หนังสือเสถียร โพธินันทะ(อัญมนีในพระพุทธศาสนา)

เสถียร โพธนิ นั ทะ : อญั มณใี นพระพุทธศาสนา 149 ท�ำฌานสมาบัติแต่เห็นได้ง่าย ๆ (นรกสวรรค์) มีไหม? มี...ผมแนะน�ำ ไปเรียนวิชาธรรมกายที่วัดปากน�้ำ เสียดายหลวงพ่อวัดปากน้�ำท่าน ดับขันธ์ไปแล้ว...ถ้าได้ข้ึนกรรมฐานกับท่าน ทุกวันนี้ลูกศิษย์ท่านท่ี ถ่ายทอดวิชายังมีอยู่ที่วัดปากน้�ำ อยากจะเห็นนรกสวรรค์ ไปขอเรียน กับท่าน เข้าวิชาธรรม เรียนพิจารณาให้เห็นองค์ธรรมกายส�ำเร็จแล้ว อธิษฐานไปติดต่อโลกทิพย์ พวกสัตว์ทิพย์มาติดต่อทันทีเทียว วิชา ธรรมกาย ไม่ใช่ฌาน ไม่ใช่สมาบัติ ยังไม่ถึงฌาน ยังไม่ถึงสมาบัติ ข้ันท่ีว่าได้ติดต่อเทวดาผีสางหน่ะ ยังไม่ถึงข้ันฌานสมาบัติ ฉะน้ัน วิธีเร็วที่สุดติดต่อนรกสวรรค์ มีวิชาธรรมกาย...วัดปากน�้ำก็ใกล้ ๆ ที่ ฝ่ังธนนี้เอง...„ ๕๘ ในฟากพระมหาเถระจากจีน มี ๒ รูปส�ำคัญท่ีสมควรกล่าวถึง หนึ่งคือ พระอาจารย์ไท่ซวี ( พ.ศ. ๒๔๓๓-๙๐) พระนักปฏิรูป ”เก็กเหม็ง„ องค์ส�ำคัญต้นคริสต์ศตวรรษท่ี ๒๐ ซึ่งเสถียรได้อุทิศ บทความกล่าวถึงด้วยความชื่นชม๕๙ และเคยหวังจะได้นิมนต์ท่าน มาเมืองไทย แต่ด่วนมรณภาพซะก่อนด้วยวัยเพียง ๕๗ สองคือ พระอาจารย์อิ้นลุ้น ( พ.ศ. ๒๔๔๙-๒๕๔๘) ธรรมาจารย์ท่านนี้ ข้ึนชื่อว่าเป็นผู้ผลักดันแนวความคิด ”พุทธศาสนามนุษยนิยม„ (Humanistic Buddhism – ) และถือเป็นพระนักปราชญ์ นักการศึกษาที่ยิ่งใหญ่สุดท่านหนึ่งในจีนไต้หวัน๖๐ ท่านผู้นี้เคยเดินทาง มาร่วมงานฉลอง ๒๕๐๐ ปีพุทธศตวรรษในสมัยรัฐบาล จอมพล ป. คาดว่าเสถียรคงจะได้มีโอกาสกราบนมัสการท่านในงานดังกล่าว ทั้งน้ี เป็นที่แน่นอนว่าแนวความคิดและการตีความพระพุทธศาสนามหายาน ของพระมหาเถระจากจีนทั้ง ๒ ท่านน้ี มีอิทธิพลต่อแนวทางการศึกษา พระพุทธศาสนามหายานของเสถียรอยา่ งมาก

150 เสถียร โพธนิ นั ทะ : อญั มณใี นพระพุทธศาสนา อัจฉรยิ ะ? ศาสตราจารย์สัญญา ธรรมศักด์ิ (พ.ศ. ๒๔๕๐-๒๕๔๕) อดีตนายกรัฐมนตรี ได้เขียนค�ำสดุดีเสถียรไว้ว่า ”..ค�ำบรรยายทาง พระพุทธศาสนาท่ีท่านได้กล่าวออกมาแก่เรา มีลักษณะเหมือน ภาพถ่าย...ฝร่ังเขาเรียกว่า Photographic Mind…„ เช่นเดียวกับท่ี บุญยงอ้างไว้ว่า ”คุณเสถียรเคยยืนยันกับข้าพเจ้าว่า อ่านหนังสือ เพียงคร้ังเดียวจ�ำสาระท่ีส�ำคัญ ๆ ได้ท้ังหมด ข้าพเจ้ามิได้พูดเล่น คุณเสถียรมีความทรงจ�ำยอดเย่ียม (Photo-Graphic Minded)๖๑...„ กระน้ัน ในคลิปปาฐกถามีค�ำถามของผู้ร่วมฟังท่านหนึ่งว่า ”ท่านอาจารย์ไม่เคยท่องหนังสือ ดูทีเดียวจ�ำได้เลย จริงหรือไม่” ซ่ึง เสถียรตอบอย่างรวดเร็วว่า ”ข้อนี้ก็เห็นจะไม่จริงละครับ ไอ้ท่องหน่ะ ไมเ่ คยทอ่ งจริง แตไ่ มใ่ ช่ดูทีเดียวจำ� ได„้ ๖๒ พระนักศึกษา ม.ม.ร. ก็เคยถามค�ำถาม ”ท�ำไมอาจารย์จึง เปร่ืองปราดนัก อ่านได้ทั้งภาษาอังกฤษ จีน บาลี ญ่ีปุ่น และ สันสกฤต?„ เสถียรย้ิมละไม พร้อมกับพูดออกมาโดยไม่ต้องคิดว่า ”ฉันทะตัวเดยี วแหละครบั „ ๖๓ ทางวิทยาศาสตร์ยังไม่มีผลการวิจัยที่เชื่อถือได้เรื่องความทรงจ�ำ ของมนุษย์ในระดับเสมือนภาพถ่าย แต่ในค�ำตอบของเสถียรเองเรื่อง ”ฉันทะ„ น้ี ไรข้ อ้ กงั ขาใด ๆ ในแงน่ ้ี สุชีพเองก็เคยกล่าวไวว้ ่า ”เสถียร อ่านหนังสือได้เร็วมาก มีความพอใจเร่ืองใด เอาแตกหัก„ ซึ่งเหล่าน้ี ล้วนสอดคล้องกับวิถีการด�ำเนินชีวิตของท่านผู้น้ี หากแม้นยังเคย วิพากษ์ตัวเองไว้เช่นกันว่า ”ผมเคยถูกประณามว่า เอาแต่ใจตัว

เสถียร โพธนิ นั ทะ : อญั มณใี นพระพุทธศาสนา 151 เหมือนกัน แต่ผมก็ให้เหตุผลว่า ผมเป็นคนประพฤติธรรม ผมเป็น ฆราวาสมนุ ี ขอใชช้ วี ติ โดดเดย่ี ว และใหว้ ิทยาทานเร่อื ยไป„ ๖๔ เสฐียรพงษ์ วรรณปก (ราชบัณฑติ ) เคยเลา่ ไวว้ ่า พระนิสิตถาม เสถียรมิได้เรียนบาลี แต่ท�ำไมพูดบาลีได้ อาจารย์เสถียรตอบว่า ”ผม จ�ำศพั ท์ แล้วเอาศัพทม์ าต่อ ๆ กัน ก็เห็นพระพมา่ พระลงั กาทา่ นเข้าใจ นี่ครับ„ ว่าแล้วอาจารย์ท่านก็ยกตัวอย่างให้ฟัง ท่านจะบอกพระพม่า พระลังกาว่า ”ท่ีนครปฐมน่ี แต่ก่อนเป็นป่า มีเสือเยอะ เด๋ียวนี้ไม่มี แล้ว„ ท่านกพ็ ดู เป็นบาลี (ขออนญุ าตสะกดแบบไทย) ว่า ”อตเี ต อทิ ัง ฐานัง อรัญญานิ พหุ พยคั ฆา อิทานิ นตั ถิ นัตถ„ิ พระนิสิตก็ฮากันตรึม เพราะบาลีของอาจารย์เป็น ”บาลีเถ่ือน„ ไมม่ ีไวยากรณ์ แต่ก็ฟงั ร้เู ร่ือง๖๕ ”ตัวเสถยี รเองกห็ วั เราะลงลกู คอเอ๊กิ ๆ ขอบใจไปดว้ ย„ ๖๖ บอกเลกิ วิชาไสยศาสตร์ เสถียรกล่าวไว้ว่าตนเป็นคนมีอกุศลวิบากมาก มีเจ้ากรรมนายเวร ทวงหน้ีอยู่ตลอดเวลา เคยศึกษาวิชาไสยศาสตร์อย่างจริง ๆ จัง ๆ จนมาบอกเลิกใน พ.ศ. ๒๔๙๙ และธันวาคมปีเดียวกันนั้น (นับถือ วันมรณะของเสถียร ๑๐ ปีพอดิบพอดี) ตั้งปฏิภาณบ�ำเพ็ญอภัยทาน ได้เงินเดือนจะเจียดไปซ้ือปลา จ้างเรือแจวไปปล่อยกลางแม่น้�ำ เจ้าพระยาเป็นประจ�ำทุกเดือนจนวาระสุดท้ายแห่งชีวิต เรื่องราวนี้ เสถียรแสดงไวอ้ ยา่ งละเอียดในปาฐกถาหนงึ่ ว่า

152 เสถียร โพธนิ ันทะ : อัญมณใี นพระพุทธศาสนา ”...ไอ้เร่ืองเคร่ืองรางของขลังผมรู้ดีครับ เพราะผมเองหน่ะ เรียนมาเยอะแลว้ เคร่อื งรางของขลังวชิ าไสยศาสตร์หนะ่ ไหวค้ รยู กครู มาเยอะแยะจนกระท่ังเดี๋ยวนี้เลิกหมด เลิกเม่ือปี ๒๔๙๙ เลิกหมด ครอบครูบาอาจารย์สำ� นักไหนเกง่ ...ผงพทุ ธคุณกท็ �ำมาแล้ว และกเ็ รียน ตะกรุดตา่ ง ๆ ลงยันต์ เรยี นมาหมดแล้ว แล้วกเ็ ลกิ ปี ๒๔๙๙ ก็บอก คืนครูบาอาจารย์ ถอนหมด ไม่เอาแล้ว เรียนมาแล้ว เน้ือไม่ได้กิน หนังไม่ได้รอง เป็นขี้ข้ารดน้�ำมนต์ให้คนอื่นเค้า ป่วยการ (หัวเราะ) อยู่ดีไม่ว่าดี นั่งหลังขดหลังแข็งนั่งเสกน่ังเป่าคาถาอาคมให้คนอ่ืนเค้า ตัวเองหน่ะ สุขภาพย�่ำแย่ อดหลับอดนอน เพ่งกระแสจิตอีก...อะไร ก็ไม่ได้ เรียกขวัญค่าบูชาครูทีละสลึงบ้างสองสลึงบ้าง...คัมภีร์คาถา ต่าง ๆ คืนครูหมด เม่ือก่อนนี้ไม่ได้นะครับเห็นเลขเห็นยันต์ขึ้นหมด ทีเดยี ว เหน็ เลขเหน็ ยันตต์ วั จะส่นั เทม้ิ ขึ้นหมดทีเดยี ว แลว้ ก็นั่งตรวจดรู ู้ ว่าเลขยันต์น้ีมีรังสีสูงแค่ไหน พระเครื่ององค์นี้มีอำ� นาจจิตผู้ทำ� สูงแค่ไหน ใช้ทางไหน รู้หมด จบั ปบ๊ั รปู้ ๊บุ เลย เรยี นมาด้วยตัวเอง ลงคงกระพนั ชาตรี เรียนหมด เลิกหมดเพราะอะไร? ไม่เป็นที่สุดของทุกข์ เรียนไปแล้ว ตวั เองก็ไมพ่ ้นทกุ ข์ กิเลสก็ยงั เท่าเก่า ไม่ร้จู ะเรยี นไปท�ำไม...เอาเวลามา อ่านหนังสือธรรมะดีกว่า...ตัวเองไม่มีอะไรขลังเหลือแม้แต่อย่างหนึ่ง อยู่เลย พระเคร่ืองรางที่แขวนถอดหมด ไม่เอาหมด ให้เค้าหมด แจกหมด ไม่เหลือไว้เลย เดินตามสายพุทธวิถีแท้ พุทธบุตรแท้ ดีกวา่ ...„ ๖๗

เสถียร โพธนิ นั ทะ : อัญมณใี นพระพุทธศาสนา 153 ธรรมกถกึ ผปู้ ฏบิ ัติ “พทุ ธานสุ ติกรรมฐาน” เสถียร โพธินันทะ ได้กล่าวสรปุ ไวใ้ นหนังสอื ”ปรัชญามหายาน„ ว่า ”ข้าพเจ้าไม่เป็นพุทธศาสนิกชนสังกัดนิกาย ข้าพเจ้าเป็นสาวกของ พระพุทธเจ้า มีพระพุทธองค์เป็นพระบิดาทางใจ เล่ือมใสได้ทุกนิกาย ข้าพเจ้าเป็นทั้งพุทธศาสนิกชนฝ่ายสาวกยานและมหายาน เวลา สวดมนต์ก็สวดทั้งพระสูตรบาลีและสันสกฤตของมหายาน ท่ีบูชา ภายในบ้านของข้าพเจ้า มีพระพุทธรูปมหายาน และพระโพธิสัตว์ มหายานประดิษฐานไว้บูชาด้วย แต่ในด้านความเล่ือมใสในหลักธรรม โดยสว่ นตวั ของขา้ พเจ้าแล้ว ขา้ พเจ้าเลอ่ื มใสหลกั ธรรมของฝ่ายเถรวาท ในทางมหายานข้าพเจ้าเลื่อมใสปรัชญาของนาคารชุน และในทาง เวทมนตร์ ข้าพเจ้าเลื่อมใสธารณีของมนตรยาน พุทธศาสนิกชน ไมค่ วรยึดถอื ในเร่ืองพรรค พวกนกิ ายน้เี ปน็ คำ� สรปุ ของขา้ พเจา้ „ ๖๘ ครั้นเม่ือมีผู้ถามเสถียรว่า ”อาจารย์เคยปฏิบัติกรรมฐานไหม? ถ้าเคย ปฏิบัตสิ �ำนักไหนมากอ่ น?„ ค�ำตอบที่ได้รับคือ ”ผมไม่เคยปฏิบัติกรรมฐานเลยในชีวิต ไม่เคยเลย ถ้าจะมีบ้าง ก็เห็นจะเป็น ”พุทธานุสติกรรมฐาน„ กระมัง นะฮะ ซ่ึงไม่ต้องมีครูบาอาจารย์ไหนสอน ก็พระพุทธเจ้าท่านสอน อยู่แล้ว พุทธานุสติ เจริญอิติปิโสภควา (หัวเราะ) ยึดเป็นพุทธานุสติ อยู่เป็นนิจ อันน้ีถ้าเป็นกรรมฐานก็เป็นพุทธานุสติกรรมฐานเท่าน้ัน เป็นอนุสติท้ังนั้นแหละครับ เพราะฉะนั้นจึงไม่ได้เรียนกับส�ำนักไหน ท้งั ส้ินเร่อื งกรรมฐานนี้อะ เรียนกบั พระพุทธเจ้าท้ังนั้น„ ๖๙

154 เสถียร โพธนิ ันทะ : อัญมณใี นพระพุทธศาสนา ”เขมโพธนิ นโฺ ท„ พระภกิ ษุเสถียร โพธินนั ทะ วัดกนั มาตุยาราม เกรด็ ประวตั ิจปิ าถะ ณ วดั กนั มาตยุ าราม วนั ที่ ๒๕ ธันวาคม ๒๔๙๓ เสถยี รได้รับ การอุปสมบท โดยมีสุดยอดพระมหาเถระแห่งยุค สมเด็จพระพุทธ- โฆษาจารย์ (เจรญิ ญาณวโร พ.ศ. ๒๔๑๕-๙๔) แหง่ วัดเทพศิรนิ ทราวาส เป็นพระอุปัชฌาย์ และหลังจากนั้นสมเด็จฯ องค์นี้ก็ได้บวชให้พระ อีกเพียงรูปเดยี วก่อนมรณภาพในปีถดั มา๗๐ ฉายาท่ีไดร้ ับขณะเป็นพระ คือ ”เขมโพธินนฺโท„ และลาสิกขาเม่ือวันที่ ๑๙ กุมภาพันธ์ ๒๔๙๔ รวมเวลาทีอ่ ปุ สมบทอยู่ ๑ เดอื น กบั ๒๖ วัน ประวัตขิ องเสถยี ร ”ฉบบั มุขปาฐะ„ โดย สุชพี ปญุ ญานภุ าพ ให้ ภาพในวัยเดก็ ของเสถยี รในปาฐกถางานศพ มีเกร็ดน่ารกั ๆ ดงั ตอ่ ไปน้ี ”...ของเลน่ เมอ่ื เปน็ เดก็ ๆ ชอบวาดการต์ นู พระพุทธรปู ชอบเลน่ แต่งตวั เป็นพระ พระจีนพระญวนอะไรก็แล้วแต่ท่ีท�ำพิธีกงเต๊ก ไปอ้อนวอน

เสถียร โพธนิ นั ทะ : อญั มณใี นพระพุทธศาสนา 155 ขอใส่หมวกมาลาห้าแฉกจะท�ำพิธีบ้าง พระจีนองค์ไหนเก่ง ท�ำท่ามุทระ (ท่ามือ) ในมหายาน นี่จ�ำเอามาหมด...บุคคลผู้น้ีมีพื้นความรู้ท้ังฝ่าย เถรวาทและมหายาน...ย้อนกลับสมัยตอนท่ีติดต่อกันใหม่ ๆ เสถียร มีสภาพความเป็นเด็กและความเป็นผู้ใหญ่ (ชอบค้นคว้าหาความรู้- ผู้เขียน) อยู่พร้อมกัน สภาพความเป็นเด็กนั้นคือเป็นคน ”กลัวผี„ เช่นว่าตามผมไปวัดเทพศิรินทราวาส พอกลับค่�ำหน่อยพอเดินผ่าน ทางหน้าวัด ตอนน้ีอายุ ๑๗ พอถึงโบสถ์ เข้ามากอด มันมืด จนพ้น ไอ้ที่มืดแล้ว ถามว่าท�ำไม? ”กลัวผี„ ตอนน้ันความรู้ความสามารถ ดแี ลว้ ...„ ๗๑ โดยบุคลิกภาพ เป็นคนสะอาดมาก รับประทานอาหารต่างบ้าน ไม่ค่อยจะได้ จึงไม่ปรากฏในงานสังคมบ่อย และการเผยแพร่ไป ไม่ค่อยได้ไกลจากเมืองหลวง เนื่องจากเป็นคนกลัวเชื้อโรคมาก มือซ้าย ของเสถียรจะไม่ยอมต้องสิ่งใด ๆ สงวนไว้เพื่อหยิบของเข้าปาก เวลา ยกมือไหว้ใคร ฝ่ามือซ้ายขวาจะไม่สัมผัสกัน บุญยงเขียนเล่าไว้ว่า เสถียรเคยใช้เท้าถีบยันประตูให้เปิดประตูวัดกันมาตุยาราม ด้วยเหตุผล ว่าทวี่ ัดนี้มขี อทานป่วยเป็นโรคเร้ือน เปิดเข้าออกอยปู่ ระจำ� อาจฟงั ดแู ลว้ ข�ำ เสถยี รจะมีน้ำ� ยาแอลกอฮอลข์ วดหนึ่งติดตัวเสมอเพอื่ ลา้ งมอื ๗๒ ”ต้ังแต่เกิดมาไม่เคยออกพ้นอ่าวไทยไปเลยครับ ไม่เคยออก พ้นเมืองไทยเลยต้ังแต่เกิดมา„ ๗๓ เสถียรกล่าวไว้เมื่อมีผู้ฟังถามว่า ท่านเคยไปอินเดียหรอื ไม่? ”ชายหนุม่ คนหนึ่งแตง่ กายสีขาวทงั้ ชุด กางเกงขายาว เสอ้ื ฮาวาย ปลอ่ ยชาย„ ไม่ยอมใสเ่ ส้ือนอก แมจ้ ะมีคนเสนอตัดสูทให้๗๔

156 เสถียร โพธนิ นั ทะ : อัญมณใี นพระพุทธศาสนา ทัศนะของเสถียรที่มีต่อเร่ืองเพศ โดยการอ้างคัมภีร์มาตอบ ใจความว่า ”กุศลอย่างอ่อนที่ท�ำให้เกิดเป็นหญิง เป็นมติในชั้น อรรถกถาจารย์...ความจริงการที่เกิดมาเป็นหญิงน่ะ ชั้นพระพุทธวจนะ ไม่มที ไี่ หนบอกว่า ท�ำกุศลนอ้ ยกวา่ ผูช้ ายแล้วมาเกิดเปน็ หญงิ ไมม่ เี ล้ย... ไม่มีในบาลี...เราจะเอาอะไรมาเป็นเกณฑ์ มาวัดโดยการแบ่งแยกเพศ หญิงชายว่า เพศไหนเลว เพศไหนดีกว่ากันไม่ได้ ต้องอาศัยการ กระท�ำ ไม่ใช่อาศัยที่การแบ่งแยกทางเพศ เพราะฉะน้ันการท่ีจะเกิด เป็นหญิงเป็นชายน่ะ ไม่ได้อยู่ท่ีว่าเกิดเป็นเพศหญิงไม่ดี เกิดเป็น เพศชายดีกวา่ ทางพระพทุ ธศาสนาไม่ได้ถอื อย่างนค้ี รบั „ ๗๕ ถึงแม้เสถียรจะมิได้ปฏิบัติหน้าที่ในฐานะบุตรชายคนเดียวของ ครอบครัว ท้ังในแง่สืบทอดกิจการค้าขายและมีครอบครัวสืบลูก สืบหลานตามธรรมเนียมจีน แต่ก็น�ำรายได้ส่วนหน่ึงมอบให้ทางบ้าน เพ่ือแบ่งเบาค่าใช้จ่าย ทั้งน้ีหนังสือเล่มส�ำคัญของเสถียร คือ ”สารัตถ- ปรัชญามหายาน„ เมื่อตีพิมพ์ครั้งแรก พ.ศ. ๒๔๙๕ นั้น แผ่นปกใน หน้าแรกพิมพ์ข้อความว่า ”ส่วนดีของหนังสือเล่มนี้ ลูกขอน้อมอุทิศ ให้แด่ คุณแม่บังเกิดเกล้าผู้ทรงพระคุณอันไพศาล ผู้มีความเมตตา อันเทย่ี งแท้ เป็นที่พง่ึ ของลกู ทั้งในยามทุกข์และยามสขุ „ วาระสุดทา้ ย “ละจากโลกนี้ รอพบพระเมตเตยยะ” เสถียรดูเหมือนพอจะทราบชะตาชีวิตตัวเองว่า จะอยู่ชมโลกได้ ไม่นาน ภายหลังลาโลกไปแล้ว มีผู้พบกระดาษแผ่นหนึ่ง และมอบให้ สุชีพ ปุญญานุภาพ เนื้อหาภายในลงวันท่ี ๑๙ กรกฏาคม ๒๔๙๓ ก่อนหน้าวนั ถึงแกก่ รรมถึง ๑๗ ปี ขอ้ ความระบวุ า่

เสถียร โพธนิ ันทะ : อญั มณใี นพระพุทธศาสนา 157 งานศพเสถียร โพธินันทะ ณ ศาลาบำ� เพ็ญกุศล วัดจักรวรรดิราชาวาส ”การปลงศพของข้าพเจ้า ขอให้จัดการโดยใช้ฌาปนกิจ เม่ือ ข้าพเจ้าตายไปแล้ว ๑๕ วัน ระหว่าง ๑๕ วันน้ันขอให้นิมนต์พระ มาสวดทกุ วัน และถวายภัตตาหารเจ อย่าใหม้ ขี องสดคาว และทุกครง้ั ท่ีท�ำบุญขอให้กรวดน้�ำอุทิศให้ข้าพเจ้าด้วย ให้ปล่อยสัตว์ นก ปลา ฯลฯ ทุกวันจนถึงวันเผา และในวันเผาขอให้บวชพระให้องค์หน่ึง อุทศิ กุศลให้ขา้ พเจา้ „ มารดาของเสถยี รกลา่ วถึงคืนกอ่ นวันถงึ แก่กรรมไวว้ า่ วันศุกร์ท่ี ๙ ธันวาคม ๒๕๐๙ ”กลับมาประมาณ ๓-๔ ทุ่ม ได้ อาบน้�ำตามปรกติ ก่อนเข้านอนแมวสองตัวกัดกันอยู่ท่ีกันสาดนอก หน้าต่างห้องนอนอาจารย์เสถียรได้เอาไม้ไปไล่แมว แล้วกลับมานอน ตามปรกติ...„ รุ่งข้ึนเวลาประมาณ ๐๘.๐๐ น. มีคนข้ึนไปเรียก

158 เสถียร โพธินนั ทะ : อัญมณใี นพระพุทธศาสนา ปรากฏว่าได้ส้ินใจแล้ว โดยแพทย์วินิจฉัย ว่าหัวใจวายมาประมาณ ๖-๗ ช่ัวโมงแล้ว ”ลักษณะที่นอนถึงแก่กรรมเหมือนคน นอนหลับ หน้าตาเปล่งปล่ังไม่มีร่องรอยว่า มีทุกขเวทนาอะไรเลย แม้เม่ือน�ำศพไป ต้ังไว้ท่ีวัดจักรวรรดิราชาวาสแล้ว และยัง มิได้ปิดฝา ในหัวค�่ำวันที่ ๑๐ ธันวาคมน้ัน ใคร ๆ ไปเย่ียมศพก็จะเห็นว่าเสถียร ”ฆราวาสมนุ „ี โพธนิ นั ทะ ยังมีหนา้ ตาเปล่งปลั่งมีเลือดฝาด เสถยี ร โพธินนั ทะ สมบูรณ์เหมือนคนนอนหลับ„ ๗๖ ส้ินใจ (พ.ศ.๒๔๗๒-๒๕๐๙) ณ รา้ น ท.วฒั นา๗๗ (ท่งฮวด) เลขที่ ๒๒๔- ๒๒๖ ตรอกอิสรานุภาพ (ตลาดเก่า เหล่งบ๋วยเอี๊ย) ถนนเยาวราช เดิมมารดา ตั้งใจจะตั้งศพเพียง ๗ วัน แล้วเผาให้เสร็จสิ้นไป แต่มีผู้คัดค้านและ อาสาด�ำเนินการท้ังหมดจนถึงวันพระราชทานเพลิงศพหลังตั้ง บ�ำเพ็ญกุศลครบ ๓๒ วัน ณ วัดจักรวรรดิราชาวาส ในวันที่ ๑๐ มกราคม ๒๕๑๐ ได้เคลื่อนศพไปบรรจุ ณ สุสานวัดเทพศิรินทราวาส ณ ท่ีบรรจุศพนี้ มักจะมีดอกไม้สดและมาลัยมาเปลี่ยนใหม่เสมอ ร่างไร้วิญญาณของเสถียร โพธินันทะ ได้รับการพระราชทานเพลิงใน วันอาทติ ยท์ ี่ ๑๔ พฤษภาคม ๒๕๑๐ ณ เมรุวัดเทพศิรนิ ทราวาส ใน พ.ศ. ๒๕๐๐ เสถียร โพธินันทะ ประพันธ์ ”ปณิธานกถา„ ในหนังสือ ”ค�ำบรรยายประวัติศาสตร์พระพุทธศาสนา ภาค ๑„ ความ ตอนหนงึ่ กล่าวไวว้ ่า

เสถียร โพธนิ นั ทะ : อญั มณใี นพระพุทธศาสนา 159 ”...ข้าพเจ้าพึงประกอบด้วยศรัทธาอันยิ่งในพระพุทธศาสนา ขวนขวายสั่งสมแต่กุศลถึงความเป็นทานบดี แลพึงเป็นผู้ประดับด้วย คณุ อเนก วจิ ิตร พร้อมดว้ ยศลี สมาธิ ปญั ญาอนั ร่งุ เรืองจงทกุ ๆ ภพ เถอะ ก็ในกาลใดเฉพาะบรมโพธิสัตว์ซึ่งมีพระนามธัยปรากฏแล้ว เมตเตยยะ ได้บรรลุพระอภิสัมโพธิญาณเป็นพระสัมพุทธเจ้าขึ้นในโลก ในกาลนนั้ ขอใหข้ า้ พเจา้ ไดโ้ อกาสเปน็ อปุ ฐากพระผมู้ พี ระภาคพระองคน์ น้ั พึงได้สดับพระสัทธรรมเฉพาะเบื้องพระพักตร์ ผลอันอุดมเลิศใน อันบัณฑิตปรารถนากล่าวคืออรหัตตผล ขอให้ข้าพเจ้าบรรลุซ่ึงผลนั้น โดยพลัน...„ ๗๘ และในปาฐกถาหน่ึงราว พ.ศ. ๒๕๐๙ ก่อนล่วงลับลาจากโลกนี้ ไว้ว่า ”...อธิษฐานให้ประพฤติพรหมจรรย์ได้บริสุทธิบริบูรณ์ในชาตินี้ ให้ได้เจริญ ทาน ศลี สมาธิ ปญั ญา ในชาติน้ใี หย้ ่งิ ๆ ขึน้ ไป และเมอื่ ดับจิตไปแล้ว มนุสสภูมิหน่ึง อบายภูมิสี่ ห้าภูมิน้ีอย่าเอามาเวียนเกิดอีก ขอให้ได้เกิดเป็นธรรมโฆสกะ เทวบุตรของพระศรีอริยเมตไตรยโพธิสัตว์ ในดุสิตภพ อยู่ในดุสิตจนกระทั่งพระศรีอริยเมตไตรยตรัสรู้โพธิญาณ แล้ว ให้ได้ฟังธรรมทา่ น และเปน็ พระอรหนั ต์ไปเลย...„ ๗๙ ปณิธานและค�ำอธิษฐานดังว่า เสถียร โพธินันทะ ได้น้อมน�ำ รบั คติ “พระศรีอรยิ เมตไตรย” ในแนวทางเดียวกบั “พระถงั ซ�ำจัง๋ ”๘๐ โดยประโยคสุดท้ายที่ลูกศิษย์ถามพระอาจารย์ “ท่านอาจารย์แน่ใจว่า จะได้ไปจุติท่ีภายในพระราชส�ำนักของพระศรีอริยเมตไตรย?” พระถงั ซ�ำจ๋งั ตอบวา่ “แนๆ่ ”๘๑

160 เสถียร โพธนิ นั ทะ : อญั มณใี นพระพุทธศาสนา เชิงอรรถ ๑. สุชีพ ปุญญานุภาพ. ”ค�ำน�ำ.„ ใน คดีธรรม คดีโลก โดย เสถียร โพธินันทะ (ส�ำนักพิมพบ์ รรณาคาร. ๒๕๑๑). ๒. ชีวประวัติและงาน ค�ำไว้อาลัย ข้อเขียนต่าง ๆ ของนายเสถียร โพธินันทะ, อนุสรณ์ในงานพระราชทานเพลิงศพนายเสถียร โพธินันทะ บ.ม. อาจารย์ในสภาการศึกษา มหามกุฏราชวิทยาลัย ณ เมรุวัดเทพศิรินทราวาส ๑๔ พฤษภาคม ๒๕๑๐. (โรงพิมพ์เฟือ่ งอักษร). น.๔ ๓. ประวัติย่อและค�ำไว้อาลัย จากศิษย์ผู้ที่เคารพอาจารย์คนหน่ึง, ”กฎ แห่งกรรม„ ของ ท. เลียงพิบูลย์ อนุสรณ์งานพระราชทานเพลิงศพ อาจารย์ เสถียร โพธินันทะ บ.ม. วันอาทิตย์ที่ ๑๔ พฤษภาคม ๒๕๑๐ ณ เมรุวัด เทพศริ ินทราวาส พระนคร, (โรงพิมพร์ ่งุ เรอื งธรรม), น.ก. ๔. กถามุข ”สารัตถปรัชญามหายาน„ เสถียร โพธินันทะ เรียบเรียง พิมพ์ครงั้ แรก พ.ศ. ๒๔๙๕ ๕. อนุสรณ์งานพระราชทานเพลิงศพ นายแพทย์ตันม่อเซ้ียง (ญานวังศะ) เป็นกรณีพิเศษ ณ เมรุวัดเทพศิรินทราวาส กรุงเทพมหานคร วันพฤหัสบดีท่ี ๑๙ มกราคม ๒๕๐๘, น. ๑๗. ๖. กถามุข ”สารัตถปรัชญามหายาน„ เสถียร โพธินันทะ เรียบเรียง พิมพค์ ร้ังแรก ใน พ.ศ. ๒๔๙๕. ๗. ”เสถียร โพธินันทะ„ เอกสารจดหมายเหตุ พุทธทาส อินทปัญโญ BIA7. 1/26 https://goo.gl/IwbWBD ๘. ”ปาฐกถาสุญญตา„ เสถียร โพธินันทะ แสดง ณ มูลนิธิอภิธรรม มหาธาตุวิทยาลัย วัดมหาธาตุ พระนคร ๑๗ กรกฎาคม ๒๕๐๙. พิมพ์เป็น อนุสรณ์งานศพ. (โรงพิมพ์อักษรสัมพันธ์). และดูในหนังสือ ”คดีธรรม-คดีโลก„

เสถียร โพธนิ ันทะ : อัญมณใี นพระพุทธศาสนา 161 ๙. พระประชา ปสนนฺ ธมโฺ ม สมั ภาษณ์. เลา่ ไวเ้ มอื่ วัยสนธยา อัตชีวประวตั ิ ของท่านพุทธทาส ชีวิตแห่งการศึกษา. พิมพ์ครั้งแรก. (เคล็ดไทย, ๒๕๒๙). น. ๕๐๖. ๑๐. เสถียร โพธินันทะ อนุสรณ์ สภายุวพุทธิสมาคมแห่งชาติ จัดพิมพ์ เพ่ือเป็นการสดุดแี ละร�ำลกึ ถงึ ในโอกาสพระราชทานเพลิงศพ ณ เมรวุ ัดเทพศิรนิ - ทราวาส วันอาทิตยท์ ี่ ๑๔ พฤษภาคม ๒๕๑๐. (โรงพิมพ์มิตรสยาม), น. ๑๗. ๑ ๑. ดร.บุญยง ว่องวานิช อาจารย์เสถียร โพธินันทะ ในความทรงจ�ำ ของข้าพเจ้า, อาจารย์เสถียร โพธินันทะ ”บุคคลของพระพุทธศาสนา„ รวม บทความและปาฐกถา เล่มท่ี ๑. (หอรตั นชยั การพิมพ์, ๒๕๓๙), น. ๑๔. ๑ ๒. กัลยาณชน ต้นบุญ ต้นแบบ ดร.บุญยง ว่องวานิช, อนุสรณ์ งานพระราชทานเพลิงศพ ดร.บุญยง ว่องวานิช ต.ช., ต.ม. ณ เมรุวัดธาตุทอง เขตวัฒนา กรุงเทพมหานคร วันจันทรท์ ี่ ๔ มกราคม พ.ศ. ๒๕๕๙. ๑ ๓. เหตุการณ์น้ีพบในสมุดบันทึกของหลวงตาทองค�ำ จารุวัณโณ (หรือ ในอดีต คือ พระอาจารย์ทองค�ำ ญาโณภาโส) เป็นหน่ึงพระอุปัฏฐากผู้ใกล้ชิด หลวงปู่มั่นช่วงบ้ันปลายชีวิต ท่านได้ลาสิกขาไประยะหน่ึงก่อนกลับมาอุปสมบท ใหม่ พ.ศ. ๒๕๓๖ บนั ทกึ ดงั กลา่ วเขียนดว้ ยลายมือจำ� นวน ๖ เล่ม ใน พ.ศ. ๒๕๔๑ และสว่ นมากไดร้ วบรวมไปจดั พิมพเ์ ป็นหนังสือช่อื ”รำ� ลกึ วนั วาน„ ๑ ๔. ส.โพธินันทะ ”อาลัยมิตร„ อนุสรณ์งานศพ สุพจน์ แสงสมบูรณ์ วดั สุนทรธรรมทาน วนั ท่ี ๑๕ กุมภาพันธ์ ๒๔๙๘, (โรงพมิ พม์ หามกฏุ ราชวทิ ยาลยั ) ๑ ๕. ดร.บุญยง วอ่ งวานิช อาจารย์เสถยี ร โพธินนั ทะ ในความทรงจำ� ของ ข้าพเจ้า, อาจารย์เสถียร โพธินันทะ ”บุคคลของพระพุทธศาสนา„ รวมบทความ และปาฐกถา เลม่ ท่ี ๑, น. ๑๑-๑๒. ๑๖. พระอุบาลีคุณูปมาจารย์ สิริจนฺโท (จันทร์) ไตรนิกาย. คุณทองค�ำ ธรรมาชีวะ และ พระยาศรีบัญชา (ทวน ธรรมาชีวะ) พิมพ์ในงานพระราชทาน เพลิงศพ เจ้าคณุ พระอุบาลคี ณุ ปู มาจารย์ สิรจิ นฺโท (จันทร)์ ณ วันท่ี ๓๐ ตลุ าคม พ.ศ. ๒๔๗๕.

162 เสถียร โพธินนั ทะ : อัญมณใี นพระพุทธศาสนา ๑๗. Chalong Soontravanich. ”The Regionalization of Local Buddhist Saints : Amulet, Crime and Violence in Post-World War II Thai Society,„ in Sojourn : Journal of Social Issues in Southeast Asia, Vol. 28, No. 2, (July 2013), pp. 201-202. ๑๘. โครงการพระไตรปิฎกแปลไทยครบชุดจ�ำนวน ๘๐ นี้ ริเริ่มขึ้น ในสมัยสมเด็จพระสังฆราชแพ ใน พ.ศ. ๒๔๘๓ กระทรวงวัฒนธรรมได้รับ งบประมาณจากคณะรฐั มนตรเี มือ่ วันท่ี ๑๗ ธนั วาคม ๒๔๙๕ จ�ำนวน ๓ ลา้ นบาท จัดพิมพ์จ�ำนวน ๒๕๐๐ จบ แล้วเสร็จเป็นอนุสรณ์ งานฉลอง ๒๕ พุทธศตวรรษ พทุ ธศักราช ๒๕๐๐ พิมพท์ ี่โรงพิมพก์ ารศาสนา กรมการศาสนา ๑๙. พระไตรปิฎกชุดนี้ หนังสือวิชาการพุทธส�ำคัญทุกเล่มใช้อ้างอิง Taisho Tripotaka ( ) รวบรวมจัดท�ำโดยชาวญ่ีปุ่น ศาสตราจารย์ Takakusu Junjiro ( ) และคณะ ระหว่าง ค.ศ. ๑๙๒๔-๓๔ จ�ำนวน ๑๐๐ เล่ม (เล่ม ๑-๕๕ จีน, เล่ม ๕๘-๘๔ คัมภีร์ญ่ีปุ่นที่ประพันธ์ด้วยอักษรจีน และเล่ม ๘๕-๙๗ รูปภาพ ๙๘-๑๐๐ หมวดจปิ าถะ) เสถียร โพธินันทะ อธิบายแนะนำ� พระไตรปิฎกชุดนี้ในบทความ ”ประวัติ พระไตรปิฎกฉบับจีนพากย์„ คร้ังนั้นทางจีนไต้หวันส่งมอบ ”ชุดเล็กเฉพาะภาษา จีน ๕๕ เล่ม„ ซ่ึงเป็นการถ่ายพิมพ์จากญี่ปุ่น โดยส�ำนักวัฒนธรรมพุทธศาสนา แห่งประชาชาตจิ นี เมอื งไทเป เมอื่ พ.ศ. ๒๔๙๘ ๒๐. ท่านพุทธทาสเคยให้ความเห็น พ.ร.บ. สงฆ์นี้ไว้ว่า ”ผมไม่อยาก เก่ียวข้องเรื่องนี้เพราะรู้ว่าเรื่องนี้เกี่ยวข้องกับการเมืองระหว่างนิกาย จึงเปล่ียน กลับไปใช้ พ.ร.บ. ท่ีมีหลกั การคล้ายกบั การปกครองคณะสงฆส์ มัยรชั กาลท่ี ๕ โนน้ ผมก็ไม่ค่อยเข้าใจมากนัก ไม่เห็นมีอะไรดีขึ้น หรือเลวลงสักเท่าไร เมื่อก่อน ก็ท�ำอะไรไม่ได้มาก องค์การต่าง ๆ ก็ท�ำเป็นพิธีกรรมเสียมากกว่า„ เล่าไว้เม่ือ วัยสนธยา น. ๓๗๙-๓๘๐.

เสถียร โพธินนั ทะ : อญั มณใี นพระพุทธศาสนา 163 ๒๑. ประวัติและผลงาน สมเด็จพระวันรัตน (แดง) งานพระราชทาน เพลิงศพ พระอาจารย์มหาปลอด ติสฺสเทโว ๒๖ มกราคม ๒๕๕๗, พิมพ์ ครัง้ ที่ ๒. (จดั พมิ พโ์ ดย บริษัทแกรนด์ อาร์ตครเี อทฟี จ�ำกัด), น. ๗๙-๑๑๓. ๒๒. สะกดตามต้นฉบับพระราชนิพนธ์ ซึ่งเสียงอ่านจีนกลางของทั้ง ๒ ทา่ นนค้ี อื ”ฝาเสย่ี น (พ.ศ. ๘๘๐-๙๖๕)„ และ ”เสวยี นจา้ ง (หรือ ที่รจู้ กั ดี ”พระถังซ�ำจง๋ั „ พ.ศ. ๑๑๔๕-๑๒๐๗)„ ๒๓. พระราชวิจารณ์ เทียบลัทธิพระพุทธสาสนาฝ่ายหีนยานกับ มหายาน พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระราชนิพนธ์ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้พิมพ์พระราชทาน แจก เน่ืองในงานทรงบ�ำเพ็ญพระราชกุศลสนองพระเดชพระคุณ พระบาท สมเด็จพระพุทธเจ้าหลวง ในวันตรงกับเสด็จสวรรคต ที่ ๒๓ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๗๑, โรงพิมพโ์ สภณพพิ รรฒธนากร) ๒๔. ”หนังสือลลิตวิส์ตร มหายานสูตร์ อันส�ำแดงพระคุณรุ่งเรือง แผ่ไพศาล เปนบารมีธรรม เครื่องเพลิดเพลินของพระโพธิสัตว์เจ้าท้ังหลาย พิมพ์อุทิศพระราชกุศลทูลเกล้าฯ ถวายในงานพระบรมศพ ณ พระเมรุ ท้องสนามหลวง วันท่ี ๑๖ มีนาคม ร.ศ. ๑๒๙ โรงพิมพ์สามัคคีย์„ อ้างอิงจาก น. ๑๖๐ ในบทความของ อเนก นาวิกมูล ”หนังสืองานพระบรมศพ ร.๕ มีกี่เล่ม?„ ในหนังสือ ”ประมวลเร่ืองรัชกาลท่ี 5„ พิมพ์ครั้งท่ี ๒ พ.ศ. ๒๕๔๗ (สำ� นกั พมิ พ์แสงดาว) ๒๕. ดฉู บับแปลสมบูรณ์โดย ศาสตราจารย์ ร.ต.ท.แสง มนวิทรู เปรยี ญ แปลเป็นภาษาไทย ”คัมภีร์ ลลิตวิสตระ พระพุทธประวัติฝ่ายมหายาน„ กรมศิลปากรจัดพิมพ์ พ.ศ. ๒๕๑๒. ๒๖. ศศิวรรณ ก�ำลังสินเสริม. ”การศึกษาวิเคราะห์คัมภีร์ลลิตวิสตระ„ วิทยานิพนธ์ปริญญาพุทธศาสตรมหาบัณฑิต มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณ- ราชวทิ ยาลยั พ.ศ. ๒๕๔๖.

164 เสถียร โพธนิ ันทะ : อญั มณใี นพระพุทธศาสนา ๒๗. Holmes Welch. The Buddhist Revival in China. Published by Harvard University Press 1968, pp. 191-192 ”In 1907, however, ho won a foreign disciple no less a person than the King of Siam. Interested to hear that Hsu-yun had been in a trance for nine days, the King came to see him, invited him to the royal palace, took the Refuges with him, and gave him a large tract of land, which Hsu-yun allocated to the use of the Chi-le Ssu in Penang.„ ๒๘. อ้างแลว้ ดู note ที่ p.340 ผู้เขียนหนังสอื เล่มน้ี Holmes Welch ไม่สามารถยืนยันเหตุการณ์ดังว่า โดยให้ความเห็นว่า ”I have been unable to get confirmation of this story in Thailand, nor have I been able to confirm the related episode, in which Hsu-yun on the way to Bangkok that year…„ ๒๙. หนังสือสุขาวดียุหมหายานสูตร์ บริวรรณแห่งสมเด็จพระพุทธ- อมิตาภเจ้า พระยาปริยัติธรรมดา แปลร้อยแก้ว พ.ศ. ๒๔๖๒ ราคา ๑ บาท โรงพมิ พ์พิศาลบรรณนติ ิ์ พิมพ์ ๓๐๐ เลม่ เพอ่ื กุศลสืบอายุพระพุทธศาสนา. ๓๐. พระเจา้ บรมวงศ์เธอ กรมหมืน่ วิวธิ วรรณปรีชา. ”แกน่ ไตรภพ เพช็ ร์ ในหิน วิวิธธัมโมทัย มฤตยูกถา หรือ มรณานุสสร เจ้าภาพพิมพ์ในงาน พระราชทานเพลิงพระศพ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหม่ืนวิวิธวรรณปรีชา ที่ พระเมรุวดั เทพศริ ินทราวาส ณ วันพฤหสั บดที ่ี ๑๖ มีนาคม พุทธศกั ราช ๒๔๗๕„, (โรงพิมพ์โสภณพิพรรฒธนากร) ๓๑. ตอบปัญหาธัมม ตอนท่ี 5 อาจารย์เสถียร โพธินันทะ ปราชญ์ทาง พระพุทธศาสนา https://www.youtube.com/watch? V=DNV_5KizFo4 (นาที ๒๑.๔๐) ๓๒. อมิตายุะสูตร (ฉะบับกุมารชีว) พระวรวงศ์เธอพระองค์เจ้าธานีนิวัต แปลและพิมพ์ช่วย ในงานศพ พระยาอนุพันธ์ดิฐการ (ฮวด วรรธนะสุวรรณ) พทุ ธศกั ราช ๒๔๗๑, (โรงพิมพไ์ ทยเขษม)

เสถียร โพธินันทะ : อญั มณใี นพระพุทธศาสนา 165 ๓๓. อมติ ตายะุ สตู ร (ฉะบับกมุ ารชวี ) พระวรวงศ์เธอพระองค์เจ้าธานนี ิวตั แปลและพิมพ์ช่วย ในงานศพ คุณสุวรรณ ณ นคร พนักงาน นมัสการ พิมพ์ ครงั้ ท่ี ๒ พุทธศกั ราช ๒๔๘๓, (โรงพมิ พ์ยิ้มศรี), น. ช. ๓๔ ดู ศุภโชค ตีรถะ บรรณาธิการ. อมิตายุสสูตร พระพุทธศาสนา ฝ่ายมหายานของจีน ที่ระลึกวันพุทธประสูติพระอมิตาภพุทธเจ้า จันทรคติจีน เดือน ๑๑ วาน ๑๗ ค�่ำ, สมาคมเผยแผ่คุณธรรม ”เต็กก่า„ จีจินเกาะ จัดพิมพ์ เผยแผ่เป็นธรรมบรรณาการ, พ.ศ. ๒๕๕๕. ๓๕. เชงโท้ พระพุทธสาสนาฝ่ายมหายาน แจกในงานศพ นายเปง๋ เซย้ี บรุ ณเวช วนั ที่ ๒๔ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๗๒. ๓๖. เสถียรโกศศและนาคะประทีป. ลัทธิของเพื่อน ภาค ๓ ตอน ๑. หลวงวิธูรธนายุตก์ (เสียง ชูเกษ) พิมพ์แจกในการปลงศพ นายเปล่ียน ชูเกต ผู้บดิ า เมือ่ วนั ท่ี ๓ มนี าคม พ.ศ. ๒๔๗๑, (โรงพิมพ์ไทยเขษม) ๓๗. ชีวประวัติและงาน ค�ำไว้อาลัย ข้อเขียนต่าง ๆ ของ นายเสถียร โพธินันทะ, อนุสรณ์ในงานพระราชทานเพลิงศพ นายเสถียร โพธินันทะ บ.ม. อาจารย์ในสภาการศึกษา มหามกุฏราชวิทยาลัย ณ เมรุวัดเทพศิรินทราวาส ๑๔ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๑๐, น. ๕. ๓๘. ดู ”ค�ำช้ีแจง„ ใน พระมหาบุญรอด สุชีโว ป.๙ วัดกันมาตุยาราม เรียบเรียง. ใต้ร่มกาสาวพัสตร์ นายถม สิทธิขมังกุร พิมพ์เมื่อ พ.ศ. ๒๔๘๖ โดยสุชีพ (ชื่อภายหลัง) เดิมเขียนเป็นตอน ๆ ลงใน ”ธรรมจักษุ„ นับแต่ พ.ศ. ๒๔๘๔ และรวมเล่มใน พ.ศ. ๒๔๘๖ โดยอุปมาวิธีประพันธ์แนวนี้ว่า ”ทาสรี กั สาเน้ือไม„้ ๓๙. พุทธประวัติจากคัมภีร์จีน ของนาคะประทีป และ ปฏิจจสมุปบาท ของ เสถียรโกเศศ ขุนประพัฒบรรณกร (ปล้ืม เชาวโชติ) พิมพ์เป็นท่ีระลึก ในการฌาปนกจิ ศพ นางประพัฒบรรณกร (เจิม เชาวโชต)ิ ณ วนั ที่ ๑๑ เมษายน พ.ศ. ๒๔๗๒, (โรงพิมพ์ไทยเขษม), น. ค�ำอทุ ิศ.

166 เสถียร โพธนิ ันทะ : อญั มณใี นพระพุทธศาสนา ๔๐. พระกวนอิม โดย เสถียรโกเศศ พิมพ์เป็นอนุสรณ์ในงาน ฌาปนกิจศพ นางท�ำนุนิธิผล (ส�ำลี เศาภายน) และนางสาวสัมพันธน์ เศาภาน อ.บ.ป.ม. ณ เมรุวัดมกุฏกษัตริยาราม วันที่ ๒๐ มีนาคม พ.ศ. ๒๕๐๔, น. ช. คำ� นำ� เร่อื ง. ๔๑. พุทธประวัติฝ่ายมหายานในธิเบต เรียงตามฉบับของ W.Woodville Rockhill พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้พิมพ์ ในงานพระราชทานเพลิงพระศพ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงรัตนสิริเชษฐ ณ พระเมรุวัดเทพศริ นิ ทราวาส ปีวอก พ.ศ. ๒๔๗๕, (โรงพมิ พพ์ ระจันทร์) ๔๒. จดหมายเหตุแห่งพุทธอาณาจักร ของ พระภิกษุฟาเหียน ซึ่งได้ ออกจากเมืองจีนท่องเที่ยวไปเพ่ือแสวงหาคัมภีร์พระไตรปิฎกในประเทศอินเดีย ตลอดถึงสิงหล ตั้งแต่ พ.ศ. ๙๔๒ ถึง ๙๕๗ พระยาสุรินทรฦาชัย (จันทร์ ตุงคสวัสด์ิ) แปลและเรียบเรียง จากต้นฉบับของ ศาสตราจารย์ เจมส์ เล็กจ์. เอ็ม.เอ. แอลแอล. ดี. ผู้เชี่ยวชาญในภาษาและอักษรศาสตร์ของจีน พิมพ์แจก ในงานพระราชทานเพลิงศพ พระยาสุรินทรฦาชัย (จันทร์ ตุงคสวัสด์ิ) ณ เมรุ วัดธาตุทอง พระโขนง ๑๘ มกราคม พ.ศ. ๒๕๑๐, (พระนคร : โรงพิมพ์ เจริญผลการพมิ พ)์ ๔๓. อนุสรณ์ พระยาโกษากรวิจารณ์ (บุญศรี ประภาศิริ) ในการ พระราชทานเพลิงศพ ณ เมรุวัดมกุฏกษัตริยาราม ๑๑ เมษายน ๒๕๐๙, (ธนบุรี : เจรญิ สนิ การพมิ พ์), น. ถ๑๘. ๔๔. อ้างแลว้ , น. ๔๒๑ ๔๕. ประวัติพระถังซ�ำจ๋ัง โดย นายเคงเหลียน สีบุญเรือง พิมพ์เป็น ที่ระลึกในการฌาปนกิจศพ นายเคงเหลียน สีบุญเรือง ณ วัดเทพศิรินทราวาส วนั อาทิตย์ท่ี ๒๗ เมษายน พทุ ธศกั ราช ๒๔๘๔, (บรษิ ัท การพิมพ์ไทย จำ� กัด). งานชิ้นน้ีแปลจากหนังสือ โดยลกู ศษิ ย์ใกลช้ ดิ ของพระถงั ซ�ำจ๋งั นามวา่ ”ฮยุ่ ลี่„ ( )

เสถียร โพธนิ นั ทะ : อญั มณใี นพระพุทธศาสนา 167 ๔๖. อภิธรฺมโกศาสฺตรฺ คัดจากภาษาญ่ีปุ่น โดย โกษากร ประภาศิริ พิมพ์เป็นที่ระลึกในงานพระราชทานเพลิงศพอ�ำมาตย์เอก พระยาธนพิธพิศาล (ตง วัชรเสถียร) พ.ศ. ๒๔๙๔ และ อนุสรณ์พระยาโกษากรวิจารณ์ (บุญศรี ประภาศิริ) ในการพระราชทานเพลิงศพ ณ เมรุวัดมกุฏกษัตริยาราม ๑๑ เมษายน ๒๕๐๙, (ธนบรุ ี : เจรญิ สินการพมิ พ์), น. ๓๗๖. ๔๗. ทยอยตีพิมพ์ในหนังสือพิมพ์พุทธสาสนา พบรวมเล่มพิมพ์ ครัง้ แรก ๆ (ขาด ๒ บท) ในงานศพของบิดาพระยาลัดพลฯี ”สูตรของเวย่ หลา่ ง„ กับ ปาฐกถาเก่ียวกับนิยายเซ็น ธรรมบรรณาการในงานพระราชทานเพลิงศพ ภิกขุ หลวงประจักษ์สมุทเขตต์ (จ�ำปา ลัดพลี) ณ วัดมกุฏกษัตริยาราม ๑๒ เมษายน ๒๔๙๖, (โรงพิมพ์มหามกุฏราชวทิ ยาลัย) ๔๘. เอกสารประกอบการแปล ”เวย่ หล่าง„ เอกสารจดหมายเหตุ พทุ ธทาส อินทปญั โญ BIA5.3/1 https://goo.gl/TH\\GVJk9 ๔๙. พระประชา ปสนฺนธมฺโม สัมภาษณ์. เล่าไว้เม่ือวัยสนธยา อัตชีวประวตั ขิ องท่านพทุ ธทาส ชีวิตแห่งการศึกษา, น. ๕๐๔. ๕๐. ดร.บุญยง ว่องวานิช อาจารย์เสถียร โพธินันทะ ในความทรงจ�ำ ของข้าพเจ้า, อาจารย์เสถียร โพธินันทะ ”บุคคลของพระพุทธศาสนา„ รวม บทความและปาฐกถา เล่มท่ี ๑, น. ๑๖ ๕๑. ดู ”อนุสสรณกถา„ คร้ังยังเป็น พระเทพกวี, อนุสรณ์ในงาน พระราชทานเพลิงศพ นายเสถียร โพธินันทะ บ.ม. อาจารย์ในสภาการศึกษา มหามกุฏราชวิทยาลยั ณ เมรวุ ัดเทพศิรินทราวาส ๑๔ พฤษภาคม ๒๕๑๐, น.ฆ. ๕๒. ค�ำน�ำ (ในการพิมพ์ครั้งที่ ๒) โดย สุชีพ ปุญญานภุ าพ พ.ศ. ๒๕๑๒ ๕๓. อนุสรณ์ในงานพระราชทานเพลิงศพ พันเอกสมัคร บุราวาศ ต.ช. ต.ม. ณ ฌาปนสถานกองทัพบก วัดโสมนัสวิหาร วันเสาร์ที่ ๑๕ พฤศจิกายน พุทธศกั ราช ๒๕๑๘, (โรงพมิ พแ์ พรพ่ ิทยา)

168 เสถียร โพธนิ ันทะ : อัญมณใี นพระพุทธศาสนา ๕๔. อนุสรณ์ในงานพระราชทานเพลิงศพ ศาสตราจารย์ พิเศษ เสฐียร พันธะรังษี ท.ม. ราชบัณฑิต เลขาธิการราชบัณฑิตยสถาน ณ ฌาปนสถาน ครุ สุ ภา วดั สระเกศราชวรมหาวหิ าร วนั พุธท่ี ๒๕ กันยายน พุทธศกั ราช ๒๕๓๔, (โรงพิมพ์มหาจุฬาลงกรณราชวทิ ยาลัย) ๕๕. หนังสอื เล่มนพ้ี มิ พ์ครัง้ แรกใน พ.ศ. ๒๔๘๖ ในภาษายคุ จอมพล ป. จ�ำนวน ๓๑ หนา้ โดยโรงพมิ พ์มหามกุฏราชวิทยาลัย และพมิ พค์ รั้งท่ี ๒ ในเมรุ วัดมกุฏกษัตริยาราม วันอาทิตย์ที่ ๑๐ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๑๗, (โรงพิมพ์ คุรสุ ภา), น. ๔๕-๖๒. ๕๖. ตอบปัญหาธัมม ตอนท่ี 1 อาจารย์เสถียร โพธินันทะ ปราชญ์ทาง พระพุทธศาสนา https://www.youtube.com/watch?v=gaNn8y9Wwdc (นาที ๓๙.๑๗) ๕๗. ตอบปัญหาธัมม ตอนท่ี 3 อาจารย์เสถียร โพธินันทะ ปราชญ์ทาง พระพุทธศาสนา https://www.youtube.com/watch?v=HkvDenUMCsY (นาที ๒๙) ๕๘. 056 สารพันปัญหา 3 อ.เสถียร โพธินันทะ https://www. youtube .com/watch?v=gYKrfVoWmA4 (นาที ๕๗.๓๐) ๕๙ ”ธรรมาจารย์ไท้ฮือ„, ปรัชญามหายาน และบทความเพิ่มเติม ๘ เรอ่ื ง, พมิ พค์ รง้ั ที่ ๔ พ.ศ. ๒๕๒๒, (ส�ำนักพมิ พบ์ รรณาคาร), น. ๓๐๓-๓๑๒. ๖๐. เสถียรมีเขียนบทความกล่าวถึง ”ไต้หวัน„ โดยใช้นิยามว่า ”จีนเสรี„ หลังเปล่ียนแปลงการปกครองของเหมาเจ๋อตงใน พ.ศ. ๒๔๙๒ คือ ”พระ- พุทธศาสนาในจีนเสรี„ อนุสรณ์ในงานพระราชทานเพลิงศพ นายเสถียร โพธินันทะ บ.ม. อาจารย์ในสภาการศึกษา มหามกุฎราชวิทยาลัย ณ เมรุ วัดเทพศริ นิ ทราวาส ๑๔ พฤษภาคม ๒๕๑๐, น. ๒๐๗-๒๑๖.

เสถียร โพธินันทะ : อัญมณใี นพระพุทธศาสนา 169 ๖๑. บุญยง น�ำ Photo-Graphic Minded มาเติมในค�ำไว้อาลัย ”เสียใจ-เสียดาย„ ในการพิมพ์หนังสือรวมบทความและปาฐกถาเสถียรใน พ.ศ. ๒๕๓๙ ในค�ำอาลยั เดิมเมือ่ ครง้ั งานศพ ไม่ปรากฏค�ำนี้แตอ่ ย่างใด ๖๒. ตอบปัญหาธัมม ตอนที่ 2 อาจารย์เสถียร โพธินันทะ ปราชญ์ทาง พระพุทธศาสนา https://www.youtube.com/watch?v=q16_RiD3n70 (นาที ๗.๕๐) ๖๓. อนุสรณ์ในงานพระราชทานเพลิงศพ นายเสถียร โพธินันทะ บ.ม. อาจารย์ในสภาการศึกษา มหามกุฏราชวิทยาลัย ณ เมรุวัดเทพศิรินทราวาส ๑๔ พฤษภาคม ๒๕๑๐, น. ๕๓. ๖๔. เร่อื งเดียวกนั , น. ๔๕. ๖๕. ”ท่านมาอย่างไร ท่านไปอย่างนั้น„ ปาฐกถาของศาสตราจารย์พิเศษ เสฐียรพงษ์ วรรณปก ราชบัณฑิต ปรารภถึงอาจารย์สุชีพ ปุญญานุภาพ ณ ศาลากวนี ริ มิต วดั เทพศริ นิ ทราวาส พ.ศ. ๒๕๔๓. ๖๖. อนุสรณ์ในงานพระราชทานเพลิงศพ นายเสถียร โพธินันทะ บ.ม. อาจารย์ในสภาการศึกษา มหามกุฎราชวิทยาลัย ณ เมรุวัดเทพศิรินทราวาส ๑๔ พฤษภาคม ๒๕๑๐, น. ๕๓. ๖๗. 054 สารพันปัญหา 1 อ.บ.ม. อาจารย์เสถียร โพธินันทะ https:// www.youtube.com/watch?v=cKT02k4BU6E (นาที ๓๙) ๖๘. เสถยี ร โพธินันทะ, ”บทวิจารณ,์ „ ใน ปรชั ญามหายานและบทความ เพ่ิมเติม ๘ เร่ือง, พิมพ์คร้ังที่ ๔ พ.ศ. ๒๕๒๒, (ส�ำนักพิมพ์บรรณาคาร), น. ๒๙๙-๓๐๐. ๖๙. 061 สารพันปัญหา 8 อ.เสถียร โพธินันทะ https://www. youtube.com/watch?v=wXFmIPawoU8 (นาที ๗.๒๐)

170 เสถียร โพธินันทะ : อัญมณใี นพระพุทธศาสนา ๗๐. บัญชีสัทธิวิหาริก สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ญาณวรเถร) ยุวพุทธิกสมาคมชลบุรี ในพระสังฆราชูปถัมภ์ พิมพ์เป็นอนุสรณ์ ๑๐๐ ปี สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ญาณวรเถร) วันที่ ๙ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๕๑๕, (พมิ พท์ ่ี บรษิ ัท ประชาชน จ�ำกดั ), น. ๒๒๐. ๗๑. 022 ประวัติ อ.เสถียร โพธินันทะ โดย อ.สุชีพ ปุญญานุภาพ https://www.youtube.com/watch?v=mS62JGbbZBw (นาที ๑๔) ๗๒. ดร.บุญยง ว่องวานิช อาจารย์เสถียร โพธินันทะ ในความทรงจ�ำ ของข้าพเจ้า, อาจารย์เสถียร โพธินันทะ ”บุคคลของพระพุทธศาสนา„ รวม บทความและปาฐกถา เล่มท่ี ๑, น. ๒๔. ๗๓. ตอบปัญหาธัมม ตอนท่ี 2 อาจารย์เสถียร โพธินันทะ ปราชญ์ทาง พระพุทธศาสนา https://www.youtube.com/watch?v=q16_RiD3m70 (นาที ๗.๑๕) ๗๔. เสถียรเคยใส่สูทไม่ก่ีคร้ัง เช่นในการร่วมและแสดงปาฐกถาฉลอง ๒๕๐๐ ปีพุทธกาล สมัยจอมพล ป.พิบูลสงคราม และในการออกรายการวิทยุ เพียงครงั้ หรอื สองคร้งั ๗๕. 061 สารพันปัญหา 8 อ.เสถียร โพธินันทะ https://www. youtube.com/watch?v=wXFmIPawoU8 (นาที ๑๒) ๗๖. อนุสรณ์ในงานพระราชทานเพลิงศพ นายเสถียร โพธินันทะ บ.ม. อาจารย์ในสภาการศึกษา มหามกุฎราชวิทยาลัย ณ เมรุวัดเทพศิรินทราวาส ๑๔ พฤษภาคม ๒๕๑๐, น. ๒๗. ๗๗. ในบางจดหมายบ้างก็เขียน ”วัฒนา„ ท่านเจ้าอาวาสวัดกันมาตุ- ยารามองค์ปัจจุบันว่าคุณแม่มาลัยได้ขายร้านแล้วย้ายออกไปราว พ.ศ. ๒๕๑๕

เสถียร โพธินันทะ : อญั มณใี นพระพุทธศาสนา 171 ๗๘. ปณิธานกถา, ค�ำบรรยาย ประวัติศาสตร์พระพุทธศาสนา ภาค ๑ ของ เสถียร โพธินันทะ, สภาการศึกษามหามกุฏราชวิทยาลัย มหาวิทยาลัย พุทธศาสนาแห่งประเทศไทย, พิมพ์คร้ังแรก พ.ศ. ๒๕๐๐, (โรงพิมพ์มหามกุฏ- ราชวทิ ยาลยั ), น. ๓๔๗. ๗๙. ตอบปัญหาธัมม ตอนท่ี 2 อาจารย์เสถียร โพธินันทะ ปราชญ์ ทางพระพุทธศาสนา https://www.youtube.com/watch?v=q16_RiD3m70 (นาที ๙.๒๐) ๘๐. ดู ประวัติพระถังซ�ำจ๋ัง โดยนายเคงเหลียน สีบุญเรือง พิมพ์เป็น ท่ีระลึกในการฌาปนกิจศพ นายเคงเหลียน สีบุญเรือง ณ วัดเทพศิรินทราวาส วนั อาทติ ยท์ ่ี ๒๗ เมษายน พุทธศักราช ๒๔๘๔, น. ๒๙๕. ทัง้ นี้คติพระโพธสิ ัตว์ พระองค์นี้เป็นท่ียอมรับในทุกนิกาย รวมท้ังปรากฏในคัมภีร์ชั้นต้นสุดของ เถรวาท ๘๑. ส.ศิวรักษ์ เรียบเรียง. พระตรีปิฎก เจ้าภาพให้ตีพิมพ์ในงาน ฌาปนกิจศพ นายบ๊วย ตันเต็มทรัพย์ ณ วัดหัวล�ำโพง เม่ือวันที่ ๒ มิถุนายน พ.ศ. ๒๕๐๕. (พิมพ์ที่ หจก.ศิวพร), น. ๓๓. และประโยคต้นฉบับคือ (Taisho Tripitaka Vol.50, No. 2053)

172 เสถียร โพธนิ ันทะ : อญั มณใี นพระพุทธศาสนา หนงั สอื ท่ี นายเสถียร โพธินันทะ เรียบเรียงและตีพมิ พ์ขณะมีชวี ติ ๑. ราชอาณาจกั รมคธในยคุ พทุ ธกาล (พ.ศ. ๒๔๙๓) ๒. พระพุทธศาสนาในอาเซียกลาง (พ.ศ. ๒๔๙๓) ๓. เนปาล ชาตภิ ูมขิ องพระพุทธเจา้ (พ.ศ. ๒๔๙๔) ๔. สารัตถปรัชญามหายาน (พิมพ์ครั้งแรก พ.ศ. ๒๔๙๕) ต่อมาได้ ตั้งชอ่ื ใหมว่ า่ ปรชั ญามหายาน (พ.ศ. ๒๔๙๙) ๕. เรื่องน่ารู้ ๑๕ เรอื่ ง (พ.ศ. ๒๔๙๗) ๖. วัชรปรัชญาปารมติ าสตู ร (พ.ศ. ๒๔๙๙) ๗. คำ� บรรยาย ประวตั ศิ าสตร์พระพุทธศาสนา (พ.ศ. ๒๕๐๐) ๘. พระพทุ ธศาสนาในราชอาณาจกั รไทย (พ.ศ. ๒๕๐๐) ๙. วิมลเกยี รตินิทเทสสตู ร (พ.ศ. ๒๕๐๖) ๑๐. เมธตี ะวันออก* ได้รบั รางวัลของ Unesco (พ.ศ. ๒๕๐๘) ๑๑. คดโี ลกคดธี รรม (พ.ศ. ๒๕๐๙) อน่ื ๆ ๑. บรรพชาอุปสมบทวิธีอนัมนิกาย ถอดส�ำเนียงภาษาอานัมและ เรียบเรียงโดย องสรภาณมธุรส (บ๋าวเอิง) เจ้าอาวาสวัดสมณานัมบริหาร แปล พระคาถาเป็นพากย์ไทยโดย นายเสถียร โพธินันทะ, พ.ศ. ๒๕๐๒, (โรงพิมพ์ สหวิทยพาณิชย)์ ๒. ค�ำชีแ้ จง (ซง่ึ เป็นบทวจิ ารณ์) โดย เสถียร โพธินนั ทะ. ปิน่ โฑลอนุสรณ์ ปรัชญามาธยมิก ดร. ที. อาร์. วี. มูรติ เรียบเรียง ผลงานแปลของกองค้นคว้า มูลนิธิ อภิธรรมมหาธาตุวิทยาลัย บุตร ธิดา พิมพ์เป็นธรรมบรรณาการ ในงาน ฌาปนกิจศพ นายบุญ ปิ่นโทละ บิดา และ นางกุยซิว ปิ่นโฑละ มารดา ณ สุสานหลวงวัดเทพศิรินทราวาส ๒๐ พฤศจิกายน ๒๕๐๙, (โรงพิมพ์ มหามกฏุ ราชวทิ ยาลยั ) * สุชพี ปุญญานภุ าพ. ชวี ประวัตแิ ละงาน อนุสรณใ์ นงานพระราชทานเพลงิ ศพ นายเสถียร โพธินันทะ บ.ม. อาจารย์ในสภาการศึกษา มหามกุฎราชวิทยาลัย ณ เมรุวัดเทพศิริน- ทราวาส ๑๔ พฤษภาคม ๒๕๑๐, (โรงพิมพเ์ ฟอื่ งอกั ษร), น. ๒๐-๒๑.

เสถียร โพธินันทะ : อัญมณใี นพระพุทธศาสนา 173 อนสุ รณ์งานศพ “เสถยี ร โพธนิ ันทะ” เทา่ ที่คน้ พบ ๑. ชีวประวัติและงาน ค�ำไว้อาลัย ข้อเขียนต่าง ๆ ของนายเสถียร โพธินันทะ, อนุสรณ์ในงานพระราชทานเพลิงศพนายเสถียร โพธินันทะ บ.ม. อาจารย์ในสภาการศึกษา มหามกุฎราชวิทยาลัย ณ เมรุวัดเทพศิรินทราวาส ๑๔ พฤษภาคม ๒๕๑๐, (โรงพิมพ์เฟอ่ื งอกั ษร) ๒. เสถียร โพธินันทะ อนุสรณ์ สภายุวพุทธิกสมาคมแห่งชาติ จัดพิมพ์ เพื่อเปน็ การสดดุ ีและร�ำลกึ ถงึ ในโอกาสพระราชทานเพลิงศพ ณ เมรวุ ัดเทพศริ ิน- ทราวาส วนั อาทติ ย์ท่ี ๑๔ พฤษภาคม ๒๕๑๐. (โรงพมิ พม์ ิตรสยาม) ๓. ปาฐกถาพิเศษ เรื่อง ”ปรปัจจัย„ โดย เสถียร โพธินันทะ ยุวพุทธิก- สมาคมแห่งประเทศไทย ในพระบรมราชูปถัมภ์ จัดพิมพ์ในงานพระราชทาน เพลิงศพ นายเสถียร โพธินันทะ ณ เมรุวัดเทพศิรินทราวาส ๑๒-๑๓-๑๔ พฤษภาคม ๒๕๑๐, (โรงพมิ พ์การศาสนา) ๔. ”ปาฐกถาสุญญตา„ อาจารย์เสถียร โพธินันทะ บ.ม., ”คนท่ีหายาก„ ค�ำไว้อาลัยโดย กิตติวุฑโฒ ภิกขุ กรรมการผู้จัดการและด�ำเนินการอบรม หน่วยพฒั นาทางจิต อภิธรรมมหาธาตุวิทยาลยั , (โรงพมิ พ์อักษรสมั พันธ)์

174 เสถียร โพธนิ ันทะ : อญั มณใี นพระพุทธศาสนา

เสถียร โพธินนั ทะ : อัญมณใี นพระพุทธศาสนา 175 ๕. เสถยี ร โพธนิ นั ทะ, สะอาด วัชราภยั จัดพมิ พ์ ”เสถียรที่ข้าพเจ้ารู้สึก โดย นายแพทย์ตันม่อเซี้ยง„, (โรงพิมพ์อักษรสาสน)์ ๖. ”สำ� นวนการเขยี น„ พรพรรณ วัชราภยั อ.บ., ค.บ. เรียบเรียง มูลนิธิส่งเสริมกิจการศาสนาและ มนุษยธรรม (ก.ศ.ม.), บรรณาการท่ีระลึก ในงาน พระราชทานเพลิงศพ นายเสถียร โพธินันทะ บ.ม. ณ เมรวุ ัดเทพศิรนิ ทราวาส วันที่ ๑๔ พฤษภาคม ๒๕๑๐, (พมิ พ์ท่ี บรษิ ทั ประชาชน จ�ำกัด) ๗. ”บุคคลผู้ไม่ตาย„ พิมพ์เป็นที่ระลึกในงาน พระราชทานเพลิงศพ คุณเสถียร โพธินันทะ ณ เมรุ วัดเทพศิรินทราวาส ๑๔ พฤษภาคม ๒๕๑๐, (พิมพ์ท่ี บริษทั ชมุ นุมช่าง จ�ำกดั ) ๘. ”กฎแห่งกรรม„ ของ ท. เลียงพิบลู ย์ อนสุ รณ์ งานพระราชทานเพลิงศพ อาจารย์เสถียร โพธินันทะ บ.ม. วันอาทิตย์ ๑๔ พฤษภาคม ๒๕๑๐ ณ เมรุวัด เทพศิรนิ ทราวาส พระนคร, (โรงพมิ พร์ ุง่ เรอื งธรรม) ๙. ”ปฏิจจสมุปบาทในยุคแห่งนานาทัศนะ„ โดย นายเสถียร โพธินันทะ, พุทธสมาคมแห่งประเทศไทยฯ พิมพ์เป็นธรรมบรรณาการในงานศพ นายเสถียร โพธินันทะ บ.ม. ณ เมรวุ ดั เทพศริ นิ ทราวาส วนั อาทิตยท์ ี่ ๑๔ พฤษภาคม ๒๕๑๐, (โรงพมิ พ์บ�ำรงุ นุกูลกจิ ) ๑๐. ธรรมบรรณาการ จาก ยุวพุทธิกสมาคม ชลบุรี ในพระสังฆาราชูปถัมภ์ งานบ�ำเพ็ญกุศลทักษิณา- นปุ ระทานศพ เสถียร โพธนิ ันทะ ๗ มกราคม ๒๕๑๐



อาจารย์เสถยี ร โพธินนั ทะ ดาวจรสั แสงในท้องฟา้ แหง่ พระพทุ ธศาสนา สุเชาวน์ พลอยชุม มมร. ร่นุ ท่ี ๑๙ อาจารย์เสถียร โพธินันทะ ได้เข้ามาเป็นอาจารย์ประจ�ำของ สภาการศึกษามหามกุฏราชวิทยาลัยมหาวิทยาลัยพระพุทธศาสนา แหง่ ประเทศไทย เมือ่ พ.ศ. ๒๔๙๔ เมือ่ มอี ายุได้ ๒๒ ปี ความแปลกประหลาดประการแรกของอาจารย์เสถียร คือ อาจารย์ไม่ได้ส�ำเร็จการศึกษาระดับปริญญาจากสถาบันใด อาจารย์ จบการศึกษาเพียงมัธยม ๕ จากโรงเรียนวัดบพิตรพิมุขเท่าน้ัน แต่ อาจารย์มีความรอบรู้ทางพระพุทธศาสนาทั้งเถรวาทและมหายาน อยา่ งลึกซงึ้ กว้างขวาง ผู้ที่นับได้ว่ามีส่วนในการส่งเสริมและกล่อมเกลาอาจารย์เสถียร ให้เป็นผู้รอบรู้ทางพระพุทธศาสนาอย่างส�ำคัญ คืออาจารย์สุชีพ ปุญญานุภาพ เม่ือครั้งยังด�ำรงสมณเพศเป็นสุชีโวภิกขุ เจ้าอาวาส วัดกันมาตยุ าราม ในขณะน้นั

178 เสถียร โพธินันทะ : อัญมณใี นพระพุทธศาสนา อาจารย์เสถียรได้พบกับสุชีโวภิกขุเป็นครั้งแรก เมื่อเรียนอยู่ ช้ัน ม.๕ อายุได้ ๑๖ ปี การพบกันของอาจารย์ทั้ง ๒ ท่านน้ี ก็น่าคิด ประหนึ่งว่าฟ้าจัดสรรให้ท่านทั้ง ๒ ได้มาพบกัน เพ่ือร่วมมือกันท�ำ คุณประโยชน์แก่พระพุทธศาสนา การท�ำงานของอาจารย์ทั้ง ๒ ท่าน ดูเหมือนจะคู่เคียงกันมาตลอด จนกระทั่งท่านหน่ึงได้จากไปก่อน ตามทางของตน สุชีโวภิกขุ เป็นเสมือนดาวจรัสแสงในสังฆมณฑลของไทยอยู่ ในขณะน้ัน เวทีประลองเชิงท่ีท�ำให้สุชีโวภิกขุส่องแสงแห่งความรอบรู้ ออกมาเป็นแห่งแรก ก็คือนิตยสารธรรมจักษุของมหามกุฏราชวิทยาลัย ขณะเมื่อคร้ังยังเป็นพระเปรียญธรรม ๗ ประโยค ได้เริ่มลงข้อเขียน ท้ังท่ีเป็นพระธรรมเทศนา บทความ บทกวี ผลงานแปล ธรรมนิยาย ในนิตยสารธรรมจักษุมาตั้งแต่ พ.ศ. ๒๔๘๑ ถึง พ.ศ. ๒๔๘๒ ก็เริ่ม เข้ามารับผิดชอบเก่ียวกับการจัดท�ำนิตยสารธรรมจักษุ กระท่ังได้เป็น ผู้ริเริ่มน�ำพระด�ำริเร่ืองการจัดการศึกษาพระพุทธศาสนาในรูปแบบ มหาวิทยาลัยพระพุทธศาสนา ที่สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยา วชิรญาณวโรรส ได้ทรงริเริ่มไว้เม่ือคร้ังยังทรงพระชนมายุมาทดลอง ด�ำเนินการ กระทั้งได้มีการก่อตั้งมหาวิทยาลัยพระพุทธศาสนาแห่งแรก ของไทยข้ึน ในชื่อว่า สภาการศึกษามหามกุฏราชวิทยาลัย เม่ือวันที่ ๓๐ ธนั วาคม พ.ศ. ๒๔๘๘ อาจารย์เสถียร ซ่ึงสนใจศึกษาเรื่องพระพุทธศาสนาด้วยตนเอง มากมาแต่เด็ก คงได้ยินกิตติศัพท์ของสุชีโวภิกขุมาพอสมควรและอาจ มีภาพของสุชีโวภิกขุเป็นอาจารย์อยู่ในใจอยู่แล้วก็ได้ จึงได้เป็น แรงกระตุ้นให้อยากพบและรู้จักสุชีโวภิกขุมาต้ังแต่ยังเรียนอยู่ชั้น ม.๕

เสถียร โพธินันทะ : อญั มณใี นพระพุทธศาสนา 179 เสมือนฟ้าจัดสรรท�ำให้เด็กชายเสถียรได้รู้จักกับศิษย์คนหน่ึง ของสุชีโวภิกขุ เป็นเหตุให้เด็กชายเสถียรอยากพบสุชีโวภิกขุและขอให้ ศิษย์คนนัน้ ชว่ ยพามาพบสุชโี วภกิ ขุ วันหนึ่งในปี พ.ศ. ๒๔๘๘ อันเป็นปีท่ีก่อต้ังสภาการศึกษา มหามกุฏราชวิทยาลัย มหาวิทยาลัยพระพุทธศาสนาแห่งประเทศไทย โดยมีสุชีโวภิกขุเป็นเลขาธิการ (เทียบได้กับอธิการบดี) เป็นรูปแรก เดก็ ชายเสถียร ขณะอายุ ๑๖ ปี เรียนอยู่ชน้ั ม.๕ ก็ได้พบกับสชุ โี วภิกขุ ที่วัดกันมาตุยาราม ในวันแรกพบกันนั้น ดูเหมือนทั้ง ๒ ฝ่ายต่าง ประทับใจในกันและกัน เด็กชายเสถียรก็ประทับใจในภูมิธรรมของ สุชีโวภิกขุ และเร่ืองที่เด็กชายเสถียรน�ำมาสนทนากับสุชีโวภิกขุใน วันแรกพบกันคือ ปัญหาในโปฏฐปาทสูตร ซ่ึงว่าด้วยเรื่องอัตตา เรื่องฌาณ และเร่ืองการตายเกิด กับปัญหาในอัคคัญญสูตร ที่ว่าด้วย เรื่องก�ำเนิดโลก ก�ำเนิดมนุษย์ และก�ำเนิดสังคม เป็นต้น อันแสดงให้ เห็นว่า เด็กชายเสถียรได้อ่านพระสูตรส�ำคัญทั้ง ๒ สูตรน้ีมาอย่าง ละเอยี ดละออ ส่วนสุชีโวภิกขุก็ประทับใจในความแปลกประหลาดของเด็กชาย เสถียร อายุ ๑๖ ปีว่าสนใจและร้เู รอ่ื งพระสูตรดังกล่าวไดอ้ ย่างไร นับแต่วันน้ันเป็นต้นมา เด็กชายเสถียรก็มาพบสุชีโวภิกขุท่ีวัด กันมาตุยารามทุกวัน ไม่ได้เรียนหนังสือท่ีโรงเรียนแล้ว เพราะลาออก จากโรงเรียนในปีน้ันเช่นกัน ในระยะแรก ๆ ก็มาเช้าแล้วก็กลับไป รับประทานอาหารกลางวันที่บ้าน แล้วก็มาบ่ายจนเย็นจึงกลับบ้าน ต่อมาไม่นานก็มาอยู่ที่วัดทั้งวัน รับประทานอาหารที่วัด จนเย็นจึง

180 เสถียร โพธนิ นั ทะ : อญั มณใี นพระพุทธศาสนา กลับบ้าน นานเข้าก็กลายเป็นศิษย์วัด รับใช้สุชีโวภิกขุเก่ียวกับการ ค้นหนังสือบ้าง เขียนหนังสือบ้าง เป็นศิษย์ถือตาลปัตรสะพายย่าม ตามสุชีโวภิกขุไปกิจนิมนต์ตามที่ต่าง ๆ ขณะเดียวกันก็ศึกษาเรื่อง พระพุทธศาสนาอย่างเอาจริงเอาจังกับสุชีโวภิกขุ โดยเฉพาะอย่างย่ิง คือการอ่านพระไตรปิฎกท้ังฉบับแปลเป็นภาษาไทยและภาษาบาลี ทั้ง ๆ ท่ีไม่รู้ภาษาบาลี แต่ก็ชอบเอาพระไตรปิฎกบาลีมาเปิดอ่าน บางครั้งก็เอาข้อความในพระไตรปิฎกบาลีที่ตนสนใจมาให้สุชีโวภิกขุ ช่วยแปลใหฟ้ ังวา่ ข้อความน้นั ๆ หมายความวา่ อะไร ด้วยความประหลาดใจในความสนใจและความรู้เรื่องพระพุทธ- ศาสนาของเด็กชายเสถียร สุชีโวภิกขุจึงแนะน�ำและสนับสนุนให้ เด็กชายเสถียรเขียนบทความเกี่ยวกับพระพุทธศาสนาลงเผยแพร่ ในนิตยสารธรรมจักษุ เร่ิมลงเร่ืองแรกช่ือ พระพุทธศาสนากับคนหนุ่ม ในฉบับสันติภาพ เม่อื พ.ศ. ๒๔๘๘ ขณะมอี ายุ ๑๖ ปี จากนั้นก็ทะยอย เขียนเร่ืองอ่ืน ๆ ลงในธรรมจักษุเป็นระยะ ๆ เป็นเหตุให้สาธารณชน เร่ิมรู้จักและประหลาดใจในความรู้ของเด็กชายเสถียรและเริ่มมีผู้สนใจ เชิญเด็กชายเสถยี รไปแสดงปาฐกถา เด็กชายเสถียร กมลมาลย์ (ขณะนั้นยังไม่ได้เปล่ียนนามสกุล) ได้แสดงปาฐกถาคร้ังแรกที่พุทธสมาคมแห่งประเทศไทย ขณะน้ัน ยังตั้งอยู่ที่หอสมุดมหามกุฏราชวิทยาลัย หน้าวัดบวรนิเวศวิหาร (ปัจจุบัน คือส�ำนักงานแม่กองธรรมสนามหลวง) โดยสุชีโวภิกขุท�ำ หน้าท่ีเป็นพี่เล้ียง เป็นผู้พาเด็กชายเสถียรไป เม่ือ พ.ศ. ๒๔๘๙ ขณะ อายุได้ ๑๗ ปี เด็กชายเสถียรแต่งตัวชุดนักเรียน เส้ือขาว กางเกงด�ำ ขาสั้น แสดงปาฐกถาต่อหน้ากรรมการพุทธสมาคมและคนทั่วไป เป็น

เสถียร โพธนิ นั ทะ : อัญมณใี นพระพุทธศาสนา 181 ท่ีประหลาดใจและประทับใจของผู้ฟังเป็นอันมาก นับแต่น้ันมา เด็กชายเสถียรก็ได้รับเชิญไปแสดงปาฐกถาในท่ีต่าง ๆ บ่อยข้ึน เร่ิม เป็นดาวดวงนอ้ ย ๆ ท่ีเปล่งแสงวาววับอย่ใู นทอ้ งฟ้าแห่งพระพทุ ธศาสนา ขนึ้ อกี ดวงหน่งึ เมอื่ อายไุ ด้ ๑๘ ปี (พ.ศ. ๒๔๙๐) อาจารยเ์ สถยี รเริ่มเขียนหนังสือ วิชาการทางพระพุทธศาสนาและทยอยลงตีพิมพ์ในนิตยสารธรรมจักษุ เรื่องแรกคือคัมภีร์บาลีในไตรปิฎกจีน เรื่องต่อมาก็คือพุทธอาณาจักร หมิ วัต (คอื ทิเบต) เมอ่ื อายุได้ ๑๙ ปี (พ.ศ. ๒๔๙๑) เขยี นเรอ่ื งสารตั ถะแห่งปรชั ญา มหายาน ภายหลังเปล่ียนชื่อเป็น ปรัชญามหายาน และเร่ืองอื่น ๆ ตามมาอกี เปน็ ลำ� ดบั เรอ่ื งตา่ ง ๆ ดงั กล่าวน้ี อาจารยไ์ ดค้ ้นคว้ารวบรวม มาจากเอกสารภาษาจนี เปน็ หลกั ข้อเขียนเหล่านี้แสดงให้เห็นถึงภูมิรู้และภูมิธรรมของอาจารย์ เสถียรไดเ้ ปน็ อย่างดี และในปีที่มีอายุได้ ๑๙ ปี นั้นเอง อาจารย์เสถียร ได้เปล่ียน นามสกุลใหแ้ กต่ นเองเป็น ”โพธินันทะ” มีความหมายว่า ผู้พอใจในการ ตรัสรู้ เมื่ออายุได้ ๒๐ ปี (พ.ศ. ๒๔๙๒) ได้เป็นก�ำลังส�ำคัญในการ ก่อให้เกิด ”ยุวพุทธิกสมาคมแห่งประเทศไทย„ ข้ึน โดยตั้งส�ำนักงาน อยู่ท่ีวัดกันมาตุยาราม ผู้ให้การสนับสนุนอย่างส�ำคัญอีกท่านหน่ึงใน การก่อต้ังยุวพุทธิกสมาคมแห่งประเทศไทย ก็คือสุชีโวภิกขุนั่นเอง

182 เสถียร โพธนิ นั ทะ : อญั มณใี นพระพุทธศาสนา สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณวงศ์ ได้เสด็จทรงเปิดป้าย ยุวพุทธกิ สมาคมแห่งประเทศไทย เม่อื วนั ที่ ๒๖ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๙๓ อาจารย์เสถียรได้รับเป็นท่ีปรึกษาของยุวพุทธิกสมาคมแห่งประเทศไทย มาตั้งแต่เร่ิมต้นจนกระทั่งวาระสุดท้ายของชีวิต และอาจารย์เสถียร นั่นเองที่เป็นเสมือนแม่เหล็กดึงดูดคนหนุ่มสาวและคนทั่วไปให้มา สนใจ กิจกรรมของยุวพุทธิกสมาคมแห่งประเทศไทย โดยการท�ำหน้าที่ เปน็ ผบู้ รรยายหรอื แสดงปาฐกถาใหแ้ กย่ วุ พทุ ธกิ สมาคมแหง่ ประเทศไทย เป็นประจ�ำ คร้ันอายุครบ ๒๐ ปี (พ.ศ. ๒๔๙๒) อาจารย์เสถียรก็ได้ อุปสมบทเป็นพระภิกษุ ณ วัดกันมาตุยาราม โดยสมเด็จพระพุทธ- โฆษาจารย์ (เจรญิ าณวโร) วัดเทพศิรนิ ทราวาส เป็นพระอุปัชฌาาย์ สุชีโวภิกขุขณะด�ำรงสมณศักด์ิท่ีพระศรีวิสุทธิญาณ เป็นพระกรรม- วาจาจารย์ ได้อุปสมบทอยเู่ ป็นเวลา ๑ เดอื น ๒๖ วันก็ลาสกิ ขา ถึง พ.ศ. ๒๔๙๔ ขณะมีอายุ ๒๒ ปี สุชีโวภิกขุขณะเป็นที่ พระศรีวิสุทธิญาณ และเลขาธิการสภาการศึกษามหามกุฏราชวิทยาลัย จึงได้ชักชวนอาจารย์เสถียรให้มาเป็นอาจารย์สอนในสภาการศึกษา มหามกุฏราชวิทยาลัย อาจารย์เสถียรจึงได้เร่ิมสอนวิชาพระพุทธ- ศาสนามหายานและประวัติศาสตร์พระพุทธศาสนา ท่ีสภาการศึกษา มหามกฏุ ราชวทิ ยาลยั มาต้งั แตบ่ ดั น้นั ดังได้กล่าวมาแล้วในตอนต้นว่า อาจารย์เสถียรได้เริ่มพูดและ เขียนเร่ืองราวทางพระพุทธศาสนามาตั้งแต่อายุ ๑๖ ปี และเริ่ม เขียนหนังสือและต�ำราวิชาการทางพระพุทธศาสนามาตั้งแต่อายุ ๑๘ ปี

เสถียร โพธินนั ทะ : อญั มณใี นพระพุทธศาสนา 183 และได้ท�ำมาอย่างต่อเนื่อง ฉะนั้น เมื่ออาจารย์เสถียรเข้ามาเป็น อาจารย์สอนในสภาการศึกษามหามกุฏราชวิทยาลัย จึงกล่าวได้ว่า ได้ เตรียมตัวและเตรียมการสอนวิชาทางพระพุทธศาสนาทั้งทางเถรวาท และทางมหายาน มาเปน็ อยา่ งดี ผู้เขียนบทความนี้ เป็นนักศึกษาสภาการศึกษามหามกุฏราช- วทิ ยาลยั รนุ่ ที่ ๑๙ (พ.ศ. ๒๕๐๘) จึงไดม้ ีโอกาสเรยี นวิชาประวัติศาสตร์ พระพุทธศาสนาและพระพุทธศาสนามหายานกับอาจารย์ ๒ ปี ซึ่งเป็น ๒ ปี สุดทา้ ยในชวี ิตของอาจารย์เสถยี ร ในสายตาของนักศึกษา อาจารย์เสถียรก็คือคนธรรมดาคนหนึ่ง ถ้าไม่ใช่นักศึกษาที่เรียนกับอาจารย์ ก็จะไม่รู้เลยว่าอาจารย์คืออาจารย์ ในมหาวิทยาลัย เพราะอาจารย์แต่งตัวแบบธรรมดาและธรรมดา เอามาก ๆ อาจารย์เสถียรสวมเส้ือกางเกงแบบเรียบ ๆ ไม่นิยมเส้ือผ้า ที่มีลายและสีฉูดฉาด สวมเสื้อลอยชาย ท่ีส�ำคัญ สังเกตได้ว่า ท้ังเสื้อ และกางเกงไม่มีการรีด สวมรองเท้าโดยไม่สวมถุงเท้า อาจารย์บ�ำเพ็ญ เป็นอนาคาริกอย่างผุดผ่อง อาจารย์เป็นคนขาวบางและเดินเร็ว กล่าว ได้ว่า อาจารย์ใช้เวลาของชีวิตอย่างประหยัด อาจารย์จะมาสภา การศกึ ษาฯ เฉพาะวนั ทีม่ ีสอนหรอื มกี ิจกรรมของมหาวิทยาลยั ในวันที่ มีสอนอาจารย์ก็จะมาถึงมหาวิทยาลัยใกล้ ๆ เวลาสอน คือมาถึงก็ เข้าห้องสอนเลย ไมม่ ารอเฉย ๆ ใหเ้ สียเวลา อาจารย์จะมาถึงมหาวทิ ยาลยั ใกล้ ๆ เวลาสอน หากอาจารย์มาถึงก่อนเวลาสอนก็จะเข้าห้องสมุด อ่านหนังสือโดยไม่น่ังอา่ นแตจ่ ะยนื อา่ น จนถึงเวลาสอนก็จะเขา้ หอ้ งสอน

184 เสถียร โพธนิ นั ทะ : อัญมณใี นพระพุทธศาสนา ได้ทราบว่า เม่ืออาจารย์เสถียรอยู่นอกบ้านอาจารย์จะไม่นั่งและ ไม่รับประทานอะไรเลย ในเวลาอาจารย์มามหาวิทยาลัย เคยเห็นว่า อาจารย์น่ังแท๊กซี่หรือสามล้อเคร่ืองมา เมื่อลงจากรถอาจารย์ก็จะย่ืน ถุงกระดาษให้คนขับรถ หยิบค่าโดยสารเอาเองจากถุงกระดาษ เพราะ อาจารย์ไมจ่ บั ธนบตั ร กลวั เชื้อโรค! ในเวลาเข้าห้องสอน อาจารย์ไม่ถือหนังสือหรือบันทึกใด ๆ อาจารย์เดินมือเปล่าเข้าห้องเรียน เม่ือเข้าประตูห้องเรียนไปแล้ว อาจารยก์ จ็ ะเริ่มการสอนด้วยคำ� วา่ ”กลางหนา้ กระดาษ„ หรอื ”ยอ่ หน้า„ นั่นคืออาจารย์สอนโดยวิธีบอกให้นักศึกษาจด ระหว่างการสอน อาจารย์มักเอามือไพล่หลังแล้วเดินพูดไปมาหน้าชั้นเรียน จะมีหยุด อย่กู ับทเ่ี ป็นพกั ๆ เมอ่ื ตอ้ งการจะอธิบายอะไรเพ่ิมเติมจากทีบ่ อกใหจ้ ด เม่ืออาจารย์บอกให้จดจนส้ินกระแสความตามท่ีต้องการสอนแล้ว อาจารยก์ ็จะเดนิ พดู ประโยคสุดทา้ ยตรงใกล้ ๆ ประตู แลว้ ก็ออกประตู ไปเลย จากการบันทึกวิชาประวัติศาสตร์พระพุทธศาสนา ท่ีอาจารย์ เสถียรบอกให้นักศึกษาจดน้ีเอง ภายหลังอาจารย์เสถียรถึงแก่กรรม แล้วหลายปี สภาการศึกษามหาวิทยาลัยมหามกุฏราชวิทยาลัย ได้ รวบรวมจากสมุดจดบันทึกของนักศึกษาท่ีเรียนกับอาจารย์เสถียร รุ่นต่าง ๆ รวม ๔ รุ่น มารวมพิมพ์เป็นหนังสือชื่อ ประวัติศาสตร์ พระพุทธศาสนา ฉบับมุขปาฐะ ๒ เล่ม โดยรวมจากสมุดบันทึกของ นักศกึ ษา ๔ รนุ่ คอื นักศกึ ษารนุ่ ๘ (พ.ศ. ๒๔๙๗) นักศึกษารนุ่ ๑๐ (พ.ศ. ๒๔๙๙) นกั ศกึ ษารนุ่ ๑๘ (พ.ศ. ๒๕๐๖) และนักศกึ ษารุน่ ๑๙ (พ.ศ. ๒๕๐๘) รวม ๕ ท่าน ฉะนั้น ผู้ที่ต้องการทราบลีลาการสอน

เสถียร โพธินนั ทะ : อัญมณใี นพระพุทธศาสนา 185 ของอาจารย์เสถียรว่ามีอรรถรสและสุนทรียภาพอย่างไร ก็ควร อา่ นหนังสอื ท้งั สองเลม่ ดังกลา่ วน้ี อาจารย์เสถียรสอนหนังสือโดยไม่มีบันทึกประกอบการสอน และไม่มีการเขียนกระดานด�ำ ทุกค�ำพูดออกมาจากความจ�ำและ ความเข้าใจ การพูดของอาจารย์ ก็พูดด้วยเสียงท่ีสดใสและเร็ว คล้ายกับ ท่วงท่าในการเดิน อันเป็นอาการท่ีแสดงถึงภาวะทางจิตของอาจารย์ ว่า รวดเร็วและแม่นย�ำ เวลานักศึกษาถามปัญหาต่าง ๆ อาจารย์จะ ตอบโดยไม่ต้องรอฟังค�ำถามให้จบ แสดงว่าอาจารย์เข้าใจเรื่องราว ทถี่ ามดีและไม่ต้องใหเ้ สยี เวลาถาม จากการพูดการสอนของอาจารย์แสดงว่าอาจารย์มีความจ�ำ เป็นเย่ียม นักศึกษาคอยถามอาจารย์ว่า มีเคล็ดลับอะไรท่ีท�ำให้จ�ำเก่ง จ�ำแมน่ อาจารยก์ ต็ อบว่า ”ไมม่ อี ะไรพเิ ศษครบั อ่านบ่อย ๆ„ เน่ืองจากอาจารย์มีความรอบรู้เชี่ยวชาญท้ังพระพุทธศาสนา มหายานและเถรวาท ท�ำให้คนทั่วไปคิดว่าอาจารย์คงเคารพเลื่อมใส ในมหายาน นักศึกษาเคยถามอาจารย์แบบกันเองว่า อาจารย์นับถือ มหายานหรือเถรวาท อาจารย์ก็ตอบอย่างไม่ต้องใช้เวลาคิดว่า ”เถรวาทครับ„ อาจารย์เสถียรมีความรู้ทางโหราศาสตร์เป็นอย่างดี เป็นเหตุให้ ดูดวงชะตาของตัวเองแล้วก็รู้ว่า ตัวเองจะต้องเสียชีวิตก่อนมารดา ถึงกับได้เขียนพินัยกรรมเกี่ยวกับท�ำงานศพของตัวเองไว้ต้ังแต่ก่อน

186 เสถียร โพธนิ นั ทะ : อัญมณใี นพระพุทธศาสนา เสียชีวิตถึง ๑๕ ปี แม้ในเวลาสอนนักศึกษา อาจารย์เสถียรก็ปรารภ ถึงตนเองให้นักศึกษาฟังบ่อย ๆ ว่า ”ผมคงอยู่ไม่นานดอกครับ„ นักศึกษาก็เคยถามอาจารย์แบบกันเองเช่นเคยว่า อาจารย์เคยคิดไหม ว่าตายแล้วจะไปเกิดที่ไหน? อาจารย์ก็ตอบแบบไม่ต้องเสียเวลาคิด เช่นเคยว่า ”สุขาวดีครับ„ สุขาวดีคือพุทธเกษตร (โลกหรือสวรรค์ ทป่ี ระทับของพระอมิตาภะพทุ ธเจา้ ในความเชอ่ื ของมหายาน) กล่าวกันว่า สาเหตุหน่ึงท่ีท�ำให้อาจารย์ลาออกจากโรงเรียน เพียงแค่จบมัธยม ๕ เท่าน้ัน เพราะอาจารย์เบื่อการสอบและไม่ชอบ เรียนวิชาคณิตศาสตร์ วิชาที่อาจารย์ชอบเป็นที่สุดก็คือประวัติศาสตร์ เป็นเหตุให้อาจารย์จ�ำประวัติศาสตร์พระพุทธศาสนา รวมทั้งประวัติ- ศาสตร์ของประเทศที่เกี่ยวข้องกับพระพุทธศาสนาได้อย่างแม่นย�ำ ความไม่ชอบการสอบของอาจารย์เสถียรน้ันดูจะฝังใจมาตลอด เม่ือ มาเป็นอาจารย์สอนในสภาการศึกษามกุฏราชวิทยาลัยแล้ว อาจารย์ ก็ยังแสดงให้เห็นถึงความไม่ชอบการสอบของอาจารย์ด้วย คือเม่ือ สอนจบภาคการศึกษา อาจารย์ก็จะบอกข้อสอบให้นักศึกษาจด เพื่อ เอาไปเตรียมค�ำตอบมาเขียนสอบในห้องสอบ ซ่ึงเป็นจริยาวัตรที่ แปลกประหลาดกว่าอาจารย์อื่น ๆ และเม่ือสอบแล้ว อาจารย์ก็จะ ประกาศผลการสอบโดยไม่ชักช้า ผลคือ นักศึกษาทุกคนได้คะแนน วิชาของอาจารย์เท่ากันหมด ”๗๐ คะแนน„ ไม่รู้ว่าอาจารย์อ่านใบ คำ� ตอบหรือเปล่า! นักศึกษาสภาการศึกษามหามกุฏราชวิทยาลัย รุ่นท่ี ๑๙ เป็น นักศึกษาท่ีเรียนกับอาจารย์เสถียรเป็นรุ่นสุดท้ายในปีสุดท้ายของชีวิต

เสถียร โพธนิ ันทะ : อัญมณใี นพระพุทธศาสนา 187 อาจารย์ เพราะหลังจากอาจารย์สอนจบภาคต้นปีการศึกษา ๒๕๐๙ พร้อมท้ังบอกข้อสอบให้นักศึกษาเรียบร้อย แต่ไม่ทันจะได้ตรวจ ข้อสอบของภาคต้นปีการศึกษา ๒๕๐๙ อาจารย์ก็ถึงแก่กรรม เม่ือ หลังเท่ียงคืนของวันท่ี ๙ ธันวาคม ๒๕๐๙ หรือนับเป็นวันท่ี ๑๐ ธนั วาคม ๒๕๐๙ สริ อิ ายุได้ ๓๗ ปี ดูเหมือนในชีวิตของอาจารย์เสถียร มีส่ิงที่ท่านกลัวอยู่ ๓ อย่าง คอื กลัวบาป กลวั ความสกปรก และกลัวผี ความกลวั ข้อแรกของอาจารย์นน้ั เป็นเหตุให้อาจารย์ชอบท�ำบุญ ในลกั ษณะต่าง ๆ รวมทง้ั ไมท่ ำ� สิง่ ทเี่ ปน็ บาปเป็นกรรม แม้เล็ก ๆ นอ้ ย ๆ นักศึกษาเคยพูดในท�ำนองหยอกเย้าอาจารย์ว่า ท�ำไมอาจารย์ไม่บวช เสียเลย อาจารย์ตอบว่า ”ผมบวชไม่ได้ครับ เพราะกลัวว่าบวชแล้ว ปฏิบัติสิกขาวินัยได้ไม่ครบถ้วน แทนท่ีจะได้บุญกลับจะได้บาป อยู่ เป็นฆราวาสท�ำบุญรักษาศีลดกี วา่ „ ความกลัวข้อสองของอาจารย์ท�ำให้อาจารย์กลายเป็น ”โรค สะอาด„ ซึ่งดูเหมือนจะเป็นโรคที่ท�ำให้อาจารย์อายุสั้น เพราะสะอาด เกินกว่าจะอยู่ในโลกนี้นาน ๆ ได้ มีผู้กล่าวให้ฟังว่า นอกจากอาจารย์ จะกลัวความสกปรกแล้ว อาจารย์ยังกลัวโรคเร้ือนเป็นที่สุด เม่ือได้ พบเห็นคนเป็นโรคเร้ือน อาจารย์จะหลบหลีกหรือหลบหนีไปให้ไกลทันที ความกลัวข้อท่ีสาม อาจารย์ผู้ใหญ่ท่านหนึ่งเล่าให้ฟังว่า เห็นว่า อาจารย์เสถียรเป็นปราชญ์ทางพระพุทธศาสนาคงไม่เช่ือเร่ืองผี แต่ กลับเปน็ วา่ อาจารยเ์ สถยี รกลวั ผเี ปน็ ทหี่ นงึ่

188 เสถียร โพธินนั ทะ : อัญมณใี นพระพุทธศาสนา ครั้งหนึ่ง เจ้าพระคุณสมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิร- ญาณสังวร ขณะด�ำรงสมณศักดิ์ที่ พระสาสนโสภณ ประธานกรรมการ สภาการศึกษามหามกุฏราชวิทยาลัย เชิญอาจารย์เสถียรมาสนทนา ท่ีต�ำหนักคอยท่า ปราโมช ด้วยเรื่องภารกิจบางอย่าง หลังจากเลิก การสนทนาอาจารย์เสถียรกลับไปแล้ว เจ้าพระคุณสมเด็จฯ ได้ปรารภ กบั ผู้เขยี นบทความนว้ี ่า ”คณุ เสถียรนเ่ี ปน็ คนแปลก ๆ อยนู่ ะ„ นา่ เสียดาย ทีผ่ ้เู ขียนไมไ่ ดท้ ูลถามว่า อาจารยเ์ สถียรแปลกอย่างไร! จะสังเกตได้จากประวัติชีวิตของอาจารย์เสถียร โพธินันทะ ว่าเกี่ยวข้องกับสุชีโวภิกขุ คือท่านอาจารย์สุชีพ ปุญญานุภาพ มา โดยตลอดจนกระท่ังถึงวาะสุดท้ายของชีวิต และทั้ง ๒ ท่านก็เป็น เสมือนดาวจรัสแสงอยู่ในท้องฟ้าแห่งพระพุทธศาสนาเคียงคู่มาด้วยกัน อาจารย์เสถียร โพธินันทะ เปรียบเสมือนดาวจรัสดวงน้อย ที่ ส่องแสงแวววับอยู่เพียงระยะส้ัน ๆ คือ ๓๗ ปีแล้วล่วงลับดับไปก่อน หลังจากอาจารย์เสถียรถึงแก่กรรมไป ๓๔ ปี อาจารย์สุชีพ ปุญญานุภาพ ซ่ึงเปรียบเสมือนดาวจรัสแสงดวงใหญ่ อันเป็นท่ีพ่ึงพิง ของดาวดวงนอ้ ย จึงล่วงลับดบั ไปตามกาลเวลาของตวั เอง อาจารยท์ งั้ ๒ ทา่ นตา่ งเปรยี บประดุจดาวจรสั แสง คอื ส่องสวา่ ง ทางปัญญาความรู้เรื่องพระพุทธศาสนาให้แก่วงการพระพุทธศาสนา มาตลอด ดังเป็นท่รี กู้ ัน