หนังสือนึกถึงท่านอาจารย์

เวลา ๑๕.๓๐ น. สรงน้้ำ เวลา ๑๖.๓๐ น. ประชุมุ ฟัังพระธรรมเทศนา เวลา ๒๐.๐๐ น. ประชุุมทำวััตรค่่ำไหว้้พระสวดมนต์์อีีกครั้�ง แล้้วต่่อด้้วยการ ท่่องบ่่นสาธยายพระสูตู รและบทสวดมนต์ต์ ่่าง ๆ เวลา ๒๒.๐๐ น. เลิิกการท่่องบ่่นสาธยาย แยกย้้ายไหว้้พระสวดมนต์์ตามที่่�อาศััย แล้ว้ จึึงจำวัดั ปฏิิบััติิเช่่นนี้้�เป็็นปกติิทุุกวััน ท่่านผู้้�อ่่านก็็คงจะเห็็นได้้ว่่า วััตรปฏิิบััติิเช่่นนี้้�เป็็น วััตรปฏิิบััติิของพระภิิกษุุสามเณรที่่�เคร่่งครััด อุุทิิศเวลาทั้้�งหมด เพื่�่อน้้อมนำสู่�พระรััตนตรััย และปฏิิบััติิตามพระธรรมวิินััยของสมเด็็จพระบรมศาสดา อัันจะเป็็นทางที่่�จะไปสุุดจุุดหมาย สุุดท้้ายคืือความหลุุดพ้้นจากกิิเลสโดยแท้้ ไม่่มีีเวลาเหลืือทิ้้�งสำหรัับกิิจอื่่�นที่่�มิิใช่่กิิจของ สมณะ นัับแต่่คณะสงฆ์์ธรรมยุุตติิกนิิกายได้้เริ่�มตั้้�งมั่่�นที่่�เมืืองอุุบลราชธานีีนี้้�แล้้ว ก็็ได้้ แผ่่ขยายออกไปยังั หัวั เมืืองต่่าง ๆ ในภาคอีีสาน และเจริญิ มั่่�นคงมาจนกระทั่่ง� ถึึงปััจจุุบััน ในยุุคสมััยที่่�ท่่านพระเทวธมฺฺมีี ม้้าว เป็็นประมุุขใหญ่่ของคณะสงฆ์์ธรรมยุุตติิกนิิกาย ในภาคอีีสานท่่านมีีสััทธิิวิิหาริิกมากมาย ซึ่�งในบรรดานั้้�นมีีจำนวนไม่่น้้อยได้้อุุทิิศชีีวิิตถวาย แด่่พระพุุทธศาสนา และได้้สร้้างความเจริิญรุ่�งเรืืองให้้แก่่พระศาสนาทั้้�งในฝ่่ายคัันถธุุระ และวิิปัสั สนาธุรุ ะ เช่่น ท่่านเจ้้าคุุณ พระอริิยกวีี (บางแห่่งเขีียน พระอริิยกระวีี) (อ่่อน ธมฺฺมรกขิิโต) เจ้้าคณะใหญ่่เมืืองอุุบลราชธานีีรููปแรก ซึ่�งหากจะกล่่าวให้้ครบถ้้วนควรจะกล่่าวถึึงเกีียรติิคุุณ ของท่่านไว้้ด้้วยว่่า เมื่่�อครั้�งที่่�ยัังไม่่มีีตำแหน่่งเจ้้าคณะมณฑลอีีสาน พระเจ้้าบรมวงศ์์เธอ กรมหลวงพิิชิิตปรีีชากร ทรงอาราธนาให้้ท่่านเจ้้าคุุณพระอริิยกวีี ทำหน้้าที่่�เป็็นควบคุุม ดููแลการคณะสงฆ์์ในเมืืองอื่่�น ๆ ในมณฑลอีีสานด้้วย หากจะกล่่าวว่่าท่่านได้้ทำการ อย่่างเจ้้าคณะมณฑลอีสี านรูปู แรกก็ค็ งจะไม่่ผิดิ นักั 47

ท่่านเจ้้าคุุณ พระอุุบาลีีคุุณููปมาจารย์์ (จัันทร์์ สิิริิจนฺฺโท) ผู้�อำนวยการศึึกษา และเจ้้าคณะมณฑลอีีสานรููปแรก ซึ่�งเป็็นพระเถระผู้�หนึ่่�งที่่�สร้้างคุุณานุุประโยชน์์แก่่ พระพุุทธศาสนาในประเทศไทยอย่่างยิ่่�งทั้้�งฝ่่ายคัันธธุุระและวิิปััสสนาธุุระ ในวงการที่่� คุ้�นเคยกัับคณะสงฆ์์ย่่อมรู้�จักท่่านเป็็นอย่่างดีี มัักจะเรีียกท่่านว่่า ”ท่่านเจ้้าคุุณอุุบาลีีจัันทร์์„ ท่่านเจ้้าประคุุณ สมเด็็จพระมหาวีีรวงศ์์ (อ้้วน ติิสฺฺโส) เจ้้าคณะมณฑลอีีสาน รููปที่่ส� อง และสัังฆนายก ตามพระราชบัญั ญัตั ิคิ ณะสงฆ์์ พุทุ ธศัักราช ๒๔๘๔ รูปู แรก ที่่�กล่่าวมานี้้�จะเห็็นได้้ว่่า แม้้องค์์ท่่านพระเทวธมฺฺมีี ม้้าว จะเป็็นพระเถระที่่�มิิได้้ มีีสมณฐานัันดรเป็็นพระราชาคณะหรืือมีีสมณศัักดิ์์�อื่่�นใด หากแต่่ย่่อมจะมีีส่่วนด้้วยการ อบรมของท่่าน สััทธิิวิิหาริิกที่่�ท่่านให้้บรรพชาอุุปสมบท มีีความเจริิญรุ่�งเรืืองเป็็นกำลัังแก่่ พระศาสนาเป็็นอย่่างยิ่่�ง เฉพาะแต่่สามรููปนี้้� ก็็นัับได้้ว่่าเป็็นขุุนพลสำคััญในการเผยแผ่่และ ดำรงพระพุุทธศาสนาในประเทศไทยก็็ว่่าได้้ นามท่่านพระเถระที่่�ออกนามไปข้้างต้้นนี้้� เข้้าใจว่่าเป็็นที่่�รู้้�จัักคุ้�นเคยสำหรัับ พุุทธศาสนิิกชนทั่่�วไปพอสมควร แต่่ยัังมีีพระเถระอีีกรููปหนึ่่�งที่่�เป็็นสััทธิิวิิหาริิกของท่่าน พระเทวธมฺฺมีี ม้า้ ว ที่่�ควรจะกล่่าวนามไว้้ให้้ปรากฏ ก็็คืือท่่านพระธมฺฺมธีโี ร แสง ท่่านพระธมฺฺมธีีโร แสง เป็็นชาวอุุดรธานีี ได้้อุุปสมบทมาอยู่่�แล้้วแต่่เดิิม ต่่อมา ได้้รัับคำชัักชวนของพระภิิกษุุรููปหนึ่่�งจะชื่�่อว่่าอย่่างไรยัังไม่่ปรากฏแน่่นอน ซึ่�งประสงค์์ จะได้้อุุปสมบทซ้้ำเป็็นพระภิิกษุุธรรมยุุตติิกนิิกายจึึงเข้้ามายัังกรุุงเทพฯ มาอยู่่�ในสำนััก วััดมกุุฏกษััตริิยาราม แต่่บัังเอิิญเมื่่�อเข้้ามานั้้�น เกิิดอหิิวาตกโรคระบาด สหธรรมิิกที่่�เข้้าไป กรุุงเทพฯ ด้้วยกัันคราวนั้้�นมรณภาพหลายรููป ท่่านพระภิิกษุุรููปนี้้�และภิิกษุุอื่่�นอีีกจำนวนหนึ่่�ง ที่่�เหลืือรอดไม่่ต้้องโรคภััยคราวนั้้�น จึึงได้้เดิินทางกลัับภููมิิลำเนา ต่่อมาเมื่่�อทราบความว่่า คณะธรรมยุุตติิกนิิกายได้้มาประดิิษฐานตั้้�งมั่่�นอยู่่�ที่่�เมืืองอุุบลราชธานีีแล้้ว ท่่านผู้�นี้�จึึง ตั้้�งใจจะไปขอรัับอุุปสมบทซ้้ำเป็็นธรรมยุุต และท่่านพระธมฺฺมธีีโร แสง จึึงได้้เดิินทางไป ด้้วยกััน ท่่านพระธมฺฺมธีีโร แสง เดิินทางไปยัังเมืืองอุุบลราชธานีี และรัับญััตติิอุุปสมบทซ้้ำ เป็็นพระสงฆ์์ฝ่่ายธรรมยุุตติิกนิิกาย ในสำนัักท่่านพระเทวธมฺฺมีี ม้้าว ณ วััดศรีีทอง 48

ท่่านเจ้า้ ประคุณุ สมเด็็จพระมหาวีรี วงศ์์ (อ้ว้ น ติิสฺฺโส) ท่่านเจ้า้ คุุณ พระอุบุ าลีคี ุณุ ูปู มาจารย์์ (จัันทร์์ สิริ ิจิ นฺฺโท)

เมืืองอุุบลราชธานีีนั้้�น ท่่านพระธมฺฺมธีีโร แสง จึึงเป็็นสััทธิิวิิหาริิก ของท่่านพระเทวธมฺฺมีี ม้้าว ด้ว้ ยประการฉะนี้้� เมื่�่อท่่านพระธมฺฺมธีีโร แสง รัับอุุปสมบทซ้้ำเป็็นพระสงฆ์์ฝ่่ายธรรมยุุตติิกาแล้้ว ก็็ได้้ อยู่่�ศึึกษาข้้อวััตรปฏิิบััติิของพระสงฆ์์ธรรมยุุตอยู่่�ในสำนัักพระอุุปััชฌายะชั่ �วระยะเวลาหนึ่่�ง แล้้วจึึงกลัับไปจำพรรษาที่่�วััดมหาชััย เมืืองอุุดรธานีี เป็็นเหตุุให้้คณะธรรมยุุตติิกนิิกาย แผ่่ขยายไปในจัังหวััดนั้้�น โดยมีีวัดั มหาชัยั เป็็นวััดธรรมยุุตวััดแรก ท่่านพระธมฺฺมธีโี ร แสง เป็น็ เถระที่่�เคร่่งครััดในพระธรรมวิินัยั เป็็นอย่่างยิ่่�ง มีีปฏิิปทา เลื่�่อมใสไปในทางวิิปััสสนาธุุระ ตั้้�งมั่่�นในการธุุดงค์์กรรมฐานเฉกเช่่นเดีียวกัับท่่าน พระเทวธมฺฺมีี ม้้าว ผู้�เป็็นพระอุุปััชฌายะ เมื่�่อไปตั้้�งสำนัักคณะธรรมยุุตติิกนิิกายใน เมืืองอุุดรธานีี ไม่่ช้้านานก็็มีีชาวบ้้านเลื่่�อมใสการประพฤติิปฏิิบััติิ มีีกุุลบุุตรประสงค์์จะ อุุปสมบทถืือลััทธิิแบบธรรมยุุต แต่่ในเบื้้�องแรกนั้้�น ท่่านยัังมิิได้้รัับแต่่งตั้้�งเป็็นพระอุุปััชฌายะ ที่่�จะสามารถให้้บรรพชาอุุปสมบทกุุลบุุตรได้้ จึึงต้้องใช้้วิิธีีพาอุุปสััมปทาเปกข์์ คืือผู้�ประสงค์์ จะอุุปสมบทเป็็นพระภิิกษุุนั้้�น เดิินทางไปยัังเมืืองอุุบลราชธานีี เพื่่�อรัับบรรพชาอุุปสมบท ในเมืืองอัันเป็็นจัังหวััดสำนัักของพระอุุปััชฌายะของท่่านเองอีีกต่่อหนึ่่�ง ต่่อมาเมื่�่อท่่าน ได้้รัับแต่่งตั้้�งเป็็นพระอุุปััชฌายะแล้้ว จึึงได้้ให้้บรรพชาอุุปสมบทกุุลบุุตรในเมืืองอุุดรธานีี นั้้�นเองสืืบต่่อมา จะสัังเกตว่่าวิิธีีการที่่�ท่่านพระธมมฺฺธีีโร แสง ครั้�งยัังไม่่ได้้เป็็นพระอุุปััชฌายะ นำพา กุุลบุุตรผู้�ประสงค์์จะบวชในคณะธรรมยุุต ไปอุุปสมบทในเมืืองอัันเป็็นสำนัักพระอุุปััชฌายะ ของตนนี้้� ดููจะเช่่นเดีียวกัับเมื่�่อคราวที่่�ท่่านพระพนฺฺธุุโล ดีี พาพระภิิกษุุที่่�ประสงค์์จะ อุุปสมบทซ้้ำรัับญััตติิเป็็นพระสงฆ์์ธรรมยุุตติิกนิิกาย หรืือกุุลบุุตรที่่�ประสงค์์จะอุุปสมบท ในคณะ ไปรัับบรรพชาอุุปสมบทที่่�ในกรุุงเทพฯ อัันเป็็นแหล่่งสำนัักใหญ่่ของคณะสงฆ์์ ธรรมยุุตติิกนิิกายในกาลนั้้�น อัันเป็็นที่่�ที่่�ท่่านได้้รัับลััทธิิฝ่่ายธรรมยุุตติิกนิิกายมาตั้้�งแต่่ ระยะแรกที่่พ� ระบาทสมเด็จ็ พระจอมเกล้้าเจ้้าอยู่่ห� ัวั ทรงสถาปนาคณะธรรมยุตุ ขึ้�น้ การวิิธีีเช่่นนี้้�เท่่ากัับเป็็นการพาศิิษย์์ของตนที่่�ประสงค์์จะเข้้าสู่ �คณะกลัับไปยัังสำนััก อาจารย์์ของตนเพื่�่อรัับบรรพชาอุปุ สมบทนั่่�นเอง 50

เมื่อ่� ท่่านได้ร้ ับั แต่่งตั้้ง� เป็น็ พระอุปุ ัชั ฌายะสามารถให้บ้ รรพชาอุปุ สมบทกุลุ บุตุ รได้แ้ ล้ว้ ก็็ ได้้มีีสััทธิิวิิหาริิกเป็็นจำนวนมาก ในบรรดานั้้�นจะมีีพระเถระสำคััญรููปหนึ่่�งของเมืืองไทย ที่่�จะเป็็นกำลัังสำคััญในการเผยแผ่่พระพุุทธศาสนา โดยเฉพาะทางวิิปััสสนาธุุระ อีีกทั้้�งยััง จะได้้สร้้างศาสนทายาทคืือสััทธิิวิิหาริิกที่่�ต่่อไปจะเป็็นเถระรููปสำคััญอีีกมากมายหลายรููป สััทธิิวิหิ าริิกของท่่านพระธมฺฺมธีีโร แสง ที่่ว� ่่านี้้ค� ืือท่่านเจ้า้ คุุณพระธรรมเจดีีย์์ (จูมู พนฺฺธุุโล) ท่่านเจ้้าคุุณพระธรรมเจดีีย์์ (จููม พนฺฺธุุโล) เป็็นชาวนครพนม เกิิดเมื่่�อพุุทธศัักราช ๒๔๓๑ ในตอนต้้นรััชกาลที่่� ๕ บรรพชาเป็็นสามเณรเมื่�่ออายุุได้้ ๑๒ ปีี ที่่�วััดโพนแก้้ว เมืืองนครพนม เมื่่�อบวชได้้ ๓ พรรษา ได้้ติิดตามพระเทพสิิทธาจารย์์ (จัันทร์์ เขมิิโย) ซึ่�งในขณะนั้้�นยัังเป็็นพระบวชใหม่่ พร้้อมด้้วยพระภิิกษุุอื่�่นรวม ๕ รููป ซึ่�งประสงค์์ จะรัับญััตติิอุุปสมบทซ้้ำเข้้าสู่�คณะธรรมยุุตติิกนิิกาย พากัันเดิินทางจากเมืืองนครพนม ไปยัังเมืืองอุุบลราชธานีี เพื่�่อญััตติิเป็็นพระธรรมยุุตที่่�วััดศรีีทอง อัันเป็็นสำนัักของ ท่่านพระเทวธมฺฺมีี ม้้าว มาแต่่เดิิม แล้้วจึึงอยู่่�จำพรรษาศึึกษาเล่่าเรีียนอยู่่�ที่่�วััดเลีียบ เมืืองอุุบลราชธานีีอยู่่�อีีก ๔ พรรษา ซึ่�งที่่�วััดเลีียบนี้้�เองท่่านเจ้้าคุุณพระธรรมเจดีีย์์ ได้้มีีโอกาสศึึกษาเล่่าเรีียนทางวิิปััสสนาธุุระกัับ พระครููวิิเวกพุุทธกิิจ (เสาร์์ กนฺฺตสีีโล) หรืือที่่� มัักออกนามท่่านโดยทั่่�วไปว่่า พระอาจารย์์เสาร์์ กนฺฺตสีีโล และท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น ภููริทิ ตฺโฺ ต ซึ่�งอยู่่ท� ี่่�วัดั นั้้น� ครั้�นเมื่�่ออายุุครบอุุปสมบทแล้้ว ท่่านเจ้้าคุุณพระธรรมเจดีีย์์ ได้้อุุปสมบท ณ วััดมหาชััย เมืืองอุุดรธานีี มีีท่่านพระธมมฺฺธีีโร แสง เป็็นพระอุุปััชฌายะ ต่่อมาได้้เข้้าไป ศึึกษาพระปริิยััติิธรรมที่่�กรุุงเทพฯ ในสำนัักวััดเทพศิิริินทราวาส จนสอบได้้นัักธรรมโท และเป็็นเปรีียญธรรม ๓ ประโยค และได้้รัับแต่่งตั้้�งเป็็นพระครููฐานานุุกรมในเจ้้าประคุุณ สมเด็็จพระพุุทธโฆษาจารย์์ (เจริิญ าณวโร) เมื่่�อครั้�งยัังดำรงสมณศัักดิ์์�เป็็นที่่� พระสาสนโสภณ มีีตำแหน่่งเป็น็ ที่่�พระครููสังั ฆวุฒุ ิิกร ต่่อมาเมื่�่อท่่านอยู่่�ที่่�วััดเทพศิิริินทราวาสได้้ราว ๑๕ ปีี วััดโพธิิสมภรณ์์ เมืืองอุุดรธานีี ซึ่�งพระยาศรีีสุุริิยราชวรานุุวััติิ (โพธิิ เนติิโพธิ์�) สมุุหเทศาภิิบาลมณฑลอุุดร เริ่�มสร้้างขึ้�้นไว้้ เป็็นสำนัักสงฆ์์ในเบื้้�องแรก แล้้วต่่อมาเจ้้าพระยามุุขมนตรีี (อวบ เปาโรหิิตย์์) ตั้้�งแต่่เมื่่�อครั้�ง 51

ยัังเป็็นพระยาราชนกููลวิิบููลยภัักดีี อุุปราชภาคอีีสาน และสมุุหเทศาภิิบาลสำเร็็จราชการ มณฑลอุุดร ตั้้�งบััญชาการมณฑลอยู่่�ที่่�เมืืองอุุดรธานีี ได้้สร้้างต่่อมาจนเป็็นวััด และ ได้้รัับประทานนามจากพระเจ้้าวรวงศ์์เธอ กรมหลวงชิินวรสิิริิวััฒน์์ สมเด็็จพระสัังฆราชเจ้้า และใช้เ้ ป็็นวััดสำหรับั ตั้้�งการพิธิ ีีถืือน้้ำพระพิิพััฒนสััตยาของมณฑล ว่่างเจ้้าอาวาสลง พระเจ้้าวรวงศ์์เธอ กรมหลวงชิินวรสิิริิวััฒน์์ สมเด็็จพระสัังฆราชเจ้้า จึึงได้้โปรดให้้ พระสาสนโสภณ คััดเลืือกพระเปรีียญวััดเทพศิิริินทราวาสรููปหนึ่่�งไปครองวััด พระสาสนโสภณ ได้้เลืือกพระครููสัังฆวุุฒิิกร (จููม พนฺฺธุุโล) ไปรัับหน้้าที่่�ดัังกล่่าว ท่่านจึึงได้้ออกไปรัับหน้้าที่่� เป็็นเจ้้าอาวาสวััดโพธิิสมภรณ์์ รวมถึึงเป็็นพระเถระสำคััญที่่�เป็็นหลัักรููปหนึ่่�งของคณะ ธรรมยุตุ ในดิินแดนอีสี านตั้้ง� แต่่นั้้�น เมื่�่อออกมาอยู่่�ที่่�วััดโพธิิสมภรณ์์แล้้ว ท่่านได้้รัับความเคารพนัับถืือจากบรรพชิิต และคฤหััสถ์์ในท้้องถิ่่�นนั้้�นโดยทั่่�ว ท่่านได้้บััญชาการคณะสงฆ์์ในท้้องที่่�ปกครองของท่่าน โดยความเรีียบร้้อย จนได้้รัับพระราชทานสมณศัักดิ์์�สููงขึ้�้นตามลำดัับ ตั้้�งแต่่เป็็น พระญาณดิิลก เมื่่�อพุุทธศัักราช ๒๔๗๐ เป็็นพระราชเวทีี เมื่่�อพุุทธศัักราช ๒๔๗๓ เป็็นพระเทพกวีี เมื่่�อพุุทธศัักราช ๒๔๗๘ และเป็็นพระธรรมเจดีีย์์อัันเป็็นสมณศัักดิ์์� สุุดท้้าย เมื่�่อพุุทธศัักราช ๒๔๘๘ ซึ่�งจากลำดัับการได้้รัับพระราชทานสมณศัักดิ์์�ที่่�กล่่าวมานี้้� จะเห็็นได้้ว่่า ท่่านได้้รัับพระราชทานสมณศัักดิ์์�อัันสููง โดยเฉพาะอย่่างยิ่่�งหากคำนึึงว่่า เมื่�่อหลายสิิบปีีล่่วงแล้้วนั้้�น พระภิิกษุุผู้�ได้้รัับพระราชทานสมณศัักดิ์์�ชั้�นธรรมนั้้�นมีีอยู่่� น้้อยรายเพีียงใด นอกจากนี้้�หากสัังเกตปีีที่่�ท่่านได้้รัับพระราชทานสมณศัักดิ์์�นั้้�นจะพบว่่า ท่่านได้้เลื่�่อนสมณศัักดิ์์�บ่่อยครั้�งในระยะเวลาที่่�ไม่่ห่่างกััน ทั้้�งสองประการนี้้�ย่่อมเป็็นเครื่�่อง แสดงคุณุ วุฒุ ิิความสามารถของท่่านในการปกครองคณะสงฆ์์ของท่่านได้เ้ ป็น็ อย่่างดีี ใช่่แต่่การปกครองคณะสงฆ์์เท่่านั้้�น ในด้้านวิิปััสสนาธุุระอัันเป็็นกิิจหน้้าที่่�สำคััญ ของพระสงฆ์์ ท่่านก็็ให้้ความสำคััญยึึดมั่่�นตามแบบบููรพาจารย์์ในการถืือปฏิิบััติิวิิปััสสนา กรรมฐานอย่่างเคร่่งครััด ท่่านเป็็นผู้�หนึ่่�งที่่�เป็็นกำลัังสำคััญในการเผยแผ่่การวิิปััสสนา กรรมฐานในถิ่่�นภาคอีีสานและที่่อ� ื่�น่ ๆ ในประเทศไทย 52

ฉะนั้้�น หากจะกล่่าวว่่าท่่านเจ้้าคุุณ พระธรรมเจดีีย์์ (จููม พนฺฺธุุโล) เป็็นผู้้�ที่่� ครบเครื่�่องทั้้�งงานด้้านการปกครองคณะสงฆ์์ และงานด้้านวิิปััสสนากรรมฐาน ที่่�ท่่านทั้้�ง ปฏิิบััติิด้้วยตนเองและส่่งเสริิมให้้แพร่่หลายยิ่่�งขึ้�้น ก็็ย่่อมจะไม่่คลาดเคลื่�่อนไปจากความ เป็็นจริิง กิิตติิคุุณพิิเศษของท่่านเจ้้าคุุณพระธรรมเจดีีย์์ ที่่�จะละเว้้นไม่่กล่่าวเสีียมิิได้้ ก็็คืือ ท่่านเจ้้าคุุณผู้้�นี้้�เป็็นพระเถระที่่�มีีสััทธิิวิิหาริิกเป็็นพระอาจารย์์ใหญ่่ และพระเถระฝ่่าย วิิปััสสนาธุุระมากมายหลายรููป ถ้้าจะบอกว่่ามากที่่�สุุดเท่่าที่่�ประมาณนัับได้้ในเวลานี้้�ก็็คง จะได้้ พระเถระฝ่่ายวิิปััสสนาธุุระที่่�เป็็นสััทธิิวิิหาริิกของท่่านเจ้้าคุุณพระธรรมเจดีีย์์ (จููม พนฺฺธุุโล) เช่่น พระอาจารย์์ขาว อนาลโย พระอาจารย์์อ่่อน าณสิิริิ พระธรรมวิิสุุทธิิมงคล หรืือพระอาจารย์์พระมหาบััว าณสมฺฺปนฺฺโน พระอาจารย์์จัันทร์์ เขมฺฺปตฺฺโต พระอาจารย์์ กงมา จิิรปญฺโฺ  พระอาจารย์บ์ ััว สิิริปิ ุุณฺฺโณ พระอาจารย์์อ่่อนสา สุุขกาโร เป็น็ ต้น้ โดยประการสำคััญท่่านเจ้้าคุุณพระธรรมเจดีีย์์ผู้�นี้� เป็็นพระอุุปััชฌายะให้้บรรพชา อุุปสมบทแก่่สามเณรฝั้้�น หรืือก็็คืือท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น อาจาโร ในเวลาต่่อมานั่่�นเอง กล่่าวโดยสรุุปสมณวงศ์์ของท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น อาจาโรนั้้�น สืืบมาได้้ตั้้�งแต่่ ครั้ง� ต้น้ วงศ์ค์ ณะธรรมยุุตติิกนิกิ าย กล่่าวโดยลำดับั ดังั นี้้� พระบาทสมเด็็จพระจอมเกล้้าเจ้้าอยู่่�หััว ทรงเป็็นพระอุุปััชฌายะของท่่าน พระเทวธมฺฺมีี ม้้าว ท่่านพระเทวธมฺฺมีี ม้า้ ว เป็็นพระอุปุ ััชฌายะของท่่านพระธมมฺธฺ ีีโร แสง ท่่านพระธมฺมฺ ธีโี ร แสง เป็น็ พระอุปุ ััชฌายะของพระธรรมเจดีีย์์ (จูมู พนฺฺธุุโล) พระธรรมเจดีีย์์ (จููม พนฺฺธุุโล) เป็็นพระอุุปััชฌายะของท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น อาจาโร 53

โดยลำดัับนัับเหนืือขึ้�้นไปจากท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น อาจาโร ๔ ชั้�น ก็็ถึึง พระบาทสมเด็็จพระจอมเกล้้าเจ้้าอยู่่�หััว พระผู้�ทรงสถาปนาคณะธรรมยุุตติิกนิิกาย ส่่วนเหนืือขึ้้�นไปจากพระบาทสมเด็็จพระจอมเกล้้าเจ้้าอยู่่�หััวนั้้�น พระองค์์ท่่านได้้ทรงรัับ อุุปสมบท โดยญััตติิผนวชซ้้ำหลายคราวจากพระสงฆ์์ที่่�มาแต่่รามััญประเทศ ได้้ยิินมาว่่า ท่่านเหล่่านั้้�นล้ว้ นแต่่ได้้อุุปสมบทในกััลยาณีีสีีมาอันั บริสิ ุทุ ธิ์�ทั้้�งสิ้น� ดัังที่่�กล่่าวแล้้ว ที่่�กล่่าวมาข้้างต้้นนี้้�นอกจากจะเป็็นเรื่�่องประวััติิการที่่�คณะสงฆ์์ธรรมยุุตติิกนิิกาย ไปประดิิษฐานในภาคอีีสานของประเทศไทยแล้้ว ยัังเป็็นการพรรณนาถึึงสมณวงศ์์ที่่�สืืบมา ตั้้�งแต่่บููรพาจารย์์จนถึึงท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น อาจาโร ด้้วย อัันที่่�จริิงย่่อมกล่่าวได้้ว่่า สมณวงศ์์แห่่งบููรพาจารย์์ของท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น อาจาโร เป็็นสมณวงศ์์ที่่�สืืบจาก ต้้นวงศ์์ของคณะธรรมยุุตติิกนิิกาย มาหยั่่�งรากและเผยแผ่่พระธรรมคำสั่�งสอนของ สมเด็็จพระบรมศาสดาตามลััทธิิวิิธีีแบบคณะธรรมยุุตติิกนิิกายในดิินแดนนี้้� ประวััติิ สมณวงศ์์ของท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่จึึงเกี่ �ยวพัันอย่่างใกล้้ชิิดกัับประวััติิการของคณะธรรมยุุต ในดินิ แดนอีีสาน แต่่การกล่่าวถึึงสมณวงศ์์ของท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น อาจาโร แต่่อย่่างเดีียวนั้้�น คงจะไม่่ฉายให้้เห็็นถึึงสิ่ �งที่่�เป็็นภููมิิหลัังอัันหล่่อหลอมให้้ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น อาจาโร เป็็นท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ที่่�เคารพบููชาของมหาชนเป็็นอัันมากได้้ หากจะไม่่กล่่าวถึึงท่่าน พระอาจารย์์ของท่่านซึ่ �งเป็็นผู้ �ที่ �ได้้สั่ �งสอนวิิปััสสนากรรมฐานเป็็นอัันมากซึ่ �งท่่านให้้ความ เคารพและถืือเป็็นที่่�พึ่่�ง คืือท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น ภููริิทตฺฺโต พระอาจารย์์ใหญ่่สาย วิปิ ัสั สนาธุุระของไทย ต่่อแต่่นี้้�จะได้้กล่่าวถึึงท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่น� ภูรู ิิทตฺฺโต ต่่อไป 54

รอยยิ้้�มแห่่งเมตตาธรรมของท่่านพระอาจารย์ใ์ หญ่่ฝั้้�น อาจาโร

ท่่านพระอาจารย์ใ์ หญ่่มั่่น� ภููริทิ ตฺโฺ ต

พระอาจารย์์มั่่�น ภููริิทตฺโฺ ต พระอาจารย์์ใหญ่่สายวิปิ ัสั สนาธุุระของไทย ดัังที่่�ได้้กล่่าวแล้้ว ว่่านามของท่่านพระอาจารย์์มั่่�น ภููริิทตฺฺโต นั้้�น เป็็นที่่�รู้้�จัักในหมู่่� พุุทธศาสนิิกชนทั้้�งหลาย ว่่าเป็็นพระเถระฝ่่ายวิิปััสสนาธุุระที่่�สำคััญรููปหนึ่่�งของเมืืองไทยเรา แม้้แต่่องค์์การศึึกษา วิิทยาศาสตร์์ และวััฒนธรรม แห่่งสหประชาชาติิ ยัังได้้ยกย่่องท่่าน พระอาจารย์์มั่่�น ภููริิทตฺฺโต เป็น็ บุุคคลสำคััญของโลกสาขาสัันติิภาพด้ว้ ย นอกจากที่่�ท่่านจะเป็็นพระอาจารย์์ใหญ่่สายวิิปััสสนาธุุระแล้้ว การที่่�จะกล่่าวถึึง ชีีวประวััติิของท่่านพระอาจารย์์ฝั้้�น อาจาโร คงจะไม่่อาจกล่่าวได้้โดยบริิบููรณ์์ หรืือครบถ้้วน ตามที่่�ควรจะเป็็นหากจะละไม่่กล่่าวถึึงท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น ภููริิทตฺฺโต ซึ่�งเป็็น พระอาจารย์์รููปสำคััญที่่�เป็็นผู้�สั่�งสอนวิิปััสสนากรรมฐานแก่่ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น อาจาโร และท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น ก็็ให้้ความเคารพเป็็นอย่่างสููง ได้้ถวายการอุุปััฏฐากดููแล จนกระทั่่�งท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น มรณภาพ และท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น ยัังได้้รัับธุุระ สั่ �งสอนบรรพชิิตและคฤหััสถ์์ทั้้�งหลายตามแนวทางวิิปััสสนากรรมฐานของท่่านพระอาจารย์์ ใหญ่่มั่่น� ภูรู ิทิ ตฺฺโต สืืบต่่อมาจนมีีศิษิ ยานุุศิษิ ย์์แพร่่หลายต่่อไปอีกี เหลืือที่่จ� ะคณานัับ ความเคารพเทิิดทููนในท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น ภููริิทตฺฺโต ของท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ ฝั้้�น อาจาโรนั้้�น มีีปรากฏดัังตััวอย่่างเมื่�่อคราวที่่�ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น ถึึงแก่่มรณภาพ ไปแล้้วไม่่นาน ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น ได้้ปรารภกัับพระภิิกษุุสามเณรที่่�อยู่่�กัับท่่านที่่�ภููวััว จัังหวััดหนองคาย ว่่าท่่านจะจำพรรษาอยู่่�บนภููวััวนั้้�นแต่่เพีียงรููปเดีียว เพื่�่อรีีบเร่่งกระทำ ความเพีียรทางจิิตและกล่่าวว่่า ”ก่่อนหน้้านี้้�มีีพระอาจารย์์มั่่�นเป็็นครููบาอาจารย์์ และเป็็นที่่�พึ่่�งแก่่สานุุศิิษย์์ทั้้�งหลายอยู่� บััดนี้้�ท่่านล่่วงลัับไปแล้้ว เราจำเป็็นต้้องรีีบเร่่งทำความเพีียรเพื่่�อปฏิิบััติิเอาตััวรอดก่่อน„ ความข้้างต้้นนี้้�แสดงให้้เห็็นว่่าท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น ถวายความเคารพ และ ถืือท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น เป็็นสรณะถึึงเพียี งใด ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น ภููริิทตฺฺโต เป็็นชาวอุุบลราชธานีี เมืืองที่่�คณะธรรมยุุตติิก นิิกายมาประดิิษฐานเป็็นแห่่งแรกในภาคอีีสานนั่่�นเอง ท่่านเกิิดในสกุุลแก่่นแก้้ว เมื่่�อวัันที่่� 57

๒๐ มกราคม ๒๔๑๓ อัันเป็็นตอนต้้นของรััชกาลพระบาทสมเด็็จพระพุุทธเจ้้าหลวง มหาราช เมื่�่ออายุุได้้ ๑๕ ปีี ได้้บรรพชาเป็็นสามเณร อยู่่�ในเพศบรรพชิิตครั้�งแรกนี้้�ได้้ราว ๒ ปีี ก็็ลาสิิกขาออกไปประกอบอาชีีพ ตามความจำเป็็นของครอบครััว ต่่อมาเมื่่�ออายุุ ๒๒ ปีี จึึงได้้อุุปสมบทเป็็นพระภิิกษุุ ณ วััดศรีีทอง เมืืองอุุบลราชธานีี มีีพระอริิยกวีี (อ่่อน ธมฺฺมรกฺฺขิิโต) เป็็นพระอุุปััชฌายะ ท่่านพระครููสีีทา ชยเสโน เป็็นพระกรรมวาจาจารย์์ ท่่านพระครููประจัักษ์์อุุบลคุุณ (สุ้�ย าณาสโย) เป็็นพระอนุุสาวนาจารย์์ ทั้้�งสามรููปที่่� ออกนามนี้้�เป็็นเจ้้าอาวาสวััดศรีีทองรููปที่่� ๓ ๒ และ ๕ ตามลำดัับ เมื่่�ออุุปสมบทแล้้ว พระมั่่�นได้้ไปศึึกษาเล่่าเรีียนพระธรรมวิินััยและวิิปััสสนากรรมฐาน อยู่่�กัับพระอาจารย์์เสาร์์ กนฺตฺ สีโี ล ที่่ว� ััดเลีียบ เมืืองอุบุ ลราชธานีอี ยู่่�หลายปีี ความข้้างต้้นนี้้�แสดงให้้เห็็นว่่าท่่านพระอาจารย์์เสาร์์ กนฺฺตสีีโล ได้้เคยเป็็นอาจารย์์ สั่�งสอนท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น ภููริิทตฺฺโต มาก่่อน แต่่ในกาลต่่อมาดัังที่่�จะได้้กล่่าว ต่่อไปภายหน้้า ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น จะกลัับได้้เป็็นผู้�แนะนำทางสู่ �เป้้าหมายสููงสุุด ของพระพุทุ ธศาสนาให้แ้ ก่่ท่่านพระอาจารย์เ์ สาร์์ ซึ่�งเป็น็ อาจารย์์ของท่่าน ประวััติิท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น หลัังจากช่่วงนี้้�กล่่าวออกเป็็นสองนััยตามแต่่ละ สำนวนที่่�เรีียบเรีียงขึ้้�นไว้้ บางแห่่งก็็ว่่าหลัังจากที่่�ท่่านได้้อุุปสมบท ณ วััดศรีีทอง และศึึกษา เล่่าเรีียนกัับพระอาจารย์์เสาร์์ กนฺฺตสีีโล ที่่�วััดเลีียบแล้้วก็็ออกธุุดงค์์ปฏิิบััติิวิิปััสสนากรรมฐาน ไปยัังที่่�ต่่าง ๆ ในเขตภาคอีีสาน อีีกนััยหนึ่่�งกล่่าวถึึงประวััติิในตอนนี้้�ของท่่านว่่า ครั้�นเมื่่�อ ได้้อุุปสมบทเป็็นพระภิิกษุุที่่�วััดศรีีทอง และศึึกษาเล่่าเรีียนกัับพระอาจารย์์เสาร์์ กนฺฺตสีีโล ที่่�วััดเลีียบ เป็็นเวลาพอควรแล้้ว ท่่านก็็ได้้เข้้ามาศึึกษาเล่่าเรีียนในกรุุงเทพฯ ที่่�สำนััก วััดปทุุมวนารามเป็็นเวลา ๓ ปีี โดยในระหว่่างที่่�ศึึกษาเล่่าเรีียนอยู่่�ที่่�วััดปทุุมวนารามนี้้� ก็็ยัังได้้ไปศึึกษาธรรมปฏิิบััติิอยู่่�กัับท่่านเจ้้าคุุณ พระอุุบาลีีคุุณููปมาจารย์์ (จัันทร์์ สิิริิจนฺฺโท) ที่่ว� ัดั บรมนิิวาสสม่่ำเสมอด้ว้ ย ข้้อความที่่�แปลกกัันเป็็นสองนััยนี้้� จากการศึึกษาตำราเอกสารต่่าง ๆ และสอบทาน กัับท่่านพระเถระที่่�เคยได้้ทราบความครั้ �งเก่่าจากท่่านผู้้�มีีอายุุได้้ทราบความหนหลัังมา อีีกทอด น่่าจะประมวลได้้ว่่าคงจะไม่่ผิิดทั้้�งสองนััย เพราะจากหนัังสืือประวััติิคณะธรรมยุุต ที่่�ทางการคณะธรรมยุุตติิกนิิกายได้้รวบรวมชำระและจััดพิิมพ์์ขึ้�้นนั้้�น กล่่าวถึึงประวััติิ ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น ภูรู ิิทตฺฺโต ในฐานที่่ท� ่่านเป็น็ พระเถระสำคััญรููปหนึ่่�งของคณะไว้ว้ ่่า 58

”...เมื่่�ออุุปสมบทแล้้วมาอยู่่�ศึึกษาพระธรรมวิินััยกัับท่่านพระอาจารย์์เสาร์์ กนฺฺตสีีโล ณ วััดเลีียบ เป็็นเวลาหลายปีี จึึงได้้เข้้ามาศึึกษาเล่่าเรีียนในกรุุงเทพมหานคร สำนัักอยู่� ณ วััดปทุุมวนาราม ๓ พรรษา ในระหว่่างนี้้� ได้้ไปศึึกษาธรรมปฏิิบััติิกัับพระอุุบาลีีคุุณููปมาจารย์์ (จัันทร์์ สิิริิจนฺฺโท) ที่่�วััดบรมนิิวาสอย่่างสม่่ำเสมอ แล้้วจาริิกไปแสวงวิิเวกตามป่่าเขา ในจังั หวัดั นครนายก จัังหวััดลพบุรุ ีี จนเมื่่�อพรรษายุุกาลได้้ ๒๓ (พ.ศ. ๒๔๕๙) จึึงกลัับขึ้น้� ไป จัังหวััดอุบุ ลราชธานีี สำนักั อยู่� ณ วัดั บูรู พา...„ ความในข้้อนี้้�สอดคล้้องกัับที่่�ท่่านพระเถระในวััดปทุุมวนาราม ยัังมีีที่่�เคยได้้ ทราบความว่่าท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น ภููริิทตฺฺโต ได้้เคยมาอยู่่� ณ วััดปทุุมวนารามนี้้� ไม่่ใช่่ครั้�งเดีียว รวมเวลากัันประมาณ ๔ ปีีกว่่า ซึ่�งหากเป็็นเช่่นนั้้�นก็็จะสอดรัับกัับประวััติิ ของท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น ที่่�ปรากฏในหนัังสืือประวััติิคณะธรรมยุุต เพราะปรากฏ หลัักฐานชััดเจนเป็็นที่่�ยอมรัับกัันว่่า เมื่�่อพรรษากาล พุุทธศัักราช ๒๔๗๑ ท่่านมาจำพรรษา อยู่่�ที่่�วััดปทุุมวนาราม ๑ พรรษา ก่่อนจะขึ้้�นไปเป็็นเจ้้าอาวาสวััดเจดีีย์์หลวง ที่่�จัังหวััด เชีียงใหม่่ ฉะนั้้�น เมื่่�อรวมที่่�ว่่าท่่านเข้้ามาศึึกษาเล่่าเรีียนพระปริิยััติิธรรมครั้�งแรกราว ๓ พรรษา และเมื่่�อมาจำพรรษาที่่�วััดปทุุมวนาราม คราวหลัังอีีก ๑ พรรษาในพุุทธศัักราช ๒๔๗๑ ก็็จะรวมเท่่ากัับระยะเวลาที่่�ยัังมีีผู้�จดจำได้้อยู่่�ในวััดปทุุมวนารามว่่าท่่านพระอาจารย์์ ใหญ่่มั่่�น ภููริิทตฺฺโต เคยมาอยู่่�ที่่�วััดปทุุมวนารามไม่่ใช่่ครั้�งเดีียว รวมเวลาราว ๔ ปีี แต่่ส่่วน อีีกนััยหนึ่่�งที่่�กล่่าวว่่าท่่านออกธุุดงค์์กระทำวิิปััสสนากรรมฐานในที่่�ต่่าง ๆ นั้้�น ก็็เพีียงแต่่ ไม่่ได้้กล่่าวถึึงการมาอยู่่�ที่่�วััดปทุุมวนารามเท่่านั้้�น และในระหว่่างที่่�อยู่่�ที่่�วััดปทุุมวนารามนั้้�น ก็็ย่่อมมีีโอกาสที่่�ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น จะออกเดิินทางธุุดงค์์กระทำวิิปััสสนากรรมฐาน ในที่่ต� ่่าง ๆ เมื่อ�่ อยู่่ใ� นฤดูนู อกเทศกาลเข้้าพรรษาได้้ ยิ่่�งไปกว่่านั้้�น เมื่่�อพิิเคราะห์์ดููความสััมพัันธ์์ในทางสมณวงศ์์ของท่่านพระเถระ ฝ่่ายธรรมยุุตที่่�เกี่่�ยวข้้องกัับท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น ภููริิทตฺฺโต จะพบว่่า ท่่านเจ้้าคุุณ พระปััญญาพิิศาลเถร (หนูู ิตปญฺฺโ) เจ้้าอาวาสวััดปทุุมวนาราม ร่่วมสมััยกัับเวลาที่่�ท่่าน อุุปสมบทเป็็นพระภิิกษุุนั้้�น เป็็นสหธรรมิิกกัันกัับท่่านพระอาจารย์์เสาร์์ กนฺฺตสีีโล และ ท่่านเจ้้าคุุณพระอุุบาลีีคุุณููปมาจารย์์ (จัันทร์์ สิิริิจนฺฺโท) ก็็เป็็นสััทธิิวิิหาริิกในท่่านพระเทวธมฺฺมีี ม้้าว เช่่นเดีียวกัับท่่านเจ้้าคุุณพระอริิยกวีี (อ่่อน ธมฺฺมรกฺฺขิิโต) พระอุุปััชฌายะของ ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น จึึงเป็็นการไม่่แปลกถ้้าท่่านพระเถระผู้�เป็็นอาจารย์์ของท่่าน 59

พระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น จะได้้ฝากฝัังศิิษย์์ให้้เข้้ามาสำนัักอยู่่� ณ วััดปทุุมวนาราม อัันเป็็นวััด คณะธรรมยุุตติิกนิิกายที่่�มีีพระสงฆ์์ชาวภาคอีีสานจำพรรษาอยู่ �หลายรููป และมีีสหธรรมิิก ของท่่านเป็็นผู้�ใหญ่่อยู่่�ในอารามนั้้�น อีีกทั้้�งยัังจะได้้ไปศึึกษาเล่่าเรีียนกัับท่่านเจ้้าคุุณอุุบาลีี คุุณููปมาจารย์์ซึ่ �งเป็็นสััทธิิวิิหาริิกร่่วมพระอุุปััชฌายะเดีียวกัันกัับพระอุุปััชฌายะของท่่านด้้วย วััดปทุุมวนาราม หรืือที่่�คนทั้้�งหลายก็็เรีียกวััดนี้้� โดยนามลำลองว่่า ”วััดสระปทุุม„ อัันเป็็นสำนัักที่่�ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น ภููริิทตฺฺโต เข้้ามาอยู่่�นี้้� เป็็นพระอารามซึ่�งพระบาท สมเด็็จพระจอมเกล้้าเจ้้าอยู่่�หััว พระผู้�ทรงสถาปนาคณะธรรมยุุตติิกนิิกายทรงสร้้างขึ้้�น และได้้ทรงเลืือกเฟ้้นพระเถระที่่�ทรงสมณคุุณมาครองวััด โดยโปรดให้้อาราธนาพระสงฆ์์ คณะลาว จากวััดบวรนิิเวศวิิหาร มีีท่่านเจ้้าอธิิการก่่ำ เป็็นหััวหน้้ามาอยู่่�ที่่�วััดปทุุมวนารามนี้้� โดยท่่านเจ้้าอธิิการอ่่ำนั้้�น โปรดพระราชทานสมณศัักดิ์์�เป็็นที่่�พระครููปทุุมธรรมธาดา นัับเป็็นเจ้้าอาวาสรููปแรก สำนัักวััดปทุุมวนารามนี้้� จึึงเป็็นสำนัักของพระภิิกษุุสงฆ์์คณะ ธรรมยุุตติิกนิิกายที่่�มีีภููมิิลำเนาเดิิมมาจากทิิศอีีสานเป็็นส่่วนมากมาตั้้�งแต่่นั้้�น ความในข้้อนี้้� สืืบมาจนปััจจุุบััน ดัังปรากฏว่่าพระเถระหลายรููปในวััดปทุุมวนารามก็็มีีชาติิภููมิิมาจาก จังั หวััดในภาคอีีสาน ในที่่�นี้้�ควรจะกล่่าวไว้้ด้้วยว่่าพระบาทสมเด็็จพระจอมเกล้้าเจ้้าอยู่่�หััวทรงเป็็น เธีียรมหาราช ทรงเป็็นปราชญ์์ที่่�ทางโบราณคดีีประวััติิศาสตร์์และพระพุุทธศาสนาที่่� ปรีีชาสามารถเป็็นอย่่างยิ่่�ง เมื่่�อได้้ทรงพระกรุุณาโปรดให้้อาราธนาพระสงฆ์์คณะลาวจาก วััดบวรนิิเวศวิิหารมาอยู่่�ที่่�วััดปทุุมวนาราม ก็็โปรดให้้อััญเชิิญพระพุุทธรููปสำคััญที่่�เป็็น พระพุุทธรููปสำคััญของเมืืองเวีียงจัันทน์์มาแต่่เดิิมแต่่ได้้เข้้ามาประดิิษฐานในประเทศไทย เมื่่�อคราวศึึกเจ้้าอนุุวงศ์์ในรััชกาลที่่� ๓ คืือพระเสริิม มาประดิิษฐานเป็็นพระประธานใน พระวิิหารของพระอารามนี้้� นอกจากนั้้�น ยัังมีีพระพุุทธรููปศิิลปะล้้านช้้างมาประดิิษฐานใน วััดปทุุมวนารามอีีก ๒ องค์์ ได้้แก่่ พระสายน์์ มาประดิิษฐานเป็็นพระประธานในพระอุุโบสถ และพระแสน มาประดิิษฐานในพระวิิหารด้ว้ ย เมื่�่อสำนัักวััดปทุุมวนารามนี้้�เป็็นสำนัักของพระสงฆ์์ธรรมยุุตที่่�สืืบมาไม่่ห่่างชั้ �น เท่่าใดนัักกัับท่่านพระเถระในครั้ �งตั้้�งคณะซึ่ �งก็็มีีอััธยาศััยยิินดีีในการวิิปััสสนากรรมฐาน สำนัักวััดปทุุมวนารามจึึงเป็็นสำนัักที่่�ให้้การอบรมสั่ �งสอนวิิปััสสนากรรมฐานที่่�สำคััญ แห่่งหนึ่่�ง ในคราวที่่�ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น ภููริิทตฺฺโต มาอยู่่�ในสำนัักวััดปทุุมวนารามนี้้� 60

นอกจากการศึึกษาเล่่าเรีียนพระธรรมวิินััยตามแบบการศึึกษาของพระสงฆ์์ทั่่�วไปแล้้ว ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�นจึึงได้้รัับการแนะนำวิิปััสสนากรรมฐาน และยัังได้้รัับการอบรม สั่�งสอนจากท่่านเจ้้าคุุณพระอุุบาลีีคุุณููปมาจารย์์ ที่่�ท่่านหมั่่�นไปฟัังพระธรรมเทศนาและ ศึึกษาหาความรู้้�ด้้วยที่่�วััดบรมนิิวาสด้้วยอีีก เวลาในตอนนี้้�ถ้้าจะกล่่าวเป็็นเวลาที่่�เพิ่่�มพููน ความรู้�และประสบการณ์์ทางวิิปััสสนากรรมฐานให้้แก่่ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�นก็็ย่่อมจะ กล่่าวได้้ หลัังจากกลัับมาจากกรุุงเทพฯ แล้้ว ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น ภููริิทตฺฺโต ได้้จาริิก แสวงวิิเวกธรรมไปในที่่�ต่่าง ๆ ตลอดภาคอีีสาน โดยเฉพาะที่่�อุุบลราชธานีี นครพนม เลย อุุดรธานีี หนองคาย และสกลนคร โดยจำพรรษาในป่่าเขา หรืือในวััดป่่าต่่าง ๆ ตามที่่�ที่่�ไป สำนัักอยู่่�นั้้�น นอกจากนี้้�ท่่านยัังได้้ออกธุุดงค์์กรรมฐาน จาริิกไปตามป่่าเขา ถืือธุุดงควััตร ประกอบกัับการบำเพ็็ญเพีียรทางจิิตด้้วยวิิปััสสนากรรมฐาน ตามที่่�ต่่าง ๆ ในภาคอีีสาน และภาคเหนืือของประเทศไทย ตลอดจนบางคราวก็็ได้้จาริิกไปจนถึึงในเขตของ ประเทศเมียี นมา และประเทศลาว รวมระยะเวลาถึึง ๑๕ ปีี ตลอดระยะเวลาอัันยาวนานนี้้�มีีพระภิิกษุุ สามเณร ตลอดจนคฤหััสถ์์ที่่�เลื่่�อมใส ในวััตรปฏิิบััติิและคำสั่ �งสอนของท่่านได้้มาถวายตััวเป็็นศิิษย์์เพื่�่อรัับการสั่ �งสอนธรรมปฏิิบััติิ และวิิปััสสนากรรมฐานจากท่่านเป็็นจำนวนมาก ยัังผลให้้ความนิิยมในวิิปััสสนากรรมฐาน แผ่่ขยายไปอย่่างกว้้างขวางในภาคอีีสาน และต่่อมาได้้แผ่่ขยายไปด้้วยกำลัังของศิิษย์์ของ ท่่านที่่�ออกเผยแผ่่สั่่�งสอนพุุทธศาสนิิกชนในภาคต่่าง ๆ ทั่่�วประเทศ และด้้วยเหตุุที่่� ศิิษยานุุศิิษย์์ของท่่านมีีความเจริิญงอกงามในธรรมและวิิปััสสนากรรมฐาน กระทั่่�งได้้มีี ศิิษยานุุศิิษย์์สืืบต่่อไปอีีกมากหลาย ท่่านจึึงได้้รัับการยอมรัับและยกย่่องเป็็นการทั่่�วไปว่่า เป็็น ”พระอาจารย์ใ์ หญ่่„ ของพระสงฆ์์สายวิิปัสั สนากรรมฐานในประเทศไทย สำหรัับลัักษณะและอุุปนิิสััยของท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น ภููริิทตฺฺโต นั้้�นกล่่าว กัันว่่า ท่่านเป็็นภิิกษุุร่่างเล็็ก คล่่องแคล่่ว มีีสติิปััญญาฉลาดหลัักแหลมยิ่่�ง มีีอุุปนิิสััย เด็็ดเดี่่�ยว รัักความสัันโดษ ชอบจาริิกแสวงหาความวิิเวก ไม่่ยึึดมั่่�นกัับประเพณีีอัันเป็็น สิ่�งปรุุงแต่่งต่่าง ๆ ไม่่ยึึดติิดกัับสถานที่่�สำนััก ดัังปรากฏว่่าสถานที่่�ต่่าง ๆ ที่่�ท่่านจาริิกไป และไปสำนัักอยู่่�นั้้�นท่่านมิิได้้สร้้างหรืือชัักชวนบอกบุุญให้้ญาติิโยมสร้้างขึ้้�นไว้้ รวมถึึง ไม่่ได้้ชัักชวนให้้มีีการสร้้างสิ่�งอัันเป็็นวััตถุุขึ้�้น ท่่านพอใจในสถานที่่�ที่่�มีีอยู่่�แล้้วนั้้�น ซ้้ำเมื่่�อมีี 61

ญาติิโยมมาเกี่่�ยวข้้องในที่่�ที่่�ท่่านสำนัักอยู่่�มากจนเป็็นอุุปสรรคต่่อความสงบวิิเวกที่่�เอื้ �อเฟื้้�อ ต่่อการบำเพ็็ญเพีียรทางจิิต ท่่านก็็จะเลี่ �ยงและจาริิกไปในที่่�อื่�่นต่่อไป แต่่ท่่านจะกระทำ โดยอััธยาศััยไม่่หัักหาญศรััทธาของญาติิโยม สิ่�งที่่�สำคััญสำหรัับท่่าน และศิิษย์์คืือการ ปฏิิบััติิวิิปััสสนากรรมฐาน บำเพ็็ญเพีียรทางจิิตเพื่�่อขััดเกลาจิิตใจให้้ปราศจากกิิเลส เพื่�่อ ที่่จ� ะก้า้ วสู่�เป้า้ หมายสำคััญสููงสุุดของพระพุทุ ธศาสนาในกาลต่่อไป อุุปนิิสััยของท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น ภููริิทตฺฺโต ที่่�กล่่าวข้้างต้้นนี้้� ท่่านผู้้�อ่่านคงจะ เห็็นได้้ว่่าเป็็นอุุปนิิสััยที่่�ส่่งต่่อผ่่านการอบรมบ่่มเพาะมาสู่ �ศิิษย์์ของท่่านที่่�เป็็นพระอาจารย์์ ทางฝ่่ายวิิปััสสนากรรมฐานไม่่น้้อยทีีเดีียว แต่่แต่่ละรููปก็็อาจจะมีีปฏิิปทาที่่�เป็็นส่่วน รายละเอีียดแตกต่่างกันั ไปบ้้างตามแต่่ละบุคุ คล หรืือสภาพแวดล้้อมหรืือสภาพการณ์์ จะเห็็นได้้ว่่าอุุปนิิสััยของท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น ภููริิทตฺฺโต เช่่นนี้้� ได้้ถููกถ่่ายทอด มายังั ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้น� อาจาโร ด้้วยดัังที่่�จะได้้กล่่าวต่่อ ๆ ไป ในที่่�นี้้�ควรจะกล่่าวไว้้เพื่่�อความบริิบููรณ์์ตามควรแห่่งประวััติิของท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ มั่่�นว่่า ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�นนอกจากจะเป็็นผู้้�มีีความมั่่�นคงไพบููลย์์ในวิิปััสสนา กรรมฐานแล้้ว ท่่านยัังเป็็นผู้้�ที่่�เข้้าใจและแตกฉานในพระธรรมคำสั่�งสอนของสมเด็็จ พระบรมศาสดา อีีกทั้้�งสามารถที่่�จะถ่่ายทอดออกมาเพื่�่อให้้ผู้้�อื่่�นได้้รู้� ได้้เข้้าใจตามได้้ด้้วย ดัังตััวอย่่างการเรีียบเรีียงธรรมนิิพนธ์์อัันเป็็นคำประพัันธ์์ของท่่านเรื่�่อง ”ขัันธะวิิมุุติิสะมัังคีี ธรรมะ„ ที่่ม� ีคี วามตอนหนึ่่ง� ว่่า ”...จิิตร์์เป็น็ ของผันั แปรไม่่แน่เ่ ลย สััญญาเคยอยู่�ได้บ้ ้้างเปนครั้�งคราว ถ้า้ รู้�เท่า่ ธรรมะดาทั้้�งห้า้ ขันั ธ์์ ไจนั้้�นก็็ขาวสอาดหมดมลทีนี สิ้้น� เรื่�องราว ถ้้ารู้�ได้้อย่่างนี้้�จึึงดียี ิ่�่ง เพราะเห็็นจริิงถอนหลุดุ สุดุ วิิธีี ไม่่ฝ่า่ ฝืืนธััมมะดาตามเปนจริิง จะจนจะมีีตามเรื่ �องเครื่ �องนอกไน ดีหี รือื ชั่ว� ต้้องดับั ลัับเรื่�อนไป 62

ยึึดสิ่่�งไดไม่ไ่ ด้ต้ ามไจหมาย ไจไม่่เที่่ย� วข้อ้ งใจไหววิิบวับั สัังเกตจัับรู้�ได้ส้ บายยี่่ง� เล็็กบังั ไหญ่่ไม่ร่ ู้้�ทััน ขันั ธ์์บังั ธรรมมิิดผิิดที่่�นี้้� มััวดูขู ันั ธ์ธ์ รรมไม่่เห็็นเปนธุลุ ีไี ป ส่่วนธรรมมีีไหญ่ก่ ว่่าขันั ธ์์นั้้น� ไม่่แล ถามว่่ามีไี ม่ม่ ีี ไม่่มีีมีี นี้้ค� ือื อะไร ที่่�นี้้ต� ิิดหมดคิิดแก้ไ้ ม่ไ่ หว เชิิญชี้ใ� ห้้ชััดทั้้ง� อรรถแปลโปรดแก้เ้ ถิิด ที่่�ว่่าเกิิดมีีต่า่ ง ๆ ทั้้ง� เหตุผุ ล แล้้วดับั ไม่่มีชี ััดไช่ส่ ัตั ว์ค์ น นี้้ข� ้อ้ ต้้นไม่ม่ ีีอย่่างนี้้�ตรง...„ หรืือในการเทศนาสั่ �งสอนญาติิโยมที่่�ท่่านได้้แสดงถึึงความลึึกซึ้้�งในธรรมและ ความสามารถในการอธิิบายถ่่ายทอดของท่่าน ซึ่�งท่่านมัักจะแสดงพระธรรมเทศนาตาม ขั้�นภููมิิธรรมของผู้้�ฟััง ถ้้าเป็็นชาวบ้้านก็็เริ่�มต้้นจากเรื่�่องการให้้ทาน รัักษาศีีล บำเพ็็ญภาวนา ละความเห็็นผิิดเปลี่�ยนเป็็นเห็็นชอบ ตััวอย่่างการแสดงธรรมตอบคำถามที่่�มีีผู้�ถามท่่านว่่า เหตุุใดการให้้ทานหรืือรัับศีีลต้้องตั้้�งนโมก่่อนทุุกครั้�ง ท่่านได้้ตอบอย่่างลึึกซึ้้�งแฝงไว้้ด้้วยการ สั่�งสอนให้้เคารพและกตััญญูตู ่่อบิดิ ามารดาว่่า ”เหตุุใดหนอ นัักปราชญ์์ทั้้�งหลาย จะสวดก็็ดีีจะรัับศีีลก็็ดีี หรืือจะทำการกุุศลใด ๆ ก็็ดีีจึึงต้้องตั้้�งนโมก่่อน จะทิ้้�งนโมไม่่ได้้เลย เมื่่�อเป็็นเช่่นนี้้�นโมก็็ต้้องเป็็นสิ่่�งสำคััญ จะยกขึ้�้น พิิจารณา ได้้ความปรากฏว่่า น คืือธาตุุน้้ำ โม คืือธาตุุดิิน พร้้อมกัับบทพระคาถาขึ้�้นมาว่่า มาตาเปติิกสมฺฺภโว โอทนกุุมฺฺมาสปจฺฺจโย สััมภวธาตุุของบิิดามารดาผสมกััน จึึงเป็็นตััวตน ขึ้�้นมา เมื่่�อคลอดจากครรภ์์มารดาแล้้วก็็ได้้รัับข้้าวสุุก และขนมกุุมมาสเป็็นเครื่�องเลี้�ยงจึึง เจริิญเติิบโตขึ้้น� มาได้้ น เป็็นธาตุขุ องมารดา โมเป็น็ ธาตุุของบิิดา… 63

ในกาลต่่อมาเมื่่�อคลอดออกมาแล้้วก็็ต้้องอาศััย น มารดา โม บิิดา เป็็นผู้�้ทะนุุ ถนอมกล่่อมเกลี้�ยงเลี้�ยงมาด้้วยการให้้ข้้าวสุุกและขนมกุุมมาสเป็็นต้้น ตลอดจนการแนะนำ สั่�งสอนความดีี ทุุกอย่่างท่่านจึึงเรีียก มารดา บิิดา ว่่า ปุุพพาจารย์์ เป็็นผู้้�สอนก่่อนใคร ๆ ทั้้�งสิ้�น มารดาบิิดาเป็็นผู้้�มีีเมตตาจิิตต่่อบุุตรธิิดาจะนัับประมาณมิิได้้ มรดกที่่�ท่่านให้้กล่่าวคืือ รููปกายนี้้�แล เป็็นมรดกดั้้�งเดิิม ทรััพย์์สิินเงิินทองอัันเป็็นของภายนอกก็็เป็็นไปจากรููปกาย นี้้�เอง ถ้้ารููปกายนี้้�ไม่่มีีแล้้วจะทำอะไรไม่่ได้้ ชื่�อว่่าไม่่มีีอะไรเลย เพราะเหตุุนั้้�นตััวเราทั้้�งตััวนี้้� เป็็น ”มููลมรดก„ ของมารดาบิิดาทั้้�งสิ้�น จึึงว่่าคุุณของท่่านนั้้�นจะนัับจะประมาณมิิได้้เลย ปราชญ์์ทั้้�งหลายจึึงหาได้้ละทิ้้�งไม่่ เราต้้องเอาตััวเราคืือ นโม ตั้้�งขึ้�้นก่่อนแล้้วจึึงทำกิิริิยา น้้อมไหว้้ลงภายหลััง นโม ท่่านแปลว่่านอบน้้อมนั้้�นเป็็นการแปลเพีียงกิิริิยา หาได้้แปลต้้น กิิริิยาไม่่ มููลมรดกนี้้�แลเป็็นต้้นทุุน ทำการฝึึกหััดปฏิิบััติิตนไม่่ต้้องเป็็นคนจนทรััพย์์ สำหรัับทำทุนุ ปฏิิบัตั ิิ นโม เมื่่�อกล่่าวเพีียง ๒ ธาตุุเท่่านั้้�น ยัังไม่่สมประกอบหรืือยัังไม่่เต็็มส่่วน ต้้อง พลิิกพยััญชนะดัังนี้้�คืือ เอาสระ อะ ออกจากตััว น มาใส่่ตััว ม เอาสระ โอ ออกจากตััว ม มาใส่่ตััว น แล้้วกลัับตััว ม มาไว้้หน้้าตััว โน เป็็น มโน แปลว่่าใจ เมื่่�อเป็็นเช่่นนี้้�จึึงได้้ทั้้�ง กายทั้้�งใจ เต็็มตามสมควรแก่่การเป็็นมููลฐานแห่่งการปฏิิบััติิได้้ มโนคืือใจนี้้�เป็็นดั้้�งเดิิม เป็็นมหาฐานใหญ่่ จะทำจะพููดอะไรก็็ย่่อมเป็็นไปจากใจนี้้�ทั้้�งหมด ได้้ในพระพุุทธพจน์์ว่่า ”มโนปุุพฺฺพงฺฺคมา ธมฺฺมา มโนเสฏา มโนมยา„ ธรรมทั้้�งหลายมีีใจถึึงก่่อน มีีใจเป็็นใหญ่่ สำเร็็จแล้้วด้้วยใจ พระบรมศาสดาทรงบััญญััติิพระธรรมวิินััย ก็็ทรงบััญญััติิออกไปจากใจ คืือมหาฐานนี้้�ทั้้�งสิ้�น เหตุุนี้้�เมื่่�อพระสาวกผู้�้ได้้มาพิิจารณาตามจนถึึงรู้้�จัก นโม แจ่่มแจ้้งแล้้ว มโน ก็็สุุดบััญญัตั ิิ คืือ พ้น้ จากบัญั ญััติิทั้้�งสิ้�น สมบััติิทั้้�งหลายในโลกนี้้�ต้้องออกไปจากนโมทั้้�งสิ้�น ของใครก็็ก้้อนของใคร ต่่างคน ต่่างถืือเอาก้้อนอัันนี้้� ถืือเอาเป็็นสมบััติิ บััญญััติิตามกระแสแห่่งน้้ำโอฆะ จนเป็็นอวิิชา ตััวก่อ่ ภพก่อ่ ชาติิด้ว้ ยการไม่่รู้�เท่่า ด้้วยการหลงถือื ว่า่ ตััวเป็็นเรา เป็น็ ของเราไปหมด„ หลัังจากที่่�ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น ได้้จาริิกแสวงหาโมกขธรรมไปในที่่�ต่่าง ๆ จนถึึงพุุทธศัักราช ๒๔๗๑ ท่่านได้้รัับอาราธนาลงมาจำพรรษาอยู่่�ที่่�วััดปทุุมวนารามอีีกครั้�ง เพื่อ�่ ให้ก้ ารอบรมวิิปััสสนากรรมฐานแก่่พระภิิกษุุ สามเณรและญาติโิ ยมชาวกรุุงเทพฯ บ้า้ ง 64

ในคราวนั้้�น ท่่านเจ้า้ คุุณพระอุบุ าลีคี ุณุ ูปู มาจารย์์ (จันั ทร์์ สิิริิจนฺโฺ ท) ได้้ดำริิที่่จ� ะฟื้น�้ ฟูู วััดเจดีีย์์หลวง และการพระศาสนาที่่�เชีียงใหม่่ อัันเป็็นหััวเมืืองสำคััญทางภาคเหนืือ ให้้มีี ความเจริิญมั่่�นคงทั้้�งฝ่่ายคัันถธุุระและวิิปััสสนาธุุระ จึึงเห็็นว่่าท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น เป็็นผู้�ที่�มีีความรู้�และมั่่�นคงในการวิิปััสสนากรรมฐาน จึึงได้้อาราธนาให้้ขึ้�้นไปเป็็นเจ้้าอาวาส วััดเจดีีย์์หลวง โดยได้้แต่่งตั้้�งให้้ท่่านเป็็น ”พระครููวิินััยธร„ ตำแหน่่งฐานานุุกรมในพระอุุบาลีี คุุณููปมาจารย์์ และเป็น็ พระอุปุ ััชฌายะมีอี ำนาจให้้บรรพชาอุุปสมบทกุลุ บุุตรด้้วย ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น ภููริิทตฺฺโต จึึงขึ้้�นไปเป็็นเจ้้าอาวาสวััดเจดีีย์์หลวง ตามที่่� ท่่านเจ้้าคุุณพระอุุบาลีีคุุณููปมาจารย์์ขอ ด้้วยความไม่่อยากขััดท่่านพระเถระผู้�ใหญ่่ที่่� ให้้ความวางใจและขอให้้ไปรัับธุุระพระพุุทธศาสนา แต่่ท่่านดำรงตำแหน่่งเจ้้าอาวาส วััดเจดีีย์์หลวงอยู่่�ได้้เพีียง ๑ ปีี ท่่านก็็เห็็นจริิงว่่าการที่่�ท่่านได้้พยายามอบรมสั่�งสอนให้้ พระภิิกษุุ สามเณร อุุบาสก อุุบาสิิกา เจริิญวิิปััสสนากรรมฐานนั้้�น ไม่่ค่่อยได้้ผลเท่่าใดนััก ทำให้้ท่่านซึ่�งไม่่ยิินดีีในตำแหน่่งเจ้้าอาวาสนั้้�นอยู่่�แล้้ว เกิิดความหน่่ายและต้้องการที่่�จะ ออกจากตำแหน่่งเจ้้าอาวาส ดัังที่่�เจ้้าประคุุณ สมเด็็จพระญาณวชิิโรดม (วิิริิยัังค์์ สิิริินฺฺธโร) ศิิษย์ผ์ู้�หนึ่่ง� ของท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น ได้้บัันทึึกเรื่�อ่ งราวตอนนี้้�ไว้ว้ ่่า ”...เมื่่�อเราได้้พิิจารณาโดยรอบคอบแล้้ว กัับการคิิดถึึงตััวว่่าจำเป็็นจะต้้องฝึึกฝน ตนต่่อไป หากว่่าได้้เป็็นสมภารและอยู่่�นานไป ความเป็็นห่่วงทั้้�งการงานญาติิโยมมากขึ้�้น เรามาคิิดว่่าการเป็็นเช่่นนั้้�นก็็ได้้ประโยชน์์อยู่�หรอก แต่่มัันน้้อยนัักสำหรัับนัักปฏิิบััติิ เพราะ ถืือเป็็นอาวาสปลิิโพธิิ ทั้้�งจะเป็็นตััวอย่่างไม่่ดีีแก่่ศิิษย์์ของเราอีีกจำนวนมาก ซึ่�่งธรรมดา ก็็ชอบอยากจะเป็น็ สมภารกัันอยู่�แล้้ว เมื่่อ� มีีคนนัับถืือมาก ลาภสัักการก็็มากตามขึ้้น� ด้ว้ ย ท่่านได้้ยกพุุทธภาษิิตว่่า ”สกฺฺกาโร ปุุริิสํํ หนฺฺติิ„ สัักการะฆ่่าบุุรุุษให้้ตาย เพราะ มััวเมาในลาภ ในยศ แล้้วการปฏิิบััติิก็็ค่่อย ๆ จางลง ๆ ทุุกทีี ในที่่�สุุดก็็เกิิดการฆาตกรรม ตััวเอง คืือเอาแต่่สบาย ไม่่มีีการบำเพ็็ญกััมมััฏฐานให้้ยิ่่�งขึ้้�น มีีแต่่จะหาชื่�อเสีียง อยากให้้ คนนับั ถือื มากยิ่ง�่ ขึ้�น้ โดยวิิธีีการต่า่ ง ๆ นี้้ค� ืือฆาตกรรมตัวั เอง… ...เมื่่�อได้้เวลาอัันสมควรแล้้ว ท่่านก็็พููดว่่า พััดยศ ประกาศนีียบััตร พวกเจ้้า จงพากัันอยู่่�วััดเจดีีย์์หลวงนี้้�เถิิด ส่่วนพระมั่่�นฯ จะไปแล้้ว เท่่านั้้�นเองท่่านก็็ลาจากความ เป็็นเจ้า้ อาวาส และพระครูู โดยไม่ม่ ีหี นังั สือื ลา เป็น็ การลาโดยธรรมชาติิ„ 65

พระเจดีีย์์ วััดเจดีีย์์หลวง จังั หวััดเชีียงใหม่่ จากบัันทึึกนี้้� จะเห็็นได้้ว่่าท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น เป็็นผู้้�มีีความเด็็ดเดี่่�ยว มั่่�นคง ในธรรมปฏิิบััติิและวิิปััสสนากรรมฐาน ไม่่ยิินดีีในยศหรืือลาภสัักการะ อัันเป็็นลัักษณะ ของพระภิิกษุุตามอุดุ มคติิอย่่างแท้้จริงิ เมื่�่อออกจากตำแหน่่งเจ้้าอาวาสวััดเจดีีย์์หลวง อัันเป็็นตำแหน่่งการปกครอง คณะสงฆ์์เดีียวที่่�ท่่านยอมรัับเป็็นตลอดชีีวิิตบรรพชิิตอัันยาวนานของท่่าน ท่่านได้้ ออกจาริิกไปแสวงหาความสงััดวิิเวกบำเพ็็ญเพีียรทางจิิตต่่อไปในที่่�ต่่าง ๆ ในดิินแดน ภาคเหนืือต่่อเนื่�่องถึึง ๑๑ ปีี และในระหว่่างเวลาที่่�ท่่านจาริิกไปในเขตภาคเหนืือนี้้� มีีผู้� กล่่าวว่่าท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น ภููริิทตฺฺโต ท่่านได้้บำเพ็็ญเพีียรขััดเกลาจิิตใจจนปราศจาก กิิเลสเครื่่�องเศร้้าหมองถึึงเป้้าหมายสููงสุุดของพระพุุทธศาสนา ณ ถ้้ำดอกคำ ตำบลน้้ำแพร่่ อำเภอพร้้าว จัังหวััดเชีียงใหม่่ อย่่างไรก็็ดีี เรื่่�องที่่�กล่่าวนี้้�เป็็นเรื่่�องที่่�ท่่านผู้้�ศึึกษาในทาง พระพุุทธศาสนาย่่อมจะทราบดีีอยู่่�ว่่าเป็็นภาวะที่่�จะรู้ �ได้้เฉพาะตนของผู้ �เข้้าถึึงภาวะนั้้�นแล้้ว หรืือรู้�ได้้ในบรรดาผู้้�ที่่�เข้้าถึึงภาวะนั้้�นแล้้วด้้วยกัันเท่่านั้้�น การที่่�จะระบุุยืืนยัันลงไปใน รายละเอีียดเช่่นที่่�กล่่าวนี้้� ย่่อมเป็็นการพ้้นวิิสััยไป แต่่ในเมื่่�อเรื่่�องนี้้�ได้้กล่่าวถึึงเถรประวััติิ 66

ของท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น จะบัันทึึกไว้้ก็็เห็็นจะไม่่เป็็นเรื่�่องเสีียหาย แต่่ท่่านผู้้�อ่่าน พึึงเข้้าใจในข้้อที่่�ได้้ขยายความต่่อหลังั ไว้น้ ี้้ด� ้้วย อีีกเรื่่�องหนึ่่�งที่่�ควรจะกล่่าวไว้้เพื่่�อให้้ปรากฏคุุณธรรมความกตััญญููของท่่าน พระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น ภููริิทตฺฺโต ก็็คืือการที่่�ท่่านได้้กลัับไปถวายคำแนะนำท่่านพระอาจารย์์ เสาร์์ กนฺฺตสีีโล ซึ่�งเป็็นอาจารย์์ของท่่านตั้้�งแต่่แรกบรรพชาอุุปสมบท เรื่่�องนี้้�มีีปรากฏใน หนัังสืือประวััติิพระอาจารย์์มั่่�น ภููริิทััตตเถระ ซึ่�งเจ้้าประคุุณ สมเด็็จพระญาณวชิิโรดม (วิิริิยัังค์์ สิิริินฺฺธโร) ได้้เรีียบเรีียงขึ้้�นมีีใจความว่่า ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น ทราบว่่า ท่่านพระอาจารย์์เสาร์์ กนฺฺตสีีโล พระอาจารย์์ของท่่านได้้ตั้้�งความปรารถนาจะเป็็น พระปััจเจกพุุทธเจ้้า ท่่านจึึงได้้ไปถวายคำแนะนำให้้ละความปรารถนานั้้�น และเร่่งทำความ เพีียรทางจิิตให้้ถึึงที่่�สุุดโดยเร็็วที่่�สุุดจะดีีกว่่า เป็็นเหตุุให้้ท่่านพระอาจารย์์เสาร์์ กนฺฺตสีีโล ได้้ละความปรารถนาเดิิมกลัับพิิจารณาอริิยสััจ ๔ จนสิ้�นความสงสััยทั้้�งปวงไปบรรลุุ วััตถุุประสงค์์ที่่�ท่่านได้้พากเพีียรมาในที่่�สุุด นัับได้้ว่่าท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น เป็็นศิิษย์์ ที่่�ทำสนองคุุณท่่านพระอาจารย์์ให้้ได้้รัับประโยชน์์ใหญ่่ยิ่่�ง หลัังจากที่่�ท่่านได้้จาริิกไปในที่่�ต่่าง ๆ ในภาคเหนืือตลอดระยะเวลากว่่า ๑๑ ปีีแล้้ว สัังขารของท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น ภููริิทตฺฺโต เริ่�มจะเข้้าสู่�วััยชรา ท่่านเจ้้าคุุณพระธรรมเจดีีย์์ (จููม พนฺฺธุุโล) ซึ่�งเป็็นศิิษย์์ของท่่านผู้�หนึ่่�งจึึงได้้อาราธนาท่่านให้้กลัับมาพำนัักอยู่่�ทาง ภาคอีีสานอัันเป็็นที่่�กำเนิิดของท่่าน เพื่�่ออบรมสั่�งสอนพระภิิกษุุสามเณร และโปรดญาติิโยม ทางภาคอีีสานบ้้าง ท่่านได้้รัับอาราธนาและกลัับมาจำพรรษาที่่�วััดป่่าโนนนิิเวศน์์ จัังหวััด อุุบลราชธานีี ในพุุทธศัักราช ๒๔๘๓ โดยจำพรรษาอยู่่�ที่่�นี่่�ประมาณ ๒ ปีี แล้้วจึึงไป จำพรรษาที่่�เสนาสนะป่่าบ้้านโคกนามน จัังหวััดสกลนคร อีีกประมาณ ๓ ปีี แล้้วจึึงไป จำพรรษาอยู่่�ที่่�วััดป่่าหนองผืือนาใน จัังหวััดสกลนคร เป็็นแห่่งสุุดท้้ายอีีกประมาณ ๕ ปีี ซึ่�งในที่่�แห่่งสุุดท้้ายอัันเป็็นที่่�ซึ่�งท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น ได้้ใช้้เวลาช่่วงสุุดท้้ายในชีีวิิต ของท่่านอยู่่�ที่่�นี่่�นั้้�น ท่่านได้้รัับพระภิิกษุุ สามเณรและฆราวาส เข้้ามารัับการศึึกษาอบรม วิิปััสสนากรรมฐานและข้้อวััตรปฏิิบััติิจากท่่านเป็็นจำนวนมาก ดููเหมืือนว่่าจะมากกว่่า ที่่�เคยมาในที่่�อื่�่น ๆ ราวกัับท่่านจะหยั่่�งทราบได้้ว่่าจะเป็็นช่่วงสุุดท้้ายของชีีวิิตที่่�ท่่านจะ สามารถอบรมสั่ �งสอนให้้ธรรมแก่่พระภิิกษุุ สามเณร และฆราวาสที่่�ปรารถนาในธรรมนั้้�นได้้ 67

ถึึงฤดููแล้้งของพุุทธศัักราช ๒๔๙๒ ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น ภููริิทตฺฺโต เริ่�มมีี อาการอาพาธ และมีีอาการมากขึ้�้นโดยลำดัับ ท่่านได้้ปรารภกัับศิิษย์์ว่่าการอาพาธครั้�งนี้้� จะเป็็นการอาพาธครั้�งสุุดท้้ายของท่่าน เมื่่�อออกพรรษาแล้้วคณะศิิษย์์จึึงได้้อาราธนาท่่าน เข้้าไปรัักษาในตััวเมืืองสกลนคร แต่่ระหว่่างนั้้�นอาการของท่่านก็็ทรุุดลงโดยลำดัับ เมื่�่อคณะศิิษย์์พาท่่านมาถึึงวััดป่่าสุุทธาวาส ในตััวเมืืองสกลนคร ท่่านก็็ถึึงแก่่มรณภาพ ในตอนดึึกของวัันนั้้�น ตรงกัับเวลาหััวรุ่�ง ๒ นาฬิิกาเศษของวัันที่่� ๑๑ พฤศจิิกายน ๒๔๙๒ คำนวณอายุุได้้ ๘๐ โดยปีี บรรดาศิิษย์์ของท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น ภููริิทตฺฺโต นอกจากที่่�ได้้ออกนามท่่าน พระอาจารย์์ฝั้้�น อาจาโร ไว้้แล้้วแต่่ในเบื้้�องต้้น ยัังมีีพระเถระผู้้�มีีความเจริิญรุ่�งเรืือง ทางวิิปััสสนากรรมฐาน ที่่�เป็็นศิิษย์์ของท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�นอีีกหลายรููป อาทิิ ท่่านเจ้้าคุุณพระญาณวิิศิิษฏ์์ (สิิงห์์ ขนฺฺตยาคโม) พระอาจารย์์กงมา จิิรปุุญฺฺโ ท่่านเจ้้าคุุณ พระราชวุุฒาจารย์์ (ดููลย์์ อตุุโล) ท่่านเจ้้าคุุณพระราชนิิโรธรัังสีี (เทสก์์ เทสรํํสีี) พระอาจารย์์ พรหม จิิรปุุญฺฺโ ท่่านเจ้้าคุุณพระสุุทธิิธรรมรัังสีีคััมภีีรเมธาจารย์์ (ลีี ธมฺฺมธโร) ท่่านเจ้้าคุุณ พระธรรมเจดีีย์์ (จููม พนฺฺธุุโล) พระอาจารย์์ขาว อนาลโย พระอาจารย์์อ่่อน าณสิิริิ ท่่านเจ้้าคุุณพระญาณสิิทธาจารย์์ (สิิม พุุทฺฺธาจาโร) พระอาจารย์์หลุุย จนฺฺทสาโร พระอาจารย์์ พระมหาปิ่่�น ปญฺฺาพโล พระอาจารย์์แหวน สุุจิิณฺฺโณ พระอาจารย์์วััน อุุตฺฺตโม ท่่านเจ้้าคุุณ พระธรรมวิิสุุทธิิมงคล (บััว าณสมฺฺปนฺฺโน) พระอาจารย์์จวน กุุลเชฏฺฺโ พระอาจารย์์หล้้า เขมปตฺฺโต ท่่านเจ้้าคุุณพระเทพวิิสุุทธิิมงคล (ศรีี มหาวีีโร) ท่่านเจ้้าคุุณพระราชสัังวรญาณ (พุธุ านิิโย) เป็็นต้น้ ที่่�กล่่าวไปข้้างต้้นถึึงคณะ สมณวงศ์์ และบููรพาจารย์์ของท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น อาจาโร ย่่อมแสดงให้้เห็็นถึึงภููมิิหลัังที่่�หล่่อหลอมบ่่มเพาะท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น ผู้�จะ เป็็นประทีีปแก้้วของผองศิษิ ย์์ ต่่อไปในภายภาคหน้้า 68

ศาลาหอฉันั จัังหััน วััดป่่าหนองผืือนาใน จัังหวัดั สกลนคร อุโุ บสถวััดป่า่ สุทุ ธาวาส จังั หวัดั สกลนคร ซึ่�งสร้้างบนพื้้�นที่่ท� ี่่�เคยเป็น็ ที่่ป� ระชุมุ เพลิิงศพ ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น ภูรู ิทิ ตฺโฺ ต

บรรยากาศการเคลื่่�อนย้้ายท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น ภููริิทตฺฺโต ของศิิษยานุุศิิษย์์ทั้้�งบรรพชิิตและ ฆราวาสไปยัังวััดป่่าสุุทธาวาส โดยได้้แวะพััก ณ วััดป่่ากลางโนนภู่่� อำเภอพรรณานิิคม จัังหวััด สกลนคร เมื่่�อปลายพุุทธศักั ราช ๒๔๙๒ คณะศิิษย์์กำลัังเคลื่�่อนย้้ายท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น ภููริิทตฺฺโต ซึ่�งอาพาธหนััก เดิินทางไปยััง วััดป่่าสุุทธาวาส จัังหวัดั สกลนคร อัันเป็็นที่่ท� ี่่ท� ่่านถึึงแก่่มรณภาพ

บรรดาศิิษยานุุศิิษย์์และชาวบ้้านได้้อาราธนาท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น ภููริิทตฺฺโต ขึ้้�นสู่ �แคร่่เพื่�่อหาม เคลื่อ่� นขบวนออกจากวััดบ้า้ นหนองผืือนาในไปยัังวัดั ป่่าสุุทธาวาส จัังหวัดั สกลนคร บรรยากาศในการเคลื่่�อนย้้ายท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น ภููริิทตฺฺโต ของศิิษยานุุศิิษย์์ทั้้�งบรรพชิิต และฆราวาส จากวััดป่่าบ้้านหนองผืือ ไปพัักอาพาธที่่�วััดป่่ากลางโนนภู่่� และไปมรณภาพที่่� วััดป่่าสุทุ ธาวาส จังั หวัดั สกลนคร

พระเถระฝ่่ายวิิปัสั สนาธุุระรูปู สำคัญั สามรูปู ซึ่ง� สืืบอาจาระจากท่่านพระอาจารย์ใ์ หญ่่มั่่น� ภูรู ิิทตฺโฺ ต คืือ จากซ้้าย ท่่านเจ้้าคุุณ พระญาณสิิทธาจารย์์ (สิิม พุุทฺฺธาจาโร) สมเด็็จพระสัังฆราชเจ้้า กรมหลวงวชิิรญาณสัังวร และท่่านเจ้้าคุุณ พระธรรมวิิสุุทธิิมงคล (บััว าณสมฺฺปนฺฺโน) ณ ศาลาวััดป่่าอุดุ มสมพร จังั หวัดั สกลนคร

พระเถระสำคััญสามรููป ซึ่�งสืืบอาจาระจากท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น ภููริิทตฺฺโต คืือ จากซ้้าย ท่่านเจ้้าคุุณ พระญาณสิิทธาจารย์์ (สิิม พุุทฺฺธาจาโร) พระโพธิิธรรมาจารย์์ (สุุวััจน์์ สุุวโจ) และ เจ้้าพระคุุณ สมเด็็จพระสัังฆราช ณ ศาลาวััดป่า่ อุดุ มสมพร จัังหวัดั สกลนคร



๓บทที่�่ ขปอรงะผทีอีปงแศิกิษ้้วย์์

ภาพท่่านพระอาจารย์ใ์ หญ่่ฝั้้�น อาจาโร ถืือไม้เ้ ท้า้ ซึ่ง� เป็น็ ภาพจำที่่�คุ้�นตาของพุุทธศาสนิิกชน

เยาว์ว์ ัยั ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น อาจาโร เกิิดเมื่�่อวัันอาทิิตย์์ที่่� ๒๐ สิิงหาคม ๒๔๔๒ ตรงกัับวัันอาทิิตย์์ขึ้้�น ๑๔ ค่่ำ เดืือน ๙ ปีีกุุน ในรััชกาลพระบาทสมเด็็จพระพุุทธเจ้้าหลวง มหาราช ที่่�บ้้านม่่วงไข่่ ตำบลพรรณา อำเภอพรรณานิิคม จัังหวััดสกลนคร บิิดาชื่�่อ เจ้้าไชยกุุมมาร (เม้้า) มารดาชื่่�อนุ้�ย บุุตรีีหลวงประชานุุรัักษ์์ สกุุลที่่�ท่่านกำเนิิดมานั้้�นเป็็น สกุุลเจ้้าเมืืองพรรณนานิิคม ปู่่�ของท่่านคืือพระเสนาณรงค์์ (นวล) และอาของท่่านคืือ พระเสนาณรงค์์ (สุุวรรณ์์) เป็็นเจ้้าเมืืองพรรณานิิคมคนที่่� ๒ และ ๔ ตามลำดัับ ส่่วนบิิดา ของท่่านเป็็นผู้�ใหญ่่บ้้านม่่วงไข่่ ต่่อมาเมื่�่อมีีพระราชบััญญััติิขนานนามสกุุล พุุทธศัักราช ๒๔๕๕ ขึ้น้� แล้้ว สกุลุ ของท่่านได้้ใช้น้ ามสกุลุ ว่่า ”สุุวรรณรงค์„์ สืืบต่่อมา ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น อาจาโร เป็็นผู้้�มีีความประพฤติิเรีียบร้้อย มีีความ อ่่อนโยน เยืือกเย็็น ทั้้�งยัังมีีอััธยาศััยกว้้างขวางเช่่นเดีียวกัับบิิดาซึ่�งเป็็นที่่�ยอมรัับนัับถืือ ของชาวบ้้าน นอกจากนี้้�ยัังเป็็นผู้้�มีีอุุปนิิสััยขยัันอดทน พากเพีียรต่่อสู้้�อุุปสรรคต่่าง ๆ ช่่วยเหลืือการงานของบิดิ ามารดาอย่่างดีีมากตั้้�งแต่่ยังั เยาว์์วััย ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น เริ่�มรัับการศึึกษาครั้�งแรกที่่�วััดโพธิ์�ชััย บ้้านม่่วงไข่่ เมืืองหนองคาย อัันเป็็นวััดที่่�อยู่่�ใกล้้บ้้านเดิิม การเรีียนในสมััยนั้้�นยัังเป็็นเวลาที่่�วััดยัังเป็็น สถานที่่�สำหรัับการศึึกษาเล่่าเรีียน โรงเรีียนสมััยใหม่่อย่่างที่่�มีีในปััจจุุบัันนี้้�ยัังไม่่มีีแพร่่หลาย โดยเฉพาะในหััวเมืืองที่่�เป็็นที่่�ห่่างไกลเช่่นที่่�ชาติิภููมิิของท่่านนั้้�น วััดจึึงเป็็นสถานที่่�สำหรัับ 77

การเล่่าเรีียน และพระก็็เป็็นผู้�สอนวิิชาความรู้�ต่ าง ๆ ทั้้�งอัักขระวิิธีี สรรพวิิทยาและ พระธรรมคำสอนของพระพุุทธศาสนา พระอาจารย์์ที่่�ประสิิทธิ์�ความรู้�ให้้กัับท่่านในครั้�งนั้้�น ได้้แก่่พระอาจารย์์ตััน และฆราวาสชื่�่อนายหุ่่�น การเรีียนยัังใช้้ตำรามููลบทบรรพกิิจเล่่ม ๑-๒ ตามแบบโบราณ ซึ่�งนัับถืือกัันว่่าผู้�ใดสามารถเรีียนจบตำราสองเล่่มนี้้� ก็็นัับว่่ามีีความรู้� แตกฉานในการเขีียนหนัังสืือไทย และด้้วยสติิปััญญาสามารถและความพากเพีียร ไม่่นาน ท่่านก็็สามารถอ่่านออกเขีียนได้้ด้้วยระยะเวลาน้้อยกว่่าเด็็กอื่�่น ๆ จนได้้รัับความไว้้วางใจ จากอาจารย์์ให้ส้ อนเด็็กอื่่�น ๆ แทนในเวลาที่่�อาจารย์ไ์ ม่่อยู่่� ต่่อมาเมื่�่อมีีความรู้�พื้�นฐานพอควรแล้้ว ท่่านได้้ไปศึึกษาหาความรู้�ต่ อจากนายเขีียน อุุปพงศ์์ พี่่�เขย ผู้�เป็็นสามีีของนางกองแก้้ว อุุปพงศ์์ พี่่�สาวคนโต ซึ่�งรัับราชการเป็็นปลััดขวา อยู่่�ที่่�อำเภอเมืือง จัังหวััดขอนแก่่น โดยในเบื้้�องแรกท่่านประสงค์์ที่่�จะได้้รัับราชการ อัันเป็็น อาชีพี ที่่ม� ีีเกีียรติสิ ำหรัับลูกู ผู้�ชายตามความนิิยมในสมัยั นั้้�น แต่่จะเป็็นด้้วยบุุญกุุศลแต่่หนหลัังมาบัันดาล หรืือเหตุุใดก็็ตาม ท่่านได้้เปลี่�ยน ความตั้้�งใจไม่่อยากรัับราชการอีีกต่่อไป เนื่�่องจากว่่า ในเวลาที่่�ท่่านไปอยู่่�ศึึกษาเล่่าเรีียนกัับ พี่่�เขยนั้้�น พี่่�เขยของท่่านมัักจะวานให้้ท่่านเอาปิ่่�นโตบรรจุุอาหารไปส่่งให้้นัักโทษที่่�ทางราชการ จองจำไว้้เสมอ ในบรรดานัักโทษที่่�ท่่านได้้พบถููกจองจำอยู่่�นั้้�น ก็็มีีเจ้้าเมืืองขอนแก่่นเอง ซึ่�งต้้องหาในคดีีฆ่่าคนตาย ต้้องถููกจัับกุุมมาขัังไว้้ตามกฎหมาย และปลััดซ้้าย เมืืองขอนแก่่น ก็็ถููกขัังอยู่่�ด้้วยเพราะต้้องหาว่่ากระทำความผิิดอาญาบ้้านเมืืองเช่่นกััน รวมถึึงในเวลาต่่อมา เมื่่�อพี่่�เขยของท่่านย้้ายไปเป็็นปลััดขวา ที่่�อำเภอกุุดป่่อง จัังหวััดเลย ก็็ไปต้้องหาว่่ากระทำ ความผิิดฐานฆ่่าคนตายเข้้าอีีก การที่่�ท่่านเห็็นสภาพข้้าราชการปกครอง แม้้ขนาดชั้้�นเจ้้าเมืือง กรมการเมืือง ต้้องหาว่่ากระทำความผิิดถููกจองจำสิ้�นอิิสรภาพนี้้� ทำให้้ท่่านเกิิดความสัังเวช เห็็นถึึงความไม่่เที่่ย� งแท้แ้ น่่นอน จึึงทำให้้ท่่านล้ม้ เลิกิ ความตั้้�งใจที่่อ� ยากจะรับั ราชการ 78

ร่่มกาสาวพัสั ตร์์ – วิปิ ัสั สนา จากนั้้�นท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น จึึงเดิินทางกลัับไปยัังบ้้าน และได้้บรรพชาเป็็น สามเณรในปีีเดีียวกัันนั้้�นเองที่่�วััดโพนทอง บ้้านบะทอง จัังหวััดสกลนคร โดยระหว่่างที่่� บรรพชาเป็็นสามเณรอยู่่�นั้้�น ท่่านได้้ตั้้�งใจใฝ่่ศึึกษาพระธรรมวิินััย มีีวััตรปฏิิบััติิที่่�งดงาม ถึึงขนาดที่่�โยมย่่าของท่่านซึ่ �งได้้เห็็นหลานของตนในเพศบรรพชิิตประพฤติิปฏิิบััติิพรหมจรรย์์ ได้้พยากรณ์์ไว้้ว่่าท่่านจะอยู่่�ในเพศบรรพชิิตตลอดชีีวิิต จะเป็็นผู้�ที่�สร้้างคุุณงามความดีี เป็็นผู้�บริิสุุทธิ์� เป็็นที่่�เคารพสัักการะของคนทั้้�งหลาย ผู้�ที่�ได้้สดัับพระธรรมเทศนาของท่่าน ก็จ็ ะบังั เกิิดความเลื่�่อมใส คำพยากรณ์์ของโยมย่่าของท่่านนี้้� จะพยากรณ์์โดยญาณวิิถีีใด หรืือจะพยากรณ์์ โดยประสบการณ์์ของผู้้�มีีอายุุมากที่่�ได้้เห็็นโลกมา ถึึงเวลาปััจจุุบัันนี้้�ก็็คงจะเป็็นที่่�ประจัักษ์์ แล้้วว่่าเป็็นจริิงทุุกประการ เมื่�่อบรรพชาเป็็นสามเณรจนอายุุได้้ ๒๐ ปีี ถึึงกาลที่่�จะอุุปสมบทเป็็นพระภิิกษุุตาม พระบรมพุุทธานุุญาตได้้แล้้ว ท่่านจึึงได้้เข้้าอุุปสมบทเป็็นพระภิิกษุุที่่�พััทธสีีมาวััดสิิทธิิบัังคม บ้้านไฮ่่ อำเภอพรรณานิิคม จัังหวััดสกลนคร อัันเป็็นชาติิภููมิิของท่่าน มีีพระครููป้้อง เป็็น พระอุุปััชฌายะ พระอาจารย์์สััง และพระอาจารย์์นวล เป็็นพระกรรมวาจาจารย์์ โดยการ บรรพชาเป็็นสามเณร และอุุปสมบทเป็็นพระภิิกษุุของท่่านในระยะนี้้�ท่่านยัังเป็็นพระภิิกษุุ สัังกััดคณะสงฆ์์มหานิิกายซึ่�งแพร่่หลายในท้้องถิ่่�นนั้้�นอยู่่� ในระหว่่างพรรษาแรกนั้้�น ท่่าน ก็็ได้้เล่่าเรีียนพระธรรมวิินััยตามแบบพระนวกะ ทั้้�งยัังมีีความอุุตสาหะท่่องบ่่นทรงจำ พระปริิตรเจ็็ดตำนานจนสามารถสวดได้้ครบถ้้วน รวมถึึงได้้ศึึกษาวิิปััสสนากรรมฐานกัับ ท่่านพระครููป้อ้ งซึ่�งเป็น็ พระอุปุ ัชั ฌายะด้้วย เมื่�่อออกพรรษาแรกแล้้ว ท่่านได้้กลัับไปอยู่่�ที่่�วััดโพนทอง ซึ่�งมีีท่่านพระครูู สกลสมณกิิจ หรืือ ท่่านอาญาครููธรรม เป็็นเจ้้าอาวาส ท่่านเจ้้าอาวาสผู้�นี้�เป็็นผู้�ที่�นิิยมในการ กรรมฐาน จึึงได้้อบรมกรรมฐานให้้แก่่พระในวััดอยู่่�เป็็นนิิจ ถึึงฤดููออกพรรษาแล้้ว ก็็มัักจะ ชัักชวนพระในวััดออกธุุดงค์์ไปในที่่�ต่่าง ๆ เพื่่�อเจริิญวิิปััสสนากรรมฐานเป็็นประจำ โดย วิิธีีการฝึึกหััดภาวนาทำสมาธิิในเวลานั้้�น ก็็ใช้้วิิธีีการนัับลููกประคำ ๑๐๘ เจริิญพุุทธานุุสสติิ 79

บริิกรรมว่่า พุุทโธ แล้้วตามด้้วยจำนวนไปจนครบ ๑๐๘ รวมถึึงเมื่่�อบริิกรรมเจริิญ ธรรมานุุสสติิ หรืือสัังฆานุสุ สติิ ก็ป็ ฏิบิ ััติแิ บบเดีียวกัันโดยอนุโุ ลม ถึึงพุุทธศัักราช ๒๔๖๓ หลัังจากท่่านอุุปสมบทมาแล้้วไม่่นาน ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ มั่่�น ภููริิทตฺฺโต พร้้อมด้้วยพระอนุุจร ได้้ธุุดงค์์ผ่่านมาถึึงบ้้านม่่วงไข่่ อำเภอพรรณานิิคม จัังหวััดสกลนคร โดยพำนัักอยู่่�ที่่�วััดป่่าภููไทสามััคคีี พุุทธศาสนิิกชนทั้้�งหลาย ทั้้�งบรรพชิิต และคฤหััสถ์์ จึึงพากัันไปนมััสการและอาราธนาขอให้้ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�นแสดง พระธรรมเทศนาให้้ฟััง ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�นได้้แสดงพระธรรมเทศนา พรรณณาถึึงการให้้ทาน รัักษาศีีล และการบำเพ็็ญภาวนา โดยอธิิบายด้้วยว่่าหากจะให้้การให้้ทาน รัักษาศีีล บำเพ็็ญ ภาวนาเกิิดอานิิสงส์์มากจะต้้องละทิ้้�งสิ่ �งอัันเป็็นมิิจฉาทิิฏฐิิกัับเป็็นสััมมาทิิฏฐิิเสีียก่่อน โดยท่่านได้้ยกตััวอย่่างถึึงการที่่�ชาวบ้้านม่่วงไข่่ในขณะนั้้�นยัังคงนัับถืือภููตผีี ตลอดจน นางไม้้รุกุ ขเทวดาต่่าง ๆ เป็น็ ที่่พ� ึ่่�งอยู่่� ว่่าพึึงจะละเลิกิ เสีีย เมื่�่อท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�นได้้แสดงพระธรรมเทศนาจบแล้้ว ผู้�ที่�ได้้ประชุุม ฟัังพระธรรมเทศนาทั้้�งหลายทั้้�งบรรพชิิตและคฤหััสถ์์ต่่างพากัันเลื่่�อมใสในคำสอนเป็็น อย่่างยิ่่�ง ฝ่่ายบรรพชิิตที่่�ไปร่่วมฟัังพระธรรมเทศนาด้้วยกัันนั้้�น คืือท่่านอาญาครููดีี ท่่านพระอาจารย์์กู่่� และท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น ต่่างปวารณาถวายตััวเป็็นศิิษย์์ของท่่าน พระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น จะขอรัับข้้อวััตรปฏิิบััติิและถืือธุุดงควััตรติิดตามท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ มั่่�นไปด้้วย ฝ่่ายคฤหััสถ์์คืือชาวบ้้านที่่�ได้้ฟัังธรรมของท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�นคราวนั้้�น ก็็บัังเกิิดความเลื่�่อมใส ขอสมาทานรัับเอาพระรััตนตรััยเป็็นที่่�พึ่่�งที่่�ระลึึก เลิิกการนัับถืือ ภูตู ผีเี ทพยดาเป็็นสรณะมาแต่่นั้้น� ในเวลาต่่อมาท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น อาจาโร ได้้ระลึึกถึึงพระคุุณของท่่าน พระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น ภููริิทตฺฺโต จึึงได้้สร้้างศาลาภููริิทััตตเถระนุุสรณ์์ ขึ้้�นไว้้ที่่�วััดป่่าภููไท สามััคคีี อัันเป็็นบริิเวณที่่�ท่่านได้้พบ และฟัังธรรมจากท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�นเป็็น ครั้ง� แรกนั้้น� 80

ศาลาภููริิทัตั ตเถระนุุสรณ์์ วัดั ป่า่ ภููไทสามัคั คีี สำหรัับที่่�กล่่าวว่่าท่่านอาญาครููดีี ท่่านพระอาจารย์์กู่่� ธมฺฺมทิินฺฺโน และท่่าน พระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น ทั้้�งสามรููปมีีเจตนาจะขอติิดตามท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�นออกธุุดงค์์ จาริิกไปปฏิิบััติิศึึกษาวิิปััสสนากรรมฐานด้้วยนั้้�น ปรากฏว่่ามีีเหตุุขััดข้้อง เนื่�่องจากท่่าน ทั้้�งสามรููปตััดสิินใจด้้วยความเลื่�่อมในศรััทธาที่่�เกิิดขึ้้�นในทัันทีีนั้้�น จึึงยัังไม่่ได้้ตระเตรีียม เครื่่�องบริิขารสำหรัับพระธุุดงค์์ไว้้ และท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น กัับพระอนุุจรก็็ไม่่อาจจะ คอยอยู่่�ได้้ จึึงได้้ออกจาริิกไปก่่อน ท่่านพระอาจารย์์ทั้้�งสามรููปเมื่่�อจััดเตรีียมเครื่�่องบริิขาร เรีียบร้้อยแล้้ว ก็็ได้้ออกจาริิกติิดตามไปทัันท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�นที่่�บ้้านตาลโกน อำเภอสว่่างแดนดิิน จัังหวััดสกลนคร โดยในระหว่่างเวลาก่่อนที่่�ทั้้�งสามรููปกำลัังจะ ออกเดิินทาง ได้้พบท่่านเจ้้าคุุณพระราชวุุฒาจารย์์ (ดููลย์์ อตุุโล) ตั้้�งแต่่ยัังไม่่มีีสมณศัักดิ์์� 81

เดิินธุุดงค์์มาหมายจะติิดตามท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�นด้้วยเช่่นกัันจึึงได้้พากัันธุุดงค์์ไปพบ ท่่านพระอาจารย์ใ์ หญ่่มั่่�นด้้วยกันั ทั้้�ง ๔ รููป เมื่่�อตามไปทัันท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�นที่่�บ้้านตาลโกน ทั้้�ง ๔ รููปจึึงได้้รัับ การศึึกษาอบรมจากท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�นอยู่่� ๓ วััน แล้้วจึึงไปศึึกษากัับท่่านเจ้้าคุุณ พระญาณวิิศิิษฏ์์สมิิทธิิวีีราจารย์์ (สิิงห์์ ขนฺฺตยาคโม) ซึ่�งเป็็นศิิษย์์ของท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ มั่่�นที่่�บ้้านหนองหวาย อีีก ๗ วััน แล้้วจึึงแยกกลัับไปอยู่่�ที่่�บ้้านตาลเกิ้้�ง แต่่ก็็ยัังเดิินทาง ไปมาเพื่่�อไปรัับฟังั ธรรมจากท่่านพระอาจารย์ใ์ หญ่่มั่่�นอยู่่�เป็น็ ประจำ มีีข้้อควรสัังเกตประการหนึ่่�งจากความตอนนี้้�ก็็คืือ การที่่�ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น ได้้ให้้การอบรมแก่่ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น และคณะอยู่่�เพีียงเวลา ๓ วัันนั้้�น ผู้�เขีียน สัันนิิษฐานว่่าอาจจะเป็็นด้้วยว่่าการศึึกษาปฏิิบััติิวิิปััสสนากรรมฐานนั้้�น หาใช่่การศึึกษา ที่่� ผู้ � ส อ น จ ะ ส า ม า ร ถ บ ร ร จุุ ค ว า ม รู้ � ใ ห้้ แ ก่่ศิิ ษย์์ ไ ด้้ โ ด ย ก ำ ลัั ง ข อ ง พ ร ะ อ า จ า ร ย์์ ผู้้�ถ่่ า ย ท อ ด อย่่างเช่่นการเรีียนการสอนในโรงเรีียนที่่�ครููจะสอนความรู้�ให้้แก่่นัักเรีียน นัักเรีียน เพีียงแต่่จดจำทำความเข้้าใจ แต่่การศึึกษาวิิปััสสนากรรมฐานนั้้�นผู้้�ศึึกษาจะต้้องปฏิิบััติิ ด้้วยตนเอง พระอาจารย์์ผู้้�ถ่่ายทอดทำได้้แต่่เพีียงให้้ความรู้� แนะนำ หรืือสอบดููความ ก้้าวหน้้าของจิติ ของศิิษย์์ได้เ้ ท่่านั้้น� อุุปมาเหมืือนผู้�เรีียนวิิปััสสนากรรมฐานนั้้�นเป็็นผู้้�หิิวกระหาย จะบำบััดความ หิิวกระหายนั้้�นได้้ ก็็จะต้้องรัับประทานอาหาร ดื่่�มน้้ำเข้้าไปเอง พระอาจารย์์ทำได้้แต่่เพีียง บอกว่่าอาหารและน้้ำอยู่่�ที่่�ใด รัับประทานหรืือดื่่�มอย่่างไร และสัังเกตได้้ว่่าศิิษย์์รัับประทาน ได้ม้ ากน้อ้ ยเพีียงใด รัับประทานอิ่ม� หรืือยังั เท่่านั้้�น หลัังจากนั้้�นท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น อาจาโร ก็็ได้้ออกธุุดงค์์ไปปฏิิบััติิวิิปััสสนา กรรมฐานในที่่�ต่่าง ๆ โดยมีีสามเณรพรหม ซึ่�งมีีศัักดิ์์�เป็็นหลานติิดตามไปด้้วย ในการ เดิินทางไปในป่่าดงพงไพรนั้้�น ในระยะแรกท่่านพระอาจารย์์ฝั้้�นยัังไม่่ประจัักษ์์แจ้้งในเรื่�่อง ภููตผีีปีีศาจ ไม่่ทราบแน่่ว่่าเป็็นอย่่างไร เมื่่�อได้้ยิินเสีียงประหลาดก็็เกิิดความสงสััย ในที่่�สุุด เมื่่�อท่่านได้้พิิจารณาดููโดยสติิแล้้ว ก็็พบว่่าเป็็นแต่่เพีียงเสีียงสััตว์์ ประกอบกัับความกลััว เท่่านั้้น� จึึงไม่่ได้้สนใจอีีกต่่อไป 82

ส่่วนอัันตรายที่่�มาจากสััตว์์ร้้ายที่่�เป็็นธรรมดาจะมีีในป่่าพงนั้้�น ในเบื้้�องแรกท่่าน ก็็ยัังมีีจิิตหวาดหวั่�นอยู่�บ้้าง แต่่เมื่่�อท่่านได้้พิิจารณาและอุุทานผญาหรืือภาษิิตอีีสานบทหนึ่่�ง ขึ้้น� ก็็มีีจิติ ใจเข้ม้ แข็ง็ ขึ้�น้ ผญาบทนั้้�นมีวี ่่า ”เสืือกิินโค กิินควาย เพิ่่�นช้้าใกล้้ เสืือกิินอ้้าย เพิ่่�นช้้าไกล„ ซึ่�งมีีความหมายว่่า ถ้้าเสืือกิินโคกิินควาย นั้้�นเป็็นเรื่่�องธรรมดาก็็จะไม่่ร่่ำลืือไปไกล แต่่หากเสืือกิินคนหรืือ กิินพระกรรมฐานแล้ว้ ผู้�คนจะร่่ำลืือไป น่่าแปลกที่่�เมื่�่อท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น พาสามเณรพรหมกลัับมาหาท่่าน พระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น แม้้จะยัังไม่่ได้้กราบเรีียนให้้ท่่านทราบถึึงเหตุุการณ์์ที่่�เกิิดขึ้้�นในระหว่่าง ที่่�ไปธุุดงค์์มาแต่่ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�นก็็สามารถล่่วงรู้�เหตุุการณ์์ได้้ ท่่านได้้กล่่าวขึ้้�นมาว่่า ”ท่่านฝั้�้น เณรพรหม ได้้ผีีได้้เสืือเป็็นอาจารย์์น่่ะดีีแล้้ว ผีีกัับเสืือสอนให้้รู้้�วิิธีี ตั้้�งสมาธิิให้้มั่่�นคง สอนให้้กำหนดจิิตให้้สงบ รู้�เท่่าความกลััว ว่่าอะไรมัันกลััวผีีกลััวเสืือ ถ้้าจิิตใจกลััว เสืือมัันกิินจิิตใจคนได้้เมื่่�อไหร่่ มัันกิินร่่างของคนต่่างหาก นี่่�แหละเขาจึึงพููด กัันว่่า ผู้้�ไม่่กลััวตายไม่่ตาย ผู้้�กลััวตายต้้องตายกลายเป็็นอาหารสััตว์์ ที่่�ท่่านฝั้�้นใช้้ภาษิิต ต่่าง ๆ เป็็นอุุบายอัันแยบคายเตืือนจิิตใจให้้รู้�สึ กตััวอยู่�เสมอ ขณะได้้ยิินเสีียงเสืือนั้้�น ชอบแล้้ว„ ในคราวนั้้�นเอง ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น ได้้ทราบว่่าท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น มีีเจตนาอยากจะไปศึึกษา ประถมกััป ประถมมููล กัับมููลกััจจายน์์ ซึ่�งโบราณจารย์์ รวมเรีียกกัันว่่า ”หนัังสืือใหญ่่„ ที่่�เมืืองอุุบลราชธานีี อัันเป็็นที่่�มีีการศึึกษาพระปริิยััติิธรรม รุ่�งเรืือง จึึงได้้สอบถามว่่าท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�นยัังตั้้�งใจเช่่นนั้้�นอยู่่�หรืือไม่่ ท่่าน พระอาจารย์ใ์ หญ่่ฝั้้�นตอบว่่ายัังตั้้ง� ใจเช่่นนั้้�น ท่่านพระอาจารย์ใ์ หญ่่มั่่�น กลัับออกปากว่่า ”ท่่านฝั้�้น ไม่่ต้้องไปเรีียนถึึงเมืืองอุุบลหรอก อยู่่�กัับผมที่่�นี่่�ก็็แล้้วกััน ผมจะสอน ให้ห้ มดไส้ห้ มดพุุงเลยทีเี ดียี ว หากยังั ไม่่จุใุ จค่่อยไปเรีียนต่อ่ ทีีหลังั „ ส่่วนสามเณรพรหมนั้้�นท่่านมิิได้ท้ ัดั ทาน อนุญุ าตให้้ไปได้้ตามความประสงค์์ 83

จากเหตุุการณ์์ข้้างต้้นนี้้� เชื่�่อได้้ว่่าท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น คงจะได้้เห็็น ”แวว„ ของท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น ว่่าศิิษย์์ผู้�นี้�เป็็นศิิษย์์รููปสำคััญที่่�ท่่านพึึงจะสั่�งสอนอบรมด้้วย ตนเองอย่่างใกล้ช้ ิดิ หลัังจากนั้้�นท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น ก็็ได้้ศึึกษาเล่่าเรีียนหนัังสืือใหญ่่กัับท่่าน พระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น ประกอบกัับการออกจาริิกบำเพ็็ญเพีียรทางจิิตซึ่�งเมื่�่อมีีข้้อติิดขััด สงสัยั ประการใดก็็มากราบเรีียนสอบถามท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�นเป็็นประจำ ในระยะที่่�ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น ได้้พบและเกิิดความเลื่่�อมใสในท่่านพระอาจารย์์ ใหญ่่มั่่�น และรัับการอบรมในเบื้้�องต้้น จนออกปฏิิบััติิวิิปััสสนากรรมฐานถึึงในระยะนี้้� ท่่านพระอาจารย์ใ์ หญ่่ฝั้้น� ยังั คงเป็็นพระภิกิ ษุุในคณะสงฆ์์มหานิิกาย ต่่อมาเมื่�่อท่่านได้้ฝึึกหััดวิิปััสสนากรรมฐาน บำเพ็็ญเพีียรทางจิิตได้้มั่่�งคงพอควร แล้้ว ประกอบมีีความเลื่่�อมใสในวััตรปฏิิบััติิของบููรพาจารย์์ผู้�อยู่่�ในคณะธรรมยุุตติิกนิิกาย จึึงได้้ขอรัับการญััตติิเป็็นพระภิิกษุุในคณะธรรมยุุตติิกนิิกาย เมื่่�อวัันที่่� ๒๑ พฤษภาคม ๒๔๖๘ ณ พััทธสีีมาวััดโพธิิสมภรณ์์ จัังหวััดอุุดรธานีี มีีท่่านเจ้้าคุุณพระธรรมเจดีีย์์ (จููม พนฺฺธุุโล) เมื่่�อยัังมีีสมณศัักดิ์์�เป็็นที่่�พระครููสัังฆวุุฒิิกร เป็็นพระอุุปััชฌายะ พระรถเป็็น พระกรรมวาจาจารย์์ และพระมุุกเป็็นพระอนุุสาวนาจารย์์ เมื่่�อญััตติิเป็็นพระภิิกษุุธรรมยุุต แล้้ว ท่่านก็็เดิินทางกลัับไปจำพรรษาร่่วมกัับท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น ที่่�วััดอรััญวาสีี จังั หวัดั หนองคาย สิ่�งที่่�ได้้เคยกล่่าวแล้้วว่่าท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น เป็็นผู้้�มีีความเด็็ดเดี่่�ยว ไม่่ย่่อท้้อ ต่่ออุุปสรรคนั้้�น ดููเหมืือนจะปรากฏต่่อสงฆ์์และคนทั้้�งหลายในพรรษาแรกที่่�ท่่านเป็็น พระภิิกษุุธรรมยุุตนี้้� เพราะในระหว่่างพรรษาท่่านได้้อาพาธเป็็นไข้้มาลาเรีีย แต่่ในระหว่่างที่่� ยัังอาพาธอยู่่�นั้้�น ท่่านก็็ยัังคงรัักษาวััตรปฏิิบััติิ ทำการงานของวััดร่่วมกัับพระภิิกษุุอื่่�น ๆ อยู่่�มิิได้้ขาด โดยเฉพาะการประชุุมฟัังธรรมจากท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�นตามกำหนด วัันประชุุมฟัังธรรมนั้้�น ท่่านไม่่ขาดเลยจนครั้�งเดีียว กล่่าวกัันว่่าท่่านได้้ใช้้พลัังจิิตอััน เข้้มแข็็งต่่อสู้้�กัับความเจ็็บป่่วย และพิิจารณาความเจ็็บป่่วยนั้้�นเป็็นธรรมะ การปฏิิบััติิของ ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น ในพรรษานี้้�ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�นถึึงกัับออกปากว่่า ”ท่่านฝั้�้นได้ก้ ำลัังใจมากนะ พรรษานี้้„� 84

ระยะเวลาหลัังจากนี้้�ท่่านได้้ออกจาริิกแสวงหาความวิิเวกเพื่�่อบำเพ็็ญวิิปััสสนา กรรมฐานตามที่่�ต่่าง ๆ สลัับกัับการติิดตามไปพบท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�นต่่อเนื่่�องกัันไป ในระยะนี้้�เข้้าใจว่่าเป็็นระยะเวลาหนึ่่�งที่่�ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น ได้้บำเพ็็ญเพีียรทางจิิต ยกระดับั จิติ ใจให้้สููงขึ้�้นโดยลำดัับภายใต้้การสั่ง� สอนของท่่านพระอาจารย์ใ์ หญ่่มั่่�น คราวหนึ่่�งท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น ได้้ติิดตามท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น พร้้อมด้้วย คณะพระกรรมฐานหลายรููปจาริิกไปใกล้้กัับบ้้านหััวตะพาน เมืืองอุุบลราชธานีี ปััจจุุบัันอยู่่� ในพื้้�นที่่�จัังหวััดหนองบััวลำภูู ท่่านเจ้้าประคุุณ สมเด็็จพระมหาวีีรวงศ์์ (อ้้วน ติิสฺฺโส) เมื่�่อครั้�ง ยัังเป็็นพระโพธิิวงศาจารย์์ เจ้้าคณะมณฑล และเจ้้าคณะธรรมยุุตในภาคอีีสาน ทราบว่่า คณะกรรมฐานสายท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�นได้้จาริิกมาในที่่�ดัังกล่่าว ก็็ได้้ให้้เจ้้าคณะ ปกครองและฝ่่ายบ้้านเมืืองมาขัับไล่่คณะพระกรรมฐานเหล่่านั้้�น ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น ได้้เป็็นผู้�ไปเจรจาจนกระทั่่ง� รอมชอมกัันลงไปได้้ ความข้้างต้้นที่่�กล่่าวไปนี้้� ท่่านผู้้�อ่่านอาจจะสงสััยว่่าเกิิดขึ้�้นได้้อย่่างไร ในเมื่�่อ ท่่านเจ้้าประคุุณ สมเด็็จพระมหาวีีรวงศ์์ (อ้้วน ติิสฺฺโส) นั้้�นก็็ปรากฏว่่าเป็็นผู้�เอื้�อเฟื้�้อแก่่ พระสายวิิปััสสนากรรมฐาน ความจริิงเรื่่�องราวนี้้�เป็็นเรื่่�องราวในชั้�นเก่่าดั้้�งเดิิม ในตอนนั้้�น ท่่านยัังมีีความไม่่เข้้าใจและไม่่เห็็นด้้วยในการปฏิิบััติิของคณะพระกรรมฐานของท่่าน พระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น ด้้วยความเข้้าใจผิิดไปว่่าเป็็นพระสงฆ์์ที่่�มิิได้้เล่่าเรีียน มีีความ เกีียจคร้้านไม่่ประกอบศาสนกิิจอย่่างที่่�สัังคมทั่่�วไปคุ้�นชิินว่่าพระสงฆ์์จะต้้องปฏิิบััติิ จึึงได้้ สั่�งการให้้มาขัับไล่่ แต่่ต่่อมาในระยะหลัังเจ้้าประคุุณสมเด็็จพระมหาวีีรวงศ์์ ท่่านได้้เข้้าใจ และเปลี่ �ยนแปลงความคิิดกลัับมาอุุดหนุุนและเลื่�่อมใสในคณะพระกรรมฐานสายท่่าน พระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น ถึึงขนาดที่่�คราวท่่านอาพาธหนัักได้้อาราธนาพระกรรมฐานสายท่่าน พระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�นรููปหนึ่่�ง คืือท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น มาช่่วยถวายการรัักษาโดยการ เจริญิ จิติ ภาวนา กระทั่่�งเจ้า้ ประคุณุ สมเด็จ็ ฯ มีีสุุขภาพดีีขึ้น้� เจริญิ อายุตุ ่่อมาอีีกหลายปีี หลัังจากนั้้�นเมื่่�อจวนจะเข้้าพรรษาปีีนั้้�นท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น ตั้้�งใจจะจำพรรษา อยู่่�กัับท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น แต่่ปรากฏว่่าเสนาสนะที่่�บ้้านบ่่อชะเนงซึ่ �งพระกรรมฐาน ในคณะของท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น ออกไปสำนัักอยู่่�ห่่างออกไปไม่่มากนััก มีีปััญหา ขััดข้้องในการเดิินทางไม่่สามารถเดิินทางไปร่่วมทำอุุโบสถกัับกัับพระภิิกษุุอื่่�นในคณะได้้ 85

ทั้้�งพระภิิกษุุที่่�ทรงจำและสวดพระปาฏิิโมกข์์ได้้ก็็ไม่่มีี ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�นจึึงได้้ให้้ ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�นซึ่�งสามารถทรงจำพระปาฏิิโมกข์์ได้้ ไปอยู่่�จำพรรษาที่่�บ้้านป่่าชะเนง นั้้�นเพื่่�อเอื้ �อเฟื้้�อให้้พระภิิกษุุในที่่�นั้้�นได้้ประกอบสัังฆกรรมโดยถููกต้้องตามพระบรมพุุทธานุุญาต เรื่�่องที่่�กล่่าวนี้้�แสดงให้้เห็็นข้้อเท็็จจริิงอยู่่� ๒ เรื่�่องก็็คืือ ประการแรกท่่าน พระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น เป็็นผู้้�มีีความทรงจำดีีและมีีความวิิริิยอุุตสาหะในการทรงจำ พระปาฏิิโมกข์์ได้้ไม่่นานเท่่าใด ประการที่่�สองเมื่�่อท่่านมาอยู่่�ในคณะของท่่านพระอาจารย์์ ใหญ่่มั่่�นเพีียงไม่่ช้้านานก็็ได้้รัับความไว้้วางใจให้้ปฏิิบััติิหน้้าที่่�สำคััญแสดงให้้เห็็นถึึงความ สามารถของท่่านอย่่างเห็น็ ได้้ชัดั เมื่่�อออกพรรษาปีีนั้้�นแล้้วท่่านก็็ได้้กราบลาท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น ออกธุุดงค์์ไป ในที่่�ต่่าง ๆ ครั้�นกลัับมายัังที่่�สำนัักจึึงได้้พบว่่าท่่านเจ้้าคุุณ พระปััญญาพิิศาลเถร (หนูู ิตปญฺฺโ) เจ้้าอาวาสวััดปทุุมวนาราม ได้้ออกมารัับท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น เข้้าไป จำพรรษาที่่ว� ััดปทุมุ วนาราม กรุุงเทพฯ ในพรรษากาล ๒๔๗๑ การจากกัันของท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น และท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น ในคราวนี้้� จะเป็็นการจากกัันไปที่่�กว่่าอาจารย์์และศิิษย์์ทั้้�งสองจะได้้กลัับมาพบกัันก็็ผ่่านไปอีีกช้้านาน หลายปีี ประวััติิของท่่านเมื่่�อดำเนิินมาถึึงตรงนี้้�มีีเรื่่�องเล่่ากัันอยู่่�เรื่�่องหนึ่่�งเกี่่�ยวกัับอำนาจ ของจิิต กล่่าวคืือก่่อนจะเข้้าพรรษาปีีนั้้�นท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�นซึ่�งตั้้�งใจจะเข้้าไปจำพรรษา ที่่�จัังหวััดขอนแก่่น ปรารถนาจะเข้้าไปเยี่่�ยมเยีียนญาติิโยมที่่�บ้้านเดิิม เมื่�่อเดิินทางผ่่าน วััดพระธาตุุเชิิงชุุม จัังหวััดสกลนคร ท่่านได้้ทดลองนั่่�งรถยนต์์ซึ่�งท่่านไม่่เคยได้้นั่่�งมาก่่อน ในระหว่่างที่่�นั่่�งรถยนต์์นั้้�น ท่่านจึึงกำหนดจิิตพิิจารณารถยนต์์นั้้�นเข้้าไปจนถึึงเครื่่�องยนต์์ ปรากฏว่่าทัันใดนั้้�นเครื่�่องยนต์์ของรถก็็ดัับ คนขัับลงไปแก้้ไขก็็ไม่่พบว่่ามีีอะไรผิิดปกติิ จึึงออกรถขัับต่่อไป ท่่านก็็ได้้พิิจารณารถยนต์์เข้้าไปจนถึึงเครื่�่องยนต์์อีีก เครื่่�องยนต์์ ของรถก็็ดัับลงทัันใดอีีก เป็็นเช่่นนี้้�อยู่่�ถึึง ๓ ครั้�ง ๓ หน เห็็นจะเป็็นด้้วยอำนาจกำลัังจิิตที่่� กล้้าแข็็งของท่่าน อย่่างไรก็็ดีี เรื่่�องนี้้�ได้้เล่่าไว้้ในที่่�นี้้�หมายเพีียงแต่่จะรวมเรื่�่องของท่่าน พระอาจารย์์ใหญ่่ไว้้ให้้อนุุชนได้้พิิจารณาเท่่านั้้�นไม่่ได้้หมายจะให้้เชื่�่อถืือเลื่�่อมใสแต่่ในทาง อภิินิิหารแต่่อย่่างใด 86

ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น อาจาโร พระอาจารย์์มหาปิ่่�น ปญฺฺาพโล และ ท่่านเจ้้าคุุณ พระญาณวิิศิิษฏ์์สมิิทธิิวีีราจารย์์ (สิิงห์์ ขนฺฺตยาคโม) ถ่่ายภาพ ร่่วมกันั จากนั้้�นชีีวิิตบรรพชิิตก็็ได้้ปฏิิบััติิไปอย่่างต่่อเนื่่�องด้้วยวััตรปฏิิบััติิอัันงดงามไม่่ เปลี่�ยนแปลง ท่่านได้้จำพรรษาและจาริิกไปในที่่�ต่่าง ๆ ตามกาล เรีียงตามพรรษาได้้ โดยลำดัับคืือ ไปจำพรรษาที่่�วััดป่่าบ้้านผืือ จัังหวััดขอนแก่่น เป็็นเวลา ๒ พรรษา แล้้วจึึงไป จำพรรษาที่่�ภููระกำ จัังหวััดขอนแก่่น พอออกพรรษาแล้้ว ท่่านเจ้้าประคุุณ สมเด็็จ พระมหาวีีรวงศ์์ (อ้้วน ติิสฺฺโส) เมื่่�อยัังมีีสมณศัักดิ์์�เป็็นพระพรหมมุุนีี ซึ่�งขณะนี้้�เปลี่ �ยนใจ หัันมานัับถืือเลื่�่อมใสการประพฤติิปฏิิบััติิของพระกรรมฐานในคณะของท่่านพระอาจารย์์มั่่�น ภููริิทตฺฺโตแล้้ว ได้้อาราธนาพระกรรมฐานในคณะของท่่านพระอาจารย์์มั่่�น นำโดยท่่านเจ้้าคุุณ พระญาณวิิศิษิ ฏ์ส์ มิิทธิวิ ีรี าจารย์์ (สิงิ ห์์ ขนฺฺตยาคโม) ไปด้ว้ ยไปแสดงธรรมโปรดพุทุ ธศาสนิกิ ชน ที่่จ� ัังหวััดนครราชสีีมา ซึ่ง� ก็็มีที ่่านพระอาจารย์ใ์ หญ่่ฝั้้น� ร่่วมคณะไปด้้วย เมื่่�อไปถึึงที่่�จัังหวััดนครราชสีีมาแล้้วคณะพระกรรมฐานคณะของท่่านพระอาจารย์์มั่่�น ก็็ได้้แสดงธรรมโปรดพุุทธศาสนิิกชนที่่�มาร่่วมบุุญกัับคณะสงฆ์์นี้้�เป็็นจำนวนมากที่่� วัดั สุทุ ธจินิ ดา ครั้น� เสร็จ็ กิิจที่่�วัดั สุทุ ธจินิ ดาแล้ว้ ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น อาจาโร พร้อ้ มด้้วย ท่่านเจ้้าคุุณพระญาณวิิศิิษฏ์์สมิิทธิิวีีราจารย์์ และท่่านพระอาจารย์์พระมหาปิ่่�น ปญฺฺาพโล 87

พระอุโุ บสถ วััดบรมนิวิ าส กรุงุ เทพฯ หอเขียี ว วัดั บรมนิวิ าส กรุงุ เทพฯ

ก็็เดิินทางเข้้ามายัังกรุุงเทพฯ เพื่�่อเยี่่�ยมอาการป่่วยของท่่านเจ้้าคุุณพระอุุบาลีีคุุณููปมาจารย์์ (จัันทร์์ สิิริิจนฺฺโท) ที่่�วััดบรมนิิวาส จนจวนจะเข้้าพรรษาจึึงได้้กลัับมายัังจัังหวััดนครราชสีีมา และจำพรรษาอยู่่ท� ี่่�วัดั ป่า่ ศรััทธารวม การกลัับมายัังจัังหวััดนครราชสีีมาคราวนั้้�น เป็็นการกลัับมาครั้�งที่่�สำคััญ เพราะ นัับแต่่นี้้� พระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น จะจำพรรษาอยู่่�ในเขตจัังหวััดนครราชสีีมาต่่อเนื่�่องกััน เป็็นเวลาถึึง ๑๕ ปีี หลัังจากจำพรรษาที่่�วััดป่่าศรััทธารวม แล้้วในปีีถััดไปท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ก็็ไป จำพรรษาอยู่่�ที่่�เสนาสนะป่่าโคกป่่าช้้าที่่�ตำบลพลสงครามอยู่่�อีีก ๒ พรรษา แล้้วจึึงกลัับไป จำพรรษาที่่ว� ัดั ป่า่ ศรัทั ธารวมรวมถึึง ๙ พรรษา ตั้้�งแต่่พุุทธศักั ราช ๒๔๗๘ จนถึึง ๒๔๘๖ ในระหว่่างที่่�ท่่านจำพรรษาอยู่่�ที่่�วััดป่่าศรััทธารวมนี้้� ครั้�นถึึงพุุทธศัักราช ๒๔๗๙ ท่่านได้้มีีความระลึึกถึึงท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น ภููริิทตฺฺโต พระอาจารย์์ของท่่านซึ่�งจากกััน ไปเป็็นเวลาเกืือบ ๑๐ ปีี ตั้้�งแต่่ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น รัับอาราธนาไปจำพรรษาที่่� วััดปทุุมวนาราม แล้้วจึึงขึ้้�นไปอยู่่�ทางภาคเหนืือเป็็นเวลาหลายปีี ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น จึึงได้้จาริิกขึ้้น� ไปยัังจัังหวัดั เชีียงใหม่่ เมื่่�อไปถึึงจัังหวััดเชีียงใหม่่ ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น ก็็ได้้เดิินทางไปที่่�วััดเจดีีย์์หลวง ที่่�ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�นเคยเป็็นเจ้้าอาวาสอยู่่� แต่่ได้้ละจากตำแหน่่งนั้้�นช้้านานแล้้ว ซึ่ �งน่่าอััศจรรย์์ว่่าเมื่่�อท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�นไปถึึงวััดเจดีีย์์หลวงก็็พบท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ มั่่น� มาคอยอยู่่�แล้้ว ทั้้�งที่่ป� กติทิ ่่านมิิได้้สำนัักอยู่่� ณ ที่่น� ั้้�น ความเรื่�่องนี้้�เห็็นต้้องกล่่าวว่่าอาจจะเป็็นเรื่�่องของผู้ �ปฏิิบััติิธรรมที่่�สามารถถึึงกัันได้้ แต่่เรื่่�องนี้้�ก็็อีีกเช่่นกััน เป็็นเรื่�่องที่่�ผู้้�มีีภููมิิธรรมเช่่นนั้้�นจึึงจะรู้�ได้้ ในที่่�นี้้�ก็็รวบรวมไว้้เพื่�่อให้้ ท่่านผู้้�อ่่านได้้ทราบความไปตามที่่ส� ัันนิิษฐาน ในระหว่่างที่่�อยู่่�กัับท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น ที่่�จัังหวััดเชีียงใหม่่นี้้� ท่่านพระอาจารย์์ ใหญ่่มั่่�น ได้้ให้้ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น บำเพ็็ญเพีียรทางจิิตอย่่างมาก ทั้้�งกลางวัันกลางคืืน แม้้ว่่าท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�นปรารภอยากจะปลีีกวิิเวกไปปฏิิบััติิวิิปััสสนากรรมฐานในที่่�อื่�่น 89

ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�นก็ย็ ัังให้อ้ ยู่่ก� ัับท่่านที่่ว� ัดั เจดียี ์ห์ ลวงนั้้น� ต่่อมา จนกระทั่่�งจะเข้้าพรรษา จึึงได้้ลาท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น กลัับไปจำพรรษาที่่�วััดป่่าศรััทธารามจัังหวััดนครราชสีีมา ตามเดิมิ ในพรรษาถััดไป หลังั จากที่่ไ� ด้้จำพรรษาอยู่่�ที่่ว� ัดั ป่า่ ศรัทั ธารามมาหลายปีี เจ้า้ ประคุุณ สมเด็็จพระมหาวีีรวงศ์์ (อ้้วน ติิสฺฺโส) ซึ่�งขณะนั้้�นเป็็นสัังฆนายกบััญชาการคณะสงฆ์์ ได้้บััญชาให้้ท่่านไปจำพรรษาที่่�วััดบููรพา จัังหวััดอุุบลราชธานีี เพื่�่อไปบรรยายธรรมถวาย ให้้ท่่านซึ่�งกำลัังอาพาธหนัักและสำนัักอยู่่�ที่่�วััดสุุปััฏนาราม ใกล้้กัับวััดบููรพานั้้�นฟััง นอกจาก ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น แล้้วก็็ยัังมีีท่่านเจ้้าคุุณพระญาณวิิศิิษฏ์์สมิิทธิิวีีราจารย์์ (สิิงห์์ ขนฺฺตยาคโม) และพระอาจารย์์ทอง อโสโก ไปร่่วมบรรยายธรรมถวายด้้วย จนกระทั่่�ง เจ้้าประคุุณ สมเด็็จพระมหาวีีรวงศ์์คลายจากอาการอาพาธ ด้้วยการที่่�ท่่านได้้เห็็นประจัักษ์์ ในสมณคุุณของพระกรรมฐานคณะของท่่านพระอาจารย์์มั่่�นคราวนี้้� เจ้้าประคุุณสมเด็็จฯ ถึึงกัับออกปากว่่าคณะพระกรรมฐานคณะนี้้� เป็็นผู้�ที่�ปฏิิบััติิดีีปฏิิบััติิชอบจริิง สามารถ ทำได้้ดัังที่่�พููดจริิง ควรที่่�พระมหาเปรีียญทั้้�งหลายที่่�มีีแต่่ความรู้�ในทางปริิยััติิธรรมจะได้้ เอาเยี่่ย� งอย่่าง ครั้�นเมื่่�อออกพรรษา พุุทธศัักราช ๒๔๘๗ แล้้ว ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น ได้้กราบลาเจ้้าประคุุณ สมเด็็จพระมหาวีีรวงศ์์ที่่�วััดสุุปััฏนาราม ขอเดิินทางกลัับไปยััง จัังหวััดสกลนครอัันเป็็นชาติิภููมิิของท่่าน ด้้วยความมุ่่�งหมายจะบำเพ็็ญกุุศลอุุทิิศแด่่ บรรพบุุรุุษบรรพสตรีีที่่�เป็็นบุุพการีีชนของท่่าน ซึ่�ง ณ กาลนั้้�นก็็ล่่วงลัับไปมากแล้้ว เมื่�่อได้้ ล่่ำลาเพื่�่อสหธรรมิิกและญาติิโยมเรีียบร้้อยแล้้ว ท่่านก็็เดิินทางจากจัังหวััดอุุบลราชธานีี ระหว่่างที่่�เดิินทางผ่่านไปยัังจัังหวััดนครพนม ท่่านได้้แวะกระทำสัักการบููชาพระธาตุุพนม ซึ่�งเป็็นเจติิยสถานสำคััญมีีอายุุนัับด้้วยพัันปีี ปรากฏโดยตำนานว่่าเป็็นที่่�บรรจุุพระอุุรัังคธาตุุ ของสมเด็็จพระบรมศาสดาสััมมาสััมพุุทธเจ้้า เป็็นที่่�นัับถืือของพุุทธศาสนิิกชนในภาคอีีสาน ตลอดล่่วงข้้ามฝั่่�งโขงไปถึึงประชาชนที่่�อาศััยอยู่่�ในฝั่่�งประเทศลาวด้้วย แล้้วจึึงเดิินทางไป ที่่�บ้้านบะทอง อำเภอพรรณานิิคม อัันเป็็นที่่�ตั้้�งบ้้านเรืือนของครอบครััวของท่่าน และ องค์ท์ ่่านเองก่่อนที่่จ� ะสละชีีวิติ ฆราวาสออกบรรพชาอุปุ สมบทในพระพุทุ ธศาสนา 90

เมื่่�อไปถึึงที่่�บ้้านบะทองแล้้ว ท่่านได้้ไปที่่�ป่่าข้้างป่่าช้้าใกล้้ ๆ กัับหนองแวง ซึ่�งเป็็น หนองน้้ำอยู่่�ในบริิเวณนั้้�น ท่่านได้้นำญาติิโยมไปถางบริิเวณนั้้�นทำเป็็นที่่�พัักชั่�วคราว และ เป็น็ ที่่ป� ระกอบพิิธีีบำเพ็ญ็ กุุศลอุุทิิศแก่่บรรพชนของท่่านตามเจตนาที่่�เดิินทางมา การบำเพ็็ญกุุศลอุุทิิศแก่่บรรพชนของท่่านในครั้�งนั้้�น มิิได้้ทำเป็็นพิิธีีกรรมแบบที่่� คุ้�นชิินกัันทั่่�วไป ด้้วยอุุปนิิสััยของท่่านที่่�ไม่่ได้้ให้้ความสำคััญกัับพิิธีีรีีตอง แต่่ให้้ความสำคััญ กัับแก่่นแท้้ของการสะสมบุุญ ท่่านได้้จััดการอาราธนาให้้พระสงฆ์์สวดพระพุุทธมนต์์ แล้้ว จากนั้้�นก็็เป็็นการแสดงธรรมโดยพระภิิกษุุในคณะพระกรรมฐานของท่่านพระอาจารย์์มั่่�น หลายรููป โดยเริ่�มตั้้�งแต่่องค์์ท่่านเองที่่�ขึ้�้นแสดงธรรมเป็็นองค์์แรก แล้้วจึึงเป็็นท่่านอาญา ครููดีี และท่่านพระอาจารย์์อ่่อน าณสิิริิแสดงธรรมต่่อเนื่่�องกัันไปจนสว่่าง การบำเพ็็ญกุุศล เป็็นการสั่�งสมบุุญตามนััยพระพุุทธศาสนาโดยแท้้ เพราะเป็็นการน้้อมระลึึกถึึงพระรััตนตรััย พระธรรมคำสอน และสดัับพระธรรมเทศนา ปราศจากสิ่ �งยั่่�วเย้้ากิิเลส หรืือเครื่่�องมััวเมา ฟุ่�มเฟืือยต่่าง ๆ งานบำเพ็็ญกุุศลครั้�งนั้้�นมีีชาวบ้้านมาร่่วมในการบำเพ็็ญกุุศลจำนวนมาก ชาวบ้้านต่่างเดิินทางมาจากหมู่่�บ้้านต่่าง ๆ หลายหมู่่�บ้้าน ผู้�ที่�ไปร่่วมงานต่่างมีีความซาบซึ้�้ง ในพระธรรมคำสอนของสมเด็จ็ พระบรมศาสดา และปีตี ิิในกุุศลที่่บ� ัังเกิดิ ขึ้น�้ เป็น็ อย่่างยิ่่ง� การบำเพ็็ญกุุศลซึ่�งเป็็นการสั่ �งสมบุุญตามนััยพระพุุทธศาสนาเช่่นนี้้� น่่าที่่�เราผู้�เป็็น พุทุ ธศาสนิกิ ชนจะเจริิญรอยตามอยู่่�ไม่่น้้อย หลัังจากที่่�เสร็็จพิิธีีบำเพ็็ญกุุศลอุุทิิศแด่่บรรพชนของท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น ในคราวนั้้�นแล้้ว บริิเวณป่่าข้้างป่่าช้้าใกล้้กัับหนองแวงที่่�อำเภอพรรณานิิคม ซึ่�งบััดนั้้�นได้้มีี การแผ้้วถางไว้้พอที่่�จะสามารถใช้้เป็็นเสนาสนะได้้แล้้วนั้้�น ก็็มีีภิิกษุุสามเณรมาอยู่่�จำพรรษา ต่่อมาเรื่�่อย ๆ ไม่่ขาดจนกระทั่่�งได้้กลายเป็็นวััดป่่าอุุดมสมพร ซึ่�งเป็็นที่่�รู้้�จัักกัันทั่่�วไป ในปัจั จุบุ ัันนี้้�ในที่่ส� ุดุ เมื่่�อเสร็็จกิิจการบำเพ็็ญกุุศลอุุทิิศแก่่บรรพชนของท่่านเรีียบร้้อยแล้้ว ท่่านพระอาจารย์์ ใหญ่่ฝั้้�น จึึงได้้เดิินทางหมายจะกลัับไปยัังจัังหวััดอุุบลราชธานีี หากแต่่เมื่่�อถึึงวััดป่่าธาตุุนาเวง ที่่�จัังหวััดสกลนคร ซึ่�งในปััจจุุบัันคืือวััดป่่าภููธรพิิทัักษ์์ สาธุุชนได้้อาราธนาให้้ท่่านอยู่่� จำพรรษาพุุทธศัักราช ๒๔๘๘ ที่่�วััดนั้้�น ท่่านจึึงรัับอาราธนาอยู่่�สนองศรััทธาญาติิโยม 91

ท่่านพระอาจารย์ใ์ หญ่่ฝั้้น� อาจาโร ฉายหน้า้ พระประธาน ในอุโุ บสถวััดป่า่ อุดุ มสมพร

ในระหว่่างที่่�จำพรรษาอยู่่�ที่่�นั้้�นท่่านได้้ทำการบููรณะวััดให้้บริิบููรณ์์ขึ้�้น และได้้เปลี่�ยนชื่�่อใหม่่ เป็็นวััดป่่าภููธรพิิทัักษ์์ และได้้พำนัักอยู่่�ที่่�วััดนี้้�เป็็นเวลายาวนานถึึง ๙ ปีี แต่่ในระหว่่างนั้้�น เมื่่�อพ้น้ ฤดูเู ข้้าพรรษาท่่านก็ม็ ัักจะออกธุดุ งค์์ไปตามสถานที่่�ต่่าง ๆ อยู่่�เสมอ ในราวพุุทธศัักราช ๒๔๙๑ ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น พร้้อมด้้วยท่่านพระอาจารย์์ อ่่อน าณสิิริิ และท่่านพระครููอุุดมธรรมคุุณ (ทองสุุก สุุจิิตฺฺโต) ได้้ออกธุุดงค์์ไปยัังภููวััว จัังหวััดหนองคายในขณะนั้้�น ปััจจุุบัันอยู่่�ในพื้้�นที่่�จัังหวััดบึึงกาฬ เป็็นที่่�สงััดวิิเวก อยู่่�ใน ป่่าดงดิิบ มีีสภาพแวดล้้อมที่่�เอื้�อเฟื้�้อต่่อการบำเพ็็ญเพีียรทางจิิตปฏิิบััติิวิิปััสสนากรรมฐาน โดยได้้ไปพำนัักบำเพ็็ญเพีียรทางจิิตอยู่่�ที่่�บริิเวณถ้้ำพระ ซึ่�งเป็็นลานหิินกว้้างใหญ่่อยู่่�บนภููวััว เป็็นที่่�สงบร่่มรื่่�นเหมาะแก่่การกระทำวิิปััสสนากรรมฐาน ท่่านพระอาจารย์์ทั้้�ง ๓ รููปได้้พำนััก อยู่่�ที่่�ถ้้ำพระบนภููวััวเป็็นเวลานานกว่่า ๒ เดืือน และได้้ร่่วมกัันสร้้างพระพุุทธรููปไว้้ที่่�หน้้าผา เหนืือที่่พ� ััก โดยอาศััยวััสดุทุ ี่่�หาได้้ในท้้องถิ่่�นและวััสดุธุ รรมชาติติ ่่าง ๆ แต่่การสร้้างพระยัังไม่่ทัันแล้้วเสร็็จบริิบููรณ์์ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�นก็็ได้้เร่่งรีีบ ชวนท่่านพระครููอุุดมธรรมคุุณลงจากภููวััว โดยเมื่่�อลงมาจากภููวััวแล้้วท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ ฝั้้�น ได้้เร่่งไปยัังวััดป่่าหนองผืือที่่�ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�นซึ่�งกำลัังมีีอาการอาพาธหนััก พำนัักอยู่่� เพื่�่อเยี่่�ยมอาการอาพาธนั้้�น เมื่�่อได้้ถวายการปฏิิบััติิรัักษาพยาบาลท่่าน พระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�นจนอาการดีีขึ้�้นแล้้ว ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�นจึึงกลัับไปที่่�วััดป่่า ภููธรพิิทัักษ์์ตามเดิิม ในภายหลัังท่่านจึึงได้้ชัักชวนท่่านพระครููอุุดมธรรมคุุณกลัับขึ้้�นไป แสวงหาวิิเวกที่่�บนภููวััวอีีก ในคราวนี้้�ได้้สร้้างพระพุุทธรููปที่่�หน้้าผาถ้้ำพระจนสำเร็็จบริิบููรณ์์ เป็็นอนุุสรณ์์ของการที่่�ท่่านได้้ขึ้�้นไปอยู่่�ปฏิิบััติิธรรม ณ ที่่�นั้้�น พระพุุทธรููปที่่�ท่่านพระอาจารย์์ ทั้้�ง ๓ ร่่วมกัันสร้้างขึ้้�นนั้้�น ยัังประดิิษฐานเป็็นอนุุสรณ์์และเป็็นที่่�เคารพสัักการะอยู่่� จนปัจั จุุบัันนี้้� อาการอาพาธของท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น ภููริิทตฺฺโต พระอาจารย์์ของท่่าน ในเวลานั้้�นนัับว่่าทรุุดลงมาก ท่่านได้้เร่่งไปเยี่�ยมและตามไปพำนัักอยู่�ที่่�วััดป่่าสุุทธาวาสด้้วย อาการของท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�นทรุุดลงโดยลำดัับจนกระทั่่�งมรณภาพลงด้้วยอาการ อัันสงบ ท่่ามกลางศิิษย์์ผู้�ใหญ่่ซึ่่�งเป็็นพระกรรมฐานในคณะของท่่าน หลัังจากท่่าน พระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�นมรณภาพแล้้ว ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�นได้้ร่่วมกัับศิิษยานุุศิิษย์์ของ 93

ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�นจััดการศพ และจััดเตรีียมงานประชุุมเพลิิงศพ กระทั่่�งเสร็็จสิ้�น การประชุุมเพลิิงศพท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�นแล้้ว ท่่านจึึงกลัับขึ้้�นไปสู่�ภููวััวอีีกครั้�งเพื่�่อ มุ่่�งแสวงวิิเวกบำเพ็็ญเพีียรทางจิิตต่่อไป ณ ที่่�นี้้�เองที่่�ท่่านได้้เร่่งบำเพ็็ญเพีียรภาวนาเพื่่�อ จะเข้้าถึึงเป้้าหมายสููงสุุดของพระพุุทธศาสนา โดยที่่�ท่่านได้้ปรารภว่่าถึึงบััดนั้้�นก็็สิ้�น ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่น� แล้ว้ ท่่านต้อ้ งเร่่งบำเพ็ญ็ เพียี รภาวนาเพื่�อ่ เอาตััวรอด คำว่่าเอาตััวรอดในที่่�นี้้� ท่่านคงไม่่ได้้หมายถึึงการเอาตััวรอดให้้มีีชีีวิิตอยู่่�ต่่อไป แต่่คงหมายถึึงเอาตััวรอดจากความทุุกข์์ให้้ไม่่ต้้องกลับั มาทุกุ ข์์อีีกต่่อไปไม่่จบสิ้�นมากกว่่า อย่่างไรก็็ดีี เนื่่�องจากการขึ้�้นลงภููวััวซึ่�งเป็็นที่่�สููงอยู่่�ในป่่าดงดิิบนั้้�นเป็็นไปอย่่าง ยากลำบากและอัันตราย ท่่านพิิจารณาเห็็นว่่าหากท่่านยัังพำนัักอยู่่�บนภููวััว ศิิษยานุุศิิษย์์ ตลอดจนถึึงชาวบ้้านก็็คงจะต้้องฝ่่าความลำบากและอัันตรายขึ้�้นมาถวายการดููแลและ บำเพ็็ญกุุศลกัับท่่าน ท่่านจึึงได้้ตััดสิินใจลงจากภููวััว และในพรรษานั้้�น ท่่านได้้กลัับลงมา จำพรรษา พุทุ ธศัักราช ๒๔๙๔ ที่่ว� ัดั ป่า่ ภูธู รพิิทักั ษ์์ จัังหวัดั สกลนครตามเดิมิ ในระยะนั้้�นมีีผู้้�มีีความเลื่�่อมใสมาฝากตััวเป็็นศิิษย์์ของท่่านมากขึ้�้นเนื่่�องจาก ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�นมรณภาพไปแล้้ว ท่่านได้้ทุ่่�มเทอุุทิิศเวลาให้้แก่่การอบรมสั่ �งสอน พระภิิกษุุสามเณร ตลอดจนอุุบาสก อุุบาสิิกา ตลอดจนญาติิโยมอย่่างเต็็มที่่� โดยการสอน ของท่่านนอกจากจะสอนโดยตรงให้้ปฏิิบััติิธรรมโดยเคร่่งครััดแล้้ว ท่่านยัังได้้สั่�งสอนศิิษย์์ ทั้้�งบรรพชิิตและคฤหััสถ์์โดยการปฏิิบััติิให้้ดููเป็็นแบบอย่่างด้้วย ในช่่วงระหว่่างเข้้าพรรษา โดยเฉพาะในวัันอุุโบสถ ท่่านถึึงกัับนำคณะศิิษย์์ทำสมาธิิวิิปััสสนาตลอดทั้้�งคืืน ด้้วย วััตรปฏิิบััติิที่่�เคร่่งครััดนี้้� เกีียรติิคุุณของท่่านและคณะยิ่่�งแพร่่หลายขจรขจายทำให้้ยิ่่�งมีี ผู้�เลื่�่อมใสมาเข้า้ เป็็นศิษิ ย์์ของท่่านเพิ่่�มทบเท่่าทวีีเรื่อ่� ยไป ถึึงพุุทธศัักราช ๒๔๙๖ ในระหว่่างพรรษากาลท่่านได้้ปรารภกัับศิิษย์์ว่่าระหว่่างที่่� ทำวิิปััสสนากรรมฐาน ท่่านได้้นิิมิิตเห็็นถ้้ำแห่่งหนึ่่�ง อยู่่�ทางทิิศตะวัันตกบนเทืือกเขาภููพาน ในนิิมิิตนั้้�นท่่านเห็็นว่่าถ้้ำดัังกล่่าวสว่่างไสว และเป็็นที่่�สงบ วิิเวก เหมาะแก่่การปฏิิบััติิ วิปิ ัสั สนากรรมฐานยิ่่ง� เมื่�่อออกพรรษาแล้ว้ ท่่านจะไปค้น้ หาถ้้ำนั้้�น 94

เจ้า้ พระคุณุ สมเด็็จพระสัังฆราช เสด็็จขึ้น�้ ไปประทัับที่่บ� นภูวู ัวั ซึ่�งท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น อาจาโร และ พระอาจารย์์สายวิิปััสสนากรรมฐาน ในคณะของท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่มั่่�น ภููริิทตฺฺโต หลายรููปได้้เคย ขึ้้�นไปบำเพ็็ญเพีียรทางจิิต ในภาพนี้้� เจ้้าพระคุุณ สมเด็็จพระสัังฆราช กำลัังทรงสัักการะพระพุุทธรููป ซึ่�งท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น กัับเพื่่�อนสหธรรมิิกสร้้างขึ้�้นไว้้เป็็นอนุุสรณ์์บนหน้้าผา ถ้้ำพระบนภููวััว เพื่อ่� เป็็นอนุุสรณ์ถ์ ึึงการที่่ไ� ด้้ขึ้�้นมาปฏิิบัตั ิวิ ิิปััสสนากรรมฐาน ณ ที่่น� ั้้น�

ท่่านพระอาจารย์์ใหญ่่ฝั้้�น อาจาโร ฉายที่่ว� ัดั ถ้้ำขาม จังั หวััดสกลนคร