันภััตตาหารแล้้ว ก็็เป็็นเวลาที่่�พระภิิกษุุ สามเณรจะแยกย้้ายกัันไปบำเพ็็ญ เพีียรภาวนาโดยลำพััง หรืือจััดการกิิจจำเป็็นต่่าง ๆ จนกระทั่่�งเมื่่�อถึึงเวลาบ่่ายจึึงจะเป็็นกิิจ ที่่�ร่่วมกัันทำความสะอาดบริิเวณวััด ซึ่�งปกติิก็็มัักจะเป็็นการกวาดเศษใบไม้้ที่่�ร่่วงหล่่น ลงมาทำให้้เกิิดความไม่่สะอาดสอ้้านในบริิเวณวััดซึ่่�งมีีต้้นไม้้จำนวนมาก การกวาดบริิเวณวััด ในลัักษณะนี้้� เรีียกว่่าการ ”กวาดตาด„ การทำความสะอาดบริิเวณวััดเช่่นนี้้� นอกจาก จะได้้ประโยชน์์หลัักคืือความสะอาดของบริิเวณวััดแล้้ว ยัังเป็็นโอกาสในการทำสมาธิิ ระหว่่างที่่�ปััดกวาด อีีกทั้้�งยัังเป็็นโอกาสให้้พระภิิกษุุ สามเณรซึ่�งใช้้เวลาส่่วนใหญ่่นั่่�งทำกิิจ ของสงฆ์์ หรืือบำเพ็็ญเพีียรภาวนาออกกำลัังบริิหารร่่างกายไปในตััวด้้วยจึึงนัับว่่าเป็็นกิิจ ที่่ม� ีปี ระโยชน์ห์ ลายอย่่าง หลัังจากการทำกิิจให้้บริิเวณวััดเกิิดความสะอาดแล้้ว ก็็เป็็นเวลาของการสรงน้้ำ ทำกิิจส่่วนตนอีีกครั้�ง ก่่อนที่่�ในเวลาค่่ำจะเป็็นเวลาประชุุมทำวััตรไหว้้พระสวดมนต์์พร้้อมกััน ซึ่�งหลัังจากเสร็็จการไหว้้พระสวดมนต์์แล้้ว ก็็จะเป็็นการรัับฟัังธรรมซึ่�งท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ จะแสดง หรืืออบรมสั่�งสอนต่่าง ๆ แล้้วจึึงเป็็นการเข้้าสู่�การบำเพ็็ญภาวนาวิิปััสสนากรรมฐาน ร่่วมกัันพอประมาณสัักระยะเวลาหนึ่่�ง เมื่อ�่ สมควรแก่่เวลาแล้้ว ก็ถ็ ึึงเวลาที่่พ� ระภิกิ ษุสุ ามเณร จะแยกย้้ายกัันไปภาวนาตามลำพััง จะเป็็นที่่�กุุฎีีที่่�อาศััยของแต่่ละรููป หรืือจะเป็็นที่่�อื่่�นใน บริเิ วณวัดั ซึ่่ง� ยัังคงความเป็น็ ป่า่ อยู่่�ก็็แล้้วแต่่อััธยาศัยั ของรูปู นั้้�น ๆ เจ้้าพระคุุณ สมเด็็จพระสัังฆราช ยัังทรงเล่่าถึึงคราวที่่�พระองค์์เสด็็จไปประทัับกัับ ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น และได้้ขึ้�้นไปประทัับนั่่�งภาวนาอยู่่�บนเขาใกล้้กัับวััดป่่าอุุดมสมพร ซึ่ง� สภาพแวดล้อ้ มและบรรยากาศยังั เป็น็ ป่่าแท้้ ๆ ว่่า 141

ท่่านพระอาจารย์ใ์ หญ่่ฝั้้น� อาจาโร (รููปที่่� ๒ จากซ้า้ ย) และคณะสงฆ์์ ออกบิณิ ฑบาต รับั ศรัทั ธาของญาติโิ ยม

”...ขึ้�้นไปบนเขา บนเขาได้ย้ ิินเสีียงนก นกร้้องตอนกลางคืนื วู้�... เงียี บมาก ได้ย้ ิินเสีียง นกฮูกู …„ ที่่�กล่่าวข้้างต้้นนี้้�เป็็นภาพที่่�ฉายให้้เห็็นถึึงชีีวิิตของพระภิิกษุุ สามเณรในสำนัักของ ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น อาจาโร ที่่�วััดป่่าอุุดมสมพร ซึ่�งครั้�งหนึ่่�งเจ้้าพระคุุณ สมเด็็จ พระสังั ฆราชได้เ้ คยเสด็จ็ ไปเป็น็ ศิษิ ย์ข์ องท่่านพระอาจารย์ใ์ หญ่่มาแล้ว้ ในที่่�นี้้�ควรจะกล่่าวไว้้เป็็นเกร็็ดเรื่�่องหนึ่่�งในหนัังสืือนี้้�ด้้วยว่่า เจ้้าพระคุุณ สมเด็็จ พระสัังฆราช เป็็นพระภิิกษุุที่่�เป็็นศิิษย์์รููปหนึ่่�งที่่�ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น ได้้ให้้ความเมตตา เป็็นอย่่างมาก นอกจากการสั่ �งสอนธรรม การอบรมวิิปััสสนากรรมฐานที่่�ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ สั่�งสอนและอบรมเจ้้าพระคุุณ สมเด็็จพระสัังฆราชแล้้ว มีีผู้�เล่่าต่่อกัันมาว่่าครั้�งหนึ่่�งท่่าน พระอาจารย์์ใหญ่่ ได้้เคยพูดู กับั พระมหาอััมพรว่่า ”มหา ภาวนาให้้ดีี ๆ นะ ต่อ่ ไปจะได้้เป็น็ สมเด็จ็ „ ข้้อความที่่�กล่่าวไปข้้างต้้นนี้้� หากเป็็นดัังที่่�มีีผู้�เล่่ามา ก็็เป็็นที่่�น่่าสนใจว่่าคำกล่่าวของ ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�นนี้้� จะเป็็นด้้วยการที่่�ท่่านสัังเกตเห็็น ”แวว„ ของพระมหาหนุ่่�ม จากเมืืองกรุุงรููปนั้้�น ด้้วยการสัังเกตความมุ่่�งมั่่�น และวััตรปฏิิบััติิ หรืือท่่านจะทราบด้้วย ญาณวิิถีีอย่่างใดก็็ตาม ก็็เป็็นความจริิงตามที่่�ท่่านได้้กล่่าวไว้้ทุุกประการ พระมหาอััมพร ผู้�นั้�น ต่่อมาได้้ทรงพระกรุุณาโปรดสถาปนาเป็็น ”สมเด็็จ„ พระราชาคณะ และ ”สมเด็็จ„ พระสังั ฆราช สมกัับคำกล่่าวของท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่จริงิ ๆ เกร็็ดอีีกเรื่่�องหนึ่่�งที่่�ยืืนยัันถึึงความเมตตาที่่�ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น อาจาโร มีีต่่อท่่านเจ้้าพระคุุณ สมเด็็จพระสัังฆราช ก็็คืือเมื่�่อคราวที่่�คณะศิิษยานุุศิิษย์์ของท่่าน พระอาจารย์์ใหญ่่ ต่่างอยากจะมีีเหรีียญรููปท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ไว้้เป็็นที่่�เคารพบููชาสำหรัับ ตน ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น เป็็นพระเถระฝ่่ายวิิปััสสนาธุุระที่่�เคร่่งครััดเพีียงใดท่่านผู้้�อ่่าน ก็็คงจะได้้ทราบแล้้วจากที่่�อ่่านมาในตอนต้้น จึึงไม่่ใช่่เรื่่�องง่่ายที่่�ท่่านจะอนุุญาตให้้สร้้าง เหรียี ญรููปของท่่าน 143

คราวหนึ่่�งซึ่�งคณะศิิษย์์ของท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น ซึ่�งรัับราชการเป็็นทหารอากาศ ประสงค์์จะสร้้างเหรีียญรููปท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น เพื่่�อไว้้เป็็นเครื่�่องสัักการบููชากัันใน หมู่่�คณะ และแจกจ่่ายในบรรดาผู้้�นัับถืือท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ โดยมิิได้้มีีการจำหน่่าย ให้้บููชาด้้วยเงิินแต่่ประการใด จึึงได้้กราบเรีียนขออนุุญาตท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ ซึ่�งท่่าน ก็ย็ ัังไม่่ยิินยอมอนุญุ าต เจ้้าพระคุุณ สมเด็็จพระสัังฆราช ได้้ทรงเห็็นถึึงเจตนาบริิสุุทธิ์�ของคณะศิิษย์์ เหล่่านั้้�น จึึงได้้ทรงช่่วยเป็็นธุุระในประสานงานกราบเรีียนท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่จนกระทั่่�ง ท่่านยอมอนุุญาตให้้สร้้างได้้ตามความประสงค์์ ถึึงขนาดที่่�มีีผู้�กล่่าวว่่าถ้้าไม่่ใช่่พระองค์์ท่่าน ก็็คงไม่่ได้ส้ ร้า้ ง เหรีียญรููปท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น รุ่�นที่่�เจ้้าพระคุุณ สมเด็็จพระสัังฆราช ทรงเป็็น ธุุระช่่วยในการกราบเรีียนขออนุุญาตจััดสร้้างนี้้� ปััจจุุบัันเป็็นยอดปรารถนาของศิิษยานุุศิิษย์์ ทั้้�งหลาย บางคนถึึงกัับยอมเช่่าหาบููชาจากผู้�ที่ �ได้้รัับแจกโดยไม่่คิิดมููลค่่าในอดีีตด้้วยราคา สููงยิ่่�ง แต่่เจ้้าพระคุุณ สมเด็็จพระสัังฆราช ไม่่ทรงมีีเหรีียญรููปท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น รุ่�นดัังกล่่าว หรืือรุ่�นใด เก็็บไว้้แม้้แต่่เหรีียญเดีียว ที่่�เคยทรงได้้รัับมา ก็็ประทานให้้ผู้้�อื่�่น หมดไปช้า้ นานแล้้ว ดัังที่่�เคยรับั สั่�งอยู่่�ว่่า ”...เหรียี ญอาจารย์์ฝั้น�้ สักั เหรียี ญ เราก็็ไม่่มี.ี ..„ เหตุุที่่�เจ้้าพระคุุณ สมเด็็จพระสัังฆราชไม่่ทรงมีีเหรีียญรููปท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น แม้้แต่่เหรีียญเดีียวเห็็นจะเป็็นด้้วยไม่่ทรงยึึดติิดในสิ่ �งของใดตามนััยที่่�ได้้ทรงรัับการสั่ �งสอน มาจากท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ผู้้�มีีรููปปรากฏในเหรีียญนั้้�น และอีีกประการหนึ่่�งเห็็นจะเป็็น เพราะ เจ้้าพระคุุณ สมเด็็จพระสัังฆราช ทรงมีีคำสั่�งสอนและภาพของท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ อยู่่ใ� นพระทัยั ชัดั เจนดีีแล้้ว 144

หนทางที่่�ต้้องห่า่ งไกล ดัังที่่�ได้้กล่่าวแล้้วว่่าระยะทางระหว่่างวััดราชบพิิธสถิิตมหาสีีมาราม กรุุงเทพฯ และ วััดป่่าอุุดมสมพร จัังหวััดสกลนคร ห่่างไกลกัันหลายร้้อยกิิโลเมตร อีีกทั้้�งการเดิินทาง ก็็ไม่่ได้้สะดวกสบาย ฉะนั้้�น การที่่�จะเสด็็จไปกราบสัักการะและอยู่่�ปฏิิบััติิธรรมกัับท่่าน พระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น ของเจ้้าพระคุุณ สมเด็็จพระสัังฆราช จึึงทำได้้เป็็นครั้�งคราวตามที่่� โอกาสจะอำนวย ซึ่�งแต่่ละครั้�งต้้องอาศััยพระวิิริิยภาพเป็็นอัันมากในการเดิินทาง ทรงเล่่าถึึง การเสด็จ็ ไปวััดป่่าอุุดมสมพรของพระองค์์ว่่า ”...ไปพัักอยู่�เป็็นพััก ๆ เป็็นคราว ๆ ไม่่ได้้อยู่่�จำพรรษา จำพรรษาต้้องอยู่่�วััด ราชบพิิธ เวลาเราว่่างจากสอนก็็ไป อยู่�เป็็นหลาย ๆ วััน ตอนเป็็นนัักศึึกษาก็็ไปอยู่� แต่่ ไม่่นาน ตอนนั้้�นเรีียนหนัังสืือ คืือมีีเวลาก็็ไป จะไปเป็็นปีี เป็็นเดืือน ๆ ก็็ไม่่ได้้หรอก เพราะ ทำงานอยู่ �ที่ �นี่่„� เจ้้าพระคุุณ สมเด็็จพระสัังฆราช ทรงสรุุปเกี่่�ยวกัับสถานะของพระองค์์ไว้้โดยแฝง ด้้วยพระอารมณ์ข์ ันั ว่่า ”...คือื มัันยัังไม่เ่ ป็น็ พระป่า่ แท้้ คือื เรียี กว่่าพระป่า่ เทียี มก็็แล้ว้ กันั ...„ ถึึงแม้้ว่่าเจ้้าพระคุุณ สมเด็็จพระสัังฆราชจะมิิได้้มีีโอกาสไปประทัับอยู่่�ที่่�วััดป่่า อุุดมสมพรเป็็นระยะเวลายาวนานในแต่่ละครั้�ง เนื่่�องด้้วยพระภารกิิจที่่�ต้้องทรงปฏิิบััติิ ในฐานะนัักศึึกษา และอาจารย์์ของสภาการศึึกษามหามกุุฏราชวิิทยาลััย ตามลำดัับ รวมถึึง พระฐานะที่่�ทรงเป็็นกำลัังของสำนัักวััดราชบพิิธ หากเจ้้าพระคุุณ สมเด็็จพระสัังฆราช ก็็ได้้ทรงเก็็บเกี่่�ยวประสบการณ์์อัันมีีค่่า ระหว่่างที่่�เสด็็จไปประทัับที่่�วััดป่่าอุุดมสมพรไว้้ได้้ เป็็นอย่่างดีี ทรงมีีโอกาสได้้รัับฟัังธรรมจากท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น อาจาโร ทรงมีีโอกาส ได้้ปฏิิบััติิวิิปััสสนากรรมฐานภายใต้้การอบรมแนะนำของท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ นัับว่่าเป็็น พระประสบการณ์์อันั มีคี ่่ายิ่่�งสำหรัับพระองค์์ 145

นอกจากนี้้� เมื่่�อถึึงพุุทธศัักราช ๒๕๐๙ ทางการคณะสงฆ์์ไทย มีีโครงการที่่�จะ จััดส่่งพระภิิกษุุไทยออกไปยัังต่่างประเทศเพื่่�อปฏิิบััติิหน้้าที่่�พระธรรมทููต ประกาศ พระศาสนาในต่่างประเทศ เจ้้าพระคุุณ สมเด็็จพระสัังฆราช ซึ่�งขณะนั้้�น ทรงมีี พระสมณศัักดิ์์�เป็็นพระมหาอััมพร ทรงสมััครและได้้รัับการคััดเลืือกให้้เข้้ารัับการอบรม เป็็นพระธรรมทููต รุ่�นแรกของคณะสงฆ์์ไทย ซึ่�งตามระเบีียบการ จะต้้องทรงเข้้ารัับ การอบรมตามหลัักสูตู รพระธรรมทููต ทั้้ง� ภาคทฤษฎีี และปฏิิบัตั ิิ เป็็นเวลานานพอสมควร เมื่่�อเสร็็จสิ้ �นการอบรมพระธรรมทููต เจ้้าพระคุุณ สมเด็็จพระสัังฆราช ก็็ทรงได้้รัับ การคััดเลืือกจากมหามกุุฏราชวิิทยาลััย ให้้ออกไปศึึกษาต่่อในระดัับปริิญญาโท ณ มหาวิิทยาลััยบานารััส ฮิินดูู เมืืองพาราณสีี ประเทศอิินเดีีย ตามที่่�มหาวิิทยาลััยทั้้�งสอง มีีความตกลงกัันอยู่่�ก่่อนหน้้านั้้�น โดยทรงใช้้เวลาศึึกษาอยู่่�ราว ๒ ปีี ก็็ทรงสำเร็็จการ ศึึกษาระดัับปริญิ ญาโท และเสด็็จกลัับประเทศไทย ระยะเวลาที่่�เจ้้าพระคุุณ สมเด็็จพระสัังฆราช ต้้องทรงเข้้ารัับการอบรมพระธรรมทููต และเสด็็จไปทรงศึึกษาต่่อ ณ ต่่างประเทศ ราว ๓ ปีีนี้้� เป็็นเวลาที่่�ต้้องทรงห่่างจากการไป ฝึึกปฏิิบััติิวิิปััสสนากรรมฐานในสำนัักท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�นไปด้้วยความจำเป็็น เพื่�่อ ประโยชน์์ใหญ่่แก่่พระพุุทธศาสนา ต่่อเมื่่�อเสด็็จกลัับมาจากต่่างประเทศแล้้ว จึึงได้้ทรง มีีโอกาสกลัับไปประทัับที่่�วััดป่่าอุุดมสมพร เพื่�่อทรงบำเพ็็ญพระองค์์ตามวััตรปฏิิบััติิใน สำนัักนั้้�น และทรงฝึึกหััดวิิปััสสนากรรมฐานกัับท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น อาจาโร ตามที่่�ได้้ เคยทรงกระทำมาแต่่ก่่อน อีีกคราวหนึ่่�งที่่�เจ้้าพระคุุณ สมเด็็จพระสัังฆราช ต้้องทรงห่่างจากท่่านพระอาจารย์์ ใหญ่่ฝั้้�น และสำนัักวััดป่่าอุุดมสมพรไป โดยที่่�คราวนี้้�เป็็นการห่่างไปไกลถึึงคนละซีีกโลก ก็็คืือการที่่�เจ้้าพระคุุณ สมเด็็จพระสัังฆราช ได้้เสด็็จไปทรงปฏิิบััติิหน้้าที่่�พระธรรมทููต ณ เครืือรัฐั ออสเตรเลียี ในช่่วงตั้้ง� แต่่พุทุ ธศัักราช ๒๕๑๖ อย่่างไรก็็ดีี แม้้ว่่าเจ้้าพระคุุณ สมเด็็จพระสัังฆราช จะทรงห่่างจากท่่านพระอาจารย์์ ใหญ่่ฝั้้น� อาจาโร ไปด้้วยความจำเป็็นของการศึึกษา ในอันั ที่่�จะต้้องไปศึึกษา ณ ต่่างประเทศ เพื่�่อนำวิิชาความรู้�มาเพื่�่อทรงรัับใช้้พระพุุทธศาสนา หรืือด้้วยความจำเป็็นของหน้้าที่่� 146