тур лесе - турады, жур десе - .'ч жажтыУРп,еде|.ткБе-анд в^ыеТЫшН0Сарай«1шждепез1не тиес!Л1 нар-тосектщ успнде жаманын еоне алып, есеп- жасап< '-шотка салса, едсуына ”'У аЛу“ жаксысы екен. Енд|п калган Гумырын ««й аякт;рГбГн1ГвР' мен корлана да бастаган. Ол мынау ушкан куг коп • ' ось,на Колбала тюлИне суына келген.не есте де ешген *„к. Бар “Г™ “1 вреч жетер суиепне адсекйытныспщбтаркыепткреунхы1шн1кмедту1алкмТеаг.кену!ь'иТЫп' ШгоКл;Ррдж~аТ~ула бьойын:туУ„тасажнаЫйлдаепт,| ушыгып, аккЕаанл,рнаашссууатмрамадбадаыырга,ыелтмксаааобйнл,ытср-багеак1-ргсшадап!к.ебгкаБеусэнлыре1нкКдбУу||Н,нр1е! ^ттраенпажткьаЖин-ы1шйбалыШртлуаааппн,аеПанкск!рау!трпыы, р0аы3у1наНад-тА0ыа3ыт1,дыатпуыртарыулмрнмаааалдруаыггапа. Нурке кемтрдщ дар! шеб!нА|^ шед|ркеп барып басылатын. Тандайы «ебеист йяп/ ^урынгыдаи емес, шыныда мвлдфеп туркан кара^' \"Г„^^2 шипалы шеппн тунбасынан жане бф стакан тартып глады. Осылайша е „1н маскунемд.к психологиясын жечетш куат жинай берген шагында ерккен ЕР1К ермек одеи ме, немесе еткен-кеткекд| айтып, мунын ен б!р осад жержен устап, алдап-сулап алдырып койды. Содан сон,... Ив, б|р саптыаяктан сон - екжшю, одан соц баягы «НЕГЕ Б13 ОСЫ» деп басталар елеулайына квшедГ Ал ток,татып кер, таз кепешш к,айта киед|. Ерж ан карап кеткенде гана, ес-акылын к,айта жинатан сыкылданады. Нурке шешейден свис естидк Эрине, ол кюнщ соз1 «еке-шешесше тартпаган ынжык неме» деген жазгырудан, намысынды шабак,тар 31лд| айыптаудан басталады-ай. «Осы мен мммш, маган не кор1нд1?» деген сауалды жи! сауатын болып жур. Бул - айыгудын алгашкы нышандары сек!лд| ед|. Онын, устше Айнанын, сырлы аякка тундырган судай мелдфеген бота коз1 барган сайын жан сарайынан сыгалап, жырым-жырымы шыккан журепне нур куйгандай, жыртык-жыртык, к0Н1л1н жамап жаскандай ма-ау, вйтеуф, к,ырык,тан аскдн жасына дейш квбен тартып, квнтер1лент калган арне сез1М1н баяу тербеп желгпгендей ме-ау... Мунысы кылмыс екен1н б1лед|, |рак ойламауга, киялдамауга шамасы гагы да жетпейд!. Сонгы кездеоган «Ер1кт.н маган жасап жургеш кылмыс емес пе екен?» деген ой мазалаган. , емес, егер ол омартага ерт!п келмесе, куй!н кандай болар ™ атойлайтын. Рас-ау, узМ-кеолд!1шпей койса гой. Демек, бвр| де озше, ез1нщ азаматтыгы деген угымды умытканы ка-а-ш-а-ан... жумысты ынгайлап тастаган Ек!нд! от!п, кас карая, омар^а™ы бал шайкайтын шелектщ кулагын Кожайындар кетю аска жиналды. Ку (П шаршаган Таган беп-колын бурап, флягка куйылган 31лдей балды сэра карагайга куйрык басып жуган соц, уйге К1рг!с1 келмей есж алды ыдырап, кунбатыстагы таудын отырып калган. Коктег! шарбы булт кешк ^Рнан жауын шакырган куилгенжн Кыр желкеане когамдасып калыпты. ^ ^арая, ал кара кек асланны суцкыль1ест!лед!.Окта-тектеел,кеуп,лАеиА.аКагы Рд. де сенбей кызарган ашык тусынан жулдыздар самсап, •И
'Щ шокпен таласа жымындасады. Катын суынынсарыны бурынгыдай кулак ет!ад жемейтш секМ: алде жуасыган, алде тосын унге Таган уйрен.п кеткен. Жеч|д кшмшен еткен кешм салк,ын жауратып, бойын тоцащыткан ед|, сонда да уйГе К1РГ1С1 келмедк Осындай ез-езшен жудеген, езшен-031 жифкене шошынган, 031нен-031 1Ш1нен улып, сырты жаураган дел-сал, куйреуж халд| алгаш рет осынау тор жайлауга Ер|к ертт кеде жаткан жолда — орыс омарташынынуйжщ сыртындагы кашага суйешп турып сезжт едк Екшил рет жер болып корланган С9Т1, тагы да сол жолы жылкышынын балалары «кайыршы» деп айкайлаганда, бугып жаткан намысы булкынгандай болтан. БIрак, ол кезде дэл казфпдей терен куражспен парасат таразасына салган жок-гы, масац сез|’мнщ эуен1 мендеп, тым тез умыткан да, уйренш1кт1 едет1Н1К ырк,ында ыскыра шал^ып кете барган; енд| сана сарабына салып отырса, орта жаск,а жакындатан жасында жанын садак,алар мурат-мак,сатсыз лагып, ерегеспен есерсок, гумыр кеш1пт|; Т1ПТ1 ©ткен ©М1р1н гумыр деп атаудыц ©31 де уят. Аспиранттын 0М1р1нен берп етк1зген уак,ыты - ай такыр бос, 1с-тусаз екен-ау... сонда К1мге ерегест!, К1МН1Н, кылшыгы кисайды, к|'мдерд1К шат-шадыман турмысына ортак болды, К1мдер мус1ркеп, «обал болды-ау» деп мандайынан сипады; оныц буг1н ашкан жаналыгы - басканы басындырмау ушш, ен эуед| ез1нд| жену, тек ©31не сен1п, ©зще 031Н тэрбиеш! болу; сен адамдарга керек емесс1Н, адамдар саган керек; егер сен ©зщн1н бул жалганда бар екешнд!, колыннан !С келетш |'скерл1Г1нд| дэлелдесен гана, баскалар назар сала бастамак; жаткан тастын астынан су жугфе ме, тейф!; демек, талант дегешм13 - сол талантты уйымдастыру; рас, алгашында - Ж1гер-куаты бойында жалындап журген жастык шагында, карагустан тиген соккы есенпретт тастады, алгашкы соккыдан-ак арманын кул-талкан етт алды да, бар ашуы - ыза, ош-кег1н оз1нен алгысы келгендей 1Ш1мд1кке салынды, жинап-терген б|Л1М1н сыраханаларда айтып, талайдын тандайын кактырды; онын б|л!м1не, б1лг1шт1Г1не тент1 болтан студенттер уй1рсек тартып, П1р тутып журд| де, ой кайталауы к©бей1п бара жаткан сон, сыргаксып кеткен; дос-жыран, курбы-курдастардан б|рт1ндеп айрыла бастады; акыр аягында ейел! де будан бас тартып, баласын ерт1п т©рк!Н1не кетт тынды; жалгыздык басталды; жумыссыздык басталды; тайганак тагдыр басталды; ол берш бурын студенттерд1н алдында к©С1лт окыр лекциясын сагынатын. Иа, жастар аузын ашып, к©31н жумып тындаушы еднау, осы Айнаны да сол жеудф к©з студенттерд1н арасынан керген сек1лдк.. - Эй, дэреттен1п болсан, дэмге кел, - деген Ер1кт1н айгайы Таганный адамдыкка бастаган асыл ойларын урк1тт-ак ж!берд|. 1лби басып карангылыкта аузы жаркырай ес1неген ол, еап ашык уйге беттед|. Тамакка тебет! шаппады, дастаркан басында кара керсетт кур бекер отырганы болмаса, колын табактагы етке жалгыз рет те жакындатпаган. Курт коскан ак сорпанын б!р кесес!н 1шт! де: «Болдым рак,мет», - деп, орнынан сыпайы гана турып шыгып кеткен. Ол шыгып кеткен сок, Нурке кемтр: - л- Ренж1ткен жокпысын! - Аеп Улынан сурап едк Ер1к: «Онда нем бар, ез1 гои буртиып журген, - деп жауап берд!. - Есен-сауында ауылга кайтарсам деп ед|м, жете алмай жолда кала ма деп коркамын».
- Кыстап шыксын, - дед| шещес| _ , Т*'!*’ та\"\"™йть,к шыгар Ауылга барып не мертебе табар Дейс1ч. Енд а ес1н ЖИЬ1\" кеде жаткан!»' УЛ“' жат адамдаи жатыркап кайтемв. Мен! анГ.Г бслсь,н, тиме оган. Кайта колыннан Гг шешесшен керген жаксылыгымды бт тан айт! ^ аяма' Таганный 0Ке- Шешес1н!к сезш Ер!к ундемей тындадь! аУЫСааЛМаспын- белг1с!з.«Негеерт1п|<елд1м»деген0к!н1ш1нсыпТКНяе МгЖулдаганы' не терктеген! белг1С13,1шк1б|рцызганышыкынсылапмазаЙРпмО,ШЬ'ГарГаНЖ0КЖененегеекен1 кетеднау деген кауттен гор!, 03| де б1лмейпНРлул Журген,Ае Рас-©з1мненасып алта шытып шешенагендер*, аузы-бась, кепрген б1дНшс1„ге„дерГГн ! !; епнен ары жек кереин, реп кедсе сезбен кагытып, немесе кара онашада мытып-мытып алатын. Мейманасы тасыгандардынмысын кбуашсук,ебасаслыынпа 8. бак конгандарды басындырмау ушж жаралгандай, шепне кыл айналмайтын кызганышпен тарылып, кдйтсе де мукату, тым болмаганда мурнын канатсам деп, каны кайнап ешпкпен жауыгатын. Ерж елемдеп бфде бф женки, бф де бф атак-данкты, жекелеген адамдардын адамзатты тан калдыратын ерл1п мен табысын мойындамайтын. Мойындамайтын себебЕ ондай озык шыккан гажаптарды мэцгшк деп есептемейпн, бер1б1р тубшде баска бфеу кайталайды деп кабылдап, езжщ де колынан келеин еншейш нэрсе деп менанбес еде Накты 1спен шугылданбай, аузынан су агып музыка тындайтындар, елэулайлап ан айтып, жер тепмлеп билейиндер, кез майын тауысып ютап окитындар мен шукшиып К1тап жазатындар, табигаттын езжен кунде керш журген кершки кагазга кайта салатындар - осылардын бэребэр! ершшек, елд| алдаушылык ар| ездер| ештеце енд|рмей, ягни жумысшы-шаруанынкурек-кайласымен табылган азыкка ортак арамтамактар гана... Жарайды, ен|'н айтып, жазуын жазып, биж билей беран, бфак карны кажетсжепн аукатын ез! тапсын, езже кажетп азык- тулжп ез крлымен ендфан, демек, епн ексж, мал баксын, станоктын ась д , керфтщ касында турсын, содан босаса гана, элпндей ру*аНИ^ б| електенан... Б1р кун ен айтсь,„ - он кун дей^ жыл каракетс.з сенделш журмес.н, ось У ^ ер бар гой, сод уш(н жумыс 1степ, кешке елец айтып, конце?р К суретш.лердж кебю жумыс еркелеп ел успнен кун керуге бола м . У ' жап_жас життер салактап |’стемейд| - ен,бек стажы сонда да журе ере ' ^оп аШуЛанып едЕ «Кудай-ау, бос журед! екен дегенд! еспгенде, тасата_бабамыз да сейткен, неменеге жалгыз К1тап окымай-ак жан сактап кел > ек кажетп дуниеандеи- эспенс|'тем13, неменеге табынып, тамсана ' сауатсыз кезжде де, шУк'Р 0^|Р ак Аурл!гем1з келт; адамзат кара тань'^ ^ орТак болмауы керек, эн™ ^ суре бФген... Жо-жок, енбеккер тап* , КуРектен босаганда га1^а'етсе, ан енбек сатылмайды, “«Аыктан ^йталык, мен шаР^^Те айнамыруса Калам алсын, эн салсын, биле , ^птуды, эн салуды к аулаймын, бфак тек кана ан аулаудЫ'
4 болмайды; мше, б.здф кргамымызда осындай акшасы кэп арамтамактардыц салдарынан жумыс куш! жет1спейд1, ейткеш коб1М13 ен салып, би билеп журМ13 жене оларды жер-кекке сыйгызбай мактайтынын, хан штерт, кастерлеит1Н1Н кайтерсщ. Хемингуэй деген, не жетпегеж белпс13 - баилыктан басы аиналып, озш 031 олтфген шалды б|лмей-ак, канша адам жайбаракдт, жайма-шуак емф сурд|, емф сурт келед|; немесе Толстой деген шалды менщ екем, шешем окыганды койып, атын да еспген жок шыгар-ау; бграк, одан булшт калган тук жок, аспан ойылып жергетуспедк ал анау Таганды алайык, окымаганы, б1лмейт!ж калмады. Не шыкты, калтасында кок тиыны жок, мент - ецбеккордьщ еапнде жуынды-шайынды андып жур. Сол ма окыган адам. Тепнде, бIздIк туб|М1зге жететждер де — окыган кулар. Ендеше, физикалык жумысты рухани ен,бектщ кулына айналдырып, корлауга болмайды». Ит аркасы киянга 031 ертт келсе де, енд| кутыла алмай олек болтан Таганнын алгаш рет ауылда коргеннен кош 1лгер! К1С1 болып калганы Ерпсп, шынында да, аландатып едг Байкастап караса, сон,гы кезде оган деген шешесшщ де, ойел1Н1к де 1лтипаты озгеше. 0с1ресе, бутан унамаганы - 031 жокта сыра бермей, кайта- кайта моншалап, дор| шоп 1ШК131П, обектеп багып-какканы. ©Л1 жуш туспеген иттей болып журет1Н буралкы неме казф карга аунаган тулшдей кулпыра бастаган сьщайда. Егер осы калпымен енд| бф-ек1 ай бакса, баягы студент кез1ндег1 жутынган, жулкынган Таганга айналып, ауыздыга соз, аяктыга жол бермей, кайта кайраттанып кету1 мумк1н. Ал ондай, ез1мен узенл кагыстыратын карагымнын, Ер1к уш1н тукке де кажет: жок. Ендеше, еан жигызбаган калпы, таз кепешш кинзу керек. Осы оймен уйден шыкдан Ерш шоландагы бал сырадан кок куманга толтыра куйып алды да, Таганнын, кара шан,ырагына карай беттедг Бул К1ргенде, Таган ек1 колын басына жастап, тебеге тес1ле карап, ой уст1нде жатыр еде Сыкырлай ашылган ес1кке маргау карады да, сол шалкасынан жаткан калпын озгерткен жок,. Еппен басып к!рген Ерж нардыр шет1не отырды. - Бупн ерте жатыпсык гой, шаршаган шыгарсын,, кел, мынадан тартып жФер, урлап алып шыктым, - деп сыра куйып усынды. - Соган б!р турл1 тобет1м тартпай турганы... - Мунын, енд| адам ест1меген жандлык болды, тек узагынан суй1ндфС!Н. - Мен езшд1пмнен 1шкен емесп1н, озгелер 1шт1рет1н. - К1Н0ны озгеге арта салу - поледен кутылудын, ен, он,ай жолы. Айталык, мен оз кемшшпмд! тек кана оз1мнен корем. Сен ойлайтын шыгарсын,: бейне б'Р саган кастандык ойлап жур деп. Егер ондай арам ойым болса, ауылда аунап жаткан жер|цнен тауып алып, осында ерт!п келер ме ед!м. Сенс13 де такымыз атып, кун!М13 шыккан. Айналдырган аз шаруаны Айна екеум13-ак докгелет1П аламыз. К,удайшылыгынды айтшы оз1н, - осында келгеннен кор болдьщ ба? - Ол камкорлыгынд ракмет. 0к1Н1Ш1м де, рен1Ш1м жок. Бфак сен мен1 еркек, ер-азамат деп есептемейтш сек1лд1с1к, асын берт айтактап ург1зет1н Аламойнак сиякты козге 1лпц де келмейд!. - Мен о бастан созге шоркак, туйык екен1мд1 б|луш1 ед|ц гой. Сондыктан да уй|'рсект1Г1м жок, тагылау М1нез1ме тац калмай-ак, кой. Кейде Айна мен анам да осы саяктыгыма окпе б|лд|ред|, кайтем!з, жаратылысымыз 8540-
солай, кер туземесе, адамныц колынан уйдей бэле бар деу де кате. - Сапты тартып Ж1берд1 де, кайтадан -кка егеннщ бершде тбЕаерн,ждт-туаЕщнайгма,Снбп0ые3е?1тсНшонажшгааарйм,бамаур-наыкбацатсныетнысекннадМщак0шп?лдаС|нернТеткАеЫе 1птшолу^кштеы!тремыреСптЬем,,РдыкЗ'ощонНр?йаЫндуыМы0н'|3.нао|екн,Э,дытеглсаумпржныкааделппрем!'|кан©ег1снаттсинтакмсеан Ерж мырс етт кулд|, кулген бойда жене салды. б|р саптыаяк,ты екеш1не актара 1ТлагГЛаЬ^ №^б^р|Нжкь|рь1п^ундеТ^шед1Нм^е!№,Рдш,|ме кем, кейб|р| жар сонда... Кунд.з .ш,гендер - акымак, тунде шкендер - акыдды. Сен1н кекейнде !! маган коиылар б.р сурак бар, - дед! Ер1к кыза сейдеп. - Ол сурактьщ теркЫ - осынша байлыкты, мол акшаны жинай бер!п не 1стейанге саяды. ©тфж деш1 I, осы ойымды... ! - Рас, рет1 келсе сурамак ед1м. I! - Сен сурамай-ак, айтайын: адам болып аскактап журу ушш, ерк1мге бф I жалтакуап жарамсак, гумыр кешпес ушш, карызданып-каугаланып итиялемес ■! УШ1Н... - Сонда калай... - Сонда калайдыны коя тур. 0зщ айта беретш «Неге б|'з осы» енд| мен айтсам: неге 613 осы байлыгы бар адамды бандит деп есептейм1з. Юм каб1легп - сол гана байлыкды жинап алды. Баягыда да сейткен. Ак,ымак,тын аты - акымак, етепне салган бф уыс бидайды тепп-шашып алады, немесе ап деп асап кояды; ол бидайды унемдеп, епп, баптап кутт - мол ожм алуды б|лмейд| немесе ершедЕ Салынып 1шпегенд|’ктен бе, ем саптыаяк сыра Ержтщ ежелп салмакты мшезше желк бтрт, бет|'не кан жупрт, ест сейлей бастады. Май шамнын жарыгымен шагылыскан жанары жалт-жултжайнап, сулуажарынашатускендеи. Досыньщ агынан ак,тарыла айткан сыры желеу болды ма, влде кептен ер ашылып сейлесер жан таппай абден ш куса куйI кешкенд1ктенI е,' Да му4 кабыздаган кен!л! ж.пс.п, жулын-жуйкес. босап, енпмеге араласкысь келгендей аркасы коза бастады. тяпт. |П ж1берей1'к, мен саган - Апыр-ай, койсам деп ед!м, - деп кипандады Таган. - Ертеннен бастап койсан Аа кеш еме^- болЫП Тур гой. Жараиды, - Бар нале б!р бастасам, коя алмаигынымда,.^. енд|... сенIмен булай отырмагалы кашан. _ 03, б(ртурл, жарасады, - Ит-ай, едем! 1шесН - деп суйанА^ зыкым шыгады... Жадны бал ал, мен май .шкендей тыжырынып, ж сен! кургкаи ' бармагуха. сыранын адам организм^ пелендеи зияны жок, -------- - 45
1шетшдердщ маскунем болмайтыны содан. Оны былай койганАа, ткаоуньхяаклыкакнтаары, оаресе, абхаздыктар, грузиндер - ©мф боны колдан жасаган шарап шее де, б!р де б.реу! дел казак-орыстардаи сандалып маскунем больщ кетпейд! гой. Европада да шарапка тыйым салынбаган, 01рак дел б|’здепдей аузын ит жалап кешеде жатпайды. Неге? Неге десен|’з, олар медениегп шедк Бар пеле шуде емес, к,анша жене кдлай шуде. Осы аракка кумарлык, менщше, Улы Отан согысынан басталды. Шабуылда батырлык, жасау ушж 1шт1, шаршаганда, гонганда, катты жараланганда 1ШТ1, Отан ушш, Сталин ушщ, содан сок жен!с ушш, достык, интернационализм ушш 1ШТ1, кейш жоспарды артыгымен орындагандар, тыц жерд| игергенде, тагы, тагылар ушш сМре берд|, «койындар, туб| азып-тозып кетем13» деп токтау айтар адам табылмады. Ал сен1ц осы сусынга к,алай тап болганынды б1лмеймш, достым... - К,уйшы анауыцнан, - деп жел!ге бастады Таган. — Кдй-кайдагыны козгадыц гой. Мегпк тацгалып отырганым, ез1ц татып алмайсын, осыныц барлыгын к,айдан б|лес1ц? - Йемене, еспр кулак, керер коз жок кеще деп пе ед1ц... Сен отыра тур, ем1р баки дем1н татпаган 1Ш1МД1К экелем1н казф, - дед! де сарайдан тез шыга жонелд|. Ол кеткен сон, Таган кумандагы сырадан 031 куйып жоне тартып ж|берген. Будан сон, жулын-жуйкес! босап, курыс-тьфысы жазылып, неше куннен бер| ене бойын кысып журген арам тер| мандайынан бурк етт шыгып ед|. К©31 шырадай жанып, булауга тускендей ракаттанды деран. Баганагы мун, нала, ой мен кырга жетелеп д1нкелеткен ой жок, - жаны жасарып, жайлаудыц шалгынына аунаган кулындай кулдырактап масайрады. Тагы да куйып 1шпекке умтыла берт ед|, колында шыны кутыга куйган арагы бар Ер!к к1рд|. - ©31м 1шпесем де, М1не, мынадай арак жасаймын. К,айыннын шырынына тундырылады, барлык технологиясын ашып айтпаймын, секрет. Осындай он шакты шелмект! Прохорга озфлеп коямын. Ол, маган кажет десем, адамнын жанын тауып 0кел!п бередг Енд| ек|-уш куннен сон келт калар. Движоктын жанармайы таусылып, карангыда калдык... - Бензинд! де сол океле ме? - Бензин болганда - аэробензин, тереа... Онын бф тапсьфмасын орындай алмай журмш... - Ол кандай? - Аюдын, конжыгынын тер1С1. Онеугун! мен ойга кеткенде, ек1 баласын ерткен юрекей омартаны торуылдапты. Ал мен каз1р 1здеп таба алмай журм1Н. Сен жокта гана келсе, сезед! екен гой. Хайуан-ай, адамдардын арам пигылын калай б1лед|... - С031ннщ т0рк1н1н тус|'нд1м, ренж1мейм1н, мен каз!р ештенеге мен бермейм1н, ештенен! аямаймын, ейткеж маган жаксы. Мне сейчас очень хорошо, друг мой. Кел, коне, мынаньщ дегустациясын алайык. Калтасына сала келген юш1леу стаканга 61'рдей кылып куйды. - Сен уш1Н, сен'Н К1С1 болганын уш1н, болашагьщ ушш шейк! - деп тартып ж|бердг Таган да камшь! салдырган жок. Суп-суык, жуп-жумсак арак ©нештер1н майлагандай жылжып барып, асказандарына муз болып ката калган-ды. Мынауын арак емес... зомзомнщ суы шыгар... Неткен керемет, гажап... - в*«е>
деп насаттана басын шайкаган Таган сед у осыкырсттыалндаттатуыы: п- аТлтгта!ныаднйада кеткр^г'- 6РН‘Н ^ала^/^сауса'к^^и еСК' влет'н сезешн жарьщтьщтьщ -Еп1кку~ Н'Н б'Лмей Калдым тагы Й-Тарынык бУынын - 1шкен адамныи, да енеон урадь урып мак,танды Ер,к... - Менщ крлымнан келмейтЫ неос!7Т-К6М емес' ~ 0р адам ез.н аралда калгандай асырауь, кепеК л ' Р'Н03!мжасаймЫн- енбектене б|ду керек... б!з маймылдын алл, 1и Р АеиТ1Н1м ;де осыдан, ив, - Дегенмен, кейб!р тюрлерще кел1спейм!н КарЬ'ЗАармыз- - Эсфесе, енер адамдары туралы айткандаоы^лбТ Шошайтты Таган- Одар тер текпейд! деп к!м айтты сатан. Жазу, сызу, баР' - Б.рак олар тамакты сатып алады той, - деп касарысты Ер|кемес пе екен. урла^п алТаГ “ Т“ ^ «“-а акшаны - Туан1КТ| той, бер161р кара жумыс 1степ, коды боста тана княлдануы керек... 0лдек1мн1н жазып бертен сезш жаттап, елдекм уйреткен кимыдды жасап, атак-курметке ие болатын артистерден арамтамак ешюм жок. Адамды койып, уйреткен аю да билейд|, маймыл да майысып-кайыса алады... Ттл меж б!р ай дайындаса, дап-дайын артист болып шыгамын, сод ушш пайгамбардай пай-пайлаудын к,ажел к,анша. Айталык, мен оныншы класты бтргеннен бастап, бфеуден бIр тиын алып коргежм жок. Экемнщ тур-туан де б|лмеймш, шешем ! 28 сом пенсия алды. 0зщ де б|леан, мектеп бтрерде Бериянын суретш I атк,ызып тастаган сон, Хрущев ек! жыл жумыс ютегп жене дурыс жасады. .от Сол ек! жылда он-солымызды таныдык, кабыргамыз катып, буганамыз беюд|. Талабы барлар бшм|’н жалгастырды, талабы жоктар ауылда калды. Сол ею жыл жастарды сынайтын табиги сурыптау едк К,аз|’р ше? Жапатармагай окуга аттанады, тускендер! 21 жаста институтты тауысады, сол можантопаи бузау куйтде 0нд|'р|'ске, немесе ауыл шаруашылыгына келедЕ Тюкаккан жумысшылар мен малшылар кекш желбфеген, емфден мулден ха арсыз_ Кыстырмайды да... Б13 окытанда, стипендия да аз болатын, б,рак арак пен тамак Таганный иыгынан салып калды. арзан ед|, сен сондыктан да шт кеттщ, - Деп . -• - Саган бупн не кершд!, нете тесМ - дед. Та™ еж'Рви'\" . - Баска - баска, дел саган шуге болмайды! - Неге? Менщ онеш1м жок па? бфаксаукездеоданда^пт,™. Квм1р - ©йткеш сен... 1^ауттюн— Эй, ютемеген ажКтууиаыамтрлты-ыддла|г©дмугаыз,ытщ,пжааоунйбдка,|шалмнес!асас1бранооый,нллАды-сылапеммйнаы,Кбтн1тыетукдаан.пакпМхшаженкаунуарзджеегаеозт1лнтомеддтдаеыгбпрогадлтдныдуааырнйдмыкыа,нКммдеата.рналтемАсе,алансмш!ныс,ыдезснекеекатсжк|наапнбракуамокши,йтыпгыоаандргндыаныынанмг-мыкжуаЕнргогдаеекынрс, Де мына сен кусап коз майымды тауысып
берсе баягыда академик атагын алар ед!м. Ондай ми Ш1р1тепн, кур бекерой тоздыратын, сол ушш диханнын нанын жейтш аксаусактык жаныма жат... 0л1 ес.мде ауылда разнорабочий болып журген кез.мде, аитпакшы, сен ол шакта да кара жумыска жоламай, ага пионер-вожатый болып 1стегенан/ жуз сом акша аса кажет болды. Сурамаган адамым калмады, КУДай-ау, б|реу| бф сом бермед! гой. Эне, сол кезде ант бергем: «Егер жер басып журсем, мукым ауылды сатып алатын акша табармын», - деп. Сол арманыма жетпм, енд| маган ештеце коркынышты емес. Ей, бфдене десенш!, калгып кегли бе? - деп Таганды туртт калды. - Осы кермалдасып отьфган екеум13Д1н, когамга кайсымыз керек? - деп сурады да, 1ле ез1 жауап бердЕ - БелЫм, екеумю де кажет емес шыгармыз... Эттен, сеж мен менен бф адам жасаса... жер бетшде кереказ адамдар каншама кеп . НЕГЕ Б13 ОСЫ адамзатты тазартпаймыз, а, неге? Жер - ол да алып уй, баспанамыз, олай болса кагып-сююп, желдетт, шан-тозаннан арылтып, д|мкест1ктен, арам пигыл, терт кезкарас, дуниеконыз ниет-пигылдардан айыктьфса гой. - Ондай уборка жасаса, ен эуел! сен кетесщ, одан да атом каруынан кутылып алшы. - 031Н, де аман калмассын--- - Атом бомбасынан кутылу ушш, ен эуел! сол каруды жасайтындарды, ягни, кеп б|летш данышпандыктын шше су кую керек. Кызык, - деп кулд| Ер1к. - Омфде не килы кияли адамдар бар. Банде ме, Кдрабура, екеум13 ауылдан келе жатканда, бф жылкышынын уй1не ат шалдырып, сусындап ед1к кой. Сондатаз ит ерткен бф шал келд| де, мен1мен теж1келест1. Сол алжыган шал согыстан жараланып, втек болып оралыпты, сондыктан да кайтып уйленбеген... Енд| пайгамбар жасына келгенде, елден фгесш аулактап, Алтайдын кузар басына кеш1п кеттс Жалгыз кеткен жок, жет1мдер уй|'нен 61 р ул, бф кыз баланы ез атына жаздырып, коса ала кеткен. Осыдан жетнсенз шакьфым жерде тастын унг1р1нен уй жасап турып жатканына уш жыл болды. ©З1н койшы, тер1нен кер1 жуык, тагы куй кеш1п, ест жаткан балаларына обал гой. - Максаты не екен ол шалдын? - Кайдан б|лей1н, делкул тупюитн не ойлаганы барын... Эйтеу1р, меж керсе, бас тер1С1 кел1спейд|. Бф рет суырга курган какпандарын влдеюм алып кет1пт1, соны менен керед| кер| шошка. - Да-а-а, кызык екен, жолыгып зерттеу керек екен. - Ондай пысыктыгын болса барып кайт. К,атын суын ерлеп журе берсен табасын. Маралкелдщ жагасында отьф. - Ей, алла, свищ бет1не кеп карасам, б|рте-б|рте арага айнала бастайсын,, - деп кайран кала кадалды. Мен - енбек арасымын, ал, сен «Пчелинный волксын». Омартанын кас жауы. Ал сен - «Опасный гибрид» арасын... элг! езщ Америка курлыгынан алдырган.... - А-а, олар асыл тект! аралар, Т1л тиг1збе... Вообще, болашак соларД1К1, шынында да, кейде арага айналгым келедЕ.. 858
Шелмектеп колдан зшыткан аI Ракть, Ы„ т кешкенде, екг бет! албырып, кызган досым, руксат етсеч мен кайтайын Р'К Ть«н созала„.аТ'СЫ\"' сырага Кумары канбаган калыпта «отыт т ' ~ Аед|- Ена! гана урып: ~ Ал, сагат сенщ касында болсам маскун^Г А6П КОлына жармап'^ КфГен Таган барып, етпеттей ^Ул^А^Окь^тур^ду^.д^^0^14^ ^а^'ь^жая умтылып I! тусп кетт, ме, шекелеп жаткан еде„„ен нар,а 'с^е арак \"ен с“ра буынына , Турды да, ок тиген жауынгердей сенделт: ^ ^Гн^оГ ■ деп, ез1-нен баска ешкам туант “Рытпайтынлекциясьмбастады-аГ * «НЕГЕ Б13 ОСЫ.. .» ' адам Рбол0\"еН Ж1'беру ушж 1стеген айласынын акыры езте тит ^яг*6^6\" Каитадан салып болып, дуние шыр айналды. Далага шыга бере журен айншТ ^ 9КК'\"Т0нк' ™ агыл-тепл лакь,лдать,„ ну™. Зен1, саирап тур. Тун тастаи наранты. Аспанды будт тордаган. Ит тьжыштыгымды бузган К1М дегендей шэу етт урт барып, иеа екежн сезген сон И1скелед| де, кусыктан жшркенгендей жылыстап кеткен. Тыныштык. Бетт муздай суык сумей жуып, аузын шайды, 61 р бакыр суды сыцгыта 1шт1 де, бул калпында уйге к1руге уялды ма, сенкедеп есм диванньщ устше тонга оранып жата кеттЕ Тула бойы кушп, ауа жетпей тынысы тарыла аунакшып, кепке дейш кез 1ле алмады. 0м!р|нде осыншама кеп !шкеш едк Таганный калай гана елт калмай жургешне тангалды. 1шшен сыбап бок,тады. Артына карамай Айнага к,арагыштанып жургеж ес|’не тусп. Ор|-бер| аунакшып жатып ол ойын да ысырып тастаган, Кез алдына ак боз атты Кыз келдк.. ЕндИ сетте тэги киял мендеп, бул дуниедеп жалгыз медет1, жалгыз арман-алданышы жанын жарылкдп, ет пен суйектен жаратылган, лутлдеп согар журен, ысып-суыр сез1М1 бар жумыр басты пенде екенш есше салган к,ызыл орамалды Кыз тагы да миын шабактап, езжен ез1 шабыттанган... Сецкенщ еап сыкырлап ашылып, Кызыл орамалды Кыз юрт ПЩ ед!, межрейген тас карангы келе жаткандай елепзт басын кетерт алып белмеден салкын ауадан баска еш нэрсе сезе алмадьк Кызык: кезж ашса болды, ак боз тук кермейд!, вл.аранын ел. карангылыты; ад кара„ тур... атты Кызды кередн Эне, ол тагы да бо с ^ ап-анык; юршп узын Твн,|р1м-ау, бул не кылган азап... Т|'пт1 бет ел (Зэр_бэр|н ажыратады, едем! улкен кара квз1, алмадай бет|', сел узындау ^ @кментуспн, уйкылы- Кондырылган мурнынынонжатында тарыдаи1 мен Сеж кеп тостым, ойяудьщ арасында адасып жаткан Ерж. « ' н 0рНынан козгалмаган Кыз сагындым», - деп алаканын жая шакь!раА '. „неге, кадкам, негелеп» жал^'н «мен азден коркамын» деп басын шаи* Д|К журег1н13А1 аРа шагып аЛ^Н ,лап шакыралы, .С1зд1нжуреНн1з \"'С^м1к болтан ЕрГк твсектен кулап ес1ктен шыгып кете барады; сокын -<5»”
? тускенде гана, мунын барлыгы эншейш елее екенш б.лт, суирепле кетер|Л|П орнына кайта жатты. «Мен жынданган шыгармын, жалгыз рет арак 1шкен менщ сикым мынау, 0М1Р бойы аузы кургамай кеде жаткан Гаган баигустыц керген азабын арбага тиеп тауыса алмаспыз». Басы сынып, ызын-ызыц аранын уясына айналган Ерп< тек такта жуык кана корылдап уйктап кетп. Таган шайнектеп сыраны сарка шт тауысып, ыдысын тонкерт татаган сон, «НЕГЕ Б13 ОСЫ...» деген лекциясын одан ары жалгастырган... Бупнп жиналган журт оган катты унады, ылги 61 р ер!мдей жастар коздер! жаудырап, ыкылас коя тындайды. Айналасы ат шаптырымдай аудиторияда мне шаншар жер жок, орын тимей калгандары ем жак кабыргага, ес1кт1К коз!нде иш тфест турегелт тур... Кейбр мунын аузынан шыккан сезд| кагазга туарт, енд| бгреулер! магнитофонга жазып алуда. Ал бул болса мантаз кейште жагасынан асып- тасып жаткан шалкар бшмж бей-берекет жумсамай, топп-шашпай, жуйел! де угыныкты жетк!зедГ «...Курметл отандастарым менщ! С1здерд1Н алдарынызга шыгып, казактын тамыры терен, тагдыры белек тайгак тагдырынан лекция окымаганыма, бфаз уакытболып калыпты. Онын,белгш, белг1С13сандаган себептер! бар. Бфшш1ден, бутан дей|н шыншыл да шынайы тарихымыздан толык, мел1мет беруге руксат болмады, сондыктан да тарих-ананын, кептеген беттер|, эр! нагыз керек беттер| жел1мдел1п немесе жыртылып тасталды, немесе комеск! гана айтылып ер| жазылып келдк Ал тарих атты алтын Ытаптын акикат анкыган парагын мулдем жойып ж1беру ешк1мн1н, лпт! бар болса, кудайдын да колынан келмейдн Бупн туралы 0Т1р1к айтсан да, откен туралы от|'р!к айтуга болмайды. ©йткеш буг1нн1н тузетуш!С1 бар, откен жылдардмо жок. Ендеше, достар, тарихтын кандай ащы болса да б|р де бф кезен!н, окигасын жасырып калмай жарыса айтканда гана жФерген агаттыктарымызды батылдыкпен мойындаганда гана, сол шактарда бастан кешкен ауыр да азапты, халыкты кан каксаткан кател1ктерд1 жФермей, урпагымызды улы максат жолында тэрбиелей аламыз; тек букпес13 шындык Кана - бупнп жастарды тура жолдан тайдырмай, максат-мураттарга бастамак- Айталык, менщ мукым жастыгым откен жылдар — сырттай Караганда, мап- майда, жып-жылмагай болганымен, 1штей 1 р1ген дантазасы мол, ягни ураны мен ур да жыгы катарласа дамыган «мактаншак» кезен ед1. Б|здер мектепте: «Акылдасып-кенест, отырысты кос кыран, б|ртш1 кыран — Ленин, екНии кыран - Сталин», немесе енд| жиырма жылдан сон коммунизмге жетем1з, бес жылдык жоспарды ек1-уш жылда орындап, табигатты, жер-ананы табындырып, тьщ жерд1н жон аркасын Т1лг1леп тастаймыз сиякты кызыл создан кызуына балкып, мунсыз-камсыз ест1к. Берияньщ сурет1н мешен кылып аттык, Сталиныщ ескертк1Ш1н кираттык, антипартиялык топтардьщ кокес1Н коз1не корсет!п, техниканын куд1рет1не сен.п жылкы малый касапханага айдадыК- Ешк1мд|, осфесе жастарды ойлантуга, дуниеге ой коз1мен карауга мумк1НД1к бермед!, ор! оздер! уш!н ойлайтындар, тагдырын тшт-кесетждер ЖОЕАРЫ ЖАКТАН жарлык бер1п отырган сон, олар б|р кунд1к, немесе бф жылдык мамыра т|'рл1КТ1н камымен жагасы жайлауда журд| де, «апыр-ау, осы 61З кайда мое>
НШННЯШ 1 барамыз?» деген сурактьщ жауабын ь ' тарих-ананы ренж1тпк, ез ултым, „ Аемей мвре-сапр „ . -• И Аеп б!лмед1К. Шала-жансар жасалгаь ТЭРИХЬ,Н к'Сенде устадГ^'- Б13ДЕр сендж, шабына от туссе де айтай, °Куль\"^а сенд^ ш А 'К' КИеа уРаАы бардыгына сенд1к, ал олардыч а|< *®К1мет басы„Аа отыргЩр.\"'\"^ Мше, сондыктан да халык адаст., „ ГЬ,С' ^аРа деген! - ,А РА ? бар' сенделд!, ОЛАРДЫК б1р1не-б|р| жа« жауаиьГб^ С9зЫе “«Р* б^й ген!3 толкыны сек.дд, айбынынан сескендТ„Т ^ РШ‘б1р1 жовд “«ара™ да журд|к дед,, кытыктаса - кулд|, шы„шыса ,Аа ^\"кдед|, к1„ айгса жасырып туншыга жылады, мандайынан сипаса .Г*1 °НАа Аа «» жасын десе - турды - осылайша, цирктеп уйрет|нд1 аи.= 'ЖаТАесе-жа™,.тур купиК, уТ0рТмТе1НгпЩ жА0оМлд|'наестуайрр,е^ндг убйГоеДттк! ЦиаГ“,^^ГРАГаи аГдамд\"ар\"даГтаяктьщ осы каркынмен окуым керек ед|, амал „е, арак 1шкЫп ж1бе„ГГЕн УРЬ'\" Аэл I аулиесщ, туа талантсыц деп 1ш!м кепкенше макталк, а ° РА Ек 0уел1 сен ■: ак тепт!. Маган каз,р сочгы мумк1ндк беР1лт отыр’ Сондвдн™\"™\" б'Р' I ^закстандагГТэзО!Г*к ^ каНАИАа™к А-Деа аргтыамЦйняамн , : Казакстандагы 1930-40 жылдар аралыгындагы влеуметтк-экономикалык жагдаи болатын. Адгашкы дейтш себеб1м: Мен ЛТП-да ягни ецбекпен емдеу профилакториясынан «алк,аш» ауруынан айыккандай болып келген сон, ек1НШ1 диссертация жазганмын. Амал не, оны да коргатпады. «ултшылдыкпен улангансыц» деп, суйрелемеген мекемеа калмады, ттт1 КГБ-нын да алдын керд1м... Ол баска ецпменщ такырыбы, кейж оралармыз... Сонымен 1930-40 жыл... 0здерщ13 де б1леаздер, бул бф 613 ушш ен бф киын кезен, даулы кезен, дауылды кезен,. Бумл емф|мд| осынау ауыр жылдардын шынгырган шындыгын ашуга сарп етпм. Квптеген деректерд! архивтен ала алмадым, ол жакка апарар жол жабык, болды да, Москва, Ленинград архивше оз каражатыммен барып, кунд1з кулю, тунде уйк,ыдан к,алып, аш-жалацаш журт кез майын тауысуга тура келд|. Аягында мукым ецбепм зая кетт, кудаландым. Коргатканды койып, колжазбанды орте деп, артыма шырак алып тусп. Жумыстан куылдым. МЫе, осыдан былай сурпн басталды. 0л “дер” «уркпеТЙ жаны бар Т1 рI пенде тезу| мумкш емес жолдастар, шындыкка кездерш жетюзбедщ бе» деген сауал ^рСайла_шаргЬ1сЫНа кызмет ол шакта адамдар шындык ушш емес, ШЫНАЫК ын; болып сорлап, жер етт1, устаганнын, колында, ткггегеннщ аузынАа кеб!мд; «ит киел! жолдан бауьфлап туралап калды. Айналайын аки^ рмен сумдардынжалгандык тайды, жемк,орлар мен жагымпаздардын, ур атаккумаРлаР мен асыгы пен жалганды жалпагынан баскан алаяк™н0ЙыНшыгынаайналды.Шындык алшысына тускендердщойына кедгенш 'стеит. болДЬ|! ТуРмеге камалды. та 1Ш1п кегп. Маскунем болды. Шындыкжь уран жасасын - орындаймькт Айгайдын, заманы туды да кудалады, теК ыкЫЛДы сездер 0М1р|М13Д1Н а асыра, мерз|м|нен бурын орындаймызболып е— мазмунына, мак,танына уласып, уль^ (лесеалмай, немесеаин __ осынау дацгаза шеруд|Ц кеп1рме к 964
алмай айдалада калган - мешмен ешюмнщ шаруасы болмаДЬ1 Осыншалык, мол бшмд! жумсар, когамнын керепне жаратар дэрмен жок бейбак халде журтта калдырган кушжтей улыдым-аи... Менщ кынсылаган, кансыраган ужмд! тындар, еспр кулак жок, угар кулык жок, бф-ак жылдьщ жУз!нде сауатты кайыршы болып шыга келд1М. Мен ютемеген жумыс, шпеген арак калмады Эйел1м мен баладан айрылдым. Айына екнуш рет айыктыргышка туст!м, калтамдагы ен соцгы тиынымды санап алып, тыр-жаланаш шеилндрп суп-суык белмеге итше буралтып лактырып гастайтын. Егер калтамда кек тиын жок шактарда, ттт1 адам екен деп елемей, жинап-терт алмай кешеге тастап кетер едк кейде айыктыргышка апарып алып бокстын, дорбасындай бф- б|р|не ургылап, жаттыгу жасайтын. Б1 рак мен осыншама иткорлыкты ешымнен кер1п, жаласын озгеге жапкан емеспш, тек ©з1мнен, ез1мжн, теказд1пмнен, рухсыздыгымнан, Ж1геразд|пмнен корд1м. Мен, кымбатты жолдастар, жалгыз-ак нэрсен! езгеден керд1м: Ол «НЕГЕ Б13 ОСЫ - ОСЫНДАЙМЫЗ». Сейлей-сейлей ебден алекеш шубырып с1лес1 каткан Таган, аппак болып тан атканда, суйрет|'ле басып тыска шыкты. Таудын салкынын елен курлы корген жок, койлекшен калпында телт1ректей басып кора жакка беттед|. Бул шакта Ерж те турып, суык орамалмен денес1н ыскылап тангы жаттыгу жасап, атын ерттеп, анга шыгу камында журген. Таганды к©рд1 - к©рмегенадГ «0з1не де сол керек» дегендей к©з киыгымен айызы кана карады да: «Енд| кайтып айыкканша, кар тусер», - дед|. Кокбест|Те каргып мшт, мылтыгын такымына кыстыра шокытып орманга сщт кеттк Кун шыга, Айна оянды. Куйеу1нщ уйге конбаганын, орине, сезген. Кештепп келгенде, мазаларын алмау ушш, сенкеге жата кетер одетт ежелден б|'луш1 ед|. Ки1нт далага шыкканда, ш©п басын туткан аппак кырауды к©рд|. «Куз де келт калган-ау», - деп куб|рлеп, жан-жагына карап баскышта бфаз турды. Кешелер аспанда ойкастаган булт жок, аспан жутып койгандай жым-жылас, есес1не каткыл суыктускен. Шелектег! судын бет! каймакшып катыпты. Сауын сиырлар узап жайылып кеткен бе, коз жетер манайдан к©р1нбед1. Эншейшде, кун шыга, гу-гу т|рш|'л1Г1н бастайтын аралар калашыгы да тып-тыныш, окыс урган алгашкы суыктан корганып уясында жатыр-ау. Бет1-колын Т1Тфкене шайды да, уст1не купэйке ки1п сиырды 1здеуге шыкты. Сарайдын тусынан ©те бере, Таганнын ©Д|-Т1р1с1н б1лгю келгендей айкуш-уйкыш тем1р-тор терезес1нен сыгалап ед|, ала келенке болмедег! нар кюа жок, канырап жатыр екен. «Еркшмен б|рге ан карауга кеткен шыгар» деп ойлады да, корадан айналып, орманга бет ала бергентде... шарбактьщ агаш дщгепне ж1п байлап, мойнына тузактап салып, жанталаса шег1нген Таганды к©рд|. Журег! алкымына кептел1п, шошыганынан: «Апа!» - деп, бет1н баса шынгырып отьфа кетт1. Муншама катты айгайлаганы алгаш рет шыгар. Бел| кеткендей тура алсашы... Ал Таган тырбанып шег1Н1П ©лек, ол кеткеншектеген сайын, ж!п Ш1Ренед!. «©лд1-ау» деп ойлады. 0рен дегенде орнынан кетершп, кемекке умтылды. Бу кезде Таганнын шеке тамыры адырайып, к©з1 алайып, кегерт-сазарып, дем1 тарыла кырылдап буына оастап едк Жт дщгект1н басына емес, тубше байлангандыктан гана, канша шепнгежмен, бФден кь.лкынбай, жаны б|рс1ндеп шыга бастагань. шыгар.- в«а
\\р Н , Ж1ПТ1 курмеп емес, калай болса СОла~ шеше алсашы. Жулкылады, т!стелед| 1Ш°рапит байлаганды^ . Ж1ПТ1 б!рден кеспей не шеш!п, не кИнТ'\" *'берер ПЬ|шаКжок жСаС1?лактап деген сезд! ест_1ген1 бар. Кан-селаз 6 -ерек, окьЛ! Г™ адга карай суиреп жылжытты. Агыл-Тен, ПГГ'Н №| ^ыгына кп, Г ' 03| кылкынгандай жанталаскан Айна жш босаТа^ Г **“ “““Рауын б™' Таганный басынан агытып, дейдадага ашуда„я 4 ГаНа' шел' ^имылсыз, демс.з. Жата калып, кулагын жупеНн* \"аКТЫрып Берген. Таган санда тана булк етт елс!з соккандай ма тамып ’П ТЬЩ ТЬ1КАап еМ анда- бар. Аппак, кыраудьщ успнде шалкасынан ~ болар'6олмас Дф|д успне купейкесш шеш!п жапты да, уйге ^арай ' К0ИЛекшен сулаган жИтлц Нурке кемгир басын кетерт, теспитьт сазныарп жугб|р’ д|. жулкын к1рген келтЫщ айдаЬар кугандай жузше шо^ГкамГ™' АлКШ - Не болды, кдратым? ^ м АЬ|- - Элп... крнак,... Татан... буынып кдлыпты... - Не дейт, ойбай, лр| ме? - Ир| сек1лд1. - Алла байтус-ай, енд!г! жетпеген! осы ед!... Туб!не ез улым жетп-ау. Енд! тана ес-акылын жинай бергенде, кайта шшт... - Крйыцызшы, апа, кдйдатыны айтпай, Ержтщ жазыгы не? Не 1стейм1з? - Шаман жетсе ары-бер| шайк,а, баягыда буынган кюж сырмакка салып тербеуш1 ед1к... жалгыз езщнщ шаман жетпейдк Сенкеде 1лул1 турган тонды ала салып к,айта жупрдк Сулык,жаткан Таганды ею крлтыгынан алып ары-бер| шайк,ады. Журек тусын укдлады, колын созтылап жаттыгу жасатты. Эбден к,ара тер1 шыгып шаршаган Айна кулагын сод жак кеудеане к,айта тосып ед1, батанатыдан гер| журек кагысы жи1леп, жан мрген сек1лд|. Ыцырсыган ун шык,к,анда, енбепжнзая кетпегежне куанган Айна тонды тесеп аунатып жаткызды, купейкеан успне жапты. Мандайынан соргалаган терД| жаулыгымен суртк!леп, шокзйып жанында отырды. Кептен бер. алынбаи бобыраган к,ою шашы сырылып, аппак майданы жаркыраган Татаннын кан кашкан жаткан узын юртктер! назар салдырмаи, уч сез!ммен КыЗЫга караган. емфшде алташ рет ейелдж еуеспкпен, ®йел^‘з Та^!г|тт|к султаны болган-ау», «Ажарлы Ж1Г1Т, - деп ойлады !шшен, - Ф бфеу б|л?п коймады ОЛ ез ойынан ез! елердей крркып ар! ось, да ынырсыды, кол-аягы ма дегендей, ею беп к,ызара уялды Аа- а гана жинагандай, к!рп1пн Кимылдагандай болды да, наркоздан кеи'” ■ к0рГен! - тебеане т1кке\" Арлдепп барып, К031Н жаск,ана ашгы. жаудырап касында оть шатырдай кок аспан... Содан сон керген, \" ' Жузше куаньшяын, айна. Иэ, Аспан мен Айна... Оган керет * ,нАтаусагандай |'«Гген- жубаныштын ба, жанын жарылкар к - Мен кентер! пакырга сь,з етпеид., ем сынайда.
Басын квтермек болып ед1, козгалта алмады, шегелеп тастагандай ауыр. - Маган не болды, Айна, 61Л6СЩ бе? екеназ, енд| бф бес-он минут - Сиыр 1здеп шыксам, буынып жагыр КеШ-СКешжкенщ жаксы ед1, Айнам, мен уш!н енд!п калган емфдщ кызыгь, жок Нюра апа мен езще ризамын, адам калпына келпрудщ барлык эрекелн жасадындар... Мен бул дуниеде ш1р!ген жумырткамын, ешк1мге керепм жок... Жуйе-жуйеа босап, ез-езш устай алмаган Таганный улкен кара кезщен агыл-тепл жас акты, б!рак ыкылык атып екамей, бырсылдамай, аспанга теале караган калпында, ею самайына куйылды... - Кереказ, ага, ешюмге кереп жок адам болмайды. Катарга косылу оз ыктиярынызда... Мент тан калганым, аз жтт1 дщгектщ тубше байлап шепнген1Н13... егер шын елгщЬ келсе, жтт жогары неге байламадыныз... - Буынамын деп ойламаганым рас, жтт1 кайдан тауып алганым да белпаз... Менщ кез алдыма терен елестед!, алга енбектесем, ел1мнен каштым, елмнен кашып 0Л1п кала жаздаганымды кайдан гана сезейж... К,ызык, бурын тундепдей Л0ЙЛ1П 1шкенде, тшм аузыма сыймай, каталап похмель 1здейтжмж, еамд| жинай алмайтынмын. К,азф... мулдем баскаша... анадан жана тугандай тынмын... Тепнде, ара-тура буынып турганнын артыгы жок-ау, - деп калжындаган болды. Айна ержаз мьфс етт култ ж|бердк - Кун кетершп калган екен-ау, сиырларды тауып алайын, аз шамацыз жетсе турып, сергщ13, кан тарасын, ер|-бер| журж, жуыныцыз, шайга келща - Ракмет, Айнам, мент куткарушым сенст... Одан аргысын айта алмаспын... Орнынан турып, кетуге ынгайланган Айна: - Ага, - дед| майда унмен киыла карап. - Жалгандагы жалгыз етшшм болсын, енд| кайтып басымды кест алса да, 1шпеймт деп ант берщ13Ш1. Бул Т1ПТ1 ел1мнен куткарып калган жаксылыгымнын ©теу| болсын. Оз, ейтеуф, бф адамга бэр|б|р кереказ... Ол адамды 1здеу ушт де ес-акыл бутт, кешл таза, сез1м сергек болуы керек кой. - Берд1м уэдемд!, - дед| Таган, басын кетерт. - Анамнын атымен ант етейш! *** Туске дейт ашык турган аспаннын эр жертен шабарман булт шыгып, б'Р'ге когамдасып кетуге бф-бфж менсшбегендей, кек жузтде бытырай жуз жузге бол1Н1п жеке-дара жузедк Кейбф! жамбаска ойыскан куннщ 6ет1Н тумшалай бастаса, кун сытыла шыгып, нур саулаган дидарына келецке тус1рпс1 келмейтждей. Алтайдьщкузар басына куз дем1 алгашкы болып жетт, табигаттык эр затынан, кестр-келбеттен ацгаруга болушы едн Аспанды сыналай ушкан ырналар Т0СПИЫГЫ да бурынгыдай сабылыспай, саябырлап, уйрек-каздь’^ ^ 1!гт0Се4СИ астаган. Коптен бер| жанбыр жаумаган, эмбеанде МузтауАь|К копына^ясж СаЛК,Ь'Н Т^ссе' жылбыскылана ер1мей кайта катып, Катын 03еН1 шаоуасын ТрЬ1ЛГаН С°Н Э' ^орылын азайтып, корлана агады. Кузп жиын-тер1Н руасын тез аяктауга асыккан аралар гана жан ушыра ушып, эр сэт!н сэгт. 844
I пайдаланып калуга жанталасады д '\" '' шш сынайы... тек ецбек аралаоы ГЯи^ НЭАЫк Пен еркен апЯА,~ г журген. ез салмагынан жиырма есе ауьГ3\" Шаншыла жумыс ЬепаЯКТагаН ем1р ушш, урпак ушш АНАНЫ ас1Д*У\"'К0тере ал«ын ецбекоГ^\" манынан, орман арасынан айкын ангГ У УШ'Н аРПаАыскан ттшшР раньщ 1 ызгар себезпдеген шакта, кырылып ^гавдГ ^ Та*Р*н шык ерГе™ омартадагы жвш.к уялар, кун кетеР|де гу|дГД„ ЖЫМ'ЖЫ|>Т ®т«н омарта’ I кайшыласып б,р, к,рт, б!р| шыккан аранын жыГ-\"' °Ймактай гана ™ктей Шеп касакданып, гуд содган, балдыр курайда^’д°И\"агЬ1на айнала »недед|. аласурган аралар енд1п корект1 агаш жапыоакт ЭГан ша1^та' шырын [здеп турган су жагасындагы шалгыннан |3дей бастагаТ'\"3\"' ЭЛ' А6С бермей Жасан ГаГеГгмен' \"»жщпр майданный, барлаушысындай сакадай сай апГГ^ ШПТаИ б°ЛЫП' УЛЫ\" журезЫ дось,нь,„ кус уйкмсмна ^йра“ \"Г™ Б,Р есе;теН 9М,РЛ1К Философиясына тент! де болатын; 1штей куптайтын Ал елден белше енбек еткен Т1Рл1п багамдаган адамга семьялык мерд|герл|Ктщ 031 фгетасын калап берген кооперативл шаруашылыктын сыр-сипатын бес саусактай б1луш1 ед| жене экономикзлык, саясатты кесем кез жума сала, тым ерте жойып Ж!бергенше наразы-тын. Диссертзциясыньщ бф тарауында осы месележ буге-ипгеане дежн ашып, таратып жазып еднау... Амал не, бул арекет! де саяси сокырлык,, идеялык, катедж деп табылып, тауаны шагылды... Енд! ойлап отырса, сол б1р так,ырып миында ак, тзндзктанып, окыганы мен 11 токыганынын, толайымы умытылуга айналган екен-ау... II II «Иэ, осыдан кю болып кетсем, аяксыз калган жумысты жалгастыру ел! I: де кеш емес-ау», - деп кубфледг 0Л1М аузынан кайткан куннен бер|, Айнага берген антында турды, урттап алган жок. Шешеа кейт, катты урыскан сон, Ерж те кыстамай, ттл муньщ бул емфде бар-жогын умыткандай, сыргаксып жоламай кетп. Есендесед|, халш сурайды, кейбф тапсырмалар беред| де, ез1 кекбестюне мшт, мылтыгын асынып, ит|'н ертт оманга сщ|п кетедг Сапарынан кеш оралады. Сокты кезде уйдж айналасын суыр терюне толтырып тастады. Денес|'нен сыпырылган жылбыскы жас тер!Н1 шедшей тзззртып, кашзгз 1Д1п келшшектщ вмф баки тан-тамаша куйге бедей™. Сод б!р ГГ™ кер1п, журен нщ тубже шок тускендеи, амал не> ез ерюнен тыс, тутанбауын, коздап жанбауын кудайдан т1лед| мангурт шагынан езже багынудан кетт калган сез1м сергелд ан, Тыныш емф, уайым- Кауттфек пе, калай... Барлыгына: мынауК кайдаСыцдеп тартып-ак Кайгысыз токшылыктык бэр-барж талак та ' айта киемЫ бе деп корыккан, кетуге сан рет окталды... бфак азап камы 031нен, оз1н|'ктураксыздыгьжан корыта •• ыгу жасап, шай |Ш“е\" ^ Суык сумей жуынып, шеп тунба “Н ,шш, * ^ рет уйден узап, орман Катын суын эрлеп жолга шыкты.
жуГьГс1Тсы%То'й1ГсерткеЖуз кадам журмей ент!гет1н кеф^ айкуш-уйкыш сулап жаткан молактардан жец|Д семрт етт, оинактаи бастаДЬ|' Колында кабыгын аршып, катырган кайынтаягы бар, мук басып Ш1р1гентомарАЬ| соккылап, жолшыбай кездескен барша тышканга дэлдеп, жас балаша ер1ге ерк1н желе-жортады. Кансып калган кайран кец|лшде жел!к бар, ол кайДан пайда бола калган желж, оз1 де б1лмейд|, эйтеуф, жиырма бес жасы кайтып оралгандай ыргиды, ыскырып ондетедь 0зен жиепндеп эбден пгап, бур;ап тусуге айналган каракатты уысын толтыра асайды. Самырсынньщ басында самсап ескен балкарагай буршнпн колындагы таякпен делдеп урып кулатып, шагып корт ед|, карамурттанып тсу| эбден жеткен екен. Бала кезде бузау жайып журт талай терген, аузы мен колын шайырлап талай шаккан балкарагай осы елдщ бфсыпырасын ашаршылыктан алып калып едь Енд|, мше, кереказ болып, шаукарга мен тиш, барша тышканнын, гана азыгына жарап калган-ды. Дегенмен, осына ©р Алтайдыц балкарагайынан Ер«’к кыруар табыс тауып отыр. Кызыл кырман кылып жинап, упп, кеппр1п, каптап койган донд| вертолетш! досы калага алып ушып кетед| екен де, одан тускен пайданы тен бел1сет1н квр1нед1. Кешеп б|'р созде Ер1к «енд| ею-уш куннен сон, балкарагай согамыз» деген-д|. Сондыктан да кырман науканы баталмай турып, Катын суынын бауыздауында отырган шалга барып кайтуды ниет кылып, жолга шыккан бет1... Баягыда... арып-ашып ауылдан келе жатканда, Жылкышынын, уйшде женд| кез салмап ед!... Итш абалатып кел1п тускен салт аттыга назар аударатын, К1Ш1Л1К жолмен селем беретж хал мунда жок та едь.. «Егер Ер1кт1найтканы рас болса, гажап Шал, - деп ойлады. - Жиырмасыншы гасырдын, кашкыны тек мен гана емес екенмш-ау. Кызык, ом1рд1н философиясы кандай? Ек! баланы етеп'не орап тауга тыгылганда, жалганныц жамандыгынан кутыла ма? Жо-жок, ек|’ баланы кайткен кунде де жалгыздыктан куткару керек, ейтпесе Лыковтж тагылыктын апатына тап болуы мумк1н...» Ойды ой куалап, бфаз жерге кел1п калган екен... орге карай жургенд1ктен ент1гт, шаршау тартканын сезд|. Баганадан бер1 тек томен карап, кураган агаштарды санагандай басын жерден бф алмап ед|, езенд| жиектей шаткалга б1ткен орман сиреп, он жагындагы жотага котер1лген1нде, тура алдынан мандайы жаркыраган, найзадай шаншылган аппак шокыны кордь Ушар басында жаулыктай байланып, тебест перделеп турар булт жок, кыркуйектщ таза аспанына сугынып к1рген аппак алып найза жарыктык Музтаудын дол 031 ед1. Ал дегенде кез1 шагылысып жасканып калган Таган кез уйрете келе алейе карады. Ол Музтаудын нак казфпдей тьф-жаланаш, аскак та асау, сулу, бар бтмш жогалтпай, тутас тулгасын жаркырата ашкан куйтде тунгыш кору|. «Айналайын, табигат ием- аи, тамашан кандай коп ед|» деп, коз! жасаурап отыра кетп'. Ол шын шаттана куанган, шалкып теб|ренген, мынау дуниеге жана келгендей, немесе елемдеп ен асылын тапкандай, бала кен!л, соби журек, сабырлы акылмен туган жерМн керкемд1пн соныркаган; саумал ауа, таза корш1стщ бер-бер1н жутына жутып, |Ш1п тауысардай таусаган... «Табигат жараткан алкам-салкам болмайды, ол - эм1се едем1, ем1се байсалды, эз1л-калжын, ойын-оспак дегенд! сукэны
суймейд!, эр! шыншыл, ар! акылды Сон Кателеспейд|'. егер «акымакты» дуниеТе^тГрсе, ГдГсод^ыГ'3' ^^б^вд! бодганы; табигатта АДАМНАН баска арть'кТ™\" Аа 61р кажет жаратушынын гармониялык бер1к байлан№т Тек №ДЕГ «на Осы б.р пэлсапаны не б|р жердей окыга? к1ре а*ймь,з. - болганда да еал.п-еалт еане тускежне 1штей м! ? °ЙЛап тапты' ^лай менщ де тым кереказ болмаганым... 0ЙТРУт й- ЛЫП куандь|' «Аемек, Ер1к те солай...» Р' |р *ажетпл1кке жараганым... Таганнын, куанганы осы тым-тым „унын бала кезтдеп аппак арманындай Од ен еуед, киялдау, туману, сез.ну, ятни едемте акыд кеымен карау сГды : улы угымдарды б|рсшдеп болмысына дарытып, жас шагындагы тайдай тулаган талантын бутшдей болмаса да, ТЫМ курыганда, жарым-жартылай кайтаруын мшажат айтып Т1лед|, жалбарына сурады кудайдан. Ал оныц каз1рг| табынары да, к,удайы да сонау кек тване ракетадай атылгалы турган айналайын Музтау ед1. «Музтауды, оныц алып бейнеан керген адам бакытка кенелед! деуш1 ед| кариялар, маган ас та ток бакыттын, кереп жок, ттт1 маган кеп нэрсе керек те емес, тек вз басымдагыны ала корме, аллатагала, акылымнан алжастырма, ток1р1м: тагы да ащыга кумар кылып, доска кулю, душпанга таба кыла керме, кудайым, жалгыз-ак сурарым - кектен тускендей гып ештеце бермей-ак кой, тек бойымдагы барымды алмасан, болды». Намаз окыгандай журелеп отырып, Музтауга алаканын жая жалбарынган Таган имандай сыр, журекжарды Т1лепн дауыстай айтты, 1штей иланып, селкеуаз сежммен айтты, жанынан шыккан шыншыл да молдф жас жанарын жуып, омырауына соргалады. Онын ар Д1Л1мен жаратканга жалбарынган унш, оцашада окыган ез «намазын нен, табанынан атылган мылтыктын гурс-гурс даусы бузды. лга1^ь жтбергендей седк етш, артына шошына шыгар... ЖацГырыгып К1М кездед!, тидфе алды ма, жок па, 61л А, мылтык атаулы жаксылыкка атылмаитын . н телМ|Р|П тур ед|- «Тау барып басылган тау ендИ сэтте мецпл1К мыл ^ кереК; аЛ( кУлагы_мен мылкау деп мм айтты, журен, Т1М бар, жатыр Дуниеж алатайдай кез! барлардын да еспмейт1н1, кврмеит.н. толытпжгсондыктан булд|релн де солар. Кулагы бар керен, т аннЫК-маскунемд|ктенсауыга М1не-м1не, Таганнын каита Да жан дулейл1г1нен сактасын.. санасы, тсктап ра\", «** бастаган, Таганнын, баягыдагы журпзгендей, сыртылдап 1,*стей бастады. * ^^жармаспайык, агайын; айылын I Т1Л0Й1К те... Кызганбайык, агайын; шаУтыныШТЫГын ^““нешошыпьк агытып аударып тастамайык, агайын... ген жуан дауыс - Оу, ж!гтм, сен кайдан журс«* - Аеге В61
Бурыныракта «Сырдын суы сирагынан келмеи» журген диуана шагында, уст|„ен трактор журт отсе де, былк етпейт!н Таган, сонгы, ,шу,н тыитан уакыпа„ бермен, жоктан езгеден секем алып, коян журектенш кет.п ед|. БелкЧ коркыныш ек! аисты, жумыр басты пендежн асыл касиеттер|нщ б.р, ШЫгар Неге екеж белпаз, кейжп дэу.р урпагы осы табиги касиеттен журдай болы„, б|рынгай М1з бакпас «батырлар» кебейш кеткен секПдж. - Оу, Т1Л1Н, байланып калган ба, неге ундемейсш,. - дед! успнен ецкие карап турган каба сакал Шал. Жаны бойынан ушып кетт, кур каркасы гана калгандай калшиган Ж1пттщ жанына малдас кура жайгаскан Шал калтасын карманып, темею алып тутатты. Шылымды кеп шегед! б1лем, кек бурыл мурты мен сакалы1 текешкпндей саржагалданыпты. Кез уясы шуцфейген, мурны конкак, кабагы дек, калын, касы жанарын жаба тутасып кеткен. Таганга «темеюш» ыргайды ыкгыурлап колдан жасаган мундуштукке ныгарлай тыгып, сораптай сорган Шалдын сексеу1лд1К бутагындай тарбиган куатты саусактары мен сол саусактардын уст1н куалаган б|леу-б|леу тамыр Алтайдын, омырауынан агып тусетш булактар сек1лд| елестед!. Малдасын кура жайгаскан аксакал темекш! куны калгандай куныга сорады екен де, тутш1Н жутып койгандай жок кылып Ж1бер1п, б1раздан сон, шым-шымдай сыздыктатып кайта шыгарады екен. Шарыктаган киялына киянат жасаган Шалды, Таган ал дегенде суканы суймеген! рас-ты. Аузын бугандай булыгып калуы кырсыктанганынан да емес едк ез1 де анык-каныгын ажыратпаган ой-арманынан капел1мде айрылып калган каскагымдыксетакыл-есш алжастырып кеткендей едк Енд1п тымпи ойнаудын, ягни к©гертпес1н сезд| де, кагып кеткен к!С1дей: - Ассалаумагалейкум, ата, мен азд! бф жерден корген сек1лд1М1н! - деп, ырсия култ, куйрыгымен жылжып жакындай отырды. - Шырагым, ден1н, сау ма осы сенщ? - деп карт сыгарая карады. - Саусыз ба, аксакал? - дед| ол тагы туйеден тускендей... - Мен саумын гой, шырагым, 031н,н1ц шалыгын, жок па?.. К,иялимысын, киналып журмюн,? - Сон,гысы, аксакал, сон,гысы. Ой тубше кет!п оспадарлык жасаганыма кеш1р|м сураймын. Мен с1зд| шырамытып отырмын. - Йемене, екенд| жогалтып па едщ?.. - Кеш1р1н,1з, екен! кара жерге бергем1з. Керген К1С1М болган сон,... - Оньщжен-ак. Б|ракжоктан ©згеге шыбындаган аттай бас шулгып, кеилрм сурай берме. Казак тек о дуниеге аттанар сетте гана бакулдасып, артык 1С1М болса кеш деп, иек каккан. - Халкымыздын, жол-жоралгы, дэстур-салтын умыттыргалы ка-а-а-ша- ан... - деп, жартасты жарып ескен шынардай шыныккан б1Т1М1не кызыга карады. Малдас курып мыгым отырган Шал басынан такиясын шеш1П, шор-шор болып кыртыстанган такыр басын сипады. Ептеп ж1ПС1ген екен, куректей алаканымен кушырлана суртк1лед1 де, такиясын кайта кидг Жарланган кабак, шуцпл коз1н жаба жабагыланган кою кас, копкак мурын, узын иепн тутастыра жутып койган сакал - акшулана бастаган каба сакал, дэл осы калпында Шалдыц пошымын казак неалте уксастырмай тур ед1. Т|пс1 жатпас тй< М1нез!н бет олпет!-ак, эйг1леп айтып коятындай ма- в«ве>
- Экенд! жогадтып па едщ дегежм, «каАлрык-апр,Сду1ЗышДны1»рвызмпжунужрд1аубгшеарттгуыекмнтеыШзагиале.куткеспатаКааллгмаанйНтеУгке,ыТл|'нытнес1алк аэкнаныбонйаымсдалыы?п-~саДлеыдп| - Сети журагатын, юм ед|? ^азак деген жамиГ\"' - Кимаганын, ба? ат кой... - Жок, осындай да 1р| туысканымды тапканым, Карай гер... майда, шуй!ркелесКк\"Ы-^нь;- шырак. отырсыц-ау, - Оным рас. Кара Т1лд| казакпен кажаспагял., „ - бкендей адаммен кажассан - кары, болгакын. -Кырт шалдын т!л,н б!р каитар, деп, досын Ер,к, ез,н,нкоды тимей жаткач соч сен! тынш ж|берд, ме? - деп, сед тукси.п, бар еткЫп сщб.р1п тастап, .Аркарды. кайта ОЫК.СЫТТЫ. - О не деген1н,13, ата, бура сейлесем, шабыттандырам ба деп демеленгежм гой. - Шабытым шабандаган шакта жолыгып отырсын, шырак. Ер!к Улкен жерден б\\р «к,ул» ерте келд| деп естт ед1м, сол петшагар сен болмагай... - Бер|б1р шамданбаймын. - Шамы жок адам - намысы жок адам. - Ендеше, аксакал, Маралкел жакта ер таудын басын кексеп мацып журген кюкжк Шал бар деп ед1, сол «тагы» аз екеназ гой. - Мше, енд| таныстык,- Табыса алсак жарар едк.. - Оны С13Д1Н, конакжайлылыгьщыз б|лед|. Кой сойып, кол кусырмасаныз да, ак куйып Ж0нелтерс|'з... Бесе-бесе, тепн кга таз болмас... Эттен, - Бопсан, бодаусыз емес. шепнт, арбага жеплт те алмаушы ма Ад \\н с03д1 бекер айтпаган шыгар... адам жауын аркалап журсе де арсынбаиды деге лактай ыргь1П турып Жур кетпк! Кудайы конаГЫ^ .°^т| ^нен ез.н таныган ед1. ■! кегп. Бул Шалдын мынау кангыбас ж ялаканын какканда, сол жактагы Орнынан оргып турган Шал ^^ырлатып курен ат, «ке-кэ» салба-салба самырсыннын арасынан ауы келгеН|. дегежне жундес жуан кара тобет шьи? ес(н тез ЖИып: Алгашында сескежнкфеп калган екен, -деп аз1лге бурган. - «Мэ-ме» ден1зш1, аксакал, адам шьи - Шакырмай-ак, ерш келед! емес - Бэр|б1р шамданбаймын. •69 - Журт не десе де ме? - Жок, С13Д1Н созге тана.
! - Сенн касында уш кун журсем, мен де милау болып кетермш. Сыныктан басканын, бэр| жугады деуш! едк Аксакал окыранып касына келген курекн1К1<екар1ПН сипап, аялап ауыздыгын садды Ит1 де мест керген сок, еркелеп куйрыгын булгап арсаландап жур. - Ал, азаматым, арсынбасан мшгесеак- Б1зд1К уйге деиш едбу1Р/ - Аеп, куренд! колденек тартты Неге екеш белгюз; Шалдын, кара тебел Таганды бетенаген жок, айналсоктап И1скелеп алды да, оз жайына журдк - Бул жалганда тек мшгест ©ту гана мандайыма жазылган шыгар. Кайб|р кергитш кестр калды дейак- - Атына лып етт гез мшген шал кайта тусп. - Арсынсак алдына отыр, конаксын, гой. - Жай, 031Л, жаяу ерт отырайын. - Ендеше, мен де куренд! жетекке алайын, - деп, Д1зпнд| б^епне орап, алга тусп. Алга бер1нен бурын кара тебет тускен. Анда-санда тумсыгын шуй1рт, желдеп алады да, тышкан корык, бута-караганнын тубш тштюлеп, желе-жорта женеледг Катар аяндаган кос жаяу б|разгадейшт1лдершжуткандайуназжурд|. Кун жамбаска ауып, аспан аясын армансыз кезген шарбы булт Музтаудыц ушпа басына ужымдаса бастаган. Не пысынатар ыстык, не жауратар суык емес тау теанщ салкын самалы ес1п, осынау ластанган елемн1н эл1 де болса рахыманды жер| калганын ес1ке тус1ргендей. Алтай тауынык жонында шеп тундрадагыдай такыр есетш. Тунг1 тон киг1зер салкыны бойлап есуше кысымшылык жасап, элдек1м шауып екеткендей теп-тепс, б1ркелк1. Окта-текте осы ен1рдщ моласы 1спетт1, сэры топырагы шыгып уй1лген, аузы ун1рейген тарбаганнык 1Н1 агарандай ушырасады. Узап жайылган суыр 1н1не жете алмай жер бауырлай тонкандайды, токкандап барып кос аяктап, делди1п жолаушыларга такыркай карайды. Акшы шал мойнындагы мылтыгына жалгыз рет те жармаспады, ал ит1 кур бекер И1скелеген1 болмаса жарбандап кутан жок, иеане жалтан-жалтан карайлап алып, албаты лагады. - Эбден тойынгасыздар-ау, - дед| Таган елг1 кержаке тус1нбеген кей1пте. - Буйырганын алдык кой, - деп самаркау жауап бердк - Байгус суырлар, 613 желдщ ык жагында келе жаткан сок, сезбей калып тырбакдап жур гой. Егер жел жагынан шыксак, кунш1лд1к жерден И1С1НД1 сезед|. Булар ылдилап, киялай аяндап, агаштары жаназага жиналгандай иш тфескен сайга тусп. Сай табанынан аркырай аккан булак шуылы ест1Л1П, осы екфАег‘ т1рш1Л1ктщ жалгыз енш1С1ндей кулагыкнык курышын кандырады. Сырттай Караганда жан аягы баспагандай тусырап жаткан таудьщ кайс|б|р жер1нен де жауын-шашын шайып, кемеск1леген, 61 рак эл1 де сулбасын жогалтпаган жалгыз аяк сурлеу байкалатын. Белк1м, ата-бабанык кешпел1 ем1р| мен мазасыз да жойкын жорыктарын элемге ейг1леген, осына аскар тау, жынысты орманнын мэкг1Л1к игерл1г1н айгактайтын айкуш-уйкыш жолдык жогалып кетпеу! мынау атын жетелеп келе жаткан аксакалдык аркасы шыгар-ау. Б|люм, мынау екс1Г1 мен 0К1Н1Ш1 кеп емфден кудер узгендей болганында, сан тарау сокпактын иес! ез1к сек1лд| адам екен!, солардьщ табанынан жаратылган Т|рш1Л1КТ1К куре тамыры екен1 ес!ке тус.п, «мен кандай 1з калдырдым» деген сыкылды сурак К0К1Л1НД1 уялап, 0лг1-0з1рдег1 тук!лД1 ойыца уялатын шыгарсык вто ;
- Осы саймен кулдап куйганга дейт г; б1р С9ТПК он,аша ойын бузды. 0эрамыз, - Аеген Шад с03] Таган Музтаудыц омырауынан ныц уст1№н Шуй!ркелесш анпмелесу мумкщ емес. БеХ'багаы Г^' адсь|^« ТсГен да, кожыр да кожалак, куйш сактап денайбат ™ б°ЙЬ1 с» “«ып *уса ескендеи. Оета-текте кездесер каракат уагынГа \" „ -ЭСТаРАан Аа са*«н желшбеи, езгеше б!р егей тшшмен иес1з жет.мс ~ ' ТаНАайы^ы тамсанта ескен жасыл курак пен б1лект| балдыр кун квз.'аТ^' Асау б^акты журымдай мен шылкыган суга мадынып, жасац жайкалады мекен'нде дымкыл сугына кулдаган сайын, сай шнщ агашы калымл^'Г\" СаЙЫН' жолаУшылар елепз1тер, ецсенд, басар; б.рак сонау таудыц жон аркасында алауль, шапакба ! !* ! жаинаган жарык дуниенщ алкызыл шатырындай шалкып та балкып жатыр. -Аксакал, оу, аксакал, жетер жер1М!зге енд| канша калды?-деп айкайлады Таган. Жыгылып-суржген журю шаршастын, сыцайын андатты. — Келт те калдык, — Дбп, Шал да дауыстай жауап берген. Ецгажабы орман шорт таусылып, элп айгайдан корыккандай, алдарынан айнадай болып К0Л жаркырады-ай... айнала жап-жарык болып кеттТ Кун оскеленасуындагы каская ескен карагайдын, ушар басында шнт тур. Музтаудан буктетме аккан булак келдщ Двл куярында алып кара тастан тж саулап, саркырамага айналып, елу кез бижтжтен кулайды екен. Мьщ-миллион моншак-тамшылар жамырап, аккеб1ют аспанга ата буркырап кайнап, сап-салкын дым буркеди Жолаушы жжт осына Капел1мде пайда болган сулу кер1жске елпгендей каздиып турып калып едр озын,к,ырап кеткен Шал: - Оу, сарк,ырама кермеп пе едщ, айда, кетп’к, - деп асыктырады. деп, аялдамай аяндай берд|. Кер1Н1СТ1 кызыктаумен Тандай кага тамсана караган Таган, акса азараАы. Сол жакпар тастын кез алдында табигат КУДфеп орната салга анЫК бф талый сындырып тур. Кына мен мук баскан жакпар тас салк осына дэр^к касиет! санылауын куалай, жер бауырлап тар ия 0С^ алып т'скеп ед1, сарайынды ашар хош ию аЯгына кремлей жумсак бар бутанын, мен,п куатын сездфгендеи ан мук пен кынадан куш тиеА1, жылдар бойгь, ене бойын есЫктерд-н Де киIп, кершбей калган. Бул енфДФ ем ‘ а иек арткан кунн1Н жалкын атамекеж осындай жакпар тастар’Т^ь|_тозанныц|ш!неншугыла т1лмен саркырамага тус1п, мын-миллион та бояуын, сумдык °Улу !н еМес Шугылага шомылган кемтркрсактык^ _ бутк1л сыМбатын же™3^есе узаТылар айтып, каламмен жазып, суретке Сс бой жасагандаи, __ Т-1 ^^ еД1. Т!пт1 Маралк0лд1Н кун батар алдь.ндаг
^! кыздай кырмызы кылык, квз карыктырар кеР1Н1Спен ажарлана сыландауы влген адамды тф|лтердей сикырмен тула боиыца тамыр жая тарап, жаныцды жарылкайтын. Сен сел дф|лмен эр» куана, ер| корка суктанасьщ, суктанган сайын К0ЦШНД1 мун кабыздап, пей1штщ \\ш\\не кфгендеи ракатты журекйну, рак,атты суйсшу, ракатты кураже пайда болмак. Самала саумалга шомылып тен1рд1н тарысын терт жеп, аман-есен журген бф кунще - тфшмктщ жалгыз сепне аса риза сез1ммен батар кунге кол булгап, ертен атар таннан ум1т кутер ед|ц: «Кудайым-ау, айналайын, алла тагалам-ау, мен бул вмфде бармын!» деген цанагаты мол создщ кадфше жетуден, алдагы аз ба, коп пе гумырынньщ куранына — уранына айналдырудан озык не бар бул жалганда. Бул жалганда: асыкпай, аптыкпай, арбамен куып су 1шкшкт1Н коянын аулап жеуден артыкне бар... Бул жалганда: Табигат-ананын аясында еркелеп, саф ауа, молдф суды канагаттап шайкалмаган кежлмен оз ажалын,а армансыз аттанудан бак,ытты не бар. Ие, бул жалганда тут1жнд| будактатып, туннщ жарымына дейт алау оттьщ басында осы...» деген сурактын жауабын 1здеуден 1зпли<т1 не бар... не бар?.. Иэ бул жалганда адам баласына коп насте кереп жок,. Ал не керек екенш ездер! де б|лмейдк ОААРДЫК - пенделердщ б1летш1 - негурлым жанталасып, негурлым тагдьфынын жагасына жармасып жан сак,таса, мвнплж мунсыз- камсыз гумыр кешетшдей, оз-озшен тарылу, оз-озшен кектену, озш-оз1 азаптьщ арканымен буындьфу, ездерш-ездер! отк,а к,ак,тап, окка байлап беру гана... тек сол гана ма? Тек сол гана болса, айыклас опаттын, жар-жагасына асыгып келш ат басын тфер ме... Бул жалганда бар екенше шукфшшк ету - кержалк,аулыкк,а жоримыз да, бул жалганнын, барымтасына кфюп, лак,саланган тфиллж лагына таласып, кок бер| мшезбен кокпарталаск,а тусем13. «Тауда кекпар тарта алмайсын, - деп ойлады Таган. - Демек, таулы жердщ тартысы босен болмак. Бфакурымталдан урар урысы, к,аны тасыр к,аныпезерлт коп емес пе екен» деген ой жене колденендедк Осы шак,та таудыц жыгылмас жалындай кудфейген кдрагайдын ара- арасынан саулаган куннщ ен, сонгы шуагы кол бетш талан тастап, со-о-н-ау ушар басы тазданган шокынын, тас кепешш гана жалк,ындайды. Маралквлдщ бетжде жыбырлаган майда толк,ын бар. Элпнде гана канданган, содан сон жезденген су жуз1 алабурткан кейпшен лезде айрылып, кара кок баркыттан ак,ирет шмж кигендей окпел! окакпен кешк,урымнын курым киЫн де бфтшдеп кымтана тустк «Мше, емф деген1М1з - осы» деп кубфлеген Таган, догаланган кемпфкосак жогалган сон, жолга шык,ты. Таудын куысынан Шал жаккан от жылтылдайды... I «Мше, емф деген - сол...» Алайда... емф дегежм1з - ОСЫЛАР гана емес ед1 «НЕГЕ Б13 ОСЫ...» Атын тусап, алдынан шыккан Шал конагын калжындай карсы алды. - Першщ кызы Бекторы шошыдым. жолыгып, азгырындыга ерт кегп ме, деп - Ондай бакытты к.м берттк Мен кейде сол сай^ал кызды сагынамын. Су иес1 Сулеименнщ кыздарына да кызыгатын шыгарсын... арулаоыж1н°?Ьп!^аК оларАЫ4 ^ЭР'/Т1ПТ' казацтын касы, квз1 к,иылган кылыкть' аруларынын боР1 ертекке ерш кетт ^алды гой...
- Катынсырап жур екенсщ, шырак _ кутты кун! аузым куртамай ед|м. 03'МА! канта тапвдндай болтан сонп, ' Эйел «=\" еркекб ГКУАаЙАЫЧ кеткенсодб.рКызылжаулыктыларкайтадан*У\"Аер' ак\"Унардынаи“РМаушы муидарлар- Кей кундер! сыкылыктап култ кытьГ'К°ЛбулРаганАай№ле1еГ туртктеп оятады... ’ 1ТЫ“ЫА кылыкпен туй„е ^ Ж1Г1ТТ1Ц кокыркай жу3| батар куннщ бате - алабуртып, !шшде жалындай жанган екш1шт1н бЫНАай аЬ Урган арманмен ум1ткер, эл1 де к,оламтасы суи койматан еРкект1цсез1мн1кгГ ^ бЭЛК'М' ел1 Ае шыгар. Мынау карсы алдындагы агынан актарылып т ргелАеЧ шагы туган ада сыры Шалды да шалт ж1бермей ойлантып ед. Т™ Таганньщ кунелан сапардан - мон-магынасы жок максатсыз сандалбай тыГтен^пТ Г™ азамат акылшы ага, камкор код, аялар алаканга сусап егРп п1, °ЛГЗН катыгездж танытып егейатсе, ете-оте ек1„1штГ боларын, казак «Хы да $ касретт, тать, б,р азаматынан айрыларын батачдады Шал. Мачдайдан «пар I ыкылас балага тана емес улкендерге де керепн укты Шал. ТеЛ1м! мол тербие кеш басшы кешел! соз жастарга гана емес, ересектерге де керепн сезд! Шал! Кец дб тар дуниен1ц кеселд| кеоржен, 31лзала кесепатынан сактап калу ушж, осына ек1 тастын, уетжде талтайып, калай карай аттарын б1ле алмай аласуртан I жжтке ертецп ом1рж1н, мжэжатына айналар байсалды бата беру керепн кэперлед! Шал. «Рас, рас, казфп урпак батасыз, батасыз болтан сон, батуесыз лагып бар ма, калай» деп ойлады Шал. - Шырагым, уйге жур, конып, конакасынды же. Энпмелесейж. Мен саган балаларымды таныстырайын. Осы такта тау куысындагы уйден: - Ата, ата, кайдасын? - деген баланын даусы есплдн куалай агатын булак коп: адамзатка г;гг:~ ~гг; —Алтайдын, аскар тауларында не кеп - сай-саласын келдщ б!р! - Маралкел! ед.. Бул 0з1 кунгеи жак жиеп ел1мсактан бер| тасты, ал терккей! калын агашты, балыгы таиАа\" У да байсалды Ае ортаймай, не болмаса ернеушен атадар жуНдес асуы бар... жаратылган гажап кел. Онтусппнде Ос ЯЧяктар... «устже 0скелекн1Н Сондыктан да бул ©ФРА' баягыдан жайлаган * # деП; ЭНге косып, Шь'та келсем, к©ржер кол айналасы жап ды жерд!н жумагына °йдагы ауылдан ат арылтып арен жетепн т _ К0ЛД|К шумен дес'аА'' балайды. Колдщ аяк жагынан кегнршт 0ЛГе мшбелеп турган тау ^>не, осы шумектщ бауыздауына такау, орналаскан Vй «кымындаты алып кара \"зтеше таксык ар, а« “а“ заманнын кэрме ушж едей, салтан га ^ мазак етерд»' н от уакыт Ушырып отырган озык деуфДеп аАа й аузынан жЫЛТЬ' ы3 кезшдей Эфесе тун баласында укпр-уиА'Н ^н ' яс таудык *алты ^ К0Ш1нен ебден шаршап, швпп-швпп 0Т5
алыстан шалынатын; замананын умытып кеткен улындай желмареген ецфдщ онмешнен жарып жаркыраган сеуле ата-бабамыздын енд1п калган саркынды аманат шырагындай, кай-кайдагынды, ата кэабй-1Д1, кайдан шыккандыгынды ер!кс13 есще туарт, елдебф сикырлы кушпен мен мундалайды. Жанарыц ашып, кофеин кобенст, журенн сазады; дангаза дуниенщ айгай-шуы мен арпалысын, куш курес пен ит-кыркылжынынан шаршау тарткан жаныца сауап болгандай, кептен коксеген беймарал, жым-жырт емфД1 жолыктырганына 1штей жарылканып, жасанасын,. Таганный тан, калганы бул да емес - тыныш фшшк Катын суынын, жагасында да бар. Таганный тан калганы осынау ер Алтайдын малшылар мен аншылардан баска жан аягы баспайтын куысында, ерте дуние деуфшдеп жан аягы баспайтын куысында, ерте дуние деуфшдеп сеюлд1, тас ун,п'рд| баспана, табигаттын тагыларын корек етт отырган Шалдыц каймана журттан кашац тарткан тфЛ1п - комакты когам, дуб!рл1 деу1рден егейси К0Ш1П, ез котырын 031 касыган окшау кеаб1 ед1. Таганды тан, калдырган бул гана емес: ауыл-аймак, бота-тайлактан тек кара басы гана ауа кешсе, саяктаса жарар ед|-ау, пендеге бер1лер санаулы жасынын кеб| кет1п, келтеленген шагында бер|'лер санаулы жасынын кеб| кет1п, келтеленген шагында оган бэр1 жарасар; ©з1мен б1рге т-у-у ит аркасы киян - ел-журты жок жет1мс1 реген жерге каршадай ек! баланы ерте кеткен!. Олар кун! ертен - ер жете келе кар адамы сек1лд| жабайыланып, жан адамга жуымайтын тагыга айналып кетсе, мынау мере-сере 0М1рд1ц кызылкырман кызыгынан макурымданып, мацып калса кайтер... Шалга лагнет жаудырып, ©К1Н1ШТ1 ©м1р кешпей ме? Бул калай сонда? Унг1р-уйд1н 1шше енкейт к1ргенде туган осы ойлардын ушыгын таба алмаган Ж1Г1Т айналасына антарыла караумен болды. Улпершектей улбфеген ул мен кыз аса бф 1зет, иманды инабаттылыкпен селем берд| де, атасынын мойнына асылып, аймалап, сагыныш-маукын басты. Унг1рд1н IшI кец. Кенд1г1 соншама, тас канатты агаш денбекпен каптап, еденш тактайлап, екше белт ек! белме жасаган. Алдынгы белме - ас 1шетш, ал, анау т©рг1 болме жатын уйге уксайды. Бф караган адамга карапайым гана т1рш1Л1к ушш керект! заттын бер! бар деуге болады. Тап-таза жиналган. Кабыргага кагылган аюдын тер1С1, онын азу тю аксиган басына арбайган бугы муйЫ кагылган. Муй1зд|'н ер саласы бос емес, мылтык, окшантай, тагы да баска керек-жарактар 1А1нген. Камшынын неше тур| бар екен, сан турл1 ©р|М, сан турд| сап, Шалдын ер1ккендег1 ермег! камшы ©ру сек1лд|... Ыдыс-аяк та агаштан ойылган. Кдлайы мен шыныдан жасалгандары жок деуге де болады. К|ре бер1с фгедеп пеш те тастан каланган, тек уст1не гана темф плита теселген. Еак алдында кезге шалынбаганымен, мал басы бар сек1лдп Айран уйытулы тур- Кайьщ салмада сурленген ет шнген. Каз1р кун жылы болтан сон, отты еС!К алдындагы жер ошакка жагып, тамакты далада пюред| б1лем. Жерошактагы шагын гана шойын казаншада булк1лдеп кайнаган етт1н ию есжтен К1р«п, мурнынды жарады, карньщнын ашканын ес1не салады... Анда-санда Т1л1нд| жутып коятыньщ бар екен, — дед1, сьфт ки1мж, саптама етИн шеш1п жен1лденген Шал. 8740-
» - Ондай эдет1мн1н, бары Рас. Лекция Успнде Ае саба|^ тындамай устаздан талаи урыс еспгенмт кепп, киялдап - Балалар, тамактарыцды уд мен кыз жарыса жупрд|, ТауГыЛмырт'ы^езд^3--б,ЛТе ШамАЫ жагып. карацгыланган. Ашык, турган есжтен К9ДД1Н 6|р р ''И1р1Л1Г1' УНПр-уйдщ |ш| тау тутас тулгасымен кер1нед| екен ЕтегииГенТ 4 *Р Жа™«™ алып зангар таудыц басына жете алмай шаршап тяшги, уТаскан орман; сол орман басталады. Шокыныц айыр ©ркеш шошаптл, ' корым тас' таз шокы - Улымньщ аты - Козы, кызымныц ес.м! - Ба!^^^ ШПак бар‘ дед| аксакал енпмеге ыкылас б|лдтт - Егрп т ' ЫрымАап вАей| койдым, - б1р1 - шыгыстан. Эдей! Казакстанныц ею Киыр ГетГ^ТГ' б1р1 \" батыстан' келд>м. Кандары араласып, балталаса белшбейтт ужы^ы аЛЫ\" - Шынымды айтсам, агасы азд|н осы апр^ • А ел б°лсын дегежм... уш1н? Жаман айтпай - жаксы жок, ешк!м де мыч жагай а^Гйды. °ТЬ'РМЫН' Не - 0Д1П кетсец, ею бала комелетке толмай далада каладаы деген уайымыц : шыгар, - деп Шал Ж1пттщ айтпагын 031 жалгастырды. “ Айтшы, шырак, маган канша жас бересщ? ;. Шамамен... деп, ойланды Таган. — Кем дегенде жетгмске жакындап ;I калдыцыз. I ! - Сакалым мен шашымнын, агына карап ажыратсац, солай, ерине. Нактысы - 1924жылгымын, демек, еду сепздемш. Енд| бфон бесжылсызелмнщдузагына 1 1Л1не коймаспын деген сежм бар. Ендеше, межн ею балам ол кезде бф1 бой жетед|; екшшю ержетед|, ягнижииырманьщустшекелед| деген сез...Одан ары ■ менщкерепм жок,, ез кундерш оздер| коред|, атамекеннщатпалазаматы болады. - Кызык екен... ертектепдей... бэр|бф тупю мак,сатын,ыз туманды. Елдщ 1Ш1*нде отырып ер жетк1зсен,13, юм таршылык жасар едк Обал гой, ага, обал... - Бупнде ел калды ма? - деп сакалын саумалады Шал. - «Булшгеннен булдфп алма» деген... Эгэр мен елден к,ашсам, баламнын,саудайы к,ылык, арзан кызыктан таза вссш дегешм. - Агайыннан кец!лщ13 калган-ау. Эйтпесе улкен жердепнщ бар. акымак дегенге юм сенер. Рас, КОПШ1Л1КТ1Н ортасында журю те жалгызсыраисын, ондай ауыр сот ез басымда да болтан. Б1рак--- айналайын халыкпен какты жургенге не жетон. журт кунага батканша, агаш-орманнын - Адам-орманнын ортасында Мен казактын, ат0^ апатынан да, булшген арасында таза ескенше не жетон. - кала, есек - ауадан да; таза да токаппар урпагын тар иел™\"уме' кылар айгай-шудан жаладан... мендуана жегендей жел1ютрер еуе Сонда калай, екеуж уйлендфеоз бе. ^ бауырынызда, б!р уйде агалы- - Дом жазса, ондай ойым жок ем®^ епЛ1-зайыпты ет1П косканыныз ата Карындас сеюлд| тел оскен балаларынь жолын бузгандык емес пе, агасы... Ч.98«
- Ашып айтамын деп, канын шыгара касып айтып отырсык-ау, шырак. Ек| бала акыл токтаткан сон, аныгын ашармын, оздер! шешер... Болмаган жагдайд, ауылдан адам табылмас деймюн. 0ссшш1 ауем... Же, догараиык, тамак дайын... Агаш табакка салган етп буын буркыратып Козы, соцын ала сорпа куйган ыдысы бар Баян 1<|рд|. - Жур, шырак, кол шайып келейж, - деп, сыртка беттеген Шалмен кабаттаса шыккан Тагамиын, ен оуел1 кезше тускеж бет! шымырлап, жайбаракат жаткан кол болды. Аумагы ат шаптырым. Уй фгесшдеп жакпар тастан ез-озшен соргалап туратын суга науа орнатып модениеттендфген екен. Колдарын сол саугалаган суык, сумей жуды. Аук,ат успиде коп онпме болган жок,. Конак,ж1птпн,к,арны ашып калсакерек, карбытып асап, тутшге ысталган шала сур| етт1 суйсше жед|. Балалардын заукы бул уйренш1кт1 аск,а онша шаба койган жок, атасы усынган суйект! шукылап, шокып жеген болды да: - Мал жайгаймыз, ата, - деп астын, кайырылуына карамай, балальщ жен!лд1кпен шыга жонелюкен. - Мал устайсыздар ма? -деп сурады Таган шайнан кыгып. - Иэ, он шакты кой-ешк1, бф бузаулы сиыр, ек1 жылкымыз бар. - Бай екенс1здер-ау... ал енд| оган айгыр мен буканы кайдан табасындар? - ©31Н1Н, орынсыз калжыцына Шал ренж1п калмады ма деген куджпен коз киыгын салып ед|, ол каперс13 екен. - Мынау ©скелен,н1н, аргы бетшде жаз жайлауга келген сиыр табыны мен жылкылы ауыл бар. Ургашы журтына бай кай-кайдан да табылар. Мына екеум1зге катын табылмай ма деп коркамын... - Менк| болган... - Ендеше, менмо де болган, - деп, Шал шатынай догарып тастады. Бул вцпме отагасынын, он жамбасына келмесш сезген сон, ары карай ерб|мед|. Сузбе коскан ак сорпаны агаш аякпен сораптап, бабымен 1шкен екеу| кепке дей1н лом дескен жок. Дастаркан жиналмады, балалардын енш1С1не калдырды б1лем. Тыска шыкканда, баганагы шапак шаршау тартып, айналаны ымырт жайлай бастапты. Сонадай жердег! доу самырсыннын туб|н коршай жасалган кашаньщ 1Ш1нде уй иес1 айткан он шакты усак мал камаулы тур. Ал ак шап Кызыл сиырдын бауырына тас кенедей жабыскан каршадай кыз созгылап сиыр сауып отыр. Колыньщ куш1 жет1нк1ремесе де, онысын б1лд|рмеуге тырысып, кунжын~кунжын етед1. Ер бала - Козы бузаудьщ мойын ж|бш устап, касында андып тур. Он жастан енд| гана аскан балалардын шаруакой пысыктыгы Таганга катты осер егп. «Тон1р1м-ау, ом1р деген1М13 осы емес пе» деп ойлады. Осер| журект! шабактап, жанарга жас уялатар кино шпетп, мынау кокыркай гана карапайым т1рл!кте ом1р1м1зд1н барлык мазмуны мен о бастагы бастауы, мон! мен сот табиги куй!нде кужынап жатканын туйс1нд|. Таганный алгаш рет балага деген махаббаты оянды. «Тон1р1м-ау, вмф деген1М13, ом1р суру деген1М13 - артына ат устар, сиыр сауар урпак калдыру екен-ау...» Буг1нде взЫщ тунгыш улы жиырмага толганын есше алды. Не 1степ жур? 0Л| ме, т!р« ме? Фамилиясы вт«с>
калай? Океан сурай ма, элде ейед| Кулг элАе экек 1шк!ш, маскунем, баягыдЛл УНаптаптымАепТугтл- • К1М «лсМ.. ЫАа калган деп, б^Х ’ГГ*\"' Малды жайгаган Козы мен Баян асЫр сала ме... Мь,„ау аспанмен заласкан мен1реу таулардь* *анР“сып: Уиг!р-уйгек1р!пкещ ойыны кандаи жарасымды ед|. Кесгелтек агаштын\"Г™™ &ла кУлк1с1, бГл тартып отырган Шал ж.птт! жанына шакырдьГ У асыкпай - Кои соиып, бас тартпады Аеп, курен кабак боЛЫП тУрган жоксьщ ба, шырак? - Жок, ага. - Шал багана 6|Л1П, «аксакалды» «агага» ауыстырган^- ^д3'^ °Н бесжа(>а|<улкенА'пн ен1р|НДег, Андагулдарга жолаушылай барыпты. Елге еркелеп ерк.н журетЫ акын Катпа деген болыстын уише тускен екен. «Алыстан алты алашты аузына караткан Макан келд|» деп, конакасына серке соймак болады да, акыннын алдына келденен тартып бата сурайды. Койдан гер| ешк! етшщ жеыл екенш айтып, сыргаксыган болыстын саран сынайын таныган Макажан бул да боса олжа дегендей, канагат тутып, ундемеген К0ршед!. Тамак пгап, алдарына тартылган табакка караса, баганагы серкенщ басы тым к1Ш!рей1п калганын байкаса керек. «Ал, ак,ын, бата жасаныз», - деген К,атпа байга былайша еленмен бата берттк Заман, заман, заман-ай, Жылдан-жылга заманы Жумбак болган заман-ай, Саркыраган озеж Булак болган заман-ай, Алгаш конакасыга келгенде, Атан ак серке ед|, Тамак болып тскенде, Лак болган заман-ай Аллауакпар, - Аеп бетш сипапты. Т0РК1Н1Н угар намыс бар екен, тун 1Ш1Нде Кайткенмен Катпа болыста сез Котаннан кой алдырып сойдыртыпты дейд|. ^ мщпрлеп темен карады. - Макажан акын менщ атам, акемнщ зкесг.. Шал: кайран калды. - 911
- Апыр-ай, е. - Шал шыншыл к0К1Дмеи сабырсызданды. - Ен, вюжштга сод, ага, ел-журттын аузында журген Маканныц б|р ауыз 0лен,ш жатка б1лмеймш. Элпнде аз айгк,ан оленД1 мен де шт алганда шокырактататынмын, бфак К1МД1К1 екешне мэн берген емест'н. Ол кют керуге жазбады. Экеден де ерте айрылдык, БШм куып Алматыга кеттж. Еам бутгн кез1мде ауылга барган жокрын. Араккеш атанып, аузымызды ит жалап жаткан жер1М13ден Ер|к тауып алды. Онысына да ризамын, осы 031н!з корт отырган кешпке келдж. Ержтщ шешеа Нюра шешем13 мыкты адам екен, сол кганщ аркасында гана аман калдым. Атамнын, аккула акын болганын сол кюден алгаш ест!Д1м. К|'рерге жердН тес1Г1н таппай, бет1мнен отым шык,ты... - Ой, ол кок коз кемтр мык,-т-е-е, - дед| Шал. - Б1лем, ест1гем, улы езже тартпаган. - Ержпен неге дурдаразсыздар, Алтайдын тауы мен агашын бол1се алмай журс1здер ме? - Оны оз1м де б|лмеймш, ойтеу|'р, олекедей жаланган соны корсем, ит керген ешк1дей боламын. Балк1м, дуниек,он,ыздыгынан коцсылас бола алмайтын шыгармын. - Дуние жиса, б|р д1ттеген ойы бар шыгар. Агайын-туганы жок. Ол да жалгыз1Л1к Ж1Г1Т к,ой, жаск,а ага, ак,ылга сак,а улкен адамсыз, артык,-ауысын кенд1кпен кеш1ре салмайсыз ба... - Сен, шырак,, бтмшшкке келгеннен саумысын,. Мен1н, жаныма бататыны - байлыгы деп К1м айтты. Алдына келсен Т1стер, артынан келсен, тебер казымыр шошк,а мшез1 де. Ана жылы уст1-басына бал жагып барып, корш1 омартанынб|р рой арасын урлап кет1пт1. - Араны калай урлайды? - деп тандана сурады Таган. - Ол онай. Балдын балауызын уст!н,е жапсырып уясына жак,ындасан,, ара б!ткен жапырлап тотт1ге к,онады. Сол к,алпымен уй1не алып келт оз жэш1Г1не К1рг1зед|. Адам баласына кайьфы жок,.. Не орыс, не казак, емес, егей неме... Таудын, туш шапшан, тусед|. Жерошак,тагы от к,ана шок,тана жылтырайды. Маралколден салк,ын саулады. Келден шыгар шумек-судын даусы ест1лген. Эз1рше бетен ун жок,. Балалар уйпнк-уйден К1р1п-шыгып, тш какты т|рш1Л1ктер1мен жур-ау. Кошел! он,г1меге шолфкеп калган Таган тагы да не айтады дегендей,Шалга жалтак,тай к,араган. Асыр салып ойнаган балалардын кулк1С1 еспледь — Козы, Баян, ыдыс-аяк,ты жинап болсацдар, уйк,тандар, _ Аеп дауыстады Шал. - Куз де жак,ындап к,алды, байк,айсын ба, тун суыта бастаган. - Шоктанып калган отка косеп-косеп бутак тастады. - Таудын туш осылай, шырагым, алдьщ терлеп, аркан муздап отырасын. Эаресе, кыста киын болатын шыгар, ага. Ат буза алмайтын ак кар, акырган аязда калай жан сактайсыздар? - Кар калын тусет1Н1 рас, оган шангымыз сайлаулы. Ал акырган аяз тау 1штде болмайды. Жан аман болса, жан сактау деген не, твйфь Чукчалардын да тук,ымы суык,тан к,урып кеткен жок, кой. Бул Т1рш1л1гщ1зден вр| к,орк,амын, ор| к,ь1зыгамын... в?в-
- °НЬ|Ч нес1не басынды катырасын тыгыдганунггр]де.Жок,шыр1гым\"енед'раЛбаСТаНЬ'Пага„™ТаГЫйр ку мекиен жерге; анау ей «э^ыЧамак^^,^«а»^^ таза «ян деп келд[м бул жерге; жарь,4ы„Г„ жа\"' С0«РАьиден1 са*^ ит т.рд.кт.н итаршысына айналып, ау„алы \" Н*асжан“жараланбасыншь кетпесжш, деп келд,м бул жерге; жалга„„„,ч'*“«>■,« «*м1 бо»„ адь,п шаинап тастар каскей Йрл1пнен не па^'Р’Нен' б'№-бр алкымына„ адамнык езш апат етер 1л!м-б1л1мшен не пайлп дКУНАерАЦ ^ болганда арпалысып каруланганнан не пайда; а~Р-РсГаГГ“ГНН- барамыз, кой торы ,аяцмен мыц-миллион: жыл гумыр кеш™ КК Аа Каида кемемм1зге келт, болдык-толдык, табигаттын барл ' А' М'Не' збден „е„ техниканык самгау бгнпне шыктык деп айдарымыэдн сетте - табигаттын жарты гасырльж гумырьш узартуды кексеп отырмыз... Шалдын, шалкып 61 р сойлеген сезжен 1штей ундеспк тапты ма, Таган жанган отк,а тес1ле к,арап, ундемей тындап отыр. Тун суытты. Ай ел! шыккан жок. Кыркуиектщ алгашкы кун! жанбырсыз басталганмен, кеп сагындырмай келетш жанбырдын хабаршысы кганеп жатыр. Ол орман куцигеж еде Кел кершбей к,алды. Таудын, бумр бел1 де тепстеле сулделент, тек карауыткан кара жоны гана болжанады. Оттын, жарыгы от басындагы екеудщсулбасын ажардап, жанарларында жалын жанып, бозарыцкы тарткдн боз дуние кешкендей мунлы да жуас кейтте. «Бул дуниеде к,ашып тыгылатын жер1н, сыбырласар сырласын, еркелетер елщ болганга не жетон» деп ойлады Таган. - Бэйбшем к,айтыс болган сон, к,айтып уйленбедм, - дед| Шал «Аркарын» ■ отты шаламен тутатып, - бала котермеген кю еде Кшэл1 ол емес - мен. Мен де емес - согыс... Он жет1ге толмай эскерге алды. Колхоз бастыгы вз ! _ улынын, орнына жасымды улкейтт меж аттандырып Ж|бердЕ Б1зд! Сталинград -- ' кыргынына салды. Ек! солдатта б!р мылтык. Жанындагы мылтыктасын вт ез колыца кару жеке тиген сети армандайсын - кунэлы °лсак да арма Б13 еншейш маскировка екенб1з. Нагыз майдан, непзп куш а жатыпты. Ол жойкын куштен бейхабар жау барльж каруыб!нзг^е ж^умссыапр1, ЫажНаал„ буркт тепелей бердн Осы кезде, эбден Р шен|болганб!зкынадаи айналыпетт,к,оршаугакалдырдыгой.Алду андым Ер адамга енкереп Кырылдык,. Эне, сол алапат арпалыста катты жара пен турегелт дерет - белден айрылдым. Урпаксыз калдым. Каитеиш, о.р сындырар бгр 031м ед|м... _ т;п жалт карады- Шалдын екен. Жубаткысы, жыль ЖИт жулынына б1з сугып алгандаи щЫрКЫн, шыншыл аниме >канарынан саулаган жас сакалын суарып шымырлап, узыи к.рп.ктерд. сез айткысы келдп Жубату мумкЫ де бузгысы келмед|. ©зшщ де кецс1р|п ашы , ^ айГан. Юм Аымданды. 01/ТК1Н тукымы осылаи . Арпршк1мд* - Эне, шырак,, ат Т0бел1ндей аз ^а3 сонда-мЫнаУ к1нал1 к!н0Л|?Тауып к©р... Булжалганнынкуитыркь 919
- Онык нес1не басынды катырасын ад \" Л Чй1 тыгылган унпр! де. Жок, шырагым'мен ед'раЛбаСТаНЬ1п'таг“ 61р к КУ мекиен жерге; анау ек1 козымныч аман1ып Саугапа\" келген|иЧ гашы\" :• 5 таза оссж деп келд1м бул жерге; жары^рым^ ьщ»' С°ЛаРАь,н ден!саТрухы Г' ит Т1РД.КТ1Ч итаршысына айналып, ау„ал “77“с *аны *аР«а„басыГь1 кетпеснш, деп келд.м бул жерге; жалганнын у37 зам?»нь,ч за»; 6о” адып шайнап тастар каской б!Рл1пнен не пайГа 7' б1рЫ-б|р| а^«ын™ адамныц 031н апат етер 1л1м-б|л1мтен не пайда 'А УНАерА,н кУн: болганда арпалысып каруланганнан не пайда; апыр-ау ‘осин^ УШЫП асы^аннан, барамыз, койторы аяцмен мыц-милдион жыл гумыо Ы* аСЬВДнда кайда кемел1м1зге келт, болдык-толдык, табигаттын бар Р КеШТ'К' 6НА' М'не' ебден отырмыз... уайымдап Шалдын шалк,ып 61 р сойлеген сез1нен 1штей ундеспк тапты ма, Таган жанган отка теале карап, ундемей тындап отыр. Тун суытты Ай ел! шыккан жок. Кыркуйектщ алг-ашкы кун! жанбырсыз басталганмен, кеп сагындырмай келетш жацбырдын, хабаршысы кюнеп жатыр. Од орман кушает ед1. Кед кершбей калды. Таудын, буюр бед| де тепстеле сулделент, тек карауыткан кара жоны гана болжанады. Оттын жарыгы от басындагы екеудщ сулбасын ажарлап, жанарларында жалын жанып, бозарынкы тарткан боз дуние кешкендей мунлы да жуас кешпте. «Бул дуниеде кашып тыгылатын жерщ, сыбырласар сырласын, еркелетер елщ болганга не жетон» деп ойлады Таган. - Бейб|шем кдйтыс болган сон, кайтып уйленбед1м, - дед| Шал «Аркарын» отты шаламен тутатып, - бала котермеген кю еде Кжел1 од емес - мен. Мен де емес - согыс... Он жетже толмай вскерге алды. Колхоз бастыгы ез улыньщ орнына жасымды улкейтт меж аттандырып Ж|бердТ Б13Д.1 Сталинград кыргынына салды. Ем солдатта бф мылтык,. Жанындагы мылтыктасын елт, ез колы на кару жеке тиген сети армандайсын - кунэлы болсан да арманд Б13 еншейш маскировка екенбж. Нагыз майдан, непзп куш, ап ажал мтыпты. Ол жойкын куштен бейхабар> жау^“^“\"ьстын ту сыртынан буркт топелей бердп Осы кезде, обден э р • болган 613 кынадай айналып отт, коршауга калдырды гой.Ал душпан ^ Ер адамга ен керег! кырылдык. Эне, сод алапат арпалыста катты ж Р ~ белден айрылдым. Урпак,сыз калдым. Кайте тен турегел1п дерет сындырар бф 031М ед|м... _ !п жалт карады- Шалдын Ж1пт жулынына б!з сугып адгандаи с ^0Н Жубаткыеы, жылы жанарынан саулаган жас сакалын суарып щь1рКын, шыншыл анпме соз айткысы келдк Жубату мумкш де «« “НЦрлап, узын к,рп.ктер*' бузгысы 1.©з1н!ндекенар|пашып, УР келмед! азайган. Юм Аымданды. - Эне, шырак,, ат тобелждей аз^ К1МД1 к1нед|?Тауып кер... БулжалганнынкУиТЬ
айта алмайсыц. Айткан адам гана нагыз к|'нэлы болып шыгады. Сондыктан Да ундемейм13. Ундемейтш себеб|м1з - уйдей пэлеге каламыз. Ал енд| ундемеу жагынан казактар алдына жан салмайды. 1ш куса болган журт жудырыгын журагатына жумсайды, б|'р!н-б|р1 бауыздап жаткан агайынга айдаладан кызыга карап турган озады тубшде... Ен сорлылыгымыз сол - жауды сырттан 1здейм1з, вз 1ш1м1зде жургенпн ескермеймН. - Оздщ жау Маркакелдщ ар жагында той, - деп, ер1каз айтып калды. - Сол екеш' рас, жасырмаймын, шырак. «Улттын, азуын улынан коруге болмайды гой». Бфак Гаган бул ойын дауыстап айткан жок,- Айтпаган себебЕ «Енд1 Ымнеи керемЫ» деп Шал шакшия калар... - К©п мыжымай жатсак кайтедЕ шырак, - деп орнына турды Шал. - Ошактагы отты сендфейж. ©рт кетер... - Ти1спе, ©31-ак ешедЕ ©з оттарынды ездерщ свндфт, вбден жаман уйренген екенс|'ндер... - Егер етекке туап, елге кайткыц келмесе, мен саган акыл айтайын. Мынау карсы беттеп таудык устшде, осы жерден алые та емес, осы заманнын, патшасына арнап салыиган агаш уй бар. Бф кезде астанадан азулы азаматтар келт, ан, аулайды деп, ешекейлеп киган керемет уй. Алтай жаратылгалы, ондай едем| уй салынган емес бул енфде. Т|пт! Шьщгысханньщ да туеше кфмеген шыгар. Сол уй бос тур. Облыс басщылары жалгыз рет вертолетпен ушып келд| де, неге екенш б|лмейм|'н, жым-жырт болды. К,аз1р иес1з. К,атын ал да, сол сарайда сайран сал. Маган керши бол. Кауымдасайык. Аршылар косшысын курайык. Осылайша ел болайык. - Ойлану керек екен... - Сен ойлама. Эрекет жаса. Адам баласын куртатын сол ой. - Адам баласын куткаратын ой емес, ойсыздык шыгар, ага. - Ендеше, жагынды таянып, тамсан да отыр. Ондай ойсоктыларды б1зд1н жакта леуки дейдк Шал уйге к1р1п кеткен сок, Таган ежелп эдет1нше сыртта калды. Шалдын екг1мес1 шым-шымдап бойына тарап, жанын жадылап тастагандай, жабыркау халден айыга алмады. Болмыстын болар-болмас тфлшше алданып, арпалысып ете шыгар адам емфшен аянышты не бар бул жалганда. Шал агасынык сарандау айткан сырынан укканы: М0КГ1Л1КТ1Н алдында пенде ишркш эркашанда утылары, женем1з деп жен1Л1с табатыны, сейте тура кештж гумыры уш1н туст1К мал жиятындыгы. Бул дуниеден юмдер ©тпед1: каЬарынан кан тамган хан, байлыктан бастау агызган бай, мукым элемд! аузына караткан гуламалар... Кене, солардык мык жасаганы, кене, солардык о дуниеден кайтып оралганы? Сонда не уш1н емф суру керек? Белк1м, урпак ушнн, улт уш1н... Б1рак сол ултка мен сек1лд| «алкаш», жок болмаса Ерм< сек1лд| топас та тогышар урпак керек пе? НЕГЕ Б13 ОСЫ урпактык рухы мыкты, ден1 сау, дауласкер де курескер, ана Т1л|н гашыгынан да артык ардактайтын асыл тект1Л1Г1 уш1н, 13Г1Л1КТ1 ерекеттер УШ1Н тербиелемейм1з? Азап шег1п, жарымжан да жарымес, делкул да дубара ултка айналып, азып-тозып азгынды жолга тускен елдщ |р1п-ш1ру1н кергенше, сол улттык курып кеткен! лез1м-ау... Ал Шалдык арекет! ше? Тыгырыктан шыгудык жалгыз жолы осы гана ма? Жо-жок, бул амалсыздык куй1Н кешкен 880 ©)-
I тым-тым жн-ршке жол. Сонда не 1СТе * — алмай журм!з, б!р кунп кыздыкызды“'аИнала*«н анамыэд®’^ез*«'п кез!М13Д| шел басты, кен1л!м1з кор, жте^^^ ТаСЬ1^Н^Т злэудаиш шыркап журм.з; гамаша ем|РАГн Т^А,ДЬ1П' ^Рдым дауреннК- агыска карсы жузу не болмаса жага,ГгТ„ Ыгысы\" »«« СУРУД.Н ен онаи тас.л,н тауып алдык та, жео Г1караи ^ылу же*, е„|р баласы жоктай жоктан езгеге алемЬ катанша „ 03'“'ЗАен арть\"< ^дам б1р-б1р1м1зге урем1з. Оу, сондагы максатымыз тм С1л1кпем|3 шьвданша ме? Ел болудыч ен б!р очтайлы сбтшде оспала™, Р 'К№)'' Т1М1СК' вшр СУРУ жел вмккваэдЕЗйёаруэкка адалдык, еткенге иман болмайынша, тф1лерге салауат жоПптТдуь дур алк.н.п жанара алмайды да. Б13 кун, бупнге дей!н улттык адамгерГл! имандык бет-беинес, мен болмысын, келбет, мен лайыктылыгын аныктай алмай журм13. Эаресе, казактардыц... Ен, эуел, б,зге ммдер керепн ягни ултымыздьщ ар-ождандык, идеалын б1лмейм|'з. Мшездж ерекшелжт! - артыкшылыгымыз деп асыра мактанамыз, ал рухымызды, жадымызды жангыртпаймыз, немесе 61Л1КТ1Л1Г1М13 аз, жалган 61Л1М1М13Д1 солакай, рвсуа пайдаланамыз. Бул менмендж, эаресе, тарихшылар мен философтарга, сонымен катар орысша I окып, ойлап, жазатындарга, немесе ез ултын тым-тым, суйетшдерге тен сипат. - Менщше, ултты жаксы керу дегешмв - тек жаксылыгын тана керу емес. Улттын, ; рухани тулеу| мен эсу, уимн, онын, жет1спктерше тандай кага тамсану, удайы табыну гана ма? Кемшшктер1н де корт, кайтып кайталанбауы уипн куресу емес пе... Муны орыс гуламалары елдекашан мойындаган. Медени топырагы кунарлы казак халкы Абай, Шокан, Мухтардын, мэуеан гана терт, ынгай ылги жарылкана берген жок, суркиялары мен саткындарынын да сан алуан туР'н керд|, кер|'п те жур. ОЛАР осы тауда да бар... отелен тент заманда Д, кауш те жок. кой устЫе бозтортай ^«рткалан»т\" ““^“л бижке шыкканымызды кундеп, етекте калга -п журе берем,з бе? айналмайтын кызганыш отына жь|Л1|>, дЬ'П' дрдырымЫЗДЫ мансук етт неге Анау, тагдырдьщ таланына таланган ШАЛ, Жамандыктан кутылудын кетт|? Ал мен неге кайтпаймын ел-журтыма. ■■ емес пе ед,. Мен жолы, сол жамандыктын батпагын кешт жу 0ТемЫ. Айнага берген тазардым! Мен енд| 1Ш1МД1К атаулыга ^аРгь' ^ НЭрСе - ейелге берген антымньщ ала ж1бш аттамаспын. Дуниедеп н, тазарып кетт, ме? сы ант. Мен тузелд,м, агайын! Осымен Ук'лЖ1 саль1П айтайыншы - аКа^ак ойларымды халыктын ортасына барыР карап акымак болмаиды, ^ алжасты деп акымакка балар. Адам к Р туМайды, кемш,л1к етер адамдар... Кемш1л!кт1н ки1м,н ки /двСТур „ен а»™ ЭД**» Улкендер. 1ш|мд|кке салыну, ана бар: б|р, осынд ' бастау; да солай... Уйретед!, уйренед!... АлДЫМД* , 6ар-барды™н каи ______ Ер1кт1н, уйше бару; уш1НШ1С1 аУы /г)0|Й
айтпакшы, Алматыны умытып кетттн-ау, балыктын басын тазалау керек екен- ау, оган енд! калган кулаш бойы гумырым жете кояр ма екен, еуре болмайын, онда да он жамбасымен турган, азаматтар бар шыгар, онда да он-солын таньщ калган есп журт, енсес! котер.лген ж!герл1 ж.пттер журген шыгар...» Таган санасынын сау кезшдепдей сартылдап штей бастаганына куанды. Бейне токтап калган сагатты бурап кайта журпзгендей. Кара шапанды тунн!н етепн тур1п ай шыкты. Дуние суттене бастады. *** Ер1кт1 тоса-тоса тан алдына коз1 шит кеткен Айна ез тусшен ез1 шошып оянды: агаш болменщ IшI салкын болса да, ак гер, кара герге шомылып, ауа жетпей кысылып оянды. Журепшн согысы катты есплед|. Корпеге оранган куйI, керген туан есже тусрди.. Жап-жасыл дала, сол далада астарына сэры ала сырмак тосеп, кымыз сапырып 1111т отырган анасы мен енеа жас ботадай твй-твй баскан Айнаны аймалап толганып, каз турганын кызыктайды. Тусауын кеседп.. Енд| бф мезетте ем 61’рдей ананын арасында мез болып кулген себид! жалгыз калдырып, калыктап ушып кеткен кос ана аспан тесте ант, кезден гайып болды... Айна жылады... Зар ежреп жылап оянды... Нурке кемтр терезенщ пердеан сиыра ашып тастап, кег1лж1м тарткан ©йнектен унс13 телм1р1п тыр екен. Терп белмеден шыккан келшн1н сыбдырына бурылган. Шашы кобырап, к©31 жасаураган Айнанын уйпа-туйпа ускынына бетен ейел шыга келгендей, урке карады. - Айналайын-ау, не болды саган? - Туамнен шошып... - сезтщ аягын жутып койды. Енес1Н|'н алдында ешкашан да жаланбас журмейт1н 0дет1нщ 0Д|бш сегт алганы енд| гана есше тускендей, «ой-буу, уят-ай» деп, шашын баса терг1 белмеге К1р1п кеткен. Нурке кемтр кел1Н1Н1н ибалылыгына суйсше жымиды. Жаулыгын байлап кер| оралганда: - Туе - тулк1Н1н богы, бет1-колынды суык сумей шайып ж|'бер, калкам, - дед|. ©31 тесекте отырган куй! куб|рлеп, намаз окуга К1р!ст1. Айна ес1к алдына шыкканда, елемд| ектеп тастаган аппак шыкты кордЕ Кундег|ден де буг1Н кальщ тускен екен. Тун суык болганга уксайды. Биылгы кузд1н узак 0р! жауын-шашыны аз боларына осы тангы шыктын тым калын тусу| кеп1лд1к бергендей... Кеше ан карауга аттанган Ер1ктен де, Шалды 1здеп кеткен Таганнан да сыбыс б1л1нбейд|. «Б0ЛК1М, уйктап жаткан шыгар» деп, койма сарайдын жыртиган сынар терезес1нен ун1Л1п ед1, кел1мсек Ж1птпн бел1 кеткен жайдак нары бос кершдп Манайда жан баласы жоктыгына еркелей ерк|’нс1П, ракаттана есшей кер1лд1. Тангы салкын урган денес! сел калтырагандай болып, уйд1н бурышын айнала берт ед1, аппак болып тенкит, шык уст1нде тыр жаланаш жаткан кюж кврд!. Ал дегенде тан калды, коркыныштан гер| еуест1к билеген. ©Л1-Т1р1с1 белг1С1з сулык жаткан мстщ ек1 жагында кыбырсыз кулаган ек1| баланын анадан тугандай кызыл шака денесш байкаганда, бакыра шошып кер| шепнд|. ©нмен!не М1рд1н огы тигендей, ес-акылдан айрыла шалкалай кулады. Шалкалай кулаганда, екшесм-1ен каккан денбек те себепин болып ед|. 882 о)-
\\ Талып тусп. «Лп-а-а-а!» деген айк,айга Нупкг КУлкын сэр,де оралган. Кеше кешке сет! т«„ “ГеТПеген-°«°Ртуь л!а крнжыгын коса ечгер.п суйрелеп жетк!згенше таи °ЛТ|рген к|Р«ЭДнек ;ш1нде соиып тер.сн сыпырып альт, денелерЫТат\"'еА1АлгашынАа'орман ет,н кимады. Етжен бурын жарага мын да бГр д,Г Т Аел туРАЬ| еА1— Содан уйдщ фгесше екелт сойган теЫлРп булА'РМе* алу керек жайган сок, «уН» деп жака гана отырган бет: ед| Р'Н ШбЛАеН Тазартып' тУздап «Апа» деген дауыс кайтып кайталанбады. Жым-жыпт к болып калган сек1лд| ме-ау... Жок, сол гана ш * Р К Ь1н 03ен| Ае МУ3 аркыраган. Эдеттеп уйректей шайкалып басар ж\\Кр1с?неЬсаль^ГОЛКЬ1ЛАаТЫП берген ед!, аюдыч ар жагында жайрап жаткан айелш керд|. ДегенмТГрИ* езгерткен жок, асыкпай адымдаган калпы, жанына келт гурды - Эй, не бодды саган, 1ш1п алганнан саумысыч? - деп, каздиган кадпы аса б.р катыгезд|кпен аягымен турттс Айна кимыдсыз. Журедеп отырып тамырын устады... саспас, мЬ бакпас мжез1мен уйге к|рд[. Еактен кфген улына алая караган шешеа: - Айна неге меш шакырды, кол жумсаганнан саумысьщ? - деп, задала сурап ед|... -Б|лмейм1н, талып жатыр... Аюдан шошынган сек1лд|, - деп, дунк-дунк жауап бердк - Кудай-ау, аюы неа... Не деп мщпрлеп турсык. Ушыкта, ойбай, ушык,та! - деп, зарлаган анасынын, сезшен тез кутылгысы келд| ме, б!р аяк, су алып шыга берген. - Сут араластыр, сут. Тец1р1м-ай, осыншалык, неге тон мойын гып жараттык екен... - Басталды, - дед! суга сут куйып турган Ерпс - Коздерще куйж болып журген мен болсам, кдрамды батырайын... Кундерщ не болар екен! - Кудай уишн, тез баршы, ушыкташы. Экелш! менщ касыма.^ Ер1кт1н бет|не буркт ж1берген кыламык суы веер еткен Айна, ет1п, козш зшты. Куп КУ болып кеткен жуз! жан к.ргендеи^евд лыпькандан. басын Куйеу! уртын толтыра урттаган суды_та™.Аа УДР““мнаР„суйеш,турайын». шай^ап, ©те элаз унмен: «Керек емес, а а , женед|. Ер1ктщ мыгым Ерж капсыра кушактаган куй! тж кетерт зады А , кезЫ жумЫп, осы б\\р мойнынан кушактай асылып, елдекандаи р . анда-санда талып калу Т0ТТ1 С0ТТ1 квксегендей есерленд!. «Саган ер^ сыбырлап. «Ерепспрме, керек екен», - дед! баяу да жумсак унмег< КУ КетергеН калпы Айнанын гастай саламын». «Тастасан таста, енд| аРм шешеан!Н жанына жаткыза «Апамнан уят болады, туар» дегенш ТЬ1 ептеНД! ме, дезде шыгып кетп. салды. Нурке кемтрдщ ызыкын естуА0 0Кап-екап жылады-ай... Айна енесМц омырауына бепн басып Емшегшен сут 1 - Сумдык кой, сумдык кой, адамнан жатыр...
Келшше кубфлеп дем салып, шашынан сипаган кемтрдщ де жанары шыланып ед|... Аюдын 1Ш1Н жарып, отш алган Ери<, жон аркасына тыгыз бт<ен майын да далага тастагысы келмедЕ Сан етжен де кеоп алып, туздап, самырсынныц бутагына IадI. Будан сон калган мушелерж конжыкка коса суйреп агаш арасына апарды да, жер казып кемдЕ Осы каракегп бейне согым сойгандай аса б|р ыкыласты ниет, оте пысыктыкпен аткарган сон, колынын канын жуып, уст|- басын тазалады. Кандай 1С болмасын тиянакты штейтж Ержке ерген адам ешкашанда ершт, жумыссыз калмайтугын. Нанын жеп, жалыкпай жасар енбектж игшпн корт, озжше ракат дэнж де тастап корген жок. Ойтеуф, бф ушы-киыры жок, кезщ жумылганша таусылмас шаруанын койторысына мшд|ц екен, оз|’н сеюрт туст калмасан, менкж жыгып кетпеа тагы хак. Ер!к ен вуел1 ез тфлшжщ ©з максатынын (егер максат десек) кулы едЕ Дуниедеп ен азап та сол - б1здщше, ез1нд| езщ кул ретжде пайдалану. Ал онын каншалыкты пайдалы екенж сана сарабына салмаудан озган жетеаздж жогы жене рас. Менщ кейткер1м езж ешкашанда «кателеспм» деп есептемеген емес жене «осынын кате емес пе» деген адаммен тап жауындай алысады. Алайда айнала шашырай коныстаган бфаз к0рцллестер|мен тек осы пигылдын атбайларына келгенде айырылысты, керместей болып кет1С1п тынды. Буган батыра айтатын, бет1не баса айтатын шешеа гана ед|, сонгы кезде ол кюжн гей-гой акылын да каша тындайтын кулаккашты М1незге мшген. Уйге кеп аялдамай, нендей де амал тауып, кебшесе тузде журет1Н1 де сондыктан ба екен... Бойда куаты мол, Т1р| жанга жалынышты емес, ю туспейт!н ем1н-еркш Ж1Г1т еркашан да ез1мш1л келед| гой. Сонгы он бес жылдын жуз1нде кепшшк, ел, журт дегенд! б1лмей, саяк кеткен Ер1к желд| кунг! кара каргадай шулаган топырлактардын топтал баккан койдан айырмасы шамалы, ер! бфеу бакпаса, айгайлап кайырмаса, бет-бет1мен ит-куска таланып кетер берекес1здерге балап мойындаган емес. ©31Н кыран кусша сезшетш. Ал кырандар емше жалгыз. 0зш Алтайдын аюына тенейт1н. Ол да топтанып жайылмайды. Ттт1 табигатта мыкты ностен1Н бэр- бер! жалгыз-жалгыздан... Жалгыздык - кушт!Л1к! Амал не, адамдардын эм1се бакыты, эр| соры да сол... сол... сол... - куш ертен алдында не кут|п турганын б|лмей 61Л1МСИТ1Н1 ед|... Мен1Н кейткер1мн1н ала бетен едет! бар едк К,абагат жумыстан катты шаршаган сэтте, шалкасынан тус1п, ек1 аягын шалжайта жатып дем алатын. Бул шакта оны трактормен суйреп тургыза алмайсын, ер! манына жолап мазасын алган адам уимн аса кау1пт1 де, кауып ж1беру1 мумк!н. 0уел1 аспанга, не тебеге телмфген куй1 уназ жататын да, б|раздан сон жанары жабылып шур ете тусер ед|. К,андай себептен кырынан, жок болмаса етпет1нен емес, шалкасынан жату сырын Т1р| жан, Т1ПТ1 031 де б|лмейд1. К,аз1р де уйге барса, тыныштык бермейтш болган сон, койма сарайга К1р1п, «конагына» арнаган нарга узынынан сулай кетт1. Тактай тебеге теалдЕ Ен ©уел! ойына Таган оралган. «Шалмен ауыз жаласайын деген екен, араларына от жакпаса болмас... бф1пп алып, 0з!ме шабуыл жасары гажап емес, олардан кутуге болады. Коллектив курь,п' кукай корсетпес1не К1м кеп!л, сол итт! бекер, бекер-ак ерт!п келген екенм!н... 88* 0>- I
[ I Онсыз да ез|мнен артылар кабагат жумыс ж™ • эйел!м де сол сорлыныц ыцгайында секРллГа\" ТОЙ' Ше\"*мде байк;,*. Сенбейм:,,.. БРреуге «реуд,н ШЫНА «нь, Г Жаксь, атангысы келеди Жо-жок, ондай Гл| Гн тИлан6ай“ь,н. КолИр^' „радга, бон журет.ндерд, олт1Р1п та *Г °Р™сы„да аякха кез!н курту, сеитт, тазару - табигаттыч барлык ж™Г“У' вяж*аЭД« кутылу, тан емес пе. Ш|р|ген агашты да жел согып куляп ан^ар' °Рман“Тогайына аксагын каскыр жемей ме? Ендеше, осы жаратыл К6ТПеЙ М6, К0ЙАЬ'К Аа неге мойындамайды, неге колданбайды? Б13ДЕР ЫСТЬЩ 3анАЫлыгын адамзат дуниеде; маган салса... анау алжыган шалды алкаш т^Т эгоист Жо^ жарык аКдаатымндасруыкенпа, агыгымзыкоппж..1. бКеорпер^еад1нм. сИв^буПл вм!пЕЛО ГГа косактап байлап, коркатыным-аи... бэлк1м, ом.р деген1м1зд|„ вз! - коп „е„ ЖАЛбЫзГьвдын „ЭНП бтспес майданы шыгар.., Еанедг КозЫе уйкы гыгылды. Маужырады Оиы уз|Л|п-уз1Л1п, басы б.р.кпей .Р1мт1ктене бастады. .Курысыншы бар! де„|„ И сау бодса, керсетемт эд1... НЕГЕ Б13 ОСЫ! Сайтан алгыр, Таганный былшылы $ кайдан тусп еаме, курысыншы барк.. Уйктап кеттЕ г Ол ойлагандай, дуниенщ бвр| курыган, тфшшк куарган, су суалганжокедк > 0м1р вз бет1нше, жекелеген адамдардын, вкпе-наз, нала-муцымен санаспай-ак, $ агысын агыл-тепл жалгастырды-ай. 0мф езект! жанга бф елк екенш канша рет делелдесе де, осы пелсапаньщ манш туане турып, ер серпитшдерд! ' мазак еткю келгендей касакана дамитын, еоп-вркендейтж, барган сайын аласапыран кызыгын, алдамшы кызылын алга тартып, ум1т ж!б1мен байлап- ■ матап, дуалап тастар едн ©мф - ол да бф апиын 1спетп еркщнен айырып, варк куй кешт ретин. Табигаттыц ен акылды да саналы тулей болып есептелетш АДАМ, ен бф анкау да акымагы едг Б13Д1Н, ак,ымак,тыгымызды жаратканнын баска-баска мушелер! - жанды, жансыз кун-кун, жыл-жыл, гасьф-гасьф сайын кезге шукып корсетт жатса да, жанкеигп айкас пен айга шабар арынымыздан арылган еместз. Туп атамыз Турюден бермен туан де, унк де 03Г0Рта®* мэнплктщ к,ыл кобызы сек|'лд| Алтайды куйге белеген Катын езеж ак бейшара т!Рл1гРм1зд1н мазакшысы емес КУ о™ внРрдРн бурау густ, дел бауыздауынан богеп ГРЭС |лар жойкын ер кеудеан жайлаган казактар хабарсыз едг акылдасып, кенескен курылыс саларда, жерплкл халыкпен ешкашан длтайдын кос бурымы бар емес. Есептемейд! де, есептесе есептен жаныл*рма болатын. Сол жарыктык десек, бф! мынау Катын суы болса, екшш1 У 1ЛЫКТЬ1 жуРтшылыктан руксат Буктырманы буктырып бвгерде де сойткен, ту анды тенкдк астында не сураган емес, ал енд| сол бвгескен паида .]к жер! каЛды. Тенф|м- Калмады: атамекен, бабалардын бейт, ек1ау оСЬ| соракылыктан дуниежн ау, толайым тарихымыз су астында калАЬ'. нд, дсыл Катын бугаулан ак. Кылшыгы кисайганы?! Эне, Катынга да ка жэгалаган Таганга мунА Шалдын уй1нен ертелетш „Ш1^'ГЫ”' !р/ табигаттын казфп сулул ^ ой келд| ме, келмед| ме, б|'лмеим1 , ть1Ндамагалы не заман... Кызыктай кулдаган-ды . Газет окып, радио тынд ,.(9ввв
0Т1п кеткендей-ау. Жан тыныштыгы ушш окымаудан озган ештене жок. Жуйкец Ж1н,|шкермейд|, еш нарсеш ойлап алацдамайсыц, тортюл дуние не болып жатканынан бейхабар даланын, анындай далбаса куй кешеан,- Белюм, муныц ©з| _ Ери< сек1ДД1 еркж омф сурудщ таптырмас теал! шыгар. ©аресе, денсаулыкка пайдалы ма деп к,алды... Эл| есшде, Алтай тарихына катысты, ягни онда мекендеген уранхайлыктар туралы бф К1тапты ок,ып отырып, коз! каруытып, басы айналып кеткенг К,ан кысымы к0тер|дд| ме, неге екеш белгюз, кепке дейт ес-акылын жия алмады. «В 1862 году десять семейств уйманских раскольников (река Уйман - один из двух истоков - реки Катунь. Долина ее издавна заселена была раскольниками) вышли в Улукемскую степь и обосновались на р. Урон...» деген сойлемдерден солтуопк Алтайдын,, ягни Россия курамындагы Алтайдын, тарихын таныгандай болтан. Ары карай кумарта окып келе жатып: «В деле русской колонизаций Криссанского края, роль искателей «Беловодья» имели выдающееся значение» деген туска келгенде, оз ауданындагы Аксу - Беловодья аталар ауыл еане тускен. Сол жерд| коныстанган кержактар тарихын танып, туп-теркшше ущлгендей болтан. Ал енд| «Вся история России представляет из себя картину постепенного продвижения славянского племени на восток и ассимиляции им менее культурных народностей...» дегенш калай тусшуге болады? Совет ек1мет1 орнатан туста жазылган, басылтан бул кггаптын, ор улттын вз ерекшел1Г1 мен Т1Л1Н, Д1Л1Н, генетикасын сактау керекке саятын ленинд1к методологията кайшы емес пе? Оны былай койтанда, «Земля тому, кто ее отрабатываеттын» кер|' емес пе. Ой айтудаты концептуальдык кател1к еркашанда улт наразылытын тудырарын ескере бермеу1м|'з, олбетте, оз нотижесш, кайтылы нэтижесш бермей коймайды. Мше, Татаннын, кан кысымын котерген де осына тужырымдар едг Ендеше, тарихты терец б|лген сайын, денсаулыктан айрыласыц... Ио, Таган ек1нш1 жазылган гылыми жумысына «Алтайды мекендеген улттардыц тарихын» такырып етт алганына жене окшген. ©К1Н1Ш1 сол - муны «ултшылсыц» деген жалгыз созбен баска урып, кызыл табан кылып кацгыртып ж|берген. Таган болса... «мен ултшыл емеспш, ултжандымын, ек1 угымныцарасы жер мен кектей» деп, шырылдап бармаган жерц ашпаган ес1Г1 жок- Б|р куш КГБ- нын Ж1Г1ттер| шакырып алып, кысып-кысып ж|берген сон, тана, байыркалап, аш кулактан тыныш кулак, басы ауган жакка без1п ед|... ©лердей 1шт ед|... таз кепеш1н кайта ки1п ед|. «Кызык, откен 0М1р1мн1н, барлыгы б|рт1ндеп орала бастаганы калай» деп танданды Таган. К,олындагы балкарагай жацгагынын, кабыгын аршып, дэн1н суырып шагып, аузы тыным таппаганмен, ойы баягысын баяндайды. «Агалар-ау, мен осы диссертациямдагы мысалдардыц 61 р де бфеуш оз жанымнан шыгарганым жок, тугелдей орыс галымдарынын, ен,бектер1нен алып, соларга суйенд|м. Егер осы ецбект1н, 1Ш1нде «история русской колонизационного движения» деген сойлем алсам, ол да сол калпында орысша текстен кош1р1Лген жене мен1ц айтып отырганым - Совегпк емес, патшалык Россияныц саясаты гой». «Ойтт колпрс!ме. ©з бидайын оздер1не куьфып берг1н, келед! гой. Не вв<6©>-
айтпак екен1нА1 б1дем1з. Тапкан екенсщ аКь V «Улт мэселеа жонждеп Лениннщ енбе'ГГ^'”' “ Аеп' зек|А1 «Лениннщ айткандарыньщ барлыгы б Рж кайАа коямыз?» бермейд!» деген сезд! ез! кудайдай табынып жургеГ3\" Талабы\"а ай келе журген агасынын аузынан есПгенде, талып мла жа,?™8 Тарихшыга ба екен деп ойлады... Сод кун, .Русская водкань|^ 1Жаа*аган-\" АУние - бокс партия мектебжщ мандайына 1лжген Брежнева Р СУРе1тн'нбе'РЖвазб1[ы-|сШатуйаклтыапп, Калыпты... Он бес кун жатып шыкты Он бес куЩ ^ шыкты... Мае болтаны ушт емес, ерине, уды кайрааткеа1аУЗЫ б°сап Аем алып кусып койып, «саяси худигандык, жасаганы ушЫ „м™ сурет1н|цделтуб1не кергенджтен, куша суй!п тубше тунеп шыгып ед1м»' деп Улкен ЮС1Н1 жаксы кету де гажап емес едI... жалтармаса, сотталып Сыртылдатып балк,арагай шагып кедр уят^аи т кудд!. .Сод б!р емес-ау, ек! рет жазтан диссертациям «йда «“1Ткен“сТне туере адмады. Енд, керекез деп уйгарды. Тазартан емр™н ендИ Усатый айкындау керек, тек тезек терт кетсе де, гыдыми жумыспен айнадыспайды Ол алгаш рет: «Шалдыц мемлекепне Кфт, ею баласына бЫм берсем кайтер?» деп ойлады да, окыс шегшмже мере-сэре куанды. Рас, Шалдын, «мемлекетше» подданство алу керек... Тихой езеншеан белуардан кешт ете шыкканда алдынан Аламойнак келдененнен еркелеп карсы алды. Уй жак жым-жырт. Эншейшде кейлеп келендеп еак алдында тыным таппай журетш Айнанын да тебеа кершбейдк Осын-о-а-ау казактьщ ит елген жер деп алыссынатын Алтайдын,уры койнауын мекендеген жалгыз уйдщ бар тфшшпн урлеп жагып отырган Айна екен1не Таганнын, к©31 жетт, к©н,1 А1 сене тусп. К,азф сол осы енфге ен берт журетш эйел коршбеген сон, манайдын барлыгы жансызданып, иеанен айрылган иен уйдей тым-тырыс, ол1 куй кешкендей тым жудеу, тым сурыксыз да суеты. Жет1МС1реген. Ошак, оты сенген. Ылги еак алдында буы буркырап, ею иЫнен буы будак-будак дем алатын самаурын да жок, эне, терт туягы аспанга карап, казык басында тонкерул! тур. Аламойнак канша ырбандаса да, адамсыз емфД'Н ажарын аша алмады. «Апыр-ай, Айна ауырып калган жок па екен... д енесшщ тесЫе ^ тар тесекте таласкандай болып жаткан Айнаны кер.п - Ту-уу, зэрем калмады гой. Ес:к алды:жым- Р Ж(Ж/ ШОШынып - Шайды ездерж койып 1шпесендер, мп1р _ Неден?! ауырып жатыр, - дед| кабагы салынкы УР е кРЛыКТарьщ гой ейел затын - Оны досыцнан сура. Эй, еркектер а , Р зэтте кылатын. . „ет1 ЖОгын сезген Таган ептеп Будан ары делдит тура беруД1Н ешб'Р Р у оразаСЫН ашпаганын 61ЛД1. басып шыгып кегп. Нурке кемтрдж А ^ шакка от жакты- Осы шакта Тоцкайып турган самаурынды алып, су ку ■ шалынды. эУест1Кр ен 1 онын кезже кашада жаюлы турган аюАын«Р' «Дегенже жеткен екен, еаресе, ек! конжыктын тер.ане жаны аши кара Аеп ойлады. - ©ллрт тыныпты». салдыр-гуМФ[п к1ргенде/ нардын уст'|нде ©зжщ уйренш1кт1 сарайына 80Т
чГ : шалкасынан кепераз уйктап жаткан Ер!к атып турды. Окыс оянган 0л тыныштыгын бузган Гаганга жауыга карады. — Кайда журсщ? — дед| вгей бадасына урыскдн экедей зекш. - Акты Шалга барып к,айттым. — ©31м де сезт ед1м. Акыры су шкен к,удык,к,а туюрген екенсщ гой. - Тусшбед1м... - Жыланньщ жусаганын б1летж бШмщ карапайым нестеш туануге жетпей кдлады екен . Шал - менщ ата жауым. Ал сен менщ дем1мд1 аттап, сол «жаумен» ауыз жаласасьщ. Осы еаргенщ, осы семфгенщ жетер, есщ барда ел1нд| тап. - Бул бопсанд тагы да тусшбед1м. Кыс жакындаганда, тамакка ортак к,ылмай, уядан айдап шыгатын еркек ара болганым ба? - Бул - бопса емес. Буйрык,. Кар жаумай турып к,айк,ай... - Мен ушш к,иын шаруа емес, сонгы буйрыгын орындалады, - деп еакт| сарт жауып шыгып кетп. - Кайта ашар еапнд| кдтты жаппа! - деп сон,ынан айкдйлады Ерш. - Жаман айгырга жан б1тей1н деген екен. Кезще кок шыбын уймелетермш эле Бэлем токтай тур. - Енд1п жатыстын мазасы болмасын сезт, ез1 де тыска шыкты. Омартасын аралады. Аралар куннщ кызуын кутт ел1 де тым-тырыс жатыр едЕ Уяньщ какпагын ашып, раманын бфш суырып балын тексердЕ Балауызданган раманын ен бойына жабыскдн аралар жыбыр-жыбыр к,ыбырлап, уак,сыз уак;та тыныштыгын бузган адамга лагнет айткдндай. «Енд| бф аптадан сон, балын шайкду керек екен», - деп ойлады Ерш. Б1здщ кейткер1М1зд!Н кеп замандастарында бола бермейтш к,асиет1 дейм1з бе, ерекшел1Г1 дейм1з бе, эйтеу|'р, ез жулын-жуйкесш жукдртпас тагы да б!р тамаша гадет бар едЕ Канша тулан-тутып ашуланып кетшсе де, миын шаршатпайтын. Болган дурдараздык,ты пышак, кескендей тез умытып, басын ауыртып терендеп ойламайтын. Еш нерсе болмагандай, мулдем баск,а-баск,а нврсешн, камына кешнп, езепн куйдфген уайымды езге дуниемен ауыстыра салатын. Мне, казф де, ара деп аталар багып, кагу арк,ылы байып отырган «малынын» камын куйттеуге шрштЕ Санасында - тек ара. Сыртк;ы болмыстыц бук1л тыныс-кимылын тула бойымен сезетш аралардын, ала жаздай арпалыскан шаруасыньщ шалгайы жинак,талып к,алганга ук,сайды. Еркек аралардан квд!р, расында да, кеткен сеюлдЕ бурсит-бурсит босагада жабысып отыр; кейбф! елген, кейбф! тырмысып уянын, 1шше шрмек болады да, ар жагынан теперш коред! б|лем, суйретшп кер| шыгады. «Еркек жазганнын, корер куш осы, - деп ойлады Ерш, тфшшкт! жалгастырушы улы куш бола тура, курбандыкка шалынасьщ, немесе кадфщнен айрылып кереказ болып калмаксьщ. Карашы енд1... елг1 Таган сумпайы айтпак,шы, к,ыстай тамак,к,а ортак,тасады деп, тепюлеп шыгарып тастаганын. Енд| б!раз кунде уст катып елед1 де, жел айдап ушырып окетед! бул бейшараларды. И0, еркек ара... обал-ак... ©31м де жетюп жургем жок,». Каз-катар Т131лген агаш Ж0ши<терд1 ©лдеюм урлап екетпед! ме дегендей, к,ак,пагын ашып тугендеп шыкты да, кер| оралды. Уйге юруге заук,ы болмады. Аспанга карап едЕ коищыл булт батыста жатыр екен. Шыгыс жак кекжиек 8880-
с:. ^ р^жГ-„ Вд1ндеашык, коп узамай куннщ шапагы байк ' 1 асап коярдай комагайлана елт-ешт а К0н,ЛАес' Бекзатты кекгЗСЫРаГаНАай гесек Лвззатынын раадтын ацсады-ай ‘ осГ™\" КЬ'ЛЫГЬ| *** мези РВД' жадгыз артык адам ез! сек.лд! ыцгайсыз Р\"к вджасы ез! бод^ турган фекей мен конжыктыц терюн кепшУ Жер‘А' ме, кашад-, 1 УРа' жолына - жасырын махаббаз ба,^^ Ак боз атка м,нген ,<0К кейлект! Кызбен бейне бТп СУЫН Жагалай кулдаган даметк.ш кещлдщ жетепнде кеткен. Жалпак ЖаЬя УаГАаласып Койгандай-ак жапа щеккен, жалыккан жаныньщ кадтасында калг™™ *аЛГЫЗ Кез ^нышы! СОЛ ед1... ан енА'п жубанышы да осы - Таган Катын езешшц жиепнде буктеле аККан толк,ынга карап ойланып окотытырр. лОаннаыкбадсаташгаунрыжка-ршаусрыыккдтйетаалсгыезндакепц,1ула|йкыемлнеыцнке,улыеснытн, деантдыьпеындр!шгыангаанкдаарйа сул1Н,к1 халде. Адамнын, жаны - арне. Тагдыр табанына канша шыжгырганмен, майын ертп тауыса адмайды екек'^амныГжа™ топырахтагы есмд.ктщ ден! 1спетт|, ханша рет т1лпле, айгыздап жь,рт бепн ерт шалып, кек С1реу муз бассын - айналайын куннщ свулеа бойына жылу таратып, аспаннан тандайына тамшы тамып, тыныштыктын заманы туа калганда, теренде калган дэн кайта каулап, желтлдеп кек шыгады. Тек ден елмесш, ден аман болсын, жогалмасын.Ендеше, Таган таукымет тасын жарып, кайта кектер денге шуфапл1К айтып, денекер кутер еды. Дегенмен, жасына жетпей жасык тартуынан гана куд1ктенед|. Табигат сыйга тарткан талантын таптап алганы да, курескерлж рухынын, елазд1пнен емес пе еде.. Муртынан айрылган ара 1спегп кун кешт журген сандалбай шагы артта калып, азапты кундерден арылдым-ак деген сет'шде, Ержтщ еапн торып куй кешу, арине, азаматтын, намысын найзалады-ак, амал не, ат куйрыгын кесюп ауылга Улкен жерге аттанып теуекел! жетпеген. Твуекел! - уйден алас кетуге же™еа|^еа' бул ефмен 0кпелесуге жетпеген. Киналса да кимады. Неге? саналай алмады. Белюм... кезшде унем1 б1р мук жасырынып жа с _ ^олса^ кимайтын шыгар. Од - кунэ. Онын - аюдай акырдн^ ^^ махаббат атты ерк1мнщ илеу|не кене берер^ тект1Л|К емес, еркашанда адамгершшктен шыгандауга болмайды гои-.. Кыздай косылган себеп-салдары сай турар тентекпк кана.^ шт! де элемге аян. Ерж - Косаганан айрылу - акырзаман орнагандаи ак,ир Айнаныц актык махаббаты, куйеу| емес... ек к жатпасын дер куйге гана баласа, осына тагы таудын крйнауында турмасы тагы да аян. ^ барып, сол мемлекетпк Не 1стеу керек сонда? Ан,шы Шалдын ПОСО/| ган Таган, дегенмен, вл1 де ек! азаматтыгын кабылдау... Осы ойды туЖЫр^агыдай абалап куаламаса, алгашк Уш кун, егер Ер1к басы-кезге сабалап, бага е алган ЖОК- Туса 0Н1РА1Н Кар тускенше, аялдай туруга тиянактатты енд1 кайть,п - келер квктемге Кун шыкты. Кызусыз. Еш нерсе тУырлыгы тутас куйшде. Суыксыраган 889
гА дей1н мазаламасын сезгендей, салкын сазарады. Сары ала кузден сон кет1п, эшекей! мен айшыгы бфсшдеп онып, озенд| куалай ескен тал-кайыцньщ жапырагы акыргы энш айтып калгысы келгендей, сумакылау желдщ от1нде дэрменаз дф1лдейдк «Агаш жапырагы азайып калган екен-ау» деп ойлады Таган. Бфтшдеп мштелш, тоналып бара жаткан табигат корю адам сез1мж де ойлы жадаулыкка жетелер едк.. 0з-взшен сезисгент артына жалт караган Таган, куйеушщ шолак, кара тонын жамылып, уназ турган Айнаны керд|. Эншейшде менгшкке уялгандай, бутш жер бетшдеп ейел атаулы уннн жалгыз ез1 уялгандай кызарып турар бетшщ ушынан кан кашкан, жукалац ерш де копе тарткан Т1кес1нен тур демесен,, елдекашан елт калгандай - кезге жат, кец|лге салкын. Кулындай кулпырып журетш ай сипатты кел|'ншек айналдырган аз уакытта бар ажарынан айрылып, кузп ормандай куан, да сидам тартуы жымыскылана такап калган елестей, ундемей тишер урейдей... Алтайдын, кырмызы гултдей К0зд1н, жауын алар сулулык су сорган салынды дерс1ц... жалгыз-ак, кунде солган, унем1 жанып турар тостагандай К031Н1Н, аясы одан ары аукымдана бакырайып тунжыраганы болмаса - нуры с©нген. Орашолак мус1нш1 асыгыс оя салгандай, коркыныш шакырганы болмаса, баягыша корген адамнын к0н,1Л1не курт туармейдк Жалганнан жалыккан, эбден С1Л!кпес1 шыгып шаршаган жаннын, кудеразд[п, сен1мс13Д1П, алгы ©мфден ум1тш узген сергелден мускш! гана калгандай калжыранкы; енд| кайтып ешк1м уата алмас, басынан сипап жубата да алмас кайгынын, нала мен ©кпенН ©кап кептеп, баз кешер гумырды бакилыктын, оралмас сапарына айырбастагандай... 1шш кеулеп курт жеп, тек сырты гана бутш калкайып турар карагайдай... К,апел1мде не дер1н б|лмей, шошына суктанган Таганга сулык та суык караган калпы: - Жур1Н13, шай 1ШЩ13, - дед[. Осы с©зд| Айна емес, мулдем жат та бетен б|реу айткандай, Т1ПТ1 ерн! де козгалмап ед|. - Ракмет, айнам, ракмет, каз1р, - деп саскалактай турган Ж1Г1Т кел1ншекке енд| бф караса талып калатындай, калбалактап алдына туст1. Шай уст1нде мардымды эцпме болган жок. Нурке кемп1р ен,1 сынык, кабагы катулы. - Бф жакка барып кайттын, ба, балам, кешеден бер1 к©р1нбед|'к гой? - дед| шырайын бузбай. - Ан,шы Шалдьщ мекенжайын к©р1п кайттым. - И©... Журт ауыстырмак ойым бар деш1... Онык да ж©н шыгар... - С1здерге, ©с1ресе, С1зге алгысымды айтайын, апа. Егер С13 болмасацыз, адам боуым... - Жэ-жэ, жетер, - дед| кемп1р колын квтерт. - Мен шешен жасаган жаксылыктын, мыскалын да кайтарганым жок. - Жаксылык карызга жасалмайды гой. - Ендеше, осыны уксак болды. Атацнын, атына К1 р келт1рмеуден артык не ар бул жалганда. Тек саган ею Т1лек айтам: енд| кайтып басынды кесем десем десе де арактан татып алмайтын бол, басынды кура — экецнщ тут1Н1н свндфб корме. Шалга ерем1н деп те шал болып калма. Ер1к екеущнщ жайын, жарасатын турщ жок, кайтам десен, батамды берем1н, жольщ болсын. Тек ек1-уш кун аялдай тур. 890о>
яшяя - 031М де солай ойлап отырмын. Ер!к -, алмаймын, бшасокшак,наедааййтбаайтыпна.к,Ттааптулажсаытп^ан джоесыр|ммнгоейн,т“\"|епГеАе.ел«ге Ае кия Ракметтен ед1м' аль|п, ерТ|п келд!. Осы кезде вертолетт1н дур1л| ест,л|п Катын суыныц жагасында басын с'уга ш!>1РАЕЙ елеЧ4ей калган, самырсынды атша мшт, аргы жагалаудан Ь'П' Тамыры аАырая аспанда аркыраган вертолеттщ дь.рылын ест!ген3 раИЫрмай отырган Екурл1кагатне турып, уише карай сурше-кабына жупрт ед| © СТ'ГеН б°ИЫ орнынан атып К03 талдырып караса да, ак боз атты Кызды кеое Н арГЫ бет'не каншама кунIн андыгандай, жылдьщ дел осы уагында шпТ™' К°ЦЫр Кузд'к с°нгы керсетт кетер едетш бузганына налып отыр елЕ -пли™60\" ЖЭЛТ етк'3'п б|р верталет ун! куткарган. Кызга деген сагынышы ке'лте Прохордын 03 уэдесшде турар жИтнине .риза сез1м жан адамга сездфмей журер жасырын махаббатын лезде умыттырган. Кдпалагы зырылдаган алып «инелк» уй алдындагы аланкайга дед конды да калшылдап, д|р|ддеп барып уш вштЕ Кабина терезеанен ауел! басын кылтиткан ушкыш ыржия култ, колын булгады. Бул кезде ею вкпеан колына ала жупрт Ерк те жетт едк Айна мен Таган еак кезтде карап тур, орындарынан козгалгагн жок- Вертолеттен каргып тускен Прохор Александрович пен Ерк бф-брн аса сагынып калганга уксайды, адал да айнымас достарша кауыша кушактасып, аркаларынан кагысып амандасты. Екшип пилоттымжас кершдЕОлдакол берт есендескен. Вертолетлн капалагы тудырган дауыл конган тустагы шалгынды жапырып тастады. Алгашында урке ед|рей1скен тулк мал мотор уш сап болган сон,... «е, 031М13Д1Н кю екенсщ сой» дегендей, жайбаракат жайыла бастаган, тек куйын-перен зыта женелген кулындар гана енеанщ мацына сактыкпен жакындап, кулагын тке эл1 де тосыркап тур. Жас жИт вертолеттен жуктерд! туаре бастады. Ею дос оган кайрылып карамады да, шушркелескен куш уй жакка беттедЕ К,ашада туздап жайып койган аюдын терюн коргенде, Прохор ес1 калмай куанды. - Какой ты молоток, Ерик... Это мне? - деп, тацыркап, тамсанып, конжь терган сипалап мэз болды. - Да, тамыр. Это все тебе. Мой подарок. _ Е 1кт, кайта - Вот это подарок! Не знаю даже, чем отблаг^ар ыл б РЬ1ЛЬ1П уйге кушактап бетшен суйдЕ Осы кершкке карап турган Айна шугыл ур к,Р'п-кЕейтк,Теанг.ан, к0мектес ана ж.птке, - деп дауыстады Еьррк. _ Жуктердк бэр!н сарайга юрпз|'ндер. ,„дП.. яузы эл1 сеплмеген кап- Таганнын тан калганы: дукеннен алган жетер мол едЕ «БУЛ Кап усак кант болды. Расында да, Ф аУ -т екеу, кант салган капты аралардын кыскы азыгы болар» Аеп ойладьк вертолетке тасып, 31лдей ауыр Коймага, ал коймадагы бал куйылган фляг ката шаршады. Айна эиедА‘ ' твгплердщ орнын ауыстырам деп, э де\" др| к0Н|лаздеу есенА'^теоНхо ' конакжайлылык эдетжен тангаг. жок- сэлем бер>п шыккан шай камына юрткен. Уйге юрт Нурке Уо 894
ъ* V*- ; Оскеменге - Айнаша не в настроений? — деп, жукалап сурап едц ЕрIк. - «Болеет», - деп жалгыз созбен жауап бердк К,онак,тар коп айналган жок,- Зырянь кдласына, одан ары баруымыз керек деп, шайды асыгыс 1ШТ1 де, кожайын сыйлаган аюдын, тер1а мен кол аракты дорбаларына салып, коштаса бастаган. - Енд| б1рер аптадан сок кайта сок. Биылгы жылдыц акыргы балы шайкалмай тур уяда, — дед| Ер!к ере сойлеп. — Мылтыктын, жара турж тапсац... карастырарсыц. - Родной мой, если прикажешь, автомат доставлю, — деп, тюн аксита култ, мойнынан кушактады. «Да, - дед| 1шшен Таган, - вот где обитает настоящий интернационализм». Бул соз неге орысша еане тускежне 031 де туанбедь Вертолета ц капалагы кайта айнала бастаганда, енд1 гана ес-акылын жинаган кулындар кайта уркт, тырагайлады. Айна уйден шыккан жок- Ери< кол булгап, желден шашы дудырап, улкен журект! достыкпен шыгарып салды. Моторлы «инелж» т!к котер1ле ушып, омартаныц успн бф айналып шыкты. Бул да казак досына деген курметтщ улкенI еде.. Вертолет ушып кеткен соц, Таган: - Ерж-ау, кап-кап кантты жейт1н ие табылар-ау, коп мылтыкты кайтес1ц? ©31нде де бес-алтау бар емес пе, согыска дайындалып жургеннен саумысыц? - деп ©З1мси ез1лдед|. Татулыкка шакыргансымагы. - Ио, дайындалып журмш... - К|ммен согысасыц? - Сендермен... анау, кырт Шалмен... - Ол сенен де откен мерген деп еспд!м гой... - Керемю оны. - Муны «братоубийственная война» дейд|... - «Братоубийственная войнаныц» кекеа «гражданская войнада» болмап па ед|... нес1не мулей1мсисщ, тарихшым, - деп, койма сарайга к1рт, Прохор экелген жуктерд! тугендей бастады. - Ио, - дед| Таган, - агайын болып атысу уш1н, бас-басына мылтык устау керек шыгар казакка... Ец соцгы шуагын кызыктасын дегендей, кун бупн ерескел ашык болды. Жарыктык жаз кайта шыгатындай, тау салкынын лезде туре куып тастады да, елжфеген жылылык жайлап, маужыратады-ай... Айнаныц 0Ц| эл1 сынык калпында, эйелдщ тиесел! каракет1н зауыксыз болса да, куйбец-куйбек 1степ, кабагы ашылмаган калпы 61 р к1рт, 61 р шыгып жур. Багана, тацертец, куреккабак ’Ш'лген шай успнде Ер1к «буг1н кунн|ц ашыгын пайдаланып бал шайкаймыз» деп ескерткен. Бул — биылгы кырманныц соцгы жиын-тер1ж ед|. ©ншейшде созге араласпай отыра алмайтын Нурке кемп1р де улына окпелед! ме, К1М б|лан, лом-мим жак ашкан жок. Осы тацныц жалгыз сез1н Ер1кт|ц ез1 айтты да, типыл болды. Ара уяларына тут1н салып, балы мен балауызы ылжыраган агаш рамаларды суырып окел1п Таганга бередц ол болса бал шайкайтын аппаратка салып, кулагын бурап, шумектен соргалаган таза балды котарып алып тур. 8920-
Келюм бойынша од акыргы рет колгабыс ти ■ ■■ Кунн1« бупн тым жанга жайль. бодып тунг'\"; ер1ечаттакбак бал шайкау науканына Кфкпес бурын, б|р е“1н: б,лген Нурке кем! будап туске„ улына емес, кел.н, мен Таганга каратып аи \"Г\"' °Нда « Унжыргась - Карактарым, бупн кун ашык екен, келев ку, • бе, оны б,р алланын ез! «лер, „е„: тыска ШР Куз\" «*** 6е, кермеймЫ арасында шуактаиын, - дед! у„| д|р1лдеп «тыргызындар, „амаз отыратын карттьщ жас бададай жаутандап айткТи ЭЖарлЬ| Аа айбынАы ж1берд1. Осына кара шацырактыц бакыт кусына ^ Таганды Т0л^|тып уялап, секем алгандай болды. Кемтрдщем аяк ею к°К ТИГеНдей' сУЬ|^ау ой шыгарып отыргызганда, куннщ шымкай жарыгы ктТГ™™ К0тер!п'далага басы айнадды. Жан-жагына жадтактап карап, ек!м бе тус1м Г\"' Карауытып' тосыркады да: «Е, кудфет! кушт! кудайым, мен осы д'униеден атаныГ\" с\"е\"л Де, осылайша масайрап тура бересщ-ау,, - де„ курс1„д|. Бул жасарь жа\"™ асарын асаган карняныч жарык дуниенщ жаксылыгын езгелерден -езЫен кеИ» калатындардан кызганганы емес, бул дуниени ецммге де меЧплжш2Т беиопалыгын моиындаганы ед|... Куннщ шуагы сурлау тарткан жузш жуды ■ ма, Нурке кемтрдщ ажары ашыла тускендей, шунфек тарткан кек кез1 де табигаттьщ нурын с1м[р1п, шок тускен тамыздыктай ушкь1ндана бастаган. I, - Апа-ау, керемет вдем1лент кеттщ1з, - деп куле ез1лдед| Таган так > калганын жасыра алмай. ■> : - Меж айттыратын адам жок енд|... К,ыз кез1мнен калган журнак шыгар. Каракгыга камалган каздай канкылдап отыр ед1м, далага шыгып, жаным жарылканып калды-ау. Ал енд! сендер жумыстарына барындар. Ерк вдеп жаткан шыгар, - дед| серги сейлеген кемшр. Мше, енд| сод аралар еулетшщ арпалысып Т1рнектеп жинаган шырынын аузынан жырып аду каракетше К1рюп кеткен. Бал айыргыш аппараттыц кулагын бурап турган Таган анда-санда кемгмр отырган жакка карап кояды. Анадайдан басына кимешек-шылауышы бар, ак шатырдай бодып кершген Нюра апасы Катын суыныц сарынына кулак койгандай, козгалмастан аргы бетке телм.рд.- ай. Не ойлап отыр? Юм б!лан... Ержтщ колындагы тутшнен уржкен аралар тынымсыз айналсоктап, тыныштыгын бузган бузакыны нэлепеген* етед|. Кейб|р| узап ушады, кейбф! Таганды жагаттап, мвлд|рленг ^ малтыгып калады. П1С1П алар тастайды. Мунын, да турса, мукым ара б1ткен маган шабуыджасар ед,.. деп ойладеы) .^ Булармен Бал алу кезеп Америкадан келген «каут - Баганадан бер| тор аса сак эр| сыпайы карым-катынаска кошпес устап ЖурГен Ерж ер1кс1з пердешн, шалгайын кайырып тастап, жуз) болды. Уянык какпагы маскасын туаруге, колына колгап ки10|\" дегеНнен-ак анталаган ша уь1л ашылганнан-ак, атойлаган ноян аралар ал АеГ^ерген. Амал не, кымтаулы кошт, Айна мен Ержтщ ес-акылын шыгарып 89*
корганыста турган ерл1-зайыптылар тюне жумсак, бола алмады. Сонда да шеб|н бузбастан, кара булттай каптап копке дейт дуылдап турып алды. Б|рен- сараны гана тецфект барлауга кетп. Екеу-ушеу| Таганды тексерт кайтгы. Жерг1Л1ки аралардан едеуф взгешел!П бар будандарды бул да бфден байкаган. «Капиталист тукым сен боларсын,... кандай шапшан, ушады жауыздар» деп ойлаган да, бул да кымтана тускен. Бул жактан он, жамбаска келер оцай олжа таппаган сон,, самгай зулап Нурке кемшрге беттеген. Алгашкы келген бфен- саранын колындагы оне бойы тастамайтын бет орамалымен «юш-юштеп» жаскап ж|берген-д|. Жалгыз-жарымы тук бтре алмайтынын сезд| ме, шырк,ай ушып непзп оскерге оралып, болтан жайды, ягни кемшрдщ кару-жарагы жок, алац- ашык, бейкам отырганын хабарлатан. Содан не керек, бул табигаттын, кудфетше дауа бар ма, адамзат тусшбейтш тлмен туажскен жондж-жендеттер жалгыз- ак секундта Нюра Фадеевнага карай «уралай» каптап лап берген. Мындаган аранын, еп-сэтте гайып болып кеткешн омарташы ерл1-зайыптылар жумыс бабында турып байкамай калды. Ал «жауыздар» болса Алтайдын, буршагындай кеш1п, туй1лген калпы капысыз кемп1рд1н, шат-ш0лекет1н шытарды. Канша кайрат керсеткен1не карамастан, бет-аузын, колын сау-тамтыгын калдырмай шагып тастады, 1Ш1нара болтан шытынта тшту деген жок. «Ой-бу, балалар, ей, Айна, Ерж, айдап ©кет мына иттер1нд|!» - деп азандады, б|рак жан даусын шытара айкайламатан. Енеажн, ун1не елендей каратан Айна: «Ойбай, апамды аралар опалап жатыр» деп тура жупрд1, тура жуг1р1п барып кер| оралды да, делди1п туртан Ержт1к колынан тут1ндетк1шт1 жулып алып, кайта без1лдед|. Татан да таргаяктай умтылтан. «Булар жынданган шытар», - деп кун,к еткен Ер1к раманы каперс13 суыра берген. «Ара шакканнан елген К1С1Н1Н, бей1Т!н кергем жок бул жактан». ... «К,аутт1 будандардын» бет1н тут1н кайтарды. Амал не, кемек тым кеш жет!п, кемтр 0лс1реп-ак калган екен. Жарыктык суйеп мыкты адам гой, сонда да сыр б|лд1рмей сулык отыр, куламады. Ара талаган бет| мен колында ине шанышкандай нокат кара дак калып, айналасы домбыга 1С1Н|‘п бара жатты. Айна мен Таган котерт уйге К1рг1з1п тесекке жаткызганда, кю танымайтын болып 1С1Н1П кет1п едь.. Ил-аузы байланып калды ма, елде енд1Г1 арыздасып, коштасардын тукке кажет! жогын сезд| ме: «Апатайым-ау, енд| не 1стейм13, кандай дер|-д0рмек колданамыз», - деп зар ен1реп басында отырган Айнанын б!р Ае бф сурагына жауап катпай, агаш уйдщ бел агашына телм1рт унс1з жаткан. ©з колы вз1не артык квржт, коярга жер таппай серей1п турган Таган да, дегбфаздент кур жаны аши караганы болмаса, лажсыз едь Сырттан асыкпай, адымын санап басып Ер1к К1рд|. К|рген бойда: - К1м сендерге пысыксып далага шыгар деген?! - деп айгай салды. - Ала жаздай аман-есен уйде отырганда, астынан су шыккандай жылы орнынан козгап... 1С1М сендермен болсын! Тобеге телм|рт жаткан кемтр айгайды кулагы шалды б1лем, улынын урысына неумез кулагы шалды б|лем, ендИ сетте Ер1кт1 кездей багжия каратан. Суп-суык жанары ецмен1нен отердей коркынышты ед|, адам танымастай 1с!н1п езгерт кеткен шешес!Н1к октаулы коз1нен жаскана шег1Н|'п: «©не, тагы да меж е**ё>
айыптап жэртыр», доп, кун,к|дд0р0^ 031* кулагалы турган тауга кой бОЛДЫ. ' Аина Кез Жасын - Булай тура берудщ реТ| жок, не ем колдетумен - Б1ЛМ6ЙМ1Н, ага, б|лмейм1н.. -Аомжасаймыз?- Дед! Таган бейектент Апамныц тубте Апамнын 031 б1лед|, айтпай жатыр... Р ЖетеА' Аеп к!м ойлаган. «Жарыктык, ел|мге б|ржола дайындалган шыгап явп - фадеевнанын тубше жеткен еншейщ ара емес аР''Аеп»™дь| Таган.-Нюра косындысынан шыккан «жауыздар» екенщ кайдан г!,\"*\"'1Г'™’ вР тымньщ ары жок, не бер! жок деддие берудщ кисьщын кеое “■ Булан а|>Ь| шыкты. Аргы бетке карап ойланып, кашага суйен!п т‘ бул Аа кы<» барды. УРган досынын касына кес1р1н. Айрандай уйып, шей деспей отырган шанырактын'ойра\" ботаасын шыгардын... Эттен, еттен, бекер, бекер-ак ертт келд(м... - Демек, езщ де юнелысын... Б|р-бф1М1зд| айыптаганнан тук шыкпайды. Апамызды ажалдан арашалап калудыц амалын 1здей1к. - Ол^ ббр|б|р адам болмайды, берген дврМ 1шпейд| де. Кермейсщ бе сойлей алады, кырсыгып тшне тиек салып, уназ жатыр. Маган деген кысастыгы. Жалгыз улын осыншалык жек корелн шешен! керсемш!... Кудай-ау, мен1н жазыгым не? Успнен кус ушырдым ба, тамактан, киер ки1мнен тарыкты ма? Ек! сездщ б|ршде «ел, ауыл» деп, зарлайды да отырады, сол елтде, сол ауылда кушак жайып карсы алатын агайын, туганы отыргандай; сол квксеген ел1 емес пе едр осырган сиырдай мушздеп айдап шыккан. Рас, сол етЫшж орындаган жокпын, баска жазыгым кайсы? Мундай боларын б1лгенде, кеше вертолетке салып ж1берер ед1м гой... 1ш|’м сезед|, енд| бел бер| карамайды, маган осиет сезт айтып, коштаспасын да б|лемж... - «Аман жур, улым» деп айтпайтын ана жок жер белнде, - дед| Ержтщ сезте толкыган Таган. Неге екешн мм б1лан, досы ушж ез1 жылау керег1н сезд:. Жанарында жас бар ед|. Ал Ержтщ бет! булк етпестен, аскан твз1мд1л1кпен ,. :=====§«сейлеп тур. 'здеп тауып алады... Кыл аягы туган анан ез^ к1мнщ бермес!н еткен екбегщнен карамдык 1здеид|. К|мнщ . есеп.ШОтка салып, тартып алдым, табан ет, мандай тер1ммен тапкан АУ\" арын белбеуге кезге туртк! кылатындай кутрлИм болды ма. ' „ не уСталмайды, не туйт, мемлекеттщ байлыгына белшеанен батып жур бейм(н сотталмайды, оларга бэр! кеш1р|мд|, бер! жарасы - Шынында да, сен тусшбейтш бф сыр ар н б(р-ак сермедс - Апам - Ей, кетип, ары езщ сэуегейамеи, - Ае ' м сеНАер, Айна екеУ1Н; б|зге жок енд|, жыла-сыкта, фактМн аГЫ й улкен журектр кен петлд! 0п-ет|р|к ек!ре бер!ндер. Па, шикж-аи, ( 8»5 ■=3
гуманисандер-ей. Ана сендерге емес, мына маган керек, ендеше, монтанЬ| да жалган жоктауларыцныц кереп жок маган. Жакры керген болып, сыйлаган болып, сып-сыпайы мшезбен елтфген де екеущ, мен емес. Ап-аман, таспигын санап, кудайына цулшылык жасап отырган адамды суйрелеп далага шыгарганы несьай... Куныкер1м - сендерандер! - Ол кю эл1 тф1 гой, отпей жатып елд1ге жорыганыц не? - ©лмесе — ©ледс Таты да мулой1мс1п турсын. — К031 канталаган Ер1к: - Сешмен тожжелест неге турмын осы, одан да анам моцплж мекен етер жайды жер 1здей1н. - Астапыралла, - дед| тыпыршыган Гаган жагасын устап. - Жынданган шыгарсыц. - К|мшн жынданганын ертен, тацертен, буерак, - дед1 де анасын коятын жер юдеуге женедк Таганныц кон!л1 ойран-асыр. Досынын мшезш тагы б|‘р кырынан таныды, алайда юм екенш, кай улттын, улына жагкызарын б1лмедЕ Б 1лу| мумюн де емес едЕ.. Онын, б[летш1 - осындай дубора жандардын, жиырмасыншы гасырдын сон,гы ширепнде жер бетшде тым кебейт бара жаткдны гана... Амал не, ауырмай ес|’нен жанылып, шатасып шан, жутып журген ©31 сеюлдДер де аз емес ед| бул дуниеде... Бфаздан бер| берекеа к,ашк,ан уйдщ ту пш дол осы куш кашкан жок,: от жагылмады, самаурын койылмады, казан кетер1лмед| - онсыз да жукарган жуйкенд! мез! к,ылар ауыр тыныштык, орнаган. Бф К1р!п, бф шыгып, тагат таппаган - тек Таган гана. Досынын, кто арткдн айыптау сезшен кешн, расында да, Нюра Фадеевнаныц ок,ыс оларегенше ез1 себепиш болгандай, осы уйдщ артык, адамы екен|'н сезшдЕ Айнанын, жанары жастан тыйылган жок,. Сусын окелсе де, шипалы ш©п норш усынса да, енеа бас шайкаумен болды. Анасынын аргы дуниеге ык,тиярлы екенш бДген, бДсе де ак,тык, парызын етеуден танбай, аялаумен курак, ушкан. Енесшщ к©н,1Л1нде тас болып байланган кара раздай екпе бар... Неге? К|'мге? Осынынсырын уга алмаган кел!ш кездейсок, келген кеселдщ бф ушыгын езжен юдеген, тшн алып далага шыгарганына еюнген де... Адам емфжщ бак,илык, емес екенш бДсе де, жер жаЬандагы пенде шфкшдердщ гумыры бф-бфше байлаулы, ауру мендеп, ажал алды дегеннщ езшде бриН ©л1М1не себет±пл1пн саналаган. Болюм, Айнанын таусыла, еп'ле ек>реу| де осыдан шыгар... ез анасы кайтканда да, дол осылай жыламаган. Нюра Фадеевнаньщ ол1 де болса су1шк1Л1п таусыла коймаганмен, кфп1п гана кимылдап жатыр. Манайында, тыскарыда болып жаткан окигадан хабардар сеюлдЕ анда-санда сол былайгы кубылыстын осерше елепзгендей... ежелп сез1мталдык,пен тусшгендей... анда-санда кез! булдьфап, б1р заттын ©31 екеу, кейде ушеу, одан да коп болып кетер-дЕ ©не бойьжын мьщ-миллион кумырска талагандай дауылдаганы болмаса, жаны киналып ауьфган да, ес- акылдан айрылып олареген жок, едЕ.. Санасын дел-салдык, жайлаган; монплж бф терен уйк,ы шакыргандай... Тьжысы, тамыр согысы баяу, анда-санда гана тфимлжтщ 1шепн шертт калгандай. Нурке кемтр «алланын ак ел1мш» 1штей мшажат айтып т1лед|-ай. Сейлеуге, Т1л катуга куаты жетерш б1лт-ак жатыр, б|рак мынау пони жалганмен бакылдасар сотте аЬылап-уЫлеп, арыз-арман уагыздап, балаларыныц урейш алганды жон кормедЕ Еспр кулак, угар зерде 996 ф-
I болса, акыл-кецесш баягыдан айтып келел’ 4 такта, елдеммдердей, шацырактын шатти,'' еНА1 Мь,на *ан тепли • * 031 кузетт отыргандардь, куйзелткеннен басГ бу3бау жайлы сез бает ^ сезген ед1. Бар-бер1н де жара™* бодып жа^^Г ел! мен т1рш1н ортасындагы мушк1д хадЫ Да... Од т|„т| ка “*! бодмаса. т,р,лер камын каперше адмады да \" гана кайталагаЦ жумса болды, К03 алдына колендеп шыга келетт К031н Жумыпз кез!н сол аргы елемн.к адамдарына бар ынта-ышласк^ЭКГармен'ганатВлте.келед!, кеш1ге бермей косылуды коксеген-дн 0с1ресе жа УЫП' С°Л УЙ'Р ~ сол топка Шешеанщ жайлары жараса сырласып отырганынТ-'^^3^'Атась,мен кошкен сон, А1'н1не, т!лще, А1Л1ке, невлге бвл!нбей б^Т'\"' Адам 0 Ауниеге урыс-кеР1с, бак-талассыз, жалгыз-ак 1зпд1кпен .ем!р сурёдГеёёёёГ дЬ'РаСЫ\"' орадган сон гана, акыд юрт, еД|детп „гумыр„ кешёё| екен » иа „\"7™ дуниен.н, удты мен улысы, мемлекет! мен тэрт1б1, жаманы мен жвдсы „е„ кисы™, тект,С| мен еулетт.а бодмайды ед«„1н о , шГ ракатын, кызык-куанышын, жанын жай табатын ЫжМпк к!м бмген 1 сезген. бттен, сол жумакта журген журтка жете алмай кор болып жатырмын- . ау, жатырсьщ-ау... «НЕГЕБ13 ОСЫ?...» Ерж уйге к,ас карая юрт, анасыньщ тамырын устады, алаканын мандайына басты. Нурке кемтр улынын колын сездн - Апа, не айтасын маган?.. - Шешеа басын шайкады. - Артык-кем1м болса кеш, анашым. - Канша катыгез десек те, уы Д1р1лдеп шык,ты. Шешеа басын изедЕ Шамнын сэулеа кемтрдщ ашып, жумып жатцан жарымжан жанарын т1М1ск1лей берген сон, Таган газетпен колегейлеп к,ойды. Бул куш ешюмнщ де мардымды уйкысы болган жок, тек тан алагеу1м тартканда, абден калжыраган ею ж1пт тыска шыгып, уид1Н ею УРышь журелей отырган. Талай уакыттан бер| мулдем умытып кеткен еск1 ед мен аракты анкасы кебе к,айта вдеген Таган шыдамай тьжь'рш^ . , .ка5латасстыын. ан тастамай журетш нарагайдын шайырын сындырып, Айнаныц Ж0Н1 бIр баска... Дуниедеп ек к ^п-нрмесеекаяулыадамы енд! кайтт курай алмай д!нкес! курыган шаРасызАЬ'^нааР'с-ф бара жаткандай; кезден булдырай алыстап, калын туманный ара адамНын ел-журтына немесе Марнаколд! кешт б|рТ|Н-б'рт|н суга жасты жылап тауысты енд| кайрылмас кдттылыгын уккандаи. ^ нэрсеан умыткандаи, ма, енеанщ касында жылжымастан сазарып шес!мен коштасып шыккан айналсоктап журген Таганга да, элпнде гана ‘ р 'кемп1рд1н каз!рг! неге болеын хуйеуте де мойын бурмады, лам демед • андай. Тан сыз берген , бел!» буа беюнген сазарынкы хал! бугана» *^жь1рт тынь.штыгы ' ел^м 'лген жок. Кара коленке болмежн мУНД ыраДы. Ол - Аина'Ш^1п 0ТКен тыныштыгын еске салып, салкын сабырга. ш бугаН деи.нг. жуР> шеше болган енеанщ актык ТУН1Н |<у еС!не алганда, езу тар бук!л ом!рше шолу жасап едн Ес1нде ка 897
г4 сеттер! аз болтан екен . Осындайда - конина! кырау басып, жаныц жаурагаы мезетте, анасынын омырауын 1здеген перзенттеи карманганында, оиша таусап ем!п, ашыккан рухына медет болар жаксы да жайсак кундердщ мол болганына не жетон, шфюн! Амал не, тагдырынын тарантасы онкей тастакты жолмен жур1п, селюлдеп откенш неге байкамаган... Кудай-ау, осындай селюлдек гумыр кешкенше, неге гана сол арбадан сеюрт туоп калмаган. «НЕГЕ Б13 ОСЫ?...» ...итжандымыз, баска канк етюзт теут ж|берсе де, кьщсылаган куйг «ием1зд1н» етепне оралып, аягын жалаймыз. «НЕГЕ Б13 ОСЫ...» ...кор сокырдай калай жетелесе, солай ере беремю... К1м унлн, не ушш ем1р сурер!М1зд| ак,ыл таразысына салмай сандаламыз. Адамнын, кател1п — кемшшк ж|берушде емес, сол кемш1Л1КТ1 кешиспрмей туземеужде. «Мумк1н, осыныц барлыгы жастайжет1м к,алып, жасык,тажалтак;болып оскен1мнен шыгар-ау, -деп курсшд! кел|’ншек, - Болк1м, басымнан сипап, бауырына тартар ананын, ыстык, ык,ыласын сагынган, коксеген сэтте, Нюра Фадеевнанын, ак, босагасына тап болуымнан шыгар. Баласынан калган кон!лд| анасы итп, 61 р-61 р!н толыктырган сон, алданып журе берд|м бе? Мен Ержт! адал суйд1м, табындым. Дуниедег! ен, Киын норсе - шын суйген адамьщнан калган кон^л; ол - шыккан жан, кеш1р1м1 мен кенд!Г! болмайды екен. Сую деген1М13 - сол суйген адамыннын гумырын кешу, деп 61'р данышпан соуегейс1ПТ1... Ал, кешт1м... Акыры не болды? Осылай аякталмак. Жо-жок. Сую деген!М1з - осте де суйген кюцнш кулы болу емес... емес... емес... Мен!н Ержпен ©тк1зген он жылым кун, болумен оттт1...»Кез ет1 ашып, жанары элан-влсш жумыла берд1. Жанары жумылса болды: жылкылы ауыл, бие сауып отырган анасы, жайлаудын, жайкалган кып-кызыл кырмызы гул! елестейдг.. - Айнаш! Ау, Айнаш! - деген уннен селк етт оянды. Б1рер минут коз! 1Л1Н1П кетсе керек. Элг! езш шакырган ун кайдан шыкканын б|лмей, жан-жагына карады. Ешк1м жок. Енеа коз! ашык, Т1ПТ1 сау кезтдепдей ажарлы. - Айнам-ау! - дегенде, зере-куты калмады. - Корыкпа, келшжан, мен гой. Су жылытпалап екелш!, дорет алайын, - дед! кимылдап. - Каз1р, апатай, каз1р. - К,атты куанды. Сауыга бастады деген иланым билед! бойын. Бул - Нурке кемтрдщ бой жасаганы едГ Асыкпай дереттен[п, актык дом - атау-кере суын !Ш1п болтан сон, алла тагалага М1нажат б|лд1р1п, рахымына кенет1н1н, тотеден ж1берген дерт!не мын да б1р алгысын айтып, узак куб|рлед1. Будан сон «бисмилла рахмани-рахим» деп, ею колын кеудес1не койып, шалкалай жатып коз!н жумды. Енеажн эрб|р кимылын калт Ж1бермей андып отырган кел1Н1 тынысы уз1лгендей уназ сулаган апасынан шынымен-акайрылып калдым ба, деген коркынышпен ун^ле тус1п ед|, карияныц журек согысы вл1 де элаз б1Л1Н1п жатканын сезген. Нюра Фадеевнанынтула бойы, саусактарынан бастап, суына бастаганы рас- ты. Б|рак шыбын жаны ушып кете коймаган... Онын дол осына ол!м арбасына м'нер тусында, кандай куд|ретт1н, куш! еен1н к1м б|лс1н, кулагына ш1ркеу конырауынын ун1 ест1Л1п, тау-тасты жангырыктыра кумб|рлеп ала жонелген. Балигатка толмаган баласын шешес! жетелеп, ш1ркеуге апарады екен дейдг 890
г ап Есю дшиллдер ииркеуге бармаушы ед| | ой... Анасыныц мынау кержактар сеым- нанымына мулдем кайшы ок,ыс 1<,ыл| || | 1а Тукке тусшбей, вне бойын а!Р|Л биледГ шкентай Нюра тац-тамаша ПОПТЫН «ВО ИМЯ отца И СВЯТОГО духа), ’ Ырак, м'|нэжатханадан калды. 'Р деп басталатыны коцыр кадРаа коуадк'фаледтып даусы ^жа^па-жлдаЫсркЫ,ыГзыдныаншаотштаыгтакна. нКожзпоикц...асатныамсыенныжцанк-ажпатгаылныанакатрыагпыелдгЕанмукунйд»а, Ш1Рке\\ эСжаКТар гана емес, каптаган казактарды да корде Тац каллы... Мукым к\\леи. ке^ен ед шошынып тур. Шешес'| к,ызык,тыргандай ацтарыла турып калган II И1Н т’р6^ й-1рАен турт'ш: «Крестись, отпускай свой грех», - деп кубф етп. Нюра кызын V . .|ктю1п алды да шокына бастады... Ананын суймен рухына 6К’ тупт'щ-туб'шде бэр1б1р жецт шыккан еде 1К Енеанен квз алмай отырган Айна б!р уакта... жаца гана кыбырсыз жаткан: 1 бул туанбейт1н орысша влденеш аитып кубфлеп, бул тус1нет1н «о, господи, I прости своего грешного...» деген сыкылды сездерд! араластыра сойлеп, шокына бастаганын кергенде... иэ-ив, коргенде... ею коз! шарасына шыга шошыганы соншама, «апатайым-ау, муныц не?!» деп, айкайлап барып кулады. Талып калды. Бул - Айнанын оз ом1р1нде еюниш рет оцбай корыкканы, талганы еде ...Эне, Нюра Фадеевнаныцалдынан есю дшдарлар (староверы) жумагынын еап айкара ашылган... Ол - менгшкке сапар шекте УЙД1Н, бурышында шекелей отырып, сел коз шырымын алган Таган, элдеюм туртт ж1бергендей, селк оянып еде Кун булыцгыр, аспанда тутаскан булт бар. Сондыгынан ба, тан, атса да, мацай кара коленке. Кемшрдщ жагдайын б1лмекке уйге юрт ед|, влт жаткан кемтр мен талып жаткан Айнанын уетшен тусп. Жан ушыра Ержт1 шакырды. Келеа куш туске таман Нюра Фадеевнанын суйепн Катын езежшн жагасына жерлейтш болды. ©31 емф бойы кексеп еткен туган ауылынан бф уыс топырак буйырмады. Жер мойны кашык, мейо шыдас бермеййн болтан сон, анасыныц арманын орындай алмады Ер1к. «Аксакалды улкен адам гои, аншы Шалды шакырайык» деген Таганный от1Н1Ш1 аяксыз калды. Сонымен, жас кабгрдн басында ушеу! гана УШ жуз адамныц каарет-муны бар еде Амал , .Р -п шь|гарганда, пенде жок. Неге екеш белгюз, ол1КТ1 уиден .„пягян Зоо да зарлы Айна анасына арнап жоктау айтты, бфак кез1нен жас ш унпаздыкпен кабф басына жеткенше токтамаган. Ел жайлауга кайкайды-ай, Шаппай да жорга тайпалды-ай, Апатайымнан айрылып, Мандайдан бакыт шайкалды-ай... Аргымак келер агылып, Ж1бектен шылбыр тагынып, Асыл да туган апам-ай, Келжщ журер сагынып.
Search
Read the Text Version
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28
- 29
- 30
- 31
- 32
- 33
- 34
- 35
- 36
- 37
- 38
- 39
- 40
- 41
- 42
- 43
- 44
- 45
- 46
- 47
- 48
- 49
- 50
- 51
- 52
- 53
- 54
- 55
- 56
- 57
- 58
- 59
- 60
- 61
- 62
- 63
- 64
- 65
- 66
- 67
- 68
- 69
- 70
- 71
- 72
- 73
- 74
- 75
- 76
- 77
- 78
- 79
- 80
- 81
- 82
- 83
- 84
- 85
- 86
- 87
- 88
- 89
- 90
- 91
- 92
- 93
- 94
- 95
- 96
- 97
- 98
- 99
- 100
- 101
- 102
- 103
- 104
- 105
- 106
- 107
- 108
- 109
- 110
- 111
- 112
- 113
- 114
- 115
- 116
- 117
- 118
- 119
- 120
- 121
- 122
- 123
- 124
- 125
- 126
- 127
- 128
- 129
- 130
- 131
- 132
- 133
- 134
- 135
- 136
- 137
- 138
- 139
- 140
- 141
- 142
- 143
- 144
- 145
- 146
- 147
- 148
- 149
- 150
- 151
- 152
- 153
- 154
- 155
