หนังสือนึกถึงท่านอาจารย์

คณะวััดราชบพิิธสถิิตมหาสีีมาราม จััดพิมิ พ์์โดยเสด็จ็ พระราชกุศุ ลเนื่อ�่ งในงานฉลองพระชนมายุุ ๘ รอบ สมเด็็จพระอริยิ วงศาคตญาณ (อมฺพฺ รมหาเถร) สมเด็จ็ พระสัังฆราช สกลมหาสังั ฆปริณิ ายก วันั จันั ทร์์ที่่� ๒๖ มิถิ ุุนายน พุทุ ธศัักราช ๒๕๖๖









พระบาทสมเด็จ็ พระเจ้า้ อยู่่ห� ัวั ทรงพระกรุณุ าโปรดรัับงานบำเพ็็ญพระราชกุศุ ล ฉลองพระชนมายุุ ๘ รอบ สมเด็็จพระอริิยวงศาคตญาณ สมเด็จ็ พระสังั ฆราช สกลมหาสัังฆปริณิ ายก ไว้ใ้ นพระบรมราชููปถััมภ์์ กำำ�หนดการ วันั อาทิติ ย์์ ที่่� ๒๕ มิิถุุนายน ๒๕๖๖ เวลา ๑๕ นาฬิิกา - สมเด็จ็ พระอริิยวงศาคตญาณ สมเด็จ็ พระสัังฆราช สกลมหาสังั ฆปริิณายก เสด็จ็ ลงพระอุุโบสถ - ทรงจุุดธููปเทีียนเครื่�่องนมัสั การบูชู าพระพุทุ ธอัังคีีรส พระประธานพระอุโุ บสถ - ทรงจุดุ ธููปเทีียนเครื่่อ� งทองน้้อยบูชู าพระสถููปบรรจุุพระนาม และนาม อดีตี เจ้้าอาวาสวัดั ราชบพิธิ สถิิตมหาสีมี าราม และพระบูรู พาจารย์์ - พระราชาคณะถวายพระธรรมเทศนา กัณั ฑ์์ ๑ - พระราชาคณะ ๑๐ รููปสวดพระพุทุ ธมนต์์ - พระราชาคณะ ๑๐ รูปู สวดมาติิกา-สดับั ปกรณ์์-บัังสุุกุุล - พระสงฆ์์สมณศัักดิ์์อ� ีีก ๘๗ รูปู สดัับปกรณ์์-บังั สุุกุลุ - บรรพชิิตจีีนนิิกาย ๑๐ รูปู สวดมาติิกา-สดับั ปกรณ์์-บัังสุกุ ุลุ - บรรพชิติ อนัมั นิกิ าย ๑๐ รูปู สวดมาติกิ า-สดับั ปกรณ์-์ บังั สุกุ ุลุ - สมเด็จ็ พระสัังฆราช เสด็จ็ ขึ้�น้

วัันจันั ทร์์ ที่่� ๒๖ มิถิ ุุนายน ๒๕๖๖ เวลา ๑๗ นาฬิกิ า - พระบาทสมเด็็จพระเจ้า้ อยู่่�หัวั และสมเด็จ็ พระนางเจ้า้ ฯ พระบรมราชินิ ีี เสด็็จพระราชดำเนิินถึึงวััดราชบพิิธสถิติ มหาสีมี าราม - เสด็จ็ พระราชดำเนินิ ไปถวายราชสักั การะพระบรมราชานุสุ าวรียี ์์ พระบาทสมเด็จ็ พระจุุลจอมเกล้้าเจ้า้ อยู่่ห� ัวั - เสด็็จพระราชดำเนินิ เข้า้ สู่�พระอุโุ บสถ - ทรงจุดุ ธูปู เทียี นเครื่�่องนมััสการบููชาพระพุุทธอังั คีีรส พระประธาน พระอุโุ บสถ และทรงจุุดธูปู เทียี นเครื่�่องทองน้อ้ ยถวายราชสักั การะ พระบรมราชสรีรี างคาร พระบาทสมเด็จ็ พระปกเกล้้าเจ้า้ อยู่่ห� ัวั พระราชสรีรี างคาร สมเด็จ็ พระนางเจ้้ารำไพพรรณีี พระบรมราชินิ ีี และพระบรมราชสรีรี างคาร พระบาทสมเด็จ็ พระบรมชนกาธิิเบศร มหาภููมิพิ ลอดุุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิติ ร - ทรงประเคนพัดั รองที่่�ระลึึก - สมเด็็จพระราชาคณะถวายศีีล - สมเด็็จพระราชาคณะ พระราชาคณะเจริญิ พระพุุทธมนต์์ - พระบาทสมเด็็จพระเจ้า้ อยู่่ห� ัวั เสด็็จพระราชดำเนินิ ไปถวาย ดอกไม้ธ้ ููปเทีียนแพ ถวายน้้ำสรงแด่่สมเด็จ็ พระสัังฆราช ถวายพััดรััตนาภรณ์์ ว.ป.ร. ชั้น� ๑ พุ่่�มดอกบัวั และผ้า้ ไตร - พระสงฆ์เ์ จริญิ ชััยมงคลคาถา ชาวพนัักงานประโคมฆ้้องชัยั สังั ข์์ แตร ดุุริยิ างค์์ ขณะเดียี วกััน วััดทุุกวัดั ทั่่�วราชอาณาจัักรย่่ำฆ้อ้ ง กลอง ระฆััง พระสงฆ์์ทั่่ว� ราชอาณาจักั รเจริิญชัยั มงคลคาถาถวายพระพร - สมเด็จ็ พระนางเจ้้าฯ พระบรมราชิินีี ถวายดอกไม้ธ้ ูปู เทียี นแพ ถวายน้้ำสรง พุ่่�มดอกบัวั และผ้้าไตร แด่่สมเด็็จพระสังั ฆราช - ทรงประเคนจตุุปััจจัยั ไทยธรรมแด่่พระสงฆ์์ที่่�เจริญิ พระพุุทธมนต์์ - ทรงหลั่ง� ทัักษิิโณทก - พระสงฆ์์ถวายอนุโุ มทนา ถวายอดิิเรก - เสด็็จพระราชดำเนิินกลับั





ขุ.ุ ธ.อ. (สมเด็จ็ พระอริยิ วงศาคตญาณ) สมเด็็จพระสังั ฆราช สกลมหาสังั ฆปริณิ ายก

คำำ�นำำ� มหามงคลสมััยวัันคล้้ายวัันประสููติิสมเด็็จพระอริิยวงศาคตญาณ (อมฺฺพรมหาเถร) สมเด็็จพระสัังฆราช สกลมหาสัังฆปริิณายก ศกนี้้� ทรงเจริิญพระชนมายุุบรรจบ ๘ รอบ พระนัักษััตร ในวัันจัันทร์์ที่่� ๒๖ มิิถุุนายน พุุทธศัักราช ๒๕๖๖ ยัังความปีีติิยิินดีีแก่่ พุุทธบริิษััทชาวไทยทุุกหมู่่�เหล่่า รััฐบาลในนามของประชาชนชาวไทย ได้้พร้้อมใจกััน จััดงานฉลองพระชนมายุุเป็น็ วาระสำคัญั ของชาติิ สมเด็็จพระบรมบพิิตร พระราชสมภารเจ้้า พระบาทสมเด็็จพระเจ้้าอยู่่�หััว ผู้�ทรง พระคุุณอัันประเสริิฐ ได้้ทรงพระกรุุณาโปรดพระราชทานพระบรมราชููปถััมภ์์งาน ฉลองมหามงคลสมััยในปีีนี้้� เฉกที่่�มีีทรงพระมหากรุุณาสืืบเนื่่�องมาทุุกปีี เป็็นที่่�ซาบซึ้�้ง พ้้นพรรณนา ขอถวายพระพรให้้ทรงเจริิญพระราชสิิริิสวััสดิ์์�พิิพััฒนมงคลพระชนมสุุข ทุกุ ประการ ในคราวที่่�สมเด็็จบรมบพิิตร พระราชสมภารเจ้้า ทรงสถาปนาสมเด็็จพระสัังฆราช อมฺฺพรมหาเถร เมื่�่อพุุทธศัักราช ๒๕๖๐ สร้้อยพระนามที่่�ปรากฏในพระสุุพรรณบััฏที่่�ว่่า “วิิบููลสีีลสมาจารวััตรวิิปััสสนสุุนทร” นั้้�น นัับเป็็นการประกาศพระกิิตติิคุุณแห่่งพระผู้�ทรง ได้้รัับสถาปนาว่่า ทรงบริิบููรณ์์ด้้วยศีีลาจารวััตร และทรงงดงามในพระวิิปััสสนาธุุระ ซึ่�งเป็็น พระกิิตติิคุุณอัันปรากฏด้้วยเหตุุที่่�ทรงบำเพ็็ญมาตลอดเวลาอัันยาวนานที่่�ทรงครองสมณเพศ

เจ้้าพระคุุณ สมเด็็จพระสัังฆราช ทรงมีีวััตรปฏิิบััติิอัันงดงามในกรอบของศีีล ตามพระอริิยวิินััย อีีกทั้้�งทรงเลื่�่อมใสและใฝ่่พระทััยในการบำเพ็็ญเพีียรทางจิิต กระทำ วิิปััสสนากรรมฐาน ได้้เสด็็จไปทรงศึึกษาวิิปััสสนากรรมฐานจากท่่านพระอาจารย์์หลายท่่าน โดยเฉพาะที่่�ทรงเคารพนัับถืือ และได้้เสด็็จไปทรงปฏิิบััติิวิิปััสสนากรรมฐานในสำนััก ด้้วยความเลื่อ่� มใสยิ่่ง� คืือ ท่่านพระอาจารย์ใ์ หญ่่ฝั้้น� อาจาโร ได้้ทรงศึึกษาข้้อวััตรปฏิบิ ัตั ิิและ วิิปััสสนากรรมฐาน ตลอดจนได้้ทรงเป็็นกำลัังในการถวายงานท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ มาโดยตลอด จนแม้้เมื่�่อท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มรณภาพล่่วงไปแล้้ว ก็็ยัังทรงรัับเป็็นพระธุุระ ในกิิจอัันเนื่�่อง หรืือเป็็นไปเพื่่�อชููเชิิดเกีียรติิคุุณของท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ ด้้วยความเคารพ ไม่่เสื่่�อมคลาย ดัังปรากฏว่่าทรงดำรงตำแหน่่งประธานมููลนิิธิิพระอาจารย์์ฝั้้�น อาจาโร อยู่่�จนปัจั จุบุ ััน คณะวััดราชบพิิธสถิิตมหาสีีมารามจึึงเห็็นว่่า ในโอกาสอัันเป็็นมหามงคลที่่� เจ้้าพระคุุณ สมเด็็จพระสัังฆราช ทรงเจริิญพระชนมายุุบรรจบ ๘ รอบพระนัักษััตรนี้้� หากจะได้้พิิมพ์์หนัังสืือที่่�เกี่่�ยวข้้องกัับท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น อาจาโร ขึ้้�นเป็็นที่่�ระลึึก ในโอกาสนี้้� ก็็จะเป็็นการเหมาะสมยิ่่�ง จึึงได้้มอบหมายให้้นายศิิรธััช ศิิริิชุุมแสง ซึ่�งเป็็น สััทธิิวิิหาริิกในเจ้้าพระคุุณ สมเด็็จพระสัังฆราช เรีียบเรีียงหนัังสืือขึ้�้นเล่่มหนึ่่�ง ว่่าด้้วยเรื่่�อง ประวััติิของท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น อาจาโร นัับตั้้�งแต่่ภููมิิหลัังอัันหล่่อหลอมท่่านจนเป็็น พระอาจารย์์ใหญ่่ในทางวิิปััสสนาธุุระ จนกระทั่่�งถึึงที่่�อวสานแห่่งประวััติิ พร้้อมด้้วยเรื่�่องราว

ระหว่่างท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น อาจาโร กัับเจ้้าพระคุุณ สมเด็็จพระสัังฆราช ในฐาน พระอาจารย์์กัับศิิษย์์ ซึ่�งยัังมิิเคยได้้เรีียบเรีียงและตีีพิิมพ์์มาก่่อน โดยเจ้้าพระคุุณ สมเด็็จ พระสัังฆราช ได้้ประทานลายพระหััตถ์์สำหรัับเป็็นชื่่�อหนัังสืือนี้้�เพื่�่อถวายเป็็นอาจาริิยานุุสรณ์์ ว่่า “นึึกถึึงท่่านอาจารย์์” คณะวััดราชบพิิธสถิิตมหาสีีมาราม พร้้อมทั้้�งศิิษยานุุศิิษย์์ในพระองค์์ ขอ สมััครสมานน้้ำใจด้้วยกตััญญุุตาและภัักดีีจิิต อาศััยหนัังสืือเล่่มนี้้�ซึ่�งหมายจะให้้เป็็นเครื่่�อง เผยแพร่่กิิตติิคุุณแห่่งท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น อาจาโร ผู้�เป็็นพระอาจารย์์และเจ้้าพระคุุณ สมเด็็จพระสัังฆราชผู้�ทรงเป็็นศิิษย์์ เล่่มนี้้� ต่่างเครื่�่องอภิิวัันทนาการบููชาถวายสัักการบููชา เจ้้าพระคุุณ สมเด็็จพระอริิยวงศาคตญาณ (อมฺฺพรมหาเถร) สมเด็็จพระสัังฆราช สกลมหาสัังฆปริิณายก เจ้้าอาวาสวััดราชบพิิธสถิิตมหาสีีมาราม พร้้อมทั้้�งขออำนาจกุุศล วิิทยาทานอัันจะบัังเกิิดมีีจากการจััดพิิมพ์์เผยแพร่่หนัังสืือนี้้� จงอภิิบาลรัักษาเจ้้าพระคุุณ สมเด็็จพระสัังฆราช ให้้มีีพระพลานามััยสมบููรณ์์แข็็งแรง เจริิญพระชนมายุุยืืนนาน เสด็็จ สถิิตเป็็นหลัักชััยของพระพุุทธศาสนา และเป็็นมิ่่�งขวััญของคณะสงฆ์์และพุุทธศาสนิิกชน ชาวไทยสืืบไป คณะวัดั ราชบพิธิ สถิิตมหาสีมี าราม

อภิิสักั การพจน์์ ในวาระที่่�สมเด็็จพระอริิยวงศาคตญาณ (อมฺฺพรมหาเถร) สมเด็็จพระสัังฆราช สกลมหาสัังฆปริิณายก ทรงเจริิญพระชนมายุุ ๘ รอบพระนัักษััตร ในวัันจัันทร์์ที่่� ๒๖ มิิถุุนายน พุุทธศัักราช ๒๕๖๖ นัับเป็็นศุุภมงคลสมััยสำคััญ ที่่�องค์์สกลมหาสัังฆปริิณายก ทรงเจริิญทีีฆายุุสิิริิสวััสดิ์์� อัันควรแก่่ความปีีติิโสมนััสของพุุทธศาสนิิกชนชาวไทย เป็็นอย่่างยิ่่�ง รััฐบาลในนามของประชาชนชาวไทยได้้จััดงานฉลองพระชนมายุุดัังกล่่าว เป็็น วาระสำคััญของชาติิ มีีกำหนดเฉลิิมฉลองตลอดพุุทธศัักราช ๒๕๖๖ นี้้� โดยประการสำคััญ พระบาทสมเด็็จพระเจ้้าอยู่่�หััว มีีพระมหากรุุณาทรงรัับงานดัังกล่่าวไว้้ในพระบรมราชููปถััมภ์์ ทั้้�งพระราชทานพระบรมราชานุุเคราะห์์โดยประการต่่าง ๆ นัับเป็็นพระมหากรุุณาธิิคุุณ หาที่่�สุุดมิิได้้ ธนาคารออมสิินขอน้้อมจิิตจงรััก โดยเสด็็จพระราชกุุศลด้้วยการสนัับสนุุน การจัดั พิิมพ์์บรรณานุุสรณีีย์์ที่่�ระลึึกสำหรัับวาระนี้้� เจ้้าพระคุุณ สมเด็็จพระสัังฆราช มีีพระกรุุณาคุุณแก่่ธนาคารออมสิินในหลากหลาย วาระอย่่างต่่อเนื่่�องมาแต่่ครั้�งทรงเป็็นสมเด็็จพระราชาคณะ ได้้เสด็็จมาทรงเป็็นประธานสงฆ์์ ในพิิธีีสำคััญต่่าง ๆ ของธนาคารออมสิิน อาทิิ ทรงเป็็นประธานฝ่่ายสงฆ์์ในพิิธีีเปิิดโครงการ ธนาคารโรงเรีียนวััดราชบพิิธ เมื่�่อวัันพุุธที่่� ๖ กรกฎาคม พุุทธศัักราช ๒๕๕๔ ทรงเป็็น ประธานฝ่่ายสงฆ์์ในพิิธีีบำเพ็็ญกุุศลเนื่�่องในวาระ ๙๘ ปีี แห่่งการสถาปนาธนาคารออมสิิน เมื่�่อวัันจัันทร์์ที่่� ๙ มกราคม พุุทธศัักราช ๒๕๕๕ สิิริิมงคลและกิิตติิประวััติิทั้้�งนั้้�นยัังจารจด อยู่่ใ� นหัวั ใจของชาวออมสินิ เสมอมา

ดัังที่่�ทราบแล้้วว่่าสมเด็็จพระสัังฆราช นอกจากจะทรงบริิบููรณ์์ด้้วยพระศีีลาจารวััตร เป็็นที่่�ประจัักษ์์แล้้ว ยัังทรงปรากฏพระกิิตติิคุุณประวััติิอัันผ่่องแผ้้วควรที่่�อนุุชนจะถืือเป็็น เนตติิแบบอย่่างทั้้�งด้้านการครองตนและด้้านการครองงานในทางสััมมาปฏิิบััติิ ด้้วยเหตุุนี้้� ในศกแห่่งการเฉลิิมฉลองพระชนมายุุ ธนาคารออมสิินจึึงได้้ขอประทานโอกาสสนัับสนุุน การจััดพิมิ พ์ห์ นัังสืือ จำนวน ๒ เล่่ม ดัังนี้้� ๑. “ธรรมทููตาภิิวุุฒ” อัันมีีสารััตถะเกี่่�ยวกัับประวััติิสัังเขปของงานด้้านพระธรรมทููต ของไทย และพระกรณีียกิจิ ด้า้ นการพระธรรมทูตู ของสมเด็็จพระสังั ฆราช ๒. “นึึกถึึงท่่านอาจารย์์” อัันมีีสารััตถะเกี่่�ยวกัับสมเด็็จพระสัังฆราชกัับพระเถระ ฝ่า่ ยวิิปััสสนาธุุระโดยเฉพาะพระอาจารย์์ฝั้้น� อาจาโร ธนาคารออมสิินเล็็งเห็็นว่่าหนัังสืือ ๒ เล่่มนั้้�น นอกจากจะเป็็นเครื่่�องสมโภช มหามงคลสมััยนี้้� และเชิิดชููพระกิิตติิคุุณให้้ไพศาลยิ่่�งขึ้�้นแล้้ว ยัังจะเป็็นประโยชน์์ในการ ประมวลเรีียบเรีียงข้้อมููลเหล่่านี้้�ไว้้เป็็นหลัักฐานทางประวััติิศาสตร์์ของชาติิต่่อไปด้้วย จึึงหวังั เป็น็ อย่่างยิ่่�งว่่าหนังั สืือดัังกล่่าวนี้้�จะอําํ นวยประโยชน์์แก่่ผู้้�ศึึกษาค้น้ คว้้าตามสมควร คณะผู้�บริิหาร พนัักงาน และลููกจ้้างของธนาคารออมสิิน ขอกราบถวายอภิิสัักการะ พร้้อมกัับขออาราธนาคุุณพระไตรรััตน์์อัันเป็็นสรณะสููงสุุดแห่่งพุุทธบริิษััท โปรดอภิิบาล บัันดาลให้้สมเด็็จพระอริิยวงศาคตญาณ (อมฺฺพรมหาเถร) สมเด็็จพระสัังฆราช สกลมหา สัังฆปริิณายก ทรงเจริิญยิ่่�งด้้วยพระสิิริิสวััสดิ์์� พระพลานามััย และพระชนมสุุข เสด็็จสถิิต เป็็นมิ่่�งขวัญั และธงชัยั แห่่งพระบวรพุทุ ธศาสนาตราบนาน (นายวิิทััย รัตั นากร) ผู้�้อำนวยการธนาคารออมสิิน

คำ�ำ นำำ�ของผู้เ�้ รีียบเรีียง ในโอกาสที่่�เจ้้าพระคุุณ สมเด็็จพระอริิยวงศาคตญาณ (อมฺฺพรมหาเถร) สมเด็็จ พระสัังฆราช สกลมหาสัังฆปริิณายก ทรงเจริิญพระชนมายุุ ๘ รอบพระนัักษััตร และ คณะวััดราชบพิิธสถิิตมหาสีีมารามได้้มอบหมายให้้ข้้าพเจ้้าเรีียบเรีียงหนัังสืือเกี่่�ยวกัับ ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น อาจาโร และโดยเฉพาะอย่่างยิ่่�งคืือเรื่่�องราวเกี่่�ยวกัับท่่าน พระอาจารย์์ใหญ่่ และเจ้้าพระคุุณ สมเด็็จพระสัังฆราช ซึ่�งทรงเป็็นศิิษย์์ที่่�เคารพสัักการะ ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่รููปนั้้�นอย่่างยิ่่�ง เพื่่�อจัักได้้จััดพิิมพ์์เป็็นที่่�ระลึึกในโอกาสอัันเป็็น มหามงคลข้้างต้้น ข้้าพเจ้้ายิินดีีรัับเรีียบเรีียงด้้วยความเต็็มใจ และถืือเป็็นโอกาสที่่�จะได้้ สนองพระเดชพระคุณุ เจ้า้ พระคุุณสมเด็็จฯ พระอุุปััชฌายะ ผู้�ทรงมีีพระคุุณล้น้ เกล้า้ ข้้าพเจ้้าขอถืือโอกาสนี้้� แถลงความเกี่่�ยวกัับหนัังสืือนี้้�บางประการไว้้เพื่่�อให้้ท่่าน ผู้้�อ่่านได้ร้ ัับทราบคืือ ประการแรก ข้้อมููลที่่�ใช้้ในการเรีียบเรีียงหนัังสืือนี้้� ได้้อาศััยข้้อมููลที่่�เจ้้าพระคุุณ สมเด็็จพระสัังฆราช ประทานพระวโรกาสให้้เข้้าเฝ้้ากราบทููลสััมภาษณ์์ รวมถึึงได้้ประทาน หนัังสืือต่่าง ๆ ที่่�เกี่�ยวกัับท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น อาจาโร โดยเฉพาะหนัังสืือภาพ ชีีวประวััติิ และปฏิิปทา พระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น อาจาโร ซึ่�งพระองค์์ท่่านมีีส่่วนในการจััดทำสนองคุุณ ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ เมื่่�อกว่่า ๔๐ ปีีล่่วงแล้้ว มาเป็็นแหล่่งสำหรัับข้้อมููล และภาพ ในการ เรีียบเรียี งหนัังสืือนี้้� ซึ่ง� เป็็นพระกรุณุ าคุณุ อย่่างยิ่่�ง และยังั ให้ห้ นัังสืือนี้้�บริบิ ูรู ณ์ล์ งได้้ ประการที่่�สอง แม้้ว่่าข้้าพเจ้้าจะได้้กล่่าวในเนื้้�อหาหนัังสืือแล้้วพอสมควร แต่่เพื่่�อ ให้้เกิิดความชััดเจน ข้้าพเจ้้าขอแถลงว่่า เรื่่�องราวในหนัังสืือนี้้� มีีบางตอนเป็็นเรื่่�องชีีวประวััติิ ของท่่านพระอาจารย์์ในสายวิิปััสสนาธุุระ จึึงเป็็นธรรมดาอยู่่�เองที่่�จะต้้องกล่่าวถึึงเรื่�่อง สภาวะของจิิต หรืือประสบการณ์์ทางจิิต ที่่�เกิิดขึ้้�นจากการบำเพ็็ญเพีียรทางจิิตกระทำ วิิปััสสนากรรมฐาน ซึ่�งเป็็นเรื่่�องที่่�ตามหลัักการทางพระพุุทธศาสนาแล้้วจะรู้�ได้้เมื่่�อสภาวะ ทางจิิตอยู่่�ในขั้�นนั้้�น ๆ แล้้วเท่่านั้้�น การที่่�ข้้าพเจ้้าซึ่�งเป็็นปุุถุุชนได้้เรีียบเรีียงหนัังสืือนี้้�ขึ้�้น

และมีีเนื้้�อความกล่่าวถึึงสภาวะของจิิต หรืือประสบการณ์์ทางจิิตที่่�เกิิดขึ้�้นจากการบำเพ็็ญ เพีียรทางจิิตกระทำวิิปััสสนากรรมฐานดัังกล่่าวแล้้วนั้้�น จึึงเป็็นการกล่่าวถึึงโดยอ้้างอิิงจาก ข้้อมููลที่่�ปรากฏอยู่่�ในหนัังสืือหรืือเอกสารต่่าง ๆ แล้้วเท่่านั้้�น และมิิได้้มีีความมุ่่�งหมายหรืือ ความสามารถที่่�จะยืืนยัันได้้ แต่่โดยเหตุุที่่�ประสงค์์จะเรีียบเรีียงเรื่�่องไว้้ให้้บริิบููรณ์์ในเนื้้�อหา ตามกำลััง จึึงได้้รวมเข้้าไว้้ในเรื่�่องที่่�เรีียบเรีียงด้้วย จึึงจำจะต้้องกราบเรีียนให้้ท่่านผู้้�อ่่าน ได้ท้ ราบความตามนี้้�ด้ว้ ย ในการเรีียบเรีียงหนัังสืือนี้้� ข้้าพเจ้้าขอขอบพระคุุณคณะทำงานที่่�ปรากฏนาม ท้้ายหนัังสืือนี้้� โดยเฉพาะอาจารย์์ ดร.เธีียรดนััย เสริิมบุุญไพศาล และครููอภิิรัักษ์์ นามวิิชา ซึ่�งเป็็นศิิษย์์ร่่วมสำนัักวััดราชบพิิธ และมีีเจ้้าพระคุุณ สมเด็็จพระสัังฆราช เป็็นที่่�หมาย แห่่งความเคารพบููชาร่่วมกััน ที่่�ได้้ร่่วมแรงร่่วมใจกัันดำเนิินการตั้้�งแต่่เริ่�มแรกที่่�สุุด จนหนัังสืือนี้้�สำเร็็จออกมาเป็็นเล่่มสมุุดได้้ หากปราศจากความช่่วยเหลืือของท่่านทั้้�งสอง และคณะทำงานทุุกท่่านแล้้ว หนัังสืือนี้้�ย่่อมไม่่อาจสำเร็็จลงได้้ หนัังสืือนี้้�นอกจากจะเป็็น ที่่�ระลึึกในโอกาสมหามงคลของเจ้้าพระคุุณ สมเด็็จพระสัังฆราช แล้้ว ยัังเป็็นพยานแห่่ง น้้ำใจสามััคคีีของคณะวััดราชบพิิธสถิิตมหาสีีมารามทั้้�งหลายซึ่�งมีีเจ้้าพระคุุณ สมเด็็จ พระสังั ฆราช เป็็นที่่�หมายแห่่งความเคารพบูชู าร่่วมกันั ด้ว้ ย โดยที่่�สุุด ด้้วยการเรีียบเรีียงหนัังสืือนี้้� ได้้กระทำในเวลาอัันจำกััด ประกอบกัับทั้้�ง ผู้�เรีียบเรีียงซึ่�งเป็็นผู้้�มีีความรู้�และภููมิิธรรมน้้อย จึึงอาจจะมีีข้้อผิิดพลาดหรืือไม่่สมบููรณ์์ ด้้วยประการใด ๆ ข้้อบกพร่่องเหล่่านั้้�นข้้าพเจ้้าขอน้้อมรัับไว้้แต่่ผู้้�เดีียว และกราบขออภััย แต่่คุณุ ความดีีของหนังั สืือนี้้�ถ้้าหากจะมีี ย่่อมเป็็นของท่่านผู้้�มีสี ่่วนร่่วมในการจัดั ทำทั่่�วกััน ข อ ป ร ะ ท า น น้้ อ ม ถ ว า ย ห นัั ง สืื อ ซึ่ � ง ข้้ า พ เ จ้้ า ผู้ � เ ป็็ น สัั ท ธิิ วิิ ห า ริิ ก เ รีี ย บ เ รีี ย ง ขึ้้� น นี้้� ต่่างดอกไม้้ธููปเทีียนทองบููชาพระคุุณ แห่่งเจ้้าพระคุุณ สมเด็็จพระอริิยวงศาคตญาณ (อมฺฺพรมหาเถร) สมเด็็จพระสัังฆราช สกลมหาสัังฆปริิณายก เจ้้าพระคุุณสมเด็็จฯ พระอุปุ ััชฌายะของข้้าพเจ้า้ พระองค์์นั้้�น เทอญ ศิริ ธััช ศิิริิชุมุ แสง

สารบัญั ๑๑ คำนำ ๑๔ อภิิสักั การพจน์ ์ คำนำของผู้�้เรีียบเรีียง ๑๖ สารบััญ บทที่่� ๑ เกริ่่น� ความ ๑๘ บทที่่� ๒ ภููมิิหลัังที่่�หล่่อหลอม • พระป่่า ๒๑ • คณะธรรมยุุตติิกนิิกาย • ธรรมยุตุ ในดินิ แดนอีสี าน ๒๙ • พระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น ภูรู ิทิ ตฺโฺ ต ๓๑ พระอาจารย์์ใหญ่่สายวิปิ ััสสนาธุรุ ะของไทย ๓๕ ๔๔ ๕๗

บทที่่� ๓ ประทีปี แก้ว้ ของผองศิษิ ย์ ์ ๗๕ • เยาว์ว์ ััย ๗๗ • ร่่มกาสาวพััสตร์์ - วิปิ ััสสนา ๗๙ • รอยประทีีป ๑๐๘ บทที่่� ๔ นึึกถึงึ ท่่านอาจารย์์ ๑๒๑ • เข้า้ สู่�สำนััก ๑๒๔ • อยู่่�กัับท่่านอาจารย์ ์ ๑๓๕ • หนทางที่่�ต้อ้ งห่่างไกล ๑๔๕ • วันั แห่่งการจากลา ๑๔๘ • กิิจการที่่ส� านต่่อ ๑๖๙ • นึึกถึึงท่่านอาจารย์์ ๑๗๕ บรรณานุกุ รม ๑๘๔ คณะผู้�จ้ ัดั ทำ ๑๘๕



๑บทที่่� เกริ่่�นความ

ภาพอิิริิยาบถสบายของท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น อาจาโร ภาพนี้้�ท่่านได้้เมตตาจารอัักขระที่่� ถอดมาจากคาถานกยููงทองด้้วยอัักษรธรรมไว้้ด้้านล่่าง ซึ่�งคาถาดัังกล่่าวปรากฏในโมรปริิตร ความว่่า ”นโม วิิมุุตฺฺตานํํ, นโม วิิมุุตฺฺติิยา„ แปลความว่่า ”ขอนอบน้้อมแด่่ผู้้�หลุุดพ้้นแล้้ว, ขอนอบน้้อมแด่่วิิมุุตติิธรรมของผู้�หลุุดพ้้นแล้้ว„ โดยภาพนี้้�เจ้้าพระคุุณ สมเด็็จพระสัังฆราช ทรงเก็บ็ รัักษาไว้้เพื่อ่� ทรงสักั การบููชา

หากจะกล่่าวถึึงท่่านพระเถระ ผู้�ทรงคุุณทางวิิปััสสนาธุุระเป็็นที่่�นัับถืือของ พุุทธศาสนิิกชนชาวไทยเป็็นการทั่่�วไปแล้้ว นามของท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น อาจาโร ย่่อมเป็็นนามหนึ่่�งที่่�จะมีีผู้�กล่่าวถึึง เป็็นนามหนึ่่�งที่่�จะปรากฏในความคำนึึง ของคนทั้้�งหลาย เพราะท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น อาจาโร เป็็นพระภิิกษุุผู้�ได้้อุุทิิศชีีวิิตแก่่พระพุุทธศาสนา ปฏิิบััติิธรรมกระทำวิิปััสสนากรรมฐานด้้วยความเพีียรเพื่่�อมุ่่�งหวัังประโยชน์์ใหญ่่ตาม นััยพระพุุทธศาสนา ทั้้�งยัังได้้กรุุณาและอุุตสาหะสั่�งสอนพุุทธสาวกที่่�เป็็นศิิษย์์ทั้้�งบรรพชิิต และฆราวาส ไม่่ว่่าจะในทางธรรม และในทางวิิปััสสนากรรมฐาน จนเป็็นที่่�เคารพเลื่่�อมใส ของศิิษยานุุศิิษย์์จำนวนมาก ย้้อนเวลากลัับไปเมื่�่อกว่่าครึ่�งศตวรรษมาแล้้ว พระภิิกษุุหนุ่่�มรููปหนึ่่�งจาก พระอารามหลวงในเมืืองกรุุง ได้้เดิินทางฝ่่าความยากลำบาก เพื่่�อไปศึึกษาและปฏิิบััติิ วิิปััสสนากรรมฐานในสำนัักของท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น อาจาโร ด้้วยความเคารพและ เลื่�่อมใสในสมณคุณุ และวััตรปฏิิบัตั ิิ จำเนีียรกาลผ่่านมาหลายสิิบปีี แม้้ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น อาจาโร จะละสัังขาร ไปช้้านานแล้้ว หากแต่่พระภิิกษุุหนุ่่�มรููปนั้้�น ผู้�ซึ่�งบััดนี้้�ได้้เจริิญงอกงามในพระศาสนา ของสมเด็็จพระบรมศาสดา มีีพรรษายุุกาลเข้้าเกิินกว่่า ๗๐ พรรษา ทั้้�งยัังได้้เจริิญ ในสมณฐานัันดรเป็็นถึึงที่่�สกลมหาสัังปริิณายก ประมุุขแห่่งสัังฆมณฑลทั่่�วราชอาณาจัักรไทย ก็็ยัังคงทรงยึึดมั่่�นในคำสอน วััตรปฏิิบััติิ และวิิปััสสนากรรมฐาน ตามที่่�ได้้รัับการอบรม มาจากสำนัักของท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น อาจาโร อยู่่ไ� ม่่เสื่�อ่ มคลาย 23

ภาพท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น อาจาโร ขณะทำภััตกิิจ ถืือเป็็นภาพที่่�มีีผู้้�นิิยมนำไปสัักการบููชามาก ภาพหนึ่่�ง โดยภาพนี้้�เจ้้าพระคุุณ สมเด็็จพระสัังฆราช โปรดให้้ประดัับภายในตำหนัักอรุุณ เพื่่�อทรงสัักการบูชู าอยู่่�เสมอ

ในตำหนัักอรุุณ ซึ่�งเป็็นที่่�ประทัับยัังคงมีีรููปหล่่อ รููปถ่่าย และรููปวาดของท่่าน พระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น อาจาโร ประดิิษฐานอยู่่�เป็็นที่่�หมายแห่่งความเคารพสัักการะ ทั้้�งของ องค์์เจ้้าของตำหนัักผู้�เป็็นศิิษย์์ และของศิิษย์์ของศิิษย์์ ที่่�ศิิษย์์ของท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ พระองค์์นี้้� ได้้ทรงนำพาให้้สัักการะและน้้อมนำพระธรรมคำสอน วิิปััสสนาวิิธีี ตลอดจน วััตรปฏิบิ ัตั ิขิ องท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มาเป็็นหลััก เป็็นวิธิ ีกี ารสำหรับั ชีวี ิติ ที่่�มููลนิิธิิพระอาจารย์์ฝั้้�น อาจาโร อัันมีีวััตถุุประสงค์์ที่่�จะสงเคราะห์์ภิิกษุุสามเณร อาพาธ และคนไข้้อนาถา ที่่�รัับการรัักษาอยู่่� ณ โรงพยาบาลพระอาจารย์์ฝั้้�น อาจาโร ตลอดจนสงเคราะห์์นัักเรีียนที่่�มีีความประพฤติิดีีแต่่ขาดแคลน และปรารถนาจะได้้ ศึึกษาเล่่าเรีียน เพื่�่อเป็็นธรรมทานอนุุสรณ์์แด่่ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ ตลอดจนองค์์การ หรืือกิิจการต่่าง ๆ ที่่�เป็็นไปเพื่่�อระลึึกถึึงหรืือเชิิดชููปฏิิปทาและเกีียรติิคุุณของท่่าน พระอาจารย์์ใหญ่่ ก็็ยัังคงมีีศิิษย์์ของท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น พระองค์์เดีียวกัันนั้้�น ทรงรับั หน้้าที่่เ� ป็็นประธานกรรมการ เป็็นผู้้�อุปุ ถัมั ภ์์ หรืือเป็็นแรงสำคัญั อยู่่จ� นปััจจุบุ ันั เวลาที่่�ยาวนานกว่่า ๔๐ ปีี นัับแต่่กาลเมื่่�อท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ได้้ละสัังขารไปตาม กฎของธรรมชาติิ ไม่่ได้้ทำให้้ความเคารพเลื่�่อมใสในปฏิิปทา คำสอน และวิิปััสสนาวิิธีีของ ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ ซึ่�งเจ้้าพระคุุณ สมเด็็จพระอริิยวงศาคตญาณ (อมฺฺพรมหาเถร) สมเด็จ็ พระสังั ฆราช สกลมหาสังั ฆปริณิ ายก มีมี ั่่�นคงตลอดมาเสื่�่อมคลายไปแม้แ้ ต่่น้อ้ ย หนัังสืือเล่่มน้้อยนี้้� จะกล่่าวถึึงเรื่�่องราวของท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น อาจาโร นัับตั้้�งแต่่ภููมิิหลัังที่่�หล่่อหลอมท่่าน จนเป็็นพระอาจารย์์ใหญ่่ที่่�เคารพนัับถืือของเจ้้าพระคุุณ สมเด็็จพระสัังฆราช และมหาชนมากมาย จะได้้กล่่าวถึึงเรื่�่องราวระหว่่างอาจารย์์และศิิษย์์ ผู้้�ยัังคงทรง “นึึกถึึงท่่านอาจารย์์” 25

ภาพวาดท่่านพระอาจารย์ใ์ หญ่่ฝั้้น� อาจาโร ที่่เ� จ้้าพระคุณุ สมเด็จ็ พระสังั ฆราช โปรดให้เ้ ชิญิ ประดัับผนังั ตำหนัักอรุณุ เพื่อ�่ ทรงสัักการบููชา

รูปู หล่่อบููชา ท่่านพระอาจารย์ใ์ หญ่่ฝั้้�น อาจาโร พิมิ พ์์นั่่ง� ถืือไม้้เท้า้ ฐานภููเขา ซึ่ง� เจ้า้ พระคุณุ สมเด็จ็ พระสัังฆราช โปรดให้้ประดิษิ ฐานที่่โ� ถงตำหนัักอรุณุ เพื่่อ� ทรงสัักการบูชู า



๒บทที่่� ภููมิิหลัังที่่ห� ล่อ่ หลอม

ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น อาจาโร

พระป่า่ วััตรปฏิิบััติิที่่�สำคััญของพระภิิกษุุในพระพุุทธศาสนาประการหนึ่่�ง ก็็คืือการปฏิิบััติิ บำเพ็็ญเพีียรทางจิิตเพื่�่อชำระขััดเกลาจิิตใจของตนให้้พ้้นจากอาสวกิิเลส เพราะเป้้าหมาย สููงสุุดของพระพุุทธศาสนา ก็็คืือการหลุุดพ้้นจากกิิเลสดัับสิ้�นไป คืือบรรลุุอรหััตตผล มิใิ ช่่การได้เ้ สวยสุุขอยู่่�ในสภาพอย่่างใดอย่่างหนึ่่�ง การบำเพ็็ญเพีียรทางจิิตนี้้�ย่่อมต้้องอาศััยสภาพแวดล้้อมทั้้�งทางจิิตใจและทางกาย ที่่�เหมาะสม สภาพแวดล้้อมทางจิิตใจที่่�เหมาะสม เห็็นจะได้้แก่่การปราศจากภาวะห่่วงกัังวล ปราศจาก ”ห่่วง„ ที่่�จะมาผููกมััดจิิตใจตามวิิสััยของฆราวาส เช่่น การงาน บุุตรภรรยา หรืือทรััพย์์สิินต่่าง ๆ นี่่�เอง จึึงเป็็นเหตุุให้้สมเด็็จพระบรมศาสดา ทรงกำหนดให้้พระภิิกษุุ ผู้�ออกบวชในพระพุุทธศาสนา สละเรืือน สละอาชีีพ สละทรััพย์์ของฆราวาสออกบวช เพราะเมื่่�อสละเรืือน สละอาชีีพ หรืือสละทรััพย์์ของฆราวาสแล้้ว ความยืืดถืือ ยึึดมั่่�น ในสิ่ �งต่่าง ๆ เหล่่านี้้� ก็็ย่่อมไม่่มีี หรืือเบาบางลง เป็็นเหตุุให้้ ”ห่่วง„ ที่่�รััดตรึึงจิิตใจ ผ่่อนคลายลง น้้อมนำไปสู่�สภาพแวดล้้อมทางจิิตใจที่่�เหมาะสม เอื้�อเฟื้้�อต่่อการบำเพ็็ญเพีียร ทางจิิตอัันจะนำไปสู่ค� วามหลุดุ พ้น้ จากทุุกข์์ ทำกิเิ ลสและทุกุ ข์ใ์ ห้้สิ้�นไปได้้ ส่่วนสภาพแวดล้้อมทางกายที่่�เหมาะสม เอื้�อเฟื้�้อต่่อการบำเพ็็ญเพีียรทางจิิต ย่่อม ได้้แก่่ที่่�สงััด ที่่�สงบ ที่่�ไม่่นำความฟุ้�งเฟ้้อ หรืือยั่่�วยวนกิิเลสมาสู่�ผู้�ปฏิิบััติิบำเพ็็ญเพีียร ทางจิิต เพราะหากแม้้สภาพแวดล้้อมทางจิิตใจจะเหมาะสมปราศจากห่่วงกัังวล แต่่หาก กายของผู้�ปฏิิบััติิบำเพ็็ญเพีียรนั้้�น ยัังต้้องผจญกัับสิ่�งรบกวนต่่าง ๆ ทำให้้กายไม่่สงบ 31

เช่่น มีีเสีียงดัังอึึกทึึก หรืือผู้�คนมาพููดจาอื้�ออึึงรบกวน ก็็ย่่อมจะเป็็นการยากที่่�จะสามารถ ปฏิิบััติิบำเพ็็ญเพีียรทางจิิตได้้ เพราะความรัับรู้�ต่ าง ๆ ก็็ย่่อมจะถููกรบกวน ทำให้้ไม่่มีีสมาธิิ หรืือมีีสมาธิิแต่่เพีียงอย่่างน้้อย ไม่่สามารถหรืือไม่่เพีียงพอที่่�จะเข้้าถึึงสภาวะที่่�เป็็น เป้้าหมายของการบำเพ็็ญเพีียรทางจิิตแต่่ละขั้�นได้้ หรืือแม้้ผู้�ที่�จะปฏิิบััติิบำเพ็็ญเพีียรทางจิิต จะตั้้ง� ใจแน่่วแน่่ยินิ ดีใี นความสันั โดษมุ่่�งบำเพ็ญ็ ภาวนา แต่่สภาพแวดล้อ้ มทางกายไม่่เอื้อ� เฟื้�้อ ไปอยู่่�ในที่่�ที่่�มีีสิ่�งยั่่�วยวนกิิเลส กามตััณหา เช่่น ไปอยู่่�ในที่่�ที่่�คลอเคลีียด้้วยเพศตรงข้้าม ชวนให้้เกิิดความยิินดีีในกาม หรืือไปอยู่ �ในสถานที่่�ที่่�ตกแต่่งประดัับประดาด้้วยของอัันวิิจิิตร ล่่อใจให้้อยากได้้อยากมีี หรืือติิดยึึดอยู่่�กัับความงามของสิ่ �งของ ซึ่�งเป็็นแต่่เพีียงของที่่�มีี ความงามอัันเป็็นความงามทางโลก การบำเพ็็ญเพีียรทางจิิตก็็ย่่อมจะสามารถบรรลุุ วััตถุปุ ระสงค์์ได้้โดยยาก โดยช้า้ หรืือโดยที่่�สุดุ ไม่่สามารถบรรลุุวััตถุุประสงค์ไ์ ด้้เลย สภาพแวดล้้อมที่่�เหมาะสมแก่่การบำเพ็็ญเพีียรเพื่่�อความหลุุดพ้้นจึึงต้้องเป็็น สถานที่่ท� ี่่�มีคี วามเหมาะสมทั้้ง� ทางกายและทางจิติ ใจ ในบรรดาสถานที่่�ที่่�จะเหมาะสมจะเป็็นที่่�กระทำความเพีียรทางจิิตนั้้�น ”ป่่า„ ย่่อม ได้้ชื่่�อว่่า เป็็นสถานที่่�เช่่นนั้้�นมาก่่อนที่่�อื่่�น ๆ เป็็นรมณีียสถานที่่�น่่ารื่�่นรมย์์สำหรัับผู้�บำเพ็็ญ เพีียรทางจิติ ใจหวังั จะชำระกิิเลสให้้สิ้�นไป ท่่านผู้้�อ่่านที่่�ได้้ศึึกษาพุุทธประวััติิมาก่่อนย่่อมจะทราบว่่า แม้้สมเด็็จพระบรมศาสดา ของเรา ก็็ได้้ทรงกระทำความเพีียร บำเพ็็ญเพีียรทางจิิต จนกระทั่่�งทรงสิ้�นอาสวกิิเลส ทั้้�งปวง ทรงถึึงซึ่�งความตรััสรู้� บรรลุุอนุุตรสััมมาสััมโพธิิญาณ ใต้้ต้้นไม้้คืือต้้นโพธิ์� ที่่�ริิมฝั่่�ง แม่่น้้ำเนรััญชราอัันเป็็นรมณีียสถาน ดัังที่่�พุุทธพจน์์ก็็แสดงซึ่�งสมเด็็จพระบรมศาสดาตรััส ประทานแก่่พุุทธสาวกว่่าเมื่่�อคราวที่่�ยัังทรงเป็็นพระโพธิิสััตว์์และได้้ทรงพบรมณีียสถาน ณ ริมิ ฝั่่ง� แม่่น้้ำเนรััญชรา ตำบลอุุรุุเวลาเสนานิคิ ม ว่่า “ภููมิสิ ถานถิ่น� นี้�้ เป็็นรมณียี ์์หนอ มีีไพรสณฑ์ร์ ่่มรื่่น� น่่าชื่�่นบาน ทั้�ง้ มีีแม่น่ ้้ำไหลผ่า่ น น้้ำใส เย็็นชื่�่นใจ ชายฝั่�่งท่่าน้้ำก็็ราบเรีียบ เป็็นรมณีีย์์ ทั้�้งโคจรคามก็็มีีอยู่�โดยรอบ เป็็น สถานที่่�เหมาะจริิงหนอที่่�จะบำเพ็็ญเพีียรสำหรัับกุุลบุุตรผู้้�ต้้องการทำความเพีียร ภิิกษุุ ทั้้ง� หลาย เรานั้น้� แลได้้นั่่�งลง ณ ที่่น� ั้้�น โดยตกลงใจว่่า ‘ที่่�นี่่ล� ะเหมาะที่่จ� ะบำเพ็ญ็ เพีียร’...” 32

และแล้้วก็็ได้้ทรงตรััสรู้� ณ ที่่�นั้้�น ฉะนั้้�น คงจะไม่่ผิิดที่่�จะกล่่าวว่่าแนวป่่า หรืือ ชายป่่าอัันเป็็นรมณีียสถานแห่่งนั้้�น เป็็นที่่�กำเนิิดของพระพุุทธศาสนา และพระพุุทธเจ้้า ของเราก็็ตรััสรู้�อยู่่�ที่่�ชายป่่านั่่�นเอง ไม่่ใช่่ในเมืืองหรืือที่่�วิิจิิตรพิิสดารอัันใด และในครั้�ง พุุทธกาลนั้้�น ป่่าก็็เป็็นที่่�ที่่�พระภิิกษุุ ได้้อาศััยบำเพ็็ญเพีียรทางจิิต ตามพระบรมพุุทธานุุศาสน์์ ดัังที่่�เรามัักคุ้�นชิินอยู่่�ว่่า เหตุุการณ์์ต่่าง ๆ ในครั้�งพุุทธกาลที่่�ปรารภถึึง หรืือกล่่าวถึึงใน พระไตรปิิฎก พระสูตู ร อรรถกถา ฎีกี า อนุุฎีกี า มัักเป็น็ เหตุุการณ์์คราวพระผู้้�มีีพระภาคเจ้้า หรืือพระอรหัันตสาวก ประทับั หรืืออยู่่�ในป่า่ หรืืออารามที่่อ� ยู่่ใ� นป่่าหรืือแนวป่า่ ถึึงแม้้ว่่าการบำเพ็็ญเพีียรทางจิิตจะเป็็นกิิจสำคััญซึ่ �งพระภิิกษุุจะต้้องกระทำเพื่�่อ ประโยชน์์ตน หากแต่่การเที่่�ยวสั่ �งสอนเวไนยสััตว์์ คืือ สััตว์์โลกที่่�พอจะแนะนำสั่ �งสอนได้้ ก็็เป็็นกิิจสำคััญที่่�พระภิิกษุุจะต้้องกระทำเพื่่�อประโยชน์์ท่่าน คืือประโยชน์์ของเวไนยสััตว์์ ทั้้�งหลาย ทั้้�งนี้้� โดยประกอบด้้วยความกรุุณาเป็็นสำคััญ เมื่่�อฆราวาสหรืือคนส่่วนมาก มัักมีีปกติิอาศััยอยู่่�ในเมืือง ในนิิคมที่่�ชุุมนุุมชน ก็็เป็็นความจำเป็็นอยู่่�เองที่่�พระภิิกษุุจะต้้อง เข้้าไปในเขตเมืือง หรืือนิิคมที่่�ชุุมนุุมชนนั้้�น ๆ เพื่�่อแสดงธรรม เปิิดโอกาสให้้สาธุุชนได้้ สร้้างกุุศล หรืือแม้้เป็็นไปเพื่่�อความจำเป็็นการดำรงชีีพโดยการบิิณฑบาต ขออาหารจาก ฆราวาสผู้�อาศััยในเมืือง หรืือนิิคมที่่�ประชุุมชน ของพระภิิกษุุผู้�สละเรืือน สละอาชีีพ สละทรััพย์์ ละเว้้นการประกอบอาหารขบฉััน เพื่่�อลดความยึึดติิดในปััจจััยแห่่งการดำรงชีีพ การเข้้าไปในเมืือง หรืือนิิคมที่่�ชุุมนุุมชน จึึงมีีความจำเป็็นอยู่่�เช่่นกััน นานวัันเข้้าก็็มีีผู้� สร้้างวััดถวายเสนาสนะแก่่สงฆ์์มากขึ้�้นตามลำดัับ พระสงฆ์์เมื่่�อพัักในอารามที่่�อยู่่�ในเมืือง ในนิิคมที่่�ชุุมนุุมชนซึ่�งสาธุุชนมีีใจศรััทธาสร้้างถวายบ้้าง อยู่่�ในป่่าบ้้าง จะเกิิดมีีการจำแนก ”พระป่่า„ กัับ ”พระบ้้าน„ มาตั้้�งแต่่นั้้�น แต่่มิิใช่่ว่่าสมณคุุณจะอยู่่�ที่่�ว่่าพระภิิกษุุนั้้�น อยู่่�ป่่า หรืืออยู่่�บ้้าน เพีียงแต่่กล่่าวได้้ว่่า ป่่าย่่อมเป็็นที่่�เหมาะสมแก่่การบำเพ็็ญเพีียรทางจิิต ตามนัยั ที่่ไ� ด้ก้ ล่่าวมาแล้ว้ มากกว่่าเท่่านั้้�น ในดิินแดนที่่�เป็็นอาณาเขตประเทศไทยในปััจจุุบัันนี้้� มีีอาณาจัักรโบราณ หรืือ เมืืองโบราณ เกิิดขึ้้�น ตั้้�งอยู่่� และดัับไป ตามกฎไตรลัักษณ์์หลายสมััย หลายอาณาจัักร หรืือหลายเมืือง แต่่ที่่�เป็็นที่่�รู้้�จัักกัันอยู่่� ก็็ได้้แก่่อาณาจัักรสุุโขทััย และอาณาจัักรอยุุธยา ซึ่�งในนามหลัังนี้้� เป็น็ ราชธานีเี ก่่าของเรามาแต่่ก่่อน 33

ในสมััยสุุโขทััยก็็มีีหลัักฐานทั้้�งทางประวััติิศาสตร์์และโบราณคดีี ระบุุถึึงการมีีอยู่่� ของพระป่่าพระบ้้าน ดัังเช่่นที่่�ในปััจจุุบัันนี้้�ยัังมีีปรากฏร่่องรอยโบราณสถานในเขตอรััญญิิก ซึ่�งเป็็นพื้้�นที่่�นอกเมืืองสุุโขทััยทางทิิศตะวัันตก ซึ่�งเป็็นที่่�ตั้้�งอารามหรืือสำนัักของพระฝ่่าย อรััญวาสีี นอกเขตเมืือง ถ้้าจะกล่่าวว่่าเป็็นจำพวกพระป่่า ก็็คงจะไม่่ผิิดนััก หรืือในสมััย กรุุงศรีีอยุุธยายัังเป็็นพระมหานครราชธานีีอยู่่� ก็็มีีการแบ่่งพระภิิกษุุตามวััตรปฏิิบััติิและ พื้้�นที่่�ที่่�อยู่่� เป็็นฝ่่ายคามวาสีี และอรััญวาสีี อัันแปลอย่่างง่่ายได้้ว่่า (พระภิิกษุุ) ผู้�อยู่่�เมืือง หรืือ (พระภิิกษุุ) ผู้�อยู่่�ป่่า มีีพระมหาเถระ หรืือพระเถระปกครองดููแลพระภิิกษุุคามวาสีี และพระภิิกษุุอรััญวาสีี แยกกัันไป โดยสำนัักใหญ่่ของพระภิิกษุุฝ่่ายอรััญวาสีี มีีเช่่นที่่� วััดป่า่ แก้้วนอกเขตแนวกำแพงกรุุงศรีีอยุุธยาออกไป มาถึึงในชั้�นกรุุงธนบุุรีี และรััตนโกสิินทร์์ตอนต้้น ก็็ยัังปรากฏการแบ่่งพระภิิกษุุออก เป็็น ฝ่่ายคามวาสีี และฝ่่ายอรััญวาสีีอยู่่�เช่่นเดิิม โดยสัังเกตได้้ว่่าพระภิิกษุุฝ่่ายอรััญวาสีี มัักจะมีีที่่�ตั้้�งอารามอยู่่�นอกเขตเมืือง มัักจะอยู่่�ในบริิเวณห่่างไกลจุุดศููนย์์กลางพระนคร ซึ่�งในขณะนั้้�นยัังไม่่กว้้างขวางนััก และพระภิิกษุุฝ่่ายอรััญวาสีีนั้้�น ก็็มัักมีีปกติิปฏิิบััติิ เคร่่งครััดในวิิปััสสนากรรมฐาน จนปรากฏกิิตติิคุุณอยู่่�หลายรููป วััดที่่�เป็็นแหล่่งของภิิกษุุ ฝ่่ายอรััญวาสีีในยุุคนี้้�เช่่น วััดพลัับ คืือวััดราชสิิทธาราม และวััดสมอราย คืือวััดราชาธิิวาส เป็็นต้้น ควรจะกล่่าวไว้้เป็็นความรู้้�ด้้วยว่่า ในอดีีตสมััยนั้้�นเวลาเจ้้านายเชื้�อพระบรมราชวงศ์์ เสด็็จออกทรงผนวชเป็็นพระภิิกษุุในพระพุุทธศาสนาตามราชประเพณีีนั้้�น มัักมีีเวลาที่่�จะ ทรงครองเพศบรรพชิิตไม่่นาน การศึึกษาพระปริิยััติิธรรมซึ่�งต้้องศึึกษาภาษามคธเป็็น กุุญแจเข้้าถึึงนั้้�น อาจจะไม่่พอแก่่เวลาที่่�ทรงครองเพศบรรพชิิต หรืืออีีกนััยหนึ่่�งก็็อาจจะ ได้้ทรงศึึกษามาบ้้างแล้้วเมื่�่อยัังทรงเป็็นฆราวาส มิิต้้องมาทรงศึึกษาเร่่งรััดในคราวเมื่่�อ ทรงผนวช พระภิิกษุุเจ้้านายเชื้�อพระบรมราชวงศ์์จึึงมัักจะทรงศึึกษาวิิปััสสนาธุุระเป็็น ส่่วนใหญ่่ โดยมากก็็มัักจะเสด็็จไปทรงศึึกษากัับพระอาจารย์์ที่่�ทรงคุุณในทางวิิปััสสนา ที่่�มัักเป็น็ พระภิิกษุุฝ่า่ ยอรััญวาสีีนั่่�นเอง 34

กล่่าวโดยภาพรวมได้้ว่่า พระป่่า คืือพระภิิกษุุฝ่่ายอรััญวาสีี ซึ่�งถืือป่่าเป็็นที่่�อยู่่� อาศััยกระทำสมณกิิจ มุ่่�งเน้้นบำเพ็็ญเพีียรทางจิิต ในประเทศไทยนี้้�มีีมาช้้านานแล้้ว ที่่�กล่่าวไปข้้างต้้นนี้้�ว่่าตามที่่�ปรากฏหลัักฐานทางโบราณคดีีประวััติิศาสตร์์ แต่่ความเป็็นจริิง แล้้วตลอดกาลเวลาอัันยาวนานแต่่ครั้�งพุุทธกาลมา ก็็ย่่อมมีีพระสงฆ์์ที่่�ถืือรุุกขมููล ใช้้ป่่า เป็็นที่่�อาศััยบำเพ็็ญเพีียรประกอบกิิจของพระภิิกษุุอยู่่�เป็็นจำนวนมาก ที่่�กล่่าวนี้้�ยัังจะต้้อง รวมไปถึึงพระภิิกษุุฝ่่ายคามวาสีีที่่�ถืือธุุดงควััตร ออกธุุดงค์์เข้้าในป่่าเขาเพื่�่อบำเพ็็ญเพีียร ตามกำลังั เป็น็ ครั้�งคราวอีกี ด้้วย ซึ่ง� ก็ย็ ่่อมจะมีจี ำนวนมากมายพ้น้ ที่่�จะประมาณได้้ คณะธรรมยุุตติิกนิิกาย ในปััจจุุบััน ถ้้าจะกล่่าวถึึง ”พระป่่า„ ภาพจำหรืือนามของท่่านพระเถระที่่�ประชาชน ส่่วนใหญ่่มัักจะนึึกถึึงหรืือออกนามได้้ เห็็นจะได้้แก่่พระภิิกษุุซึ่�งเป็็นพระภิิกษุุธรรมยุุตติิก นิิกายสายท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น ภููริิทตฺฺโต นัับตั้้�งแต่่องค์์ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น ซึ่ �งเป็็นพระอาจารย์์ใหญ่่ในสายนี้้�ลงมาจนถึึงท่่านพระเถระที่่�เป็็นลููกศิิษย์์หลายศิิษย์์ของ ท่่านอีีกมากมายหลายรูปู ที่่�กล่่าวข้้างต้้นนี้้� ไม่่ได้้หมายความว่่าพระป่่าในปััจจุุบัันมีีแต่่ท่่านพระเถระที่่�เป็็น ศิิษย์์สายท่่านพระอาจารย์์มั่่�นเท่่านั้้�น เพราะพระภิิกษุุฝ่่ายอรััญวาสีีสายอื่�่นก็็ยัังมีีอีีก และ ก็็ไม่่ได้้หมายความว่่าพระป่่าจะต้้องเป็็นพระภิิกษุุในสัังกััดคณะธรรมยุุตติิกนิิกายเท่่านั้้�น เพราะพระป่่าที่่�ทรงสมณคุุณ บริิบููรณ์์ด้้วยศีีลาจารวััตร ที่่�สัังกััดคณะสงฆ์์มหานิิกายก็็มีีอยู่่� มากมาย ที่่ก� ล่่าวไปเป็น็ เพีียงแต่่การกล่่าวถึึงภาพจำหรืือความรัับรู้้�ของคนส่่วนใหญ่่เท่่านั้้�น ภาพจำหรืือความรัับรู้�ที่�ว่่านี้้� อาจจะเกิิดขึ้้�นจากการที่่�ว่่าท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น ภููริิทตฺฺโต นั้้�น ท่่านมีีศิิษย์์เป็็นพระเถระมากหลาย และท่่านพระเถระเหล่่านั้้�น ก็็มีีศิิษย์์ แผ่่ขยายออกไปเป็็นจำนวนมากยิ่่�งขึ้�้นไป ข้้อนี้้�อาจจะเป็็นต้้นเหตุุแห่่งภาพจำและความรัับรู้� นัับก็็ย่่อมได้้ แต่่ที่่�จะกล่่าวได้้แน่่ก็็คืือ ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น ภููริิทตฺฺโต และพระภิิกษุุ ซึ่�งเป็็นศิิษย์์ในคณะของท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�นนี้้� เป็็นพระเถระที่่�ล้้วนแล้้วแต่่ทรงคุุณ 35

ท่่านพระอาจารย์ใ์ หญ่่มั่่น� ภููริทิ ตฺฺโต พระอาจารย์ใ์ หญ่่สายวิิปัสั สนาธุรุ ะของไทยในยุุคปัจั จุบุ ันั

ในทางวิิปััสสนาธุุระ เคร่่งครััดในศีีลาจารวััตรตามพระวิินััยบััญญััติิ และตามอาจาริิยวาท ที่่ส� ืืบสายกันั มาแต่่อดีตี กาล ก่่อนที่่�จะเล่่าต่่อไปถึึงท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น ภููริิทตฺฺโต นั้้�น จะขอกล่่าวถึึงคณะ ธรรมยุุตติิกนิิกาย ซึ่�งเป็็นนิิกายที่่�ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น ภููริิทตฺฺโต และพระภิิกษุุซึ่�งเป็็น ศิิษย์์ในสายของท่่านส่่วนใหญ่่ รัับอุุปสมบทสืืบสมณวงศ์์ และถืือวิินััยตามแบบนิิกายนี้้� มาแต่่ดั้้�งเดิิมก่่อน เพื่่�อที่่�จะให้้ท่่านผู้้�อ่่านเกิิดความเข้้าใจภาพอัันเป็็นฐานหรืือสิ่�งแวดล้้อม ในการปฏิิบััติิของท่่านพระเถระในสายนี้้� รวมถึึงท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น อาจาโร ซึ่�งก็็เป็็น ศิิษย์์ของท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น และได้้รัับอุุปสมบทสืืบสมณวงศ์์ในคณะธรรมยุุตติิก นิิกายเช่่นกัันด้ว้ ย คณะธรรมยุุตติิกนิิกาย หรืือที่่�เรีียกโดยย่่อว่่า ”คณะธรรมยุุต„ นี้้� เป็็นนิิกายย่่อย นิิกายหนึ่่�ง ในนิกิ ายเถรวาท ซึ่�งพระบาทสมเด็็จพระปรเมนทรรามาธิิบดีศี รีสี ินิ ทร มหามงกุฎุ พระจอมเกล้้าเจ้้าอยู่่�หััว พระสยามเทวมหามกุุฏวิิทยมหาราช รััชกาลที่่� ๔ แห่่งพระมหาจัักรีี บรมราชวงศ์์ ทรงสถาปนาขึ้้�นเมื่่�อครั้�งยัังทรงผนวชเป็็นพระภิิกษุุอยู่่� ปรากฏพระนาม โดยสมณฉายาว่่า ”วชิิราโณ„ ประวััติิของคณะธรรมยุุตติิกนิิกายนี้้�ควรจะต้้องจัับความเล่่าตั้้�งแต่่เมื่�่อครั้ �งปลาย รััชกาลที่่� ๒ คราวนั้้�น สมเด็็จฯ เจ้้าฟ้้ามงกุุฎซึ่�งเป็็นสมเด็็จฯ เจ้้าฟ้้าพระราชโอรสในพระบาท สมเด็็จพระพุุทธเลิิศหล้้านภาลััย พระชนมพรรษาครบจะอุุปสมบทตามราชประเพณีี จึึงได้้ เสด็็จออกทรงผนวช ณ วััดพระศรีีรััตนศาสดาราม แล้้วเสด็็จไปทรงจำพรรษาที่่�วััดมหาธาตุุ อัันเป็็นที่่�ประทัับของสมเด็็จพระสัังฆราชในเวลานั้้�น แต่่ครั้�งทรงพระผนวชได้้ราว ๗ วััน พระบาทสมเด็็จพระพุุทธเลิิศหล้้านภาลััย ก็็เสด็็จสวรรคต พระบาทสมเด็็จพระนั่่�งเกล้้า เจ้้าอยู่่�หััว ก็็เสด็็จเถลิิงถวััลยราชสมบััติิสืืบสนองพระองค์์ โดยเหตุุนี้้� พระภิิกษุุสมเด็็จฯ เจ้า้ ฟ้้ามงกุฎุ จึึงได้้ทรงผนวชต่่อมา ต่่อมาทรงพระราชดำริิว่่า สมณวงศ์์ที่่�ดำรงอยู่�ในขณะนั้้�นที่่�สืืบมาแต่่พระพุุทธองค์์นั้้�น จะยัังมีีดีีอยู่่�หรืือไม่่ประการใด เพราะดููวััตรปฏิิบััติิของพระสงฆ์์บางส่่วนในขณะนั้้�น ก็็ไม่่สอดคล้้องกัับพระวิินััยบััญญััติิตามพระไตรปิิฎก จึึงทรงตั้้�งพระราชสััตยาธิิษฐานว่่า 37

หากแม้้พระสมณวงศ์์ที่่�สืืบมาแต่่พระผู้้�มีีพระภาคยัังมีีอยู่่�ขอให้้ได้้ทรงพบ ต่่อมาได้้ ทรงพบกัับพระเถระชาวรามััญรููปหนึ่่�ง ทรงสอบสวนดููได้้ทราบความว่่ารัับอุุปสมบท มาแต่่รามััญประเทศ และมีีวััตรปฏิิบััติิที่่�สอดคล้้องกัับพระวิินััยที่่�ทรงสอบทานได้้จาก พระไตรปิิฎก จึึงได้้ทรงเลื่่�อมใส ในที่่�สุุดได้้ทรงรัับอุุปสมบทกรรมโดยพระภิิกษุุฝ่่ายรามััญ ซ้้ำอีีกหลายคราว โดยเฉพาะทรงพระราชศรััทธาในคณะสงฆ์์รามััญที่่�อุุปสมบทมาแต่่ กััลยาณีีสีีมาซึ่�งเชื่�่อว่่าเป็็นสีีมาอัันบริิสุุทธิ์�ตามพระบรมพุุทธานุุญาต และได้้ทรงเปลี่�ยนแปลง วััตรปฏิบิ ััติใิ ห้ส้ อดคล้อ้ งกัับที่่�ทรงสอบทานได้้จากพระไตรปิฎิ กนั้้�น อย่่างไรก็็ดีี การที่่�จะทรงเปลี่ �ยนแปลงวััตรปฏิิบััติิต่่าง ๆ นั้้�น เมื่่�อยัังประทัับอยู่่�ที่่� วััดมหาธาตุุย่่อมจะทำได้้ไม่่เป็็นการสะดวกนั้้�น เพราะวััดมหาธาตุุนั้้�น เป็็นที่่�ประทัับของ สมเด็็จพระสัังฆราช จึึงได้้เสด็็จย้้ายไปประทัับที่่�วััดสมอราย ริิมฝั่่�งแม่่น้้ำเจ้้าพระยา โดยมีี พระภิิกษุุที่่�เลื่่�อมใสเห็็นชอบด้้วยกัับพระราชดำริิมาร่่วมกัันอยู่่� ณ วััดสมอราย แล้้ว ประพฤติิตามแบบธรรมเนีียมของคณะที่่�ได้้ทรงเปลี่ �ยนแปลงให้้สอดคล้้องกัับพระวิินััย ที่่�ทรงสอบทานได้้เพิ่่�มขึ้้�นโดยลำดัับ โดยได้้ใช้้พระตำหนัักที่่�ประทัับของพระภิิกษุุสมเด็็จฯ เจ้้าฟ้้ามงกุุฎนั่่�นเอง เป็็นที่่�ประชุุมสวดมนต์์ไหว้้พระทำการต่่าง ๆ ของคณะ พระภิิกษุุ บางรููปมิิได้้มาอยู่่�จำพรรษา ณ วััดสมอรายแต่่ก็็มาร่่วมไหว้้พระสวดมนต์์และทำการต่่าง ๆ ร่่วมกัันก็็มีี ใช่่แต่่จะได้้ทรงเปลี่ �ยนแปลงวััตรปฏิิบััติิของพระภิิกษุุเท่่านั้้�น ยัังได้้ทรงปฏิิบััติิและ ทรงอบรมพระภิิกษุุที่่�มาร่่วมอยู่่�ในคณะให้้ใส่่ใจทั้้�งคัันถธุุระและวิิปััสสนาธุุระ ดัังปรากฏว่่า พระภิิกษุุซึ่�งร่่วมในคณะของพระภิิกษุุสมเด็็จฯ เจ้้าฟ้้ามงกุุฎนี้้� เป็็นผู้้�มีีความรู้�ทางปริิยััติิธรรม รู้้�ภาษาบาลีีสามารถจะศึึกษาค้้นคว้้าพระไตรปิิฎกได้้เป็็นอย่่างดีี ขณะเดีียวกัันก็็มีีความ เชี่�ยวชาญและมีีอััธยาศััยยิินดีีในวิิปััสสนากรรมฐานด้้วย ความยิินดีีในวิิปััสสนากรรมฐาน นี้้�เองส่่งเสริิมให้้พระภิิกษุุในคณะนี้้�จำนวนไม่่น้้อย ได้้ออกปฏิิบััติิบำเพ็็ญเพีียรทางจิิตตาม ป่่าเขาลำนำไม้้อัันมีีสภาพแวดล้้อมเอื้ �อเฟื้้�อต่่อการปฏิิบััติิวิิปััสสนากรรมฐานดัังที่่�กล่่าวแล้้ว โดยจะถืือปฏิิบััติิตามกาล หรืือถืือปฏิิบััติิเป็็นปกติิก็็แล้้วแต่่กำลัังและธุุระของรููปนั้้�น พระเถระในคณะธรรมยุุตนี้้�กาลนั้้�น จึึงได้้มีีคุุณลัักษณะอย่่าง ”พระป่่า„ ที่่�ได้้กล่่าวแล้้ว เป็็นปกติิหรืือตามกาลไปด้้วย หรืือแม้้โดยที่่�สุุดบางรููปไม่่ได้้อยู่่�ป่่าแท้้จริิง แต่่โดยจิิตที่่� 38

ท่่านพระอาจารย์ใ์ หญ่่ฝั้้�น อาจาโร ฉายภาพบนธรรมาสน์์

ฝึึกดีีแล้้วนั้้�น ก็็ถืือเอาอาวาสคืือวััดที่่�อยู่่�นั้้�นเองเป็็นป่่าในใจ กล่่าวคืือรัับเอาวััตรปฏิิบััติิ อย่่างพระป่่ามาใช้้โดยอนุุโลมเท่่าที่่�จะสามารถทำได้้ในวััดที่่�อยู่่�นั้้�น ความในข้้อนี้้�พระเถระ ในคณะธรรมยุุตติิกนิกิ ายแม้้ในเวลานี้้ก� ็ย็ ัังมีถี ืือประพฤติปิ ฏิิบััติิอยู่่� ต่่อมามีีผู้ �เลื่่�อมใสในวััตรปฏิิบััติิและคำสอนของคณะสงฆ์์ที่่�พระภิิกษุุสมเด็็จฯ เจ้้าฟ้้ามงกุุฎทรงเป็็นหััวหน้้ามากขึ้�้นตามลำดัับ ฝ่่ายคฤหััสถ์์ก็็มาฟัังธรรมบำเพ็็ญบุุญกัับ พระสงฆ์์คณะนี้้� ฝ่่ายบรรพชิิตก็็มาร่่วมสัังฆกรรม รัับอุุปสมบทกรรมใหม่่ตามแบบของคณะ ก็็มีี หรืือที่่�เป็็นกุุลบุุตรก็็มาบรรพชาอุุปสมบทในคณะ จนกระทั่่�งเมื่่�อพระบาทสมเด็็จ พระนั่่ง� เกล้า้ เจ้า้ อยู่่ห� ัวั โปรดให้อ้ าราธนาพระภิิกษุุสมเด็จ็ ฯ เจ้า้ ฟ้า้ มงกุุฎ ไปครองวััดบวรนิิเวศ วิหิ าร ศูนู ย์ก์ ลางของคณะจึึงได้ย้ ้้ายไปอยู่่� ณ ที่่�พระอารามนั้้�นต่่อมา เมื่่�อพระสงฆ์์ซึ่�งถืือปฏิิบััติิตามนิิกายที่่�พระภิิกษุุสมเด็็จฯ เจ้้าฟ้้ามงกุุฎได้้ย้้ายมาอยู่่� ยัังวััดบวรนิิเวศวิิหาร คณะก็็ยิ่่�งมีีความเจริิญมากขึ้้�นเป็็นลำดัับ พระภิิกษุุสมเด็็จฯ เจ้้าฟ้้า มงกุุฎ ได้้ทรงชำระวััตรปฏิิบััติิต่่างให้้เป็็นไปตามพระวิินััยบััญญััติิมากยิ่่�งขึ้�้น ละทิ้้�งแบบแผน การปฏิิบััติิที่่�ย่่อหย่่อนเสีีย ทรงให้้ความสำคััญกัับสมณวงศ์์ที่่�รัับบรรพชาอุุปสมบทมาแต่่ สมเด็็จพระบรมศาสดาด้้วยการสืืบหาให้้มั่่�นพระราชหฤทััย และทรงรัับอุุปสมบทใหม่่ซ้้ำ ในสมณวงศ์์นั้้�น พร้้อมด้้วยพระภิิกษุุในคณะแห่่งพระองค์์ รวมถึึงทรงให้้ความสำคััญกัับ ภาษาบาลีีอัันเป็็นภาษาที่่�ทรงไว้้ซึ่�งพระไตรปิิฎก โดยเฉพาะการเปล่่งเสีียงอัักขระให้้ถููก ฐานกรณ์์ อัันจะรัักษาความหมายความเข้้าใจในธรรมให้้ถููกต้้อง และป้้องกัันความเสีียไป ของอุุปสมบทกรรมด้ว้ ย นอกจากนี้้� ยัังทรงตั้้�งธรรมเนีียมแบบแผนต่่าง ๆ สำหรัับคณะ เช่่น การประชุุม ทำวััตรไหว้้พระสวดมนต์์เช้้าค่่ำ หรืือการบููชาตลอดราตรีีในดิิถีีสำคััญต่่าง ๆ เช่่น วัันมาฆปููรณมีีดิิถีีเพ็็ญเดืือนสาม วัันวิิสาขปููรณมีีดิิถีีเพ็็ญเดืือนหก หรืือวัันอััฐมีีบููชาดิิถีี คล้้ายวัันถวายพระเพลิิงพุุทธสรีีระ หรืือการนุ่่�งห่่มเสขิิยวััตรต่่าง ๆ หรืือการเคร่่งครััด ในการปฏิิบััติิบำเพ็็ญวิิปััสสนากรรมฐานของภิิกษุุสามเณรในคณะ ยัังผลให้้คณะได้้รัับ ความเลื่�่อมใส มีีผู้�สร้้างวััดและอุุทิิศให้้แก่่พระสงฆ์์คณะธรรมยุุตติิกนิิกายเพิ่่�มขึ้�้น โดยลำดัับ ทำให้้คณะและวััตรปฏิิบััติิได้้แผ่่ขยายออกไปเรื่�่อย ๆ จนแพร่่ขยายไปสู่�หััวเมืือง ต่่าง ๆ หรืือแม้้แต่่ประเทศเพื่่อ� นบ้้าน 40

สำหรัับชื่�่อคณะที่่�เรีียกว่่าธรรมยุุตติิกนิิกายนั้้�น หากจะแปลให้้ตรงกัับมููลเหตุุแห่่ง การกำเนิิดและความเป็็นไปของนิิกาย ก็็ควรจะแปลว่่าเป็็นนิิกายที่่�ยุุติิคืือตกลงปฏิิบััติิตาม ธรรมนั่่�นเอง ในเรื่�่องประวััติิการของคณะธรรมยุุตนั้้�น มีีเอกสารชั้�นต้้นชิ้�นหนึ่่�งซึ่�งมีีคุุณค่่ายิ่่�ง เพราะเป็็นหลัักฐานชั้�นต้้น พระราชนิิพนธ์์ในพระบาทสมเด็็จพระจอมเกล้้าเจ้้าอยู่่�หััว ผู้�ทรง สถาปนาคณะธรรมยุุตติิกนิิกาย ได้้แก่่ พระสมณศาสนพระราชทานไปยัังลัังกาและยะไข่่ ฉบับั ที่่� ๕ เรื่�อ่ งพระสงฆ์์สยามมีี ๒ นิกิ าย ความตอนหนึ่่�งซึ่ง� พึึงแสดงในที่่�นี้้ม� ีวี ่่า ”...หนัังสืือแจ้้งข่่าวศาสน อัันมีีขึ้�้นด้้วยอััธยาศััยอัันยิ่�่งด้้วยไมตรีีนี้้� พวกข้้าพเจ้้า เหล่่าภิิกษุุเถระ ๑๐ รููป มีีสมเด็็จพระราชอนุุชา เจ้้าฟ้้าพระวชิิรญาณมกุุฏสมมุุตวงศ มหาเถรเจ้้าเป็็นพระประมุุข อัันสงฆ์์สมมติิ (ให้้) เป็็นใหญ่่ในการทำกิิจทั้้�งปวง แห่่งคณะ มีีคณะวััดบวรนิิเวศเป็็นต้้น ซึ่�่งมีีนามว่่าธรรมยุุตติิกนิิกาย เหตุุปฏิิบััติิโดยยุุติิด้้วยการทำ (ตามข้้ออนุุญาต) และไม่่ทำ (ข้้อที่่�ห้้ามไว้้) ในคััมภีีร์์มีีบาลีีและอรรถกถาเป็็นต้้นเท่่านั้้�น เป็น็ คณะอื่น� (อีีกคณะหนึ่่ง� ) จากคณะใหญ่.่ .. เหล่่าที่่�ชื่�อธรรมยุุตติิกนิิกาย คืือเหล่่าที่่�กล่่าวอย่่างนี้้�ว่่า ”ข้้อที่่�ท่่านแต่่ก่่อนเคย ประพฤติิกัันมาไม่่ควรถืือเป็็นประมาณไปเสีียทุุกอย่่าง พระผู้�้มีีพระภาคเจ้้านั้้�นมิิได้้เสด็็จ อุุบััติิในหมู่�คนเผ่่ามิิลัักขููไม่่รู้�อะไรในชนบทปลายแดนเลย ที่่�แท้้พระองค์์เสด็็จอุุบััติิใน หมู่�คนเผ่่าอริิยกะในมััชฌิิมชนบททีีเดีียว ก็็แลคำสั่�งสอนของพระผู้�้มีีพระภาคเจ้้านั้้�นแผ่่ไป ในประเทศนั้้�น ๆ อัันมีีภาษาต่่าง ๆ กััน และพระธรรมวิินััยของพระผู้�้มีีพระภาคเจ้้านั้้�น พระธรรมสัังคาหกะทั้้�งหลายผู้้�ยกขึ้้�นสู่่�สัังคีีติิ เมื่่�อจะยัังพระธรรมวิินััยทั้้�งปวงนั้้�นให้้ บริิบููรณ์์โดยให้้คนภายหลัังปฏิิบััติิตามได้้ทุุกประการ และเมื่่�อปฏิิบััติิก็็จะไม่่ผิิดด้้วย จึึง ร้้อยกรองไว้้โดยภาษาของชาวมคธอัันเป็็นภาษากลาง เพื่่�อประโยชน์์จะให้้พุุทธศาสนิิกชน ทั้้�งหลายที่่ม� ีภี าษาต่า่ ง ๆ กัันในนานาประเทศปฏิิบัตั ิิได้เ้ สมอกันั เมื่่�อกาลอย่่างนั้้�นล่่วงไป บััณฑิิตบุุถุุชนทั้้�งหลายผู้้�รู้�คุณพระศาสนา พิิจารณาเห็็น ความเสื่ �อมแห่่งพุุทธิิของสััตว์์ทั้้�งหลายด้้วยเห็็นความประพฤติิมัักมากจนไม่่อาจบำเพ็็ญ พระธรรมวิินััยทั้้�งปวงนั้้�นให้้บริิบููรณ์์ได้้ ในภายหลัังจึึงได้้แต่่งคััมภีีร์์อธิิบายความแห่่ง 41

พระธรรมวิินััยนั้้�นขึ้้�นเป็็นอัันมากมีีคััมภีีร์์อรรถกถาเป็็นต้้นโดยลำดัับ ตามความรู้้�ของตน ๆ เพราะเหตุุนั้้�นคำอัันมาในฎีีกาที่่�สมกัับอรรถกถาเท่่านั้้�นจึึงควรถืือเอา แม้้คำอัันมาใน อรรถกถาเล่่าก็็ควรถืือเอาแต่่ที่่�สมกัับพระบาลีีเท่่านั้้�น แม้้ว่่าคำที่่�อาจารย์์ลางพวกเขีียน เพิ่่�มเติิมเข้้าในพระบาลีี ลางแห่่งเป็็นคำที่่�อยู่�ในฐานจะพึึงตำหนิิได้้ ซึ่่�งล่่วงละเมิิดลัักษณะ พระวจนของพระผู้�้มีีพระภาคเจ้้าเป็็นไปโดยอาการเตลิิดไปในอฐานะ (ทางที่่�เป็็นไปไม่่ได้้) ก็็ไม่่ควรถืือเอาทีีเดีียว ข้้อปฏิิบััติิอัันมาในพระบาลีีที่่�เว้้นจากฐานที่่�จะพึึงตำหนิิและ ในอรรถกถาฎีีกาทั้้�งหลายอัันสมกัับพระบาลีีนั้้�นด้้วย คนแต่่ก่่อนที่่�เป็็นชาวประเทศนั้้�น ได้้ประพฤติิมาแล้้วก็็ดีี ก็็ควรประพฤติิตามแท้้ เพราะว่่า ข้้อปฏิิบััติิอัันเป็็นไปอย่่างนั้้�น เป็น็ มรคาของท่่านโบราณจารย์„์ ดังั นี้้� เหล่่านี้้�เรีียกชื่อ� ว่่า ธรรมยุุตติิกะ„ แม้้ต่่อมาเมื่�่อพระภิิกษุุสมเด็็จฯ เจ้้าฟ้้ามงกุุฎจะได้้ทรงลาผนวช เสด็็จขึ้้�น เถลิิงถวััลยราชสมบััติิเป็็นพระมหากษััตริิย์์รััชกาลที่่� ๔ แห่่งพระมหาจัักรีีบรมราชวงศ์์แล้้ว แต่่พระเถรานุุเถระที่่�เป็็นศิิษย์์หลวงเดิิม หรืือที่่�เข้้ามาอุุปสมบทใหม่่ภายหลััง ก็็ยัังได้้รัักษา แบบแผนธรรมเนีียมของคณะธรรมยุุตติิกนิิกายสืืบต่่อมา โดยคณะธรรมยุุตติิกนิิกายนี้้� หลัังจากพระวชิิรญาณมหาเถระ คืือพระภิิกษุุสมเด็็จฯ เจ้้าฟ้้ามงกุุฎ ทรงลาผนวช เสด็็จ ขึ้�้นเถลิิงถวััลยราชสมบััติิ เป็็นพระบาทสมเด็็จพระจอมเกล้้าเจ้้าอยู่่�หััวแล้้ว มีีพระเถระที่่� เป็น็ เจ้้าคณะใหญ่่ปกครองคณะสืืบกันั มาโดยลำดัับ ดัังนี้้� ๑. สมเด็็จพระมหาสมณเจ้า้ กรมพระยาปวเรศวริยิ าลงกรณ์์ ๒. สมเด็จ็ พระมหาสมณเจ้า้ กรมพระยาวชิิรญาณวโรรส ๓. พระเจ้า้ วรวงศ์เ์ ธอ กรมหลวงชินิ วรสิริ ิิวััฒน์์ สมเด็็จพระสังั ฆราชเจ้้า ๔. สมเด็็จพระสังั ฆราชเจ้า้ กรมหลวงวชิริ ญาณวงศ์์ ๕. สมเด็็จพระอริิยวงศาคตญาณ (อุุฏฺฺายีีมหาเถร) สมเด็็จพระสัังฆราช สกลมหา สังั ฆปริิณายก ๖. สมเด็็จพระสังั ฆราชเจ้า้ กรมหลวงชิินวราลงกรณ ๗. สมเด็็จพระสังั ฆราชเจ้้า กรมหลวงวชิิรญาณสัังวร ๘. สมเด็จ็ พระวัันรััต (พฺรฺ หฺมฺ คุตุ ฺฺตเถร) ๙. สมเด็็จพระอริิยวงศาคตญาณ (อมฺฺพรมหาเถร) สมเด็็จพระสัังฆราช สกลมหา สัังฆปริิณายก สมเด็จ็ พระสังั ฆราชพระองค์์ปัจั จุุบััน 42

ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น อาจาโร

ธรรมยุุตในดิินแดนอีสี าน แหล่่งหนึ่่�งซึ่�งคณะธรรมยุุตติิกนิิกายได้้เผยแผ่่ไปถึึง ก็็คืือดิินแดนภาคตะวัันออก เฉีียงเหนืือของประเทศไทย ที่่เ� รีียกตามทิศิ ว่่า ภาคอีสี าน ภาคอีีสานนี้้� แม้้จะเป็็นดิินแดนที่่�สภาพแวดล้้อมสภาพอากาศแห้้งแล้้ง แต่่น้้ำใจ ของประชาชนก็็มิิได้้แห่่งแล้้งตามสภาพภููมิิอากาศ โดยเฉพาะน้้ำใจรัักใฝ่่ในพระบวร พุุทธศาสนา จะเห็็นได้้ว่่าพระพุุทธศาสนาหยั่่�งรากลงในดิินแดนแถบนี้้�มาช้้านานไม่่แพ้้ ดิินแดนใดในอาณาเขตประเทศไทยปััจจุุบััน ดัังปรากฏพระธาตุุเจดีีย์์ที่่�สำคััญเป็็นหลัักฐาน ของพระพุุทธศาสนาในดิินแดนนี้้�หลายแห่่ง โดยเฉพาะอย่่างยิ่่�งคืือองค์์พระธาตุุพนม ซึ่�งเป็็นเจติิยสถานมีีอายุุนัับด้้วยพัันปีี เป็็นที่่�รวมจิิตใจของพุุทธศาสนิิกชนทั้้�งสองฝั่่�งโขง มาช้้านาน สำหรัับคณะธรรมยุุติิกนิิกายซึ่�งพระบาทสมเด็็จพระจอมเกล้้าเจ้้าอยู่่�หััว ทรง สถาปนาขึ้้�นนั้้�น ก็็ได้้แพร่่หลายมาในดิินแดนภาคอีีสานนี้้� เช่่นเดีียวกัับในที่่�อื่่�น ๆ โดยคณะ ธรรมยุตุ ติกิ นิิกายได้ม้ าหยั่่�งรากลงดิินแดนอีีสานที่่�จังั หวัดั อุุบลราชธานีีเป็็นแห่่งแรก สัังเขปความว่่าเมื่�่อพระบาทสมเด็็จพระจอมเกล้้าเจ้้าอยู่่�หััวเสด็็จขึ้้�นเถลิิงถวััลย ราชสมบััติิแล้้วไม่่นาน พระพรหมราชวงศ์์ (กุุทอง) เจ้้าเมืืองอุุบลราชธานีี เข้้ามาราชการ ที่่�กรุุงเทพฯ มีีความเลื่�่อมใสในวััตรปฏิิบััติิของพระสงฆ์์ฝ่่ายธรรมยุุตติิกนิิกาย จึึงได้้ ขอพระราชทานพระบรมราชานุุญาต อาราธนาท่่านพระพนฺฺธุุโล ดีี และท่่านพระเทวธมฺฺมีี ม้้าว ซึ่�งเป็็นพระภิิกษุุชาวอุุบลราชธานีีที่่�เล่่าเรีียนอยู่่�ในวััดบวรนิิเวศวิิหาร ไปตั้้�งสำนัักฝ่่าย ธรรมยุตุ ติิกนิิกายขึ้�้นที่่เ� มืืองอุุบลราชธานีี ครั้�นแล้้วพระพรหมราชวงศ์์ก็็กลัับไปที่่�เมืืองอุุบลราชธานีี แล้้วไปสร้้างวััดขึ้้�นที่่� ริิมฝั่่�งซ้้ายแม่่น้้ำมููล ทางทิิศตะวัันตกเฉีียงเหนืือของตััวเมืือง ได้้รัับพระราชทานนามวััด จากพระบาทสมเด็็จพระจอมเกล้้าเจ้้าอยู่่�หััว ว่่า วััดสุุปััฏนาราม เมื่่�อการสร้้างวััดเสร็็จสิ้ �น แล้้ว จึึงได้้อาราธนาท่่านพระพนฺฺธุุโล ดีี และท่่านพระเทวธมฺมฺ ีี ม้า้ ว มาจำพรรษา 44

สำหรัับท่่านพระพนฺธฺ ุโุ ล ดีี นี้้� แรกเดิมิ ทีเี ดีียวได้้อุปุ สมบทมาจากจัังหวััดอุบุ ลราชธานีี แล้้วเข้้ามาเรีียนพระปริิยััติิธรรมอยู่่�ที่่�วััดมหาธาตุุ ในกรุุงเทพฯ ต่่อมาได้้มีีผู้้�ชัักนำให้้มา ถวายตััวต่่อพระบาทสมเด็็จพระจอมเกล้้าเจ้้าอยู่่�หััว ขณะเมื่่�อยัังทรงผนวช และครองวััด บวรนิิเวศวิิหาร แล้้วจึึงได้้รัับญััตติิใหม่่เป็็นพระธรรมยุุต และอยู่่�ในสำนัักวััดบวรนิิเวศวิิหาร สืืบต่่อมา แม้้มิิได้้เป็็นสััทธิิวิิหาริิกในพระบาทสมเด็็จพระจอมเกล้้าเจ้้าอยู่่�หััว แต่่ก็็ นัับเป็็นปุุราณสหธรรมิิก ผู้�มาถืือปฏิิบััติิแบบพระสงฆ์์ธรรมยุุตตั้้�งแต่่ยุุคต้้น ครั้�นเมื่�่อ พระพรหมราชวงศ์์ ได้้รัับพระราชทานพระบรมราชานุุญาตให้้อาราธนาพระสงฆ์์ธรรมยุุต ขึ้้�นไปเมืืองอุุบลราชธานีี ท่่านจึึงได้้ขึ้้�นไปครองวััดสุุปััฏนาราม และได้้สั่�งสอนให้้สาธชุุน เกิิดความเลื่�่อมในพระพุุทธศาสนาตามแนวทางของคณะธรรมยุุตติิกนิิกาย กุุลบุุตรก็็มีี ความศรััทธาจะบรรพชาอุุปสมบทในคณะเป็็นอัันมาก ในเบื้้�องแรกท่่านยัังมิิได้้เป็็น พระอุุปััชฌายะ เมื่�่อมีีผู้�ประสงค์์จะบรรพชาอุุปสมบทท่่านก็็จะพาเข้้ามารัับบรรพชาอุุปสมบท ๓ ปีีต่่อครั้�ง ครั้�นพระบาทสมเด็็จพระจอมเกล้้าเจ้้าอยู่่�หััวทรงทราบ และได้้ทรงทราบว่่า การคณะธรรมยุุตติิกนิิกายในเมืืองอุุบลราชธานีีเป็็นไปด้้วยความเรีียบร้้อยจะมั่่�นคงถาวร สืืบไปได้้ จึึงได้้โปรดพระราชทานพระบรมราชานุุญาตให้้ท่่านเป็็นพระอุุปััชฌายะให้้ บรรพชาอุุปสมบทกลบุุตรได้้ ท่่านพระพนฺฺธุุโล ดีี นัับได้้ว่่าเป็็นพระสัังฆเถระฝ่่ายธรรมยุุต ในดิินแดนอีสี านรูปู แรก ส่่วนท่่านพระเทวธมฺฺมีี ม้้าว นั้้�น อุุปสมบทเป็็นพระภิิกษุุมาแต่่เมืืองอุุบลราชธานีี แล้้วเข้้ามาศึึกษาเล่่าเรีียนในสำนัักวััดบวรนิิเวศวิิหาร เมื่่�อครั้�งพระบาทสมเด็็จพระจอมเกล้้า เจ้้าอยู่่�หััว ทรงครองวััด ต่่อมาได้้รัับญััตติิใหม่่เข้้าในคณะธรรมยุุตติินิิกาย มีีพระบาท สมเด็็จพระจอมเกล้้าเจ้้าอยู่่�หััว ทรงเป็็นพระอุุปััชฌายะ ได้้อยู่่�ในวััดบวรนิิเวศวิิหาร สืืบต่่อมาจนกระทั่่�งมีีพระบรมราชานุุญาตให้้ท่่านพระพนฺฺธุุโล ดีี และท่่าน รัับอาราธนา ขึ้�้นไปตั้้�งสำนัักคณะธรรมยุุตติิกนิิกายขึ้�้นที่่�เมืืองอุุบลราชธานีี เมื่่�อท่่านพระพนฺฺธุุโล ดีี ถึึงแก่่มรณภาพแล้้ว ท่่านพระเทวธมฺฺมีี ม้้าว ซึ่�งคณะนั้้�นย้้ายไปครองวััดศรีีทองที่่�สร้้าง ขึ้�้นใหม่่ วััดศรีีทองนี้้�ต่่อมาได้้รัับการเปลี่ �ยนชื่่�อเป็็นวััดศรีีอุุบลรััตนาราม เมื่่�อพุุทธศัักราช ๒๕๑๑ หลัังจากที่่�สำนัักคณะธรรมยุุตตั้้�งขึ้้�นในเมืืองอุุบลราชธานีีมั่่�นคงแล้้ว จึึงได้้เป็็น พระสัังฆเถระแห่่งคณะธรรมยุุตติิกนิิกายในภาคอีสี านสืืบแทน นัับเป็็นรูปู ที่่� ๒ 45

ท่่านพระเถระที่่�ไปริิเริ่�มคณะสงฆ์์ธรรมยุุตติิกนิิกายขึ้�้นในภาคอีีสาน ทั้้�งสองรููปนี้้� เป็็นผู้�ที่�เคร่่งครััดในพระธรรมวิินััย และมั่่�นคงในวััตรปฏิิบััติิแบบลััทธิิธรรมยุุตติิกนิิกาย โดยประการที่่�สำคััญคืือเป็็นผู้้�มีีอััธยาศััยน้้อมนำไปในการวิิปััสสนากรรมฐาน อัันเป็็น ลัักษณะสำคััญประการหนึ่่�งของพระเถระฝ่่ายธรรมยุุตติิกนิิกายในครั้�งต้้นนั้้�น เมื่่�อท่่าน ออกมาตั้้�งสำนัักคณะธรรมยุุตติิกนิิกายในภาคอีีสาน ก็็ได้้เผยแผ่่ความนิิยมในวิิปััสสนา กรรมฐาน และอััธยาศััยอัันน้้อมไปในทางถืือวิิเวกแก่่พระภิิกษุุสามเณรที่่�เป็็นศิิษย์์หรืือ มาบวชอยู่่�ในสำนััก กระทั่่�งความนิิยมอัันดีีนี้้�ได้้แผ่่ขยายไปเป็็นอััตลัักษณ์์สำคััญอัันหนึ่่�ง ที่่จ� ะสืืบทอดต่่อ ๆ มาในหมู่่พ� ระสงฆ์์คณะธรรมยุุตติิกนิกิ ายอีกี หลายชั่ว� รุ่�นจนถึึงปััจจุบุ ััน ความที่่�กล่่าวในย่่อหน้้าก่่อนนี้้� เมื่่�อประกอบกัับดิินแดนในเขตภาคอีีสานนั้้�น ยัังมีี ที่่�เป็็นป่่า มีีสภาพแวดล้้อมเหมาะสมเอื้ �อเฟื้�้อต่่อการบำเพ็็ญเพีียรทางจิิตกระทำวิิปััสสนาธุุระ ของพระภิิกษุุอยู่่�มาก พระสงฆ์์คณะธรรมยุุตติิกนิิกายในดิินแดนอีีสานนี้้� จึึงได้้มีีโอกาส ถืือเอาป่่าเหล่่านั้้�นเป็็นที่่�บำเพ็็ญเพีียรภาวนา ยัังผลให้้พระสงฆ์์คณะธรรมยุุตติิกนิิกายใน ภาคอีสี านนี้้ไ� ด้้ประพฤติิและมีวี ััตรปฏิบิ ััติิอย่่าง ”พระป่า่ „ เป็น็ จำนวนมาก กล่่าวกัันว่่าวััตรปฏิิบััติิของพระสงฆ์์ธรรมยุุตในเมืืองอุุบลราชธานีีในยุุคเริ่ �มแรกนั้้�น มีีการกำหนดไว้้อย่่างชััดเจนว่่าเวลาใดจะต้้องทำกิิจใด ไม่่ว่่าจะเป็็นการไหว้้พระสวดมนต์์ การฟัังเทศน์์ฟัังธรรม การเล่่าเรีียน การทำสมาธิิวิิปััสสนากรรมฐาน ใช้้ระฆัังเป็็นสััญญาณ บอกเวลาอย่่างเคร่่งครััด มีีตััวอย่่างเวลาครั้�งที่่�ท่่านพระเทวธมฺฺมีี ม้้าว เป็็นสัังฆเถระดููแล หมู่่ค� ณะอยู่่�ได้้วางกำหนดกิจิ วััตรของภิกิ ษุุสามเณรไว้อ้ ย่่างชััดเจน คืือ เวลา ๐๔.๐๐ น. ตื่่�น เวลาย่่ำรุ่�งได้้อรุุณแล้้วออกบิิณฑบาต กลัับจากบิิณฑบาตแล้้ว ก็็ประชุุมทำวััตรเช้้า ไหว้้พระสวดมนต์์ แล้้วจึึงฉัันภััตตาหารเช้้า ซึ่�งจำนวนไม่่น้้อยฉัันภััตตาหารมื้้�อนี้้�เพีียง มื้้�อเดีียว เวลา ๐๘.๓๐ น. เล่่าเรียี นพระปริยิ ัตั ิิธรรม เวลา ๑๑.๐๐ น. พัักผ่่อน เวลา ๑๓.๐๐ น. เล่่าเรีียนพระปริยิ ััติิธรรมต่่อ 46