Атау Кере

Экен жарыктык журттын бермесш тартып алар аусар ед!, тартПаган - Кюсенш! керпмей! - деп, Ер!к гур ете туей. Таган адымын санаган калпын бузбай такалды да, жарасы жарылып кетердеи сактыкпен табалдырыКТан аттады. Босага тустагы агаш орындыкты сокыр адамдаи сипалап журт тауып алды да, отыра кетп. Устшен соргалаган су еденге тырс-тырс тама бастады, Ерше ерш келген конактын осыншалык ынж. ыктыгы Айнанын жуйкеан тоздырды ма, самаурынды кетерт шыга женелде Амкара ашык есжтен басын к,ылтындатып сыгалаган Аламойнак, казан-ошак жакка шай камымен беттеген Айнанын сонынан еркелей ерш кетп. - Карагым, успндеп ки[М1НД1 сыгып кеплрт кой, - дед| Таганньщ унжыргасы тускен ускынына жаны аши караган Нуркв кбмгпр. — Жол согып шаршаган шыгарсын,ес-акылынды жиып, дем1НД1 ал. Ыстык шай ш. Ер1кжан осында ит жемей жаткан кедейдей коп ки1М1Ннш бфш бер мына Ж1Г1тке, ауыстырып кие турсын. - Айнага айтайын, тауып берсш. - Ракмет, шеше, кун кезше эрнбер! кыздырынсам, дегдт калар. - Суйрешле орнынан турды. Турганымен 61 р нэрсесш умыткандай кипактап Ержке жаутандап карай бердё Ол байкамагансыды. Ттт1 болмаган сон: - Эй, Карабауыр, жур далага, энпме бар, - деде «Тамагын жыбырлап тур-ау», - деп Таганды колтыктай сыртка шыккан Ерж кекбеетшщ аркасындагы жук ем' де алынбаганы есше туст, солай карай беттеген. К11X11 беаннен кулдаган кун катын бесшге ойыскан екен. Айналаны каумалаган калын самырсынньщ кыл ушшде шит калгандай. Кдзандыкка от жагып, шай камымен журген Айна канжыганы шешт, тер| коржынды туарш турган куйеуше ейелдж эуеапкпен «не экелдщ» деп, жакындаган жок. Квпераз, ез гамен болды. Кенезеа кепкен Таган гана жарамсактана кемектескен ед|, Ер1к: «Ары туршы-ей, аякка оралмай!» - деп, зект тастады. «Койдым, батыреке, койдым», - деген Таган шепншектеп барды да, томарга шалынып шалкасынан тусп. Ойда жокта пайда болган «конактын» мынау сыкпыты, осыншалык корлыкты тфЛ1п ойлантып ед| келшшекте ©зш бф жерде, бф кезде кврген сек1лд|. Таныс-бейтаныс жуз1 эбден титыктап, тозаны шыга тозганынан ба екен, анык ажарын ажырату киын. «Ер!к те ерккен шыгар, несше ертт келд| екен?..» Ержтщ ертт келген жолдасы суршт кулаган жершде журелеп эл1 отыр- Оньщ осы журелеген калпында уш-тврт сагат отьфа беруге шыдамы жетер ед*- Шыдамы жетер себебк сауыктыргыш лагершде жургенде, осылай журелеген калпы кун! бойы темем тартып, какырынып-тукфшт отыра беруге уйренген-де Бул едет маскунемдерд! койып, мукым турмеш!лерд1Н танба басты ерекшелтше саятын. Олар бф-бфш жалгыз ауыз евзден гана емес, осы отырыс-турыстарынан-ак жазбай танитын. ©ненмн ашкылтым сумей шаимаса булыктырып, кыса женелер кок жвтел, тамам эрттестер! секМ, Таганда да

дыбыстан кулаккашты бодып калган Айна шож, ! Ж0ТеЛ'Н бастаАь'-ай. Бетен жаткан жер.нен сеюрт турып, шоу ете кад ° 3 Карады'ал Аламойнак болса - ©лпрмесен енеш.мд, Ж1б1т, А Тб1елргеер1кКе4л1гебнерТдагза,нж. з'к ^тугГакеГегвнсанылау тауып, шыгарсыц... «Апыр-ай, Т1Л1Н1Ц ащысын-ай мына кюжн - бар екен». ' деп ойлады Айна, - менде неа - Жанын шыгып кетсе А ^ тУРа ТУР/ Дед! тер| коржынды аркалап уйге аякдаган Ермн. - Айтканым Айнаш, олп Прохорга арнап ашыткан бял^^'\" СЬ'рага шомылАырамын. Эй, анаган, жыланыныц басы кайтсын. 'РаДан |р саптыаяк акелт берця айнаСлагамнаужыоркг,асышйоык,мсдаылылып гтыурбг!арнлиТр'ГежуыкХ^ТнГзГнГойьшжасаган саптыаякпен меим|Лдете сыра окелдк Колы А1р!лдеп, ез.н жутып коярдай умтылган Ж1птке жакындауга сескент турып калып ед!, анау енбектеп ез! жетт! С|лекеи1 шубырган жузше карауга дет! жетпеген келшшек тез тер1с карап кетп. «УН» деген дауыс есплдг Саптыаяк бос тенкершп жатыр. Тан калды. Твпп алган сек1лд|. «Кой, бул к!с1 емес шыгар» деп ойлады. - Шайын кайнады ма, менщ де шел1мд1 бас, - дед[ ендИ сэтте сонау каз-катар тЫлген шемелелерге коз салып турган Ерж. Эйелжщ екнак кунде апта бойы шапкан шопт! жалгыздан-жалгыз журт, калай гана жинап уйт тастаганына 1штей кайран, бфак бул танданысын сыртка т1с жарып шыгармады. Эрине,ез енбепн булдамаса да, езеют жан болып жаратылган сон, «мыкты екенсщ, Айнаш» деген сыкылды жылы свзд| ершщ аузынан айел! куткен еде 031 уйген шомелерд! жана коргендей бул да жанар жарыстыра караган. Амал не, Ерж лом демедЕ Лом демеген калпы, бурылып уйге к1р!п кеттЕ Эйелдщ журеп сыздады-ак, 61 рак окпеан ол да б|лд1рген жок, ек1 ишшен дем алган самаурынды котерт ершми артынан ердЕ Курыстырган терше шай жаккандай, Таганный жаны жадырап, квбенс'ген К0Н1Л1 колдей шалкып сала бердЕ Ашуы обден жеткен бал сыра атты кюн| аударып туарер куиш едЕ Б1р сапты аягынын ез1-ак мыктымсынган немен! алып урды. Тау асып бекер келмегешне квз1 енд| гана жеткендеи, ™Ра1^'а жаткан Таган самсаган аташтын басына карап: .Неге б.з ось'^ *е\"’ котердт Уйден. «Басталды Казакстан фестивали, Аеген • б1л1пг|... ест1дА1. «Фестивальдщ» басталганы Ра“А1- жыАардаты ушеу!, Дастаркан басында ушеу| гана. Былтыр , алды . Шешеа сан тек кана ушеуЕ.. Тотеден пайда болган «тортинш1 ед^ Ер|к. «текке оуре рет «шакырындар, обал болады, карны ашкан^ ^ бакпады. Айна ундеген болманыз, баркырап тынышымызды аладЫ”' 'Шай куйып отыр. Сораптап жок, кезшщ астымен куйеуше б1ЛД|рм_^ ежелп ерке тыныштык шай урттаган дыбыстан озге -(_90О5

жайдаган. Ауылдан жана гана келген Ер.ктен энпме деметкендей ед|, ол ку„ . у , ма бпэеу куып кеде жаткандаи шаиды ыстыгк,и такуалап сурамады да. Коноиде бф колдененнен панда болган алан бар-ау, окпелеген адамдай, ашык еактен езеннщ аргы бепндеп алып тауларга, осы 031 рде гана коргендей кез тайдырмаи задала карады. Мумкш, улыныц анау ауылдан алып келген Ж1пгп шак,ыр деген свзж аяк,сыз калдырган т1лазарлыгына ренж1Д1 ме, элде сонау жылдарда ез басынан кешкен окига оиына оралды ма екен, ейтеуф, эншейшдеп сезкумарлыгы жок Айналдырган ушеу| отырып, тон,-торыс куй кешу| онсыз да сыздауы жеткен жеке-дара \"прлжтщ т1л!н матап- ак тастады. Эрюм ез ойынын, оты он,аша маздауын к,анша плесе де, пендб болып жаратылган сон, кубф-кубф сейлеап, сыбьф-сыбьф сухбат курып, куле жаркылдасканга не жетон. Адамнын, 1ШК1 сыры да аргык 1шкен арак, сек1лд|; анда-санда сыртка шыгарып турмаса, запыранга айналып, кен1Л1нд| лоблытып, журеп'нд| сыздатып азаптайтыны рас. Ауыр мун кабыздап, жаньщнын жасац жайлауын жанбырдыц булты баскдндай кусаланасьщ, дуниедеп ен керекл затынды жогалтып алгандай алагызисьщ. Самаурыннын ызындаган уж осына тымпи ойнаган тыныштыктын жаназасын шыгарган зар жак молладай, онсыз да омырылайын деп, сынайын деп сызаттаган лем-мим отьфыстын к,уыс- куысын кеулеп алды. Т|пт1 тым-тырыстык,к,а осы Фадей жарык,тык,тан калган жез самаурын шакырып тургандай... Десек те, оттыгынан шок, жылтырап, буы будактаган ен салар самаурын Нурке кемтрдщ жарты гасырлык ермеп, есюден калган жалгыз абысыны, жаксы сырласындай едь Теркш журтынан калган мура осы гана. Баскасы жок та, бар болтанный озшде жылдар жылымы жутып койган. Нюра Фадеевнада жалгыз-ак арман бар ед|, ез1 курбылас кемтрлермен еткен-кеткенд| айыз кандьфа айтып, кумарынан шыга енпмелеап барып жан тапсыру, туган жерден бф курек топырак буйырса... Ол арманды орындайтын мандайга баскан улы - Ерш кана... Ал Ерж болса ьщгай б|лдфмей жур. Булардын каймакшыган тыныштыгын каусаткан - телпректеп басып, босаганы тырмалаган Таганньщ уш болды. - Неге 613 осы... - деп, ежелп одетшше сук саусагын шошайтты. - Неге 613 осы?.. Бул шакта еюнд| туып, Нурке кемтр намазга камдана бастаган. - Жур-ей, - дед| Таганньщ колтыгынан ныгарлай устаган Ерж. - Тетем намаз окиды. Мазасын алма. - Орыс намаз окиды... хи-хи-хи... - Таган шикылдай кулд1. Кластасынын бейп1л ауыздыгы жанына тид1 б1лем, онсыз да бас-терю келтпей журген Ер1к желкеанен бурт терт каратты да, куйрыгынан бф теут етпетшен тус1рА*- Куйеушщ тым артык кеткенд1п шыдамын шарт сындырды б1лем, самаурыннын кулш кагып турган Айна: - Койсаншы, обал емес пе? - деп, Ерж келгел! алгаш рет дауыс шыгарды- - Е-е, Т1лщ бар екен гой, - деп кетт! ерь — Тобык жуткандай томпиып калып ен... - Сол Т1ЛД1 оз1 н, де жутып койды ма деп ед1м... ЕР'к эйелше багжия карады. Шынымен-ак, Айнанын, аузынан шыкты ма дегендей, ан-тан. Он жыл отасканнан бер| тунгыш рет Т1К сейлеген жарынын кас-кабагы баягыдай емес екенш енд. гана анлап, абдырап калган. Айна бугаи 604' ;

I ^акЛжур1стен,Лшаршадь| б|реу и^уып^еА^жат^ндай^ша^дь^ыстыг^ ф'^ТнаЖбТ^седен к^1н |Ген'жоМаласынан ойдагы елдщ хал-аху^ гакСалап сурамады да. КечЫнде б!р келдененнен панда болтан адан бар-ау_ Гкпедеген адамдай, ашык еактен езеннщ аргы бетждеп алып таударга, „СЬ| езьТе гама кергендей коз тайдырмай кадала карады. Мумкж, улынык анау ауыддан алып келген жИтт! шакыр деген сезЫ аяксыз калдырган т1лазарлыгы„а пенж1Д1 ме елде сонау жылдарда ез басынан кешкен окига оиына оралды ма екен ойтеую, оншейшдеп созкумарлыгы жок. Аиналдырган ушеу| отырып, тон-торыс куй кешу| онсыз да сыздауы жегкен жеке-дара Т1рд1кт1ц т1Л1н Маган­ ам тастады. Эрюм ез ойыныц оты окаша маздауын канша \"плесе де, пенде болып жаратылган сок, кубф-кубф свйлест, сыбыр-сыбыр сухбат курып, куле жаркылдасканга не жетон. Адамнын >шк1 сыры да артык 1шкен арак, сеюлд|, анда-санда сыртка шыгарып турмаса, запьфанга айналып, кен1л1нд! лоблытып, журег1нд| сыздатып азаптайтыны рас. Ауыр мук кабыздап, жаныкнык жасан жайлауын жакбьфдык булты баскандай кусаланасын, дуниедеп ек керекп затынды жогалтып алгандай алагызисык- Самаурыннык ызындаган уж осына тымпи ойнаган тыныштыктын, жаназасын шыгарган зар жак, молладай, онсыз да омырылайын деп, сынайын деп сызаттаган лэм-мим отьфыстык к,уыс- куысын кеулеп алды. Ттт1 тым-тырыстыкка осы Фадей жарыктыктан калган жез самаурын шакырып тургандай... Десек те, оттыгынан шок, жылтырап, буы будактаган он салар самаурын Нурке кемтрдщ жарты гасырлык ермеп, есмден калган жалгыз абысыны, жаксы сьфласындай едн Твркш журтынан калган мура осы гана. Баскасы жок та, бар болтанный взшде жылдар жылымы жутып койган. Нюра Фадеевнада жалгыз-ак арман бар ед!, ез1 курбылас кемгмрлермен откен-кеткенд! айыз кандьфа айтып, кумарынан шыга онпмелеап барып жан тапсыру, туган жерден бф курек топырак буйьфса... Ол арманды орындайтын мандайга баскан улы - Ерж кана... Ал Ерж болса ыксай б1лдфмей жур. Булардык каймакшыган тыныштыгын каусаткан - толпректеп басып, босаганы тырмалаган Таганный ун1 болды. - Неге б\\з осы... - деп, ежелп одетшше сук саусагын шошайтты. - Неге б\\з осы?.. Бул шакта екшд| туып, Нурке кемтр намазга камдана бастаган. - Жур-ей, - дед1 Таганный колтыгынан ныгарлай устаган Ерж. - Тотем намаз окиды. Мазасын алма. “ ^Рыс намаз окиды... хи-хи-хи... - Таган шикылдай кулд|. Кластасынын бейп1л ауыздыгы жанына тид| б|дем, онсыз да бас-терю келтпей журген Ери< желкес1нен бурт терт каратты да, куйрыгынан бф теут етпетшен туард|- уйеуш1к тым артык кеткенд1п шыдамын шарт сындырды б1лем, самаурыннык култ кагып турган Айна: - Койсакшы, обал емес пе? - деп, Ерж келгел! алгаш рет дауыс шыгарды. е, Т1лщ ар екен гой, - деп кегп ерн - Тобык жуткандай томпиып калып ец... - Сол Т1ЛД1 ез!к де жутып койды ма деп ед1м... Ер1к ойелше багжия карады. Шынымен-ак, Айнанын, аузынан шыкты ма дегендеи, ан-тан. Он жыл отасканнан бер| тучтыш рет т!к свйлеген жарынык кас-кабагы баятыдаи емес екенж енд| гана акдап, абдырап калган. Айна бутан 804■' ;

бурылып та карамай, каракетш ж ' 'Л шскеди «Шынында да, матан не болдьГозТТ СИ\"аП' ^лагынын тубжен кеудесше койып тагы да жылап ж1беод| т' ' 0КС'Ген Айна басын куйеужщ Таган, фашист!н, жауап ала алмай азап™Л РеКТ6П °РНЫНан кайта ^ерПген «ей, Карабауыр, б.р тепкенщ - бю са паРтизанындай-ак езш ер устап: т1лег!н ею саптыаяк бал сырамен канагаттГ* СЫРа>>' \" АеА'’ Жолдасы 0НЬ|н туратын корага суйрелеп апарып таг™л,, ^АЫрАЫ Аа: °ны-муны саймандар Айна мазасын ала берген сон д№г; ■ ' ” ауАЬ1н' ТУН' салкын, тонады гой». бфден уйктап кетпейтш еделмен маллас^*' 'Ш'Г'Н уСТ1Не жаптьк Мас|<унем леген такырыпгагь^иГн!™ Г\" ^№ осы...» 5. жагаТсаымныдзадыонг,ытрагмаынлжжыагалнгь,зТЛ,оГб„л!п ЗШ* У1”\" КУ\" КаТЫН ^ «I уиге ырыс болып юрд|. Биыл бурынды-сонды болып кермеген шшен уйт алды. Айнаньщ б!р взьак шемелелеп тастаган шепт! К0кбест1Гбсуйрет!п мал к,орагатасыды. Алтай к,азактарыньщп!шендайындаудагы айла-тэал! жалпак елдщ сшкайсысына уксамайды. Айталык, кол тартпамен, ягни шабылган шалгын дсстссж ат тарта алатындай молшерде шбмслелвйтж. Сол шемеледег! шоггп ушында узынша ет1п жонып катырган кайыц курыкша байлаган арканды камытка жалгайтын. Курыкшаны Ш0мелен1н, артжактубшсн сун,пт0 сугып, арканды 0кшшм жагынан тупт0й орап экелт камытка байлап тарта Ж0Н0ЛС0, шашау шыгып шашылмаган куй! суйр0й женслесщ. Бул жумыс Таган ушш тацсык ем0С. Ертслстт салкын сырам0н басын жазып алган сон,, 0н,бск 0ТП0Й IшIП-Ж0М0ЙТ1 нIн б|лг0н сон,, жанын сала кф1сетш. Алгашкы куш мундай кабагат жумыска к0нд|’кп0Г0н к©цш бузылып, кикандап корт ед1, Ерж сырадан татырмайтынын б|лд| М0, амал жок, айтканына кент, айдаганына журетж болды. 1ш1мд1кке салынып, сандалып кстксж болмаса, Таганнын, донсаулыгы сыр боро коймаган, кара жумыска мыкты, комгис Ж1пт окон. Асказан ашкылтым су кыздырып жатпаса, табанынан сауып, кия бастайтын киямпурыстыгын кер тана тузетер. Ара-тура уйге бас суга калганында, Нурке кемшр акыл айтып басын ауырткан сон, табанынан сауып олай карай аттап баспайтын болды. Осы «шпей-ак койсан кайтед!» деген Таган ушж елемдеп ен ауыр да азапты сезд| те Айна гана айткан жок. Ауылдан келгеннен 6е«”Га“™е бол™ «Неге тамак шпейаз?» деген жалгыз-жарым ^-г!т а^и,гы жпгка келген емес. Туасы квп сездЫктг.^\"«ьГжТрТенТел^тТжактырмаганы рас-ты. шагында акылынан адасып, алж УР ебден настанып кеткен Жактырмаган себебк тепсе тешр V»\" . арманга айналган етектен намыссыздыгы, 1Ш1МД1К ушш сонау... уу у кангырып кешер бекер итше ер|п келген!, басында уй, 6аУыр“Г^а * ге„ вкс!к ем!Р! ед!. Сан рет гумыры, ку внешт! кышкылдату уш1Н, ку ^рлЛ!.ак айтып-айтпай не керек, бетше басып, жер-жебфже жепп урыскь | Сезген гон, ген тимесен, мен сез теркшш угар к!с!л!ктен айрылганын сезген-д. -(0805

- караггж сайын^'карны'ашадь^Айна а'рканд'э ^берген шемеден! астын^р^а^ жумыс эбден титыктатты б!лем, ушеу! б,рдей гамак .шуге шамаларь, жет„ей тырапай асты. Эфесе, аксаусак болып, арамтамактыкка уирен.п алган Таган бупнджке сокгы саптыаяк сыраны салып алган сон, туяк серпуге, «лекция окуга» дермегй таусылып, мурттай ушкан. Нурке кемтрге балаларынын арпадысып, куш курескен мазасыз т|рЛ|г1 Т1ПТ( де унаган жок,.-- Унамаганын ашык айтуга жасканды. ©31 де шаршап жургенде, жуйкесш жукартпайын дегеш шыгар. Эйтпесе терт карап жатып: «Осыншальщ бал мен мал жинап, кай бала-шагасын асыра алмай жанталасады екен», - Деп кубфлеген. Эфесе, келшш аяйды. Онын успне анау Кокеннщ сумфейген уды косылды. Ею жастын бфше келмей кор болган Таган тагдьфын да уайымдап, журен сыздайды. «Обал гой. Тект1 гукымнын азып-тозып, нмлдщ богындай пышьфап бнкеш гой. Кай-ра-ан Кокен, эйел1 Аналык кандай едТ.. Макажаншал ше? Алтайды аузына караткан акын, жан баласына басын имеген К1С1Н1Н, султаны едк УН, тенф|м-ай, не болып барамыз осы», - деп, курсше кубфлеп Ж1берд|. Жым-жьфт туншн ортасына дейш юршп айкаспай, ер1 аунап, бер| аунап уйктай алмайтын едет тапты. Нурке кемт'рдщ уйкысын бузган Таган екен|'н езжен баска ешюм б1лмейд1. Жанарын жапса болды, Аналыкпен бфге етюзген баягы - турлаусыз откен тутам-тутам омф1 коз алдында колендеп турып алады-ай. «Кудай-ау, сол Аналык жазганнын жаксылыгын етед| ме? Жок, етей алмапты. Мойныма карыз, урпагыма парыз кушнде кара жер койнына юрем бе, жасаган нем. Не штеу керек? Кддф-касиелнен журдай тоналган улын кадай гана куткарам бул корлыктан, кайтып кана арашалаймын арагы тусюрден... Эл- куатым жетер ме? Тым болмаганда Ержтж мазагынан...» Бул туш Айна да коз мген жок. Куш бойгы салпылдак журш, толассыз жумыс бойын алып, олдеюм алып урып-сабап талгак кылып тастагандай дед- сал куй кешсе де, ез жанына эмф таба алмады. Ею табаны мен алаканы куйш, салкын жел, саумал ауа 1здегендей аунакшыган. К,аншама кашса да, Катын суынын жазга салымгы музындай фкес-лркес ой камалап, коз алдында И1Н тфес'п б!р!н-б|р1 мужздеп турып алады. Кыз кушндеп оделмен жузге, т!пт1 мынга деиш санап та кордь 0зж-оз1 шаршатканы болмаса, бер|бф, жанары талып, уикы шакырмаган. Кен тесектщ еюнш! шетжде коале туст, кэпераз корылдап жаткан куйеушщ езжен де, озгелерден де кош (лгер! касиет! бар ед1: тэул1ктщ калаган уакытында басы жастыкка тисе болтаны, кенфдепнен пышак такасан да, пыс етт уйктап кететж жоне д.ттеген кез келген селиде оянып, солдаттардаи каргып турып, шапшан кишт кете берер ед1. Буюл адамзатка жетке»м,еСТЫКТЫ Р Т'На ЖИЫП беРгенАей, осы кырыктан аскаи жасыиа ГвпеосЬ жп„аСЫ аУЬ'РЫП' ®аЛТЫрЫ “здаганды бммей келген токжараУ * тек 03 не * на ' Г™'.*»* Ае Жау Тус1р1п ^гендей алшая туап, таб»« гана мол етт сыига тарткан уйкынын ракатына беленуде. Терезен.н жартылай жабылмай калган санылауынан сыгалаган ай соулеа б!рте-6'Рте во«е>

ерлеп, Айнаныц бет'те жак,ындады. Жер б '4 ешкайсысын беле- Айна к'шжентай кез1неРн еГнГсерТжас^п'ж^ немесе булттын арасында жасырынып калганлГ Т'\"' 9л!ара шак туганда, тосар едр дуниедеп ер асылын жогалтканда' ' ^ б0Т6Н сагынышпен зарыга алмай, не жаркылдап журе алмай, !штей жулеп КеТ'П' Н6 жайРанАап кУле басынакешткелгел! беркжаЬандагыенжак, « вс1Ресе'осы Алтайдьщкузар Ай жарык,тык,ты ауылдагыдай емес, тым сирек ‘ ^'б°ЛЫПкеткен Алты ай бойына кебес! соплмей кен трп!г^ Р К0ц,Л1не ^аяУ тус1рет!н. шыга сылбырап, берету кашьюар жа20 аГ\" ЖЭТ-'\" “Г\" ИР' Кветем к'ппгагынлтй ау| ш б\\мт ^ Р л ^быр, эспанды аилап буркеп тастайтын «.ргасындаи ауыр булт - осынын бар.-бер! Айнанык Ай жарыктыкка деген махаббатын мазак етк.с, келгендей, бул жалгендагы жалгыз куаныш, жалкы жубанышын жумадап, кызыкты кундерш нызгана кытымырланатын. Адтайдын биылгы мшез! жаидары. Жанынды жакутка бедер кун! мен Айы, шуф, канша амфсен, де сарандык, жасамай, жайсан, нурын мук,ым жайлауга шашып тастады. 0не, перденщ ек1 арасынан, ерд|-зайыптылардын, тунп леззатын бузбайын дегендей, жукалан, сеулеан уяла тегедг Ерлнзайыптылардын тунп лаззаты адыра калганы каш-а-ан... Айна гумыры жеткенше жылкы баккан жылк,ышынын, кызы ед|. Бук1л балалыгы, кырмызыдай боп бой жеткен шагы жаз-жайлауда етп. Сондык,тан ба, к,ылтын,-сылтын,ы жок,, бфтога, ттт1 уйкуомктеу болып осп. Кыста экеа муртына муз катып, тым алыска, тау-таудын бауырына жылкы тебждетт кетер ед| де, ауылдагы уйжде шешеа екеу1 гана калатын. Баладан жадгыз, ермек етер, ербен, етер ешк1м жок болтан сон, ертендикеш айналсоктап анасынын жанынан шыкпайтын. Ауылдын клубында анда-санда етер ойын-сауыкка да шешесже ерш баратын. Оныншы класты тауысканша, бфде-бф бозбаланын бет|'не карамай, уян мжезжщ аппак парагына сызат тус|'рмей, кемелетке толды. Жогары оку орнында окып журген шалкымалы шагында да ниет б|лдфген талай Ж1пттщ меселж кайтарган. Эрине, курбы кыздарыньщ жерлеа, немесе Ж1пттщ жолдасы болып келетж азаматтардын кодкалауымен театр, киноларга барганы рас, 61'рак айлы туннщ астында абат бактарды кыдырып, кызуы мекосолжлмдекеын кзкаыолкнгдажныоырргыа-нкудтнааерймга!улбкш?ерынокккйаарнуасепкмноедзшсе-тжкьоуррСшеттуашдпе,тнуктраиракатыобнмуфйар1сНап1ишнраа1ншшттшыедд,еек, фОеотнкрытемесерен!, жалгыз-ак рет жолыкты, емф бойы еанде калды - еанде елее кана болып Калды, эйтпесе тур-тус|'н, аты-женж баягыда умыткан. Кеи кезде, гажап, туане К|‘ред|; аппак туманный арасында адасып жургендей, бул жакындаган саиын алысып, каздай калкып, уйректей жузш, мэнп шешзд.кке ^ Аы- Сол кияльгнда гана ^а^ираЕ^^Р!^ сен ^уйнде вла^1мд! шошьшыпоянганмезеттер.деболган Ерж с Р^. ед,..ау. Жарык шакырасын», - деп, урлыгынын ус |не сактаган сыр-сандыгынын дуниедеп’ ен сумдык - кеч!Л1ЦНЩ тупс!3 \\ ^ адамга _ эке-Шеше, жан- Какпагын байкаусызда ашып алу десек, о табиги. Элемде бфде- жарьща да жария етпес кулыптаулы купиянын Р .<9807

б\\р адамныц толык, сыры ашылмай, аргы дуниеге аттанады. Ол куне емес. Адамдык,тын, асыл касиеттертщ бф1 екеш' жене рас. Мынау фгесшде кэпераз уйктап жаткан ЕрIктIн, 11шне шм кIрIп шыгыпты. Айнанын туанбейлж ол емес, онын багамдай алмаганы: «Неге 613 осы жар тосепне жеткенше жанымыз шыгып кетердей жак,сы коремИ де, жылдар жылжыган сайын, от болып жанган сез1М1М13 бфлн-бфтш, кызуы кайткан карагайдын шогында суына берем1з. Неге меж Ерж баягыдай к,улап суймейдр асап коярдай аймаламайды. Неге?!» Онын, себебш осы жылдарды жазып отырган мен де б1лмейм1н. Менщ б1лет1Н1м: еркек пен ейел затынын арасындагы менгшк катынастын калтарыс- ЖЫК.ПЫЛЫН зерттеп тусшдфем деп ауре болу - бекершшк. Козге кортбес эр! Ж1н,1шке, ер| мыкты жттщ неден еалгеж беймел1м. Ал Ер!к пен Айнанын, арасын жалгар Ж1п бар ма ед| ©зк.. Унатып косылгандары шеказ. Алгашкы жылдары, лпл жетпей желмареп журген кездершде-ак, айнымастай болып табыспап па ед|; екеу! кол устасып, к,олтык,тасып келе жатканда, осына жуптары жараскан жубайларга тандана суйсшбейтш адам болмайтын. Ерпспн кем I рдей кара шашы мен кок коз1, Айнанын ллерсепн согатын кос бурымына к,ызыга да кызгана караушылар кеп едНау. Тенф|м-ау, сол бф бакыттын айдынында жузген кос акку сынды шак,тардын, сол бф коз тойып, к©н!л конбас жастыктын кан базары таркап, келмеске кеткеж ме. Тенф1м-ау, тан нурымен таласкан тангажайып омфдщ берьбер! адьфа, кош-кошын айтканын калай гана байкамаган. Тен1р1м- ау, мын жасайтындай-ак, ер кун, ер айдын кддфше неге жетпейм13? «Ер1к-ау, Ер1к, б|лесщ бе, к,артайып барамыз!» деп, айгай салып, алшая туст, албасты баскдндай уйктап жаткан куйеуш тауыктай жулмалап ояткысы келеднак, уяндыгы жен|’п, батылы бармады. Айна оз-озшен ыстыктагандай керпеш серпе ашып тастады. Ай нурымен шагылыскан аппак, мермер санына, ток балтырына жана кергендей, суйсше де суктана карады. Келшшектщ денеан, шынында да, табигат-ием13 келюмд! муандегендей; амал не, мше, ешюмге кереказдей болып жалгызсырап жатканы. Бул жалганда жанында арыстай азаматын жатып жалгызсьфаганнан жаман не бар екен? Ауылдан оралган сон Ержтщ салкын тартып, «шаршап турганым-ай» деп Айнадан кашандар едет! баягыдан, 61 рак, дел осы жолгыдай - ©кпелескендей тон-торыс жат куй кешу| алгаш рет. Тым болмаганда кулагынын тубшен И1скеп, «осы сенщ еишмде жок жупар июн бар» деп, еркелетпеднау, шашынан сипап аймаламады-ау. Осы бф еркек пен ейел арасындагы бойынды балкытар бакытты сети, неге екеги белггаз, Айна елердей сагынды. «Аллам- ай, маган не кортд|?» - деп, аузынан жалын ата аЬ урып, басын урып, ею аягын тосектен салбьфатып отырды. Куйт-жанган табанын К1лемшен1 ысырып тастап еденге басып ед|, сап-салкын екен, жаны юре суйандн Жым-жырт. Аламоинактын да жагы семген. Энеугунп балалы аю кайта айналып сокпай кетп . Кызык, ит ур!п, Ерпспн оянып кеткенпн штей лледг Жым-жырт. Уй емес - квр сек1лд|. Тек аи сеулес! гана кыбырлайтындай. Келес! белмеде жаткан енеажн омп^рн алла' ^еРме/ бергешнд! алма» деп, дауыстап калар ун! де нала ап^ГИ ^нар «-ген, ертек сынды ер! едем!, ер! азап пен аркалаткан албасты тунд| алгаш кору!. Туншыгып, таза ауа, салкын самал 8080-

сагынган журен далага жетедеген Осы /\"V окталса да, бурынгыдай емес, сыр™ да “Гб ^зеге ась,р„а|ад кавша рет неге жорырын жобалап, журен АауаламадГ^^^^^.буакыль™! барынша жаиып ж.берш, сульадтырганГ|ншеГа'Ш1Н« «бырган мол шашьж салатындаи аса коркынышты ед|. ед-азГебГНВД31рг|пошымь'ВДлканакод кездщ куртын куртар сумдык суду денен| ^ Мэрм0рАен кашалгандай Айна аддене есше тускендей сад жымиды б“ к» ШаШ жауь,п ™™а„. басына жамылып алып: «Айнаш, мынау сей м 63Ае Ерж осы шашты езжщ де елемде жок косымыз» деуцл едьау к-зП| ло г 0Лемле Ж01^ шашьщ екеум1здщ «Суга агып ©леем» деген ой тагы да суманлял^иТ'4 СаАагасы- бая|~ынын... ирелеклеп агып бара жатсам... ЕрГк жь.дар ма еАЛ уГбТдып Т'™ ЖЫЛа\"Ша осынау жылдардыц шшде куйеутщ квашен агып гиг б|Р1Г1п °тжаккан кармеген од, барИЯр жамандьвда кигысы кедмедг ^сть^Гб'асыдганГай \"й нуры тураксыз гои, тэсектпд а, жагына жыджып кеткен. Бурынгыд „ гор! жатын белме де салкындагандай ма. Ер!к басы жастыкка Р тиген калпы, туяк серпт аунамастан. туширкене уйктайды. Енесшен адасып калды ма, кулын кюнед|. «Мынау акборте кулыннын даусы гой, - дед! кубфлеп. - Кой, жатайын, маган I; не кершд|, он ек1де б*р гул1м ашылмагандай». :: Жым-жырт. Так алагеу1м тартканда гана, кез1 шнген Айнанын, туане мунар тунеп, булт кошкен таудыц басында куйрыгын шаншып, кулдырандаган акберте кулын КфД!... «НЕГЕ Б13 ОСЫ...» *** Бул куш Ер!к тым ерте оянды. Кешетундеуйктар алдында«ертеккун шыкпай туруым керек» деген оймен жаткан. Аса сактыкпен сыбдырын б1лд|'рмей кишд|. Терезе пердеан бозгылттай абфлеген жарык уй 1шш алагеу|мдеп, такнын, хабаршы сеулесш кылымси таратады. Кус жастыкты тас кылып кушактап басына жастамай, баурына баса уйктап жаткан Айнанын пысылдап 1р калыпты тыныстаганын тындагандай сел карап турды. ©31не кадалган жанар есер еткендей келшшек крэгалактапН5арыптаудын басып уйден шьвдан ЕР|ет'н ^ “Гн1п 6аУрып, кашаннан берп едеПмен тангы салк,ыны урды. «Ищ-аи» деП Т'Т'Р шагынан бастап суйепне сщген дене жаттыгуын жасауга кфюкен. Бул УД «урестен мулдем куйрык каракет! ед1. Ежелп спортшылык '„Ссылай! жаттыгып, кест! стаскан жыддардан бермен де ^^ тастаган уй айнала жупрепн. Кос карага А Рш0с|н эбден кыздырып алган сон, турникке асылатын. Тула бойын, он |нсуына барып, белуардан шешшт муздай суык сумей жуынатын. Казф Ае тастап рак,аттана шайынды да, к^таИ/\"^ ала ГуЛ[ бар жумсак сулпмен сурттген. Кун эл1 шыккан жок- лА® . сарайдын темф тор • туСкендей, уй фгеандег! койма • такнын жарыгы тускен елмеде екен, елмегенЫе кез, жеткен сон. Таган жеп’м баладай бур|С1П у -0809

1р1Я орманга С1Н,1П, езенд|1 жагалай жаяу кулдады. Тек б\\р вз\\ гана журт таптаган жалгыз аяк сурдеумен асыкпай аяндап келедк Окта-текте алдынан барша тышкан кес-кестеп отед!. Кейде самырсыннык бутактары козгалактап, Т1рш1л1к белгюн б1лд1ргендей; балкарагай буршжтерш терген тишнщ кыс камына к!р!ап азык тасыган шаруакойлыгында шек жок, олар да - орман тургындары ан-кус Та адамнан бетер арпалысып асыгады. Орманнын ©з ию бар - шаиыр анкыган таза 0р! сызды и1С. Мук баскан былпылдак жерге табанын тигенде, калы юлемнщ успиде кеде жаткандай эсер аласын,. Картайып барып нирт кулаган, немесе табигат апатына тап болган агаштар да алдыннан колденекнен сулап, кабыгы копсып, кына кабыздап жол тосады. Ондай сэгте атгап отесщ- Кулаган карагай, шыршалар да табигаттын влген мушеа курт-кумырск,а, ара мен тышканнын, уясына айналып, жермен-жексен куйк1 куй кешедк Кайтып тура алмастай кулайды. Агаш жалганда жалгыз-ак рет кулайды. Жыгылып, суршт, ал1мпк гумыр кеше алмайды. Сондыктан да адамнан гор| узак жасайтын шыгар... Канатын комдаган балкарагай самырсыннык, ешк1 самырсын мен шыршаныц бутактарына бетт, бута-караганга бутын тырмалаткан Ерж сергек сез1ммен «махаббат-мекенше» жеттк Бул б1р Катын суыньщ судырай агатын жалпак та тыншу тусы ед|. Аркырап аккан езен де осы тусында сел саябырсып, бел1 жазылгандай кысылып-кымтырылмай еркш кос!лет1н. Аргы жагалау айнадагыдай кор1нед|. Амал не, еткел бермейдс Аргы жагада двнкшп жаткан такыр таудык да аласарар, енсесш еккейтт, шеккен туйедей ырыкка конер тусы. М[не, осынау алып таулардьщ аспанмен таласкан тэкаппар Т1збеп т1зе буккен жерде, сонау бф уй1ринен адасып калган жалгыз шынардын туб|'нде ОНЫЦ аты байлаулы туратын. Ал ©31 жап-жасыл аршаны жамыла ойга батып, берг! жагалауга - Б13ДЕРГЕ коз салатын. Салт атты жумбакты жанды алгаш рет жалгыз шынардын жанынан коргел1 бер| де ек1 жыл 0Т1птЕ Биыл ушшш1 коктем кел1п, жайма-шуак жаз да етек-жен1н жинай ширап, П1ст калган шагы. Енд| б|раздан сок Алгайдын сарша тамызы басталды. Содан сок сэры ала куз, содан сок коныр куз, ак жауыны аралас сылбыран куз, содан сок алгашкы кар белуардан келер кар, кыс... Ерп< жаурагандай ©з-ез1нен т1Т1ред|. Эне, Музтау жактан Кунн1к шет| кылтиды. Жарыктык-ай, сагыныштык от-жалынына оранып ынырана котер1лд|-ау. Жарыктык-ай, мукым олемд| куаныштык кундыгынан оятып, куатымен нурландьфып, тф|±мл1кт1н мокг1Л1к толастамас, токтап, токырамас куйш шерткендей, шекс1з аспан олем1не котер1ле берд|. Токтататын куш жок! Ер1к ©зен жиег1нде коп турды. Салт атты, жаулыкты Кыз кор1нбейд|. Коншн алак билед|. Карсы беткейге карай-карай карашыгы талып, жанары жасаурады. «Бупн ед| гой келер кун». Иэ, ор жылдык коктем|’нен бастап, коныр куз1 тускенше, айына б1р рет кылт етт корт1п, Ерн<пен алыстан амандасып, Т1ЛС13 т1лдесетш Кыз буг1н кеипктк Онык себеб1н Ер1к ешкашан б|ле алмайтын, Т1ПТ1' сол аты-жон|, тур-туа беймол1м Алтай аруы ендт турмыска шыгып - кайтып шыкпас торга - семьялык торга камалган шыгар. Есек домемен журген Ж1пттщ ел агасы жаска жеткенде, киырдагы киялдай кызга кызыгары б1здер ушш, корсекызарлык болып кор|иер ед|. Ал Ерм< уш1н ом1р|'нщ ек аяулы сат1, жУРег'н А'р1лдетер асылы, арман кусы, дуниедеп жалгыз гана коз куанышы,

шаршаган, шаршап барып б олдырган маздатар тамыздыгы, ат болып жуйкеан ж'б'тер, бойын кеткен т|рЛ|п йен серг!Т|П/ ойын осына елее сынды садт атты Кыз едГЖаоын^0661, Т|\"т1 Ае Бекзат емес емес атты №,з К0з алдына келекдеп екеу арашн^^ *ань,на «кындаса,болды,,садт Осы б.р .шк, кмналысын Айнага сан рет ай “ * Кер'п т«зы\" «™„. Корыкканы емес, сонында шырак адып жуЫп М баТЬ,лы келецке туармеудщ камы ед|. УР кось,лган косагынын кен1л1не «Ол бупн жок,. КелмейдЬ., - деп Кет жалгыз жолаушы шык,ты. Елее шыгао М«мГ«ЫЧга?ЛаНГаНАа' Таудьщ Т0бес1не укалап кайта карады. «Сол- е3|>, Та^Гд Немес'АымАанганжанарынУкалап- ертек елемЫен оралга„дай; берт! беГ^Г* КЫЗ адбоа а™н Ус™де еде ЭншеШнде тыпыр етпейтЫ, еншейЫде аспан'ойыльи^жр КгфаП Т?Р будк ет!п сокканы б1л1нбейт|„, бар-жогы белтйз жым-жырт ж™™,\"’журеН* кеудесн тепк.деп, Дурслдеп ада женедген! соншалыкЕрж басы айналь п кудап кадмау уш.н 03ен жиепндеп бадапан шыршадан устай бердс ы”ь,гы кепр|дгендеи, ек1 беп дуылдап, кез! карауытты. Мундай ес танды хал бурын- сонды болып кермеген жок, ед|, ез сез1мшщ осыншалык, ой сертп, ерт тигендей лапылдауын котере алмады б1лем, тетеден ауыр соккы тигендей есенпреген. Ал анау шынар тубшдеп Кыз к,ызыл орамалын булгап, бутан белп берген. Содан сон, ептеп кана атын тебтт, езенге кулдай бастаган. Ен-ске локылдай, тайганактай аяндаган аттын туягы тиген тас шепрткедей ыршып барып, ! ектшмен домалай женелдс Акбоздын журю бузылган сон, Кыздын елпндеп ! кумютен шапкан ескертмштей тт-тж сеид! отырысы ойран болып, ердщ касынан асып кетпешн деген сактыкпен узенп бауды шфей шалкак тартады. Кызыл жаулыкты Кыз Катын суынын, жагалауына такалып, аттан тускенде гана, ес-акылын жинаган Ерж тас тиген шыныдай шытынаган санасын жамап- жаскап саябырлады. Кез алдындагы кекмунар айкара ашылганда, ар жагынан, тен,|р1м-ау, тунде туешен, кунд13 еанен шыкдайтын акбоз атты Кыз тотыдайын таранып, езеннщ жаркабагында турды. Кан туйфшектер! кайтадан ойнакшып, бекерден-бекер кадала караганы болмаса, еткел бермес езеннен кешт етер жузт етер дермен жок, бейшара жИт тагдырдын осы |р опа^ЗА^1™^ назаланды Ал Кыз ше? Ол бурала басып суга такалды урттады. Содан сон буган куле карат'^адаГетп. Осылайша 6!рГк-б!р! те кайталады. Су тым суык екен. Аш *жалАаиа КУлап аккан Катын ек| жатадауда турып андыса 6ак“а |ган'дай мук4Ь1Кты куй кешкен. Бвлк.м, суын суалтар КуД1ретТ1Н ж0№™На ек| адамнь,к ындыныи куртар, б1р-б1р|Н махаббат деген осы шыгар... Ынт с р ортада; бэлюм, «сырганды каиык мэрг1Л1к айырар... еткел: жоквзен агып гашЫктары тагдырдын осына Кылып етк13 меж» деп, энге коскан шыгар; белюм, екеу арасында еткел игппне кужнгендей, шырк,ырай щырка СОл @зен ЖОк, болып оп- бермес ер кеюрек езен агып жатса ‘= 'б ? Жуз|п етем деп суга агып окай косыдгандарды - еРд!-зайьшть«Р ДвимР^ ^ 03е„н!н ать, жок влт кеткендер к,аншама... Сансыз... -0)944

■ V- кезде дел осылайша ею жагалауда турып б.р-б.р.не гашык болган кыз бен ж1пт ' алмай киналган сэтте, эркашакда еркектен геР1 теуекелитл 9р! батыл келетш ейел заты бфи-шл болып суга сек.рт, жузт етем дегенде - агьщ елген шыгар, содан ел Катын суы атаган шыгар... Катынныр кулаккашты кылар шуы каншалыкты айгайласак да анык еспртпеи, тек шыр-шардагар уз.к-уз!к ун гана жетер едЕ Бфак Ерж «атыр юм?» деп, айгайлауын токтаткан емес-тЕ Бейне анау Кыздьщ еамш естке, Катын суы таяз тартардаи «Атыр К1м?!» Аеп жане озандады. Кыз басын шайкады. Ести алмадым сырай танытты. Белюм, еспсе де, белсшт айтпады. Кун едэуф котер1лт калган. Агаштардыц самаладай уП- узын колеркеа бфтшдеп тужырылып, тангы салкын саябырсыды. Осы кезде Ер1 кт!н, тура кулагынын, туб|н жанай ушкан ара эп-сэтте аргы жагалауга ушып 0Т1п кеттЕ Шапшандыгына карап ажыратты: бул Ержтщ Америка курлыгынан алдырган «жауыз арасы» едЕ Кызыл орамалды кызга езжен «кауIпт! буданньщ» бурын жеткенш кызгангандай, «атака рэлеттщ бал уш!н бармайтын жер| жок» деп гайбаттады. Со-о-н-оуу ит елген жер, езге ел, егей журттан колы жетт, буюл республикада жок аранык жара тукымын алдырган кудфет! кор болып, ен! уш жуз кадамнан аспайтын езеннен ете алмаганы жанына катты батты-ак, амал не, токтататын куш жок. Егер зэуде мынау албасты судыр устше кеп1Р саламыз деп, каражат жинап, есеп ашса, Ерж барлык байлыгын садакалар едЕ «Оттер, арага айналып, аргы бетке ушар ма едЕ..» деген бала киял тербеп мелшшп тур. Кыз муны ынтыктыра тускю келгендей, калтасынан айна алып, шашын тарады. Шашы кырыккан кыскалау ер| кемфдей кара, тал бойына езгеше жарасады. Ат устшде жургенджтен бе, джина шалбар киген. Алыстан Караганда улга уксайтын. Ултыныр юм екенш бкмейдЕ Элде казак, элде ойрат кызы. Таулы Алтай елкеандеп Жэзатыр, Косагаш жагында казактар туратынын б|лет1н, алайда бул тустан алые емес пе. Мумюн, жайлауга осы жакка шыгатын болар, бэлюм, ол да омарташыныр кызы ма екен. К1м болганда киыр жайлап, шет конатын карапайым шаруаныр баласы. Ойтпесе мынау алып тауларды атпен асып, корыкпай жападан-жалгыз журер ме едЕ.. Уоп-басын сылана тузеген кызыл жаулыкты Кыз лып ет!п акбозга мЫт алды. Содан сорсоншалыкты бф жарасымды кылыкпек колыр булгап коштасты. Не 1стер1н б1лмей ербит тургак Ерж кулыны аккан жылкыдай аласурып, тагат таба алмады. Ол да колын ербердеткер, алайда онысы коштасу рэамжен гер! элдеюмшрекеанентуст балагаттап южшт, кетдесе-кетдегекзорезеп кылыкка уксаган. Кыз бул жолы тау асып кетпей, Катын суыныр агысымен жагаласа кулдаган. Ер1к те бфаз жерге дей1н ерт барып, Кыз сай аргарындагы калын агашка сщт, козден тасаланган сор гака, дымы курып кер1 кайткак. Бутактары жабагыланган ешюсамырсын, эфесе, мол ед|, жырыстакып Ж1птпр жолына бегеу болды. Уйренцпкт! сиыр сокпагына тускенше, онсыз да жуйкеа жукарь|П келе жаткан Ериспр жыкына тиднак. Ормао тфшшп кызгакшак. Азыктасыган тышкандар тыкымсыз. Ол алгаш рет езт жек кордЕ Еш корсеге зауыксыз, омфге екпел.. Олем ертент кетсе де энш салып, мурсыз-камсыз журе берет* Таганныч 0м,р, к,ы_зыК шыгар. Дуниеш парык кылмайтын дш! бер.к, ез-эз!не сен.мд,, максаты аицын, терт кубыласы тер Ер1к дед осылай !штен тынып, сэры •«О-

сезшбеген шыгар. .Уо'сы менкГмАЭЛ оа1л® мучга б де б!лмейтж екпеП\" г1КЬКЫ' ота™сы ^\"ды кул-тадканын т1р\"ШонлзА1 КаЙТЫП деп бекыб'гр °*? т Р б“Са- 0НАаилардын онын табуга бодал? и бекем буАЫ- ^аным калана бараиыншы бедем, уй1р|Ме„ тоГЫтай!Гавдага ™питы„ шапшакдаткан. ЫТаиын”- Осы бф кшжа онын журган Омартага жеткенде, Айна арасынан ойда жоКта шыга келгеГептГ,^131^' ШЭЙ К°ЙЫП Ж^Р ед!. Орман неге айдай келмедщ, КУлындапды йГйл,,- 4Тарыла карап тУРДы да: - Биелерд! унмен. Кайда баргань^ ^^ Карс айрылды. онсыз да шытынаган шыдамы 1 назда-нбЫайбсыылнж,ыбгаулндатнУар!недр|к-еалйе, мкеуйдсащй-?ауА,лснаеге урыспайсын, неге ейел болып I.' кез1цмен ата карашы! вкпелеил. 0т|р|к болса да жек кершП ; Айна Ерп<т| туда туткан жузте улкен коныр кезш тонкере карады да: I - Не ушш? - дед| каймакшыган жука еры сел дрлдеп. !! - Намыссыздык, кой бул! Не ел1, не тф| екенщ белг1с1з, бейкуне б!р мускш... , — Не кершд| саган? Оразамызды ашпай айтысамыз ба? I - 1штей айтысканша, сырттай айтысайык,. Туб1 бф тфелетш туйык, бул. - Тукке тусшсем буйырмасын. Осыншалык, жазгыргандай жазыгым не? - Ие, ие, осы жазыксыздыгыцмен! жындандыратын. Ун-туназ, айдаганыма журт, айтканыма кенетш жуастык, вйелдщ кадри кетфетш, касиетш жоятын! Куйеушщ осыншалык куйгелектент, сез боратканын алгаш кергенше 0р1 тандана, 0р1 тосыркай толкыган Айна «мен де агыл-тепл агызайын» деп ойлады да, гадетшде жок мшезд! м!шс аты кыла алмай киналды. \"Пггп куйеушщ ызгар шашкдн туржен сескежп, урып ж|берсе кдйтемш деген кау!п жендедк ©мю бакида денеане таяк тит кермеген ол осына ер-азамат атаулынын ^^^~-свйме...ЛеЕррмкеек„тмще„адй1баыгнаыИ! „Епракредкт=щ камшаы:сы:! ашуы емес пе - шыгыс эйелшщ кексерг Айнанын боиын кекп долылыктан, карсы шабар бетпактыктан герр кен^А са асын т0^а\" шсер вуеспк билед!, Т1лед1 де. Ежфейе 1Ш!нен тагы да урыса туссе екен, урам деп умтылса 0К|‘ренАеген Ер|’к сезж: ыншалык сулулыкты суп-суык м1нез1нмен - Шткш-ай, тал бойына 61’ткен ос Сондыктан да бф-бф1М13ден жерт ..Ажарыкбар ашуынжок. салып турган Айна. - кор кылдыц-ау. барамыз. - Оган К1М .. Осы менен Осы маган тагылган взщнен 1здеп, кексе ^ жайбараКат калыпта, - - дед! Айна журген1нд| сезбейд! дейсщ бе? куткен мшез-кулыкты тосьфкап калды. Сонты кезде, ( сенделт сенщ де б1р нэрсеге басык к,аты -&Я

II Мдеенс|а'цнассуплауйлысагынсмыдырайссуысырн, деазп-озтщануеынсксааннддаайл, ыпп'ппш' абрушлайосмыфр,д0е3_беаз|р- -ж°гь,мМен жанып окпелейсщ. Неге? 0п'рм< сойлесек те, отфн< омф суруге бодМ 93ег,Н «Сыйларга п'л|'н жок болса да, сипарга колыр жок, па?» - деп, айтып Л’Ыг°^ ед!... ' \" П 0ТЬ|РУШы - Ой, езщ шешен екена!рн гой. Айта туе. Образыр жара тана ашыдып келедг.. айтактамай-ак кой, Аламойнак емесп!н. Шырынымды сорып таста ауылга. - иГ^сындаймынЛогайдагы торгайда да ашу бар. I Тус1-не“-те-е-болды, - дед! Ер1к ейел.н.н колындагы шымшуырды алып, СаМа-РжГг1Шсь1СаПГХ™ыгы онсыз да аузы-мурнынан шыгып тур. Екеу арасындагы айтыс созаланлап барып, жарасымды ез.лте ойыса бастаган. Расында да, то«-торыс куйдщ тоны ж1б,гендей, жуздерше *ь,*у жупрт, б1теу жараныр аузы ашылгандаи болып едк _ 0Й/ дйна, несш жасырайын, мен гашыкпын, дед! Ерж едетжше шашынан сипап. - Таты да ма? - «Таты да масы» калай? - Осыдан он жыл бурын маган осылай деп едщ. - Мен ойлаймын: гашык,тык,та турлау жок,, шек жок, сондыртан да мвргшк... - Бурын-сонды еепмеген полеэпа екен. Кдшаннан бер1? - УШ1НШ1 жыл... - Башыгырныр к,айда екенш б|дуге бола ма? - ©зеннщ ар жагында. - Ой, суайтым-ай, - деп, Ержтщ кер жауырынынан алаканымен салып калган Айна сыргырлай култ, ек1 итшен дем алган жез самаурынды дедектете женелдг - Шын айтамын, - деп айгайлады Ерж. Осы кезде койма-уйден: Дуние кудым сеж он жасымнан» деп бакырган Таган эл[ тф1 екенш таргыл даусымен делелдедЕ Сергей™. ТунГбойьГмазТсын1Р1 еМ6С' бУ™ УЙ№'СЫ болды, батлак та, ак айран болып а^' *анталаа«н сайын, суырып тартар зерп'р аспаныныр Талап жейтш мыр-миллион КУРТ\" мкуемньфмЫск^а-КдУаС, ТЭ' шег'нген сайын м/нб/ И‘Г'Не К0теР1п ушып, тастап ж|'берер Кинам/“И1^ -КарагаЙАай ала 0г1з де - 0Кшелеп ^УаР сансыз коп машина байкап И аЙыздаган- Жайлауга шыкю Р Эр1 ^урынгыдай кара терге тусФ1П ' Муныр Ж0Н1Н неге жорырын б'ЛЫ 93 болмь|сындагы озгер|'сп ептеп 1лмедЕ Дш карынга тартып ж|'бергенДе'

1 Ттэебеса|‘аЛег1раАр1нтф1Ыд,ебаГтшЫбттПыаулсгкжатееуатукргееабгденмаен.рер.,Бтеэкалдлуддйюыреман,эн,сксеКуар0жлНке.1,быЛтонтбйуыждгау'|кнрисдгмаееуынмжлааедщлпадшыгааейн1нVШдас11оуМгнаДе,с,1ыКбаощтмйеыааш.тлыеКдрдгыымлрапемйнкаебайтощ,елкыгамаре1нсш,дыэ'а|мллддды'а|екк Еск1 эдет1мен ендетт бойы котершп калган. агаты н. шала-шарпы шаиды да кеР| оралды. Аккулык биенщ акборте ку Бетн^олын ауре гып жур екен. Таган б1р жагынан жаскап кемектесп. лыны устатпай - Б!р уйге ек1 биенщ сут! де жетпей сурады. деп М0/ ушеу,н б|рдей неге сауасындар? - КульГк демеуш; еГЛ|Ге ^ ^ кулыны 6ар жылкыны кеткелыз, - дед! Е^к“ек2™ара’!ГстырТР ТаСТаП с04'содай этап - сурамай няып шьшп - Муньщ - дуниеж дур алкМрер жаналык. Айна еактен басын кылтитып шайга шакырды - Буг.н не |'стейм13, п!шен уйшп б.тт! гой, - дед! Ер.кке ерген Таган. ендерге демалыс жариялаймын. Ал мен ан, караймын. - Ерте кетсец кайтед|, |цлм пысады гой. Сент, И1С1ЦД1 сезген мукым Алтайдынаны ауып кетер. Сыраны тойганынша 1Ш те, сылкиып уйкта. К,олын кышып бара жатса, анау кеспелтек агаштарды жарып, саржан сал... Буп’н мен сеж танымай турмын-ей... Дастаркан басында терт кездер| тугел жиналган сон, Нурке кемтр алаканын жайып, ерж жыбырлап бата жасады. «Бисмилла» деп, кара ала кеседеп каймак жузген кула шайдан урттаган сон гана, калган ушеу| асжаулыктагы дамге кол салган. Туннен калган етп' жылытпалап койган екен, буы буркырап, сорпасы К1лк1лдеп тур. Кундепден гер| буп’нг! ертенплж шай кен1лд| 1Ш1лд|. Эркайсысы «|’ш1мдепж тап» деп томсыраймай, ер нерсенщ басын б1р шалып енп'меге араласты. Кабагынан кар жауып, ер с©31 сатулы болып отырар Ерж те ержкендей, томага-туйык мжез1нщ шарбагын сындырып алкалы топ, алка котан эцпмеге косылгандай ед1. Буггнг! дастарканнын шыраиын ирпзген, ерк!мге 61р калжык айтып, айызы кана ракаттана ^7'\"'К'“™Р\"Й де жуз! жайдары, кимешепШ « ек1 6ет|н1н ушына калжык, жадыраккы сукбатына. аралас жарась|мдь|ДЫК 1а„пас «I. Кан ойнап шыккан, едеи! бояса, де м0Лдюеген бота кез! де, узын Кулгенде оймактана калар бетЫдеп Ш^КЬ|Р ' ша сипат Соны сулулыкпен мойнын, булюлдеген аппак тамагы да бер-бэр. жана ___ Хэм*

манайына нур шашады. Отыздан аскан жасында ощне Кылаудаи кырбан туармей, тацгажайып едем! куйжде сакталып калуы - мэнп мэцпрщ журер Таганды да тамсандырган-ды. Эфесе, колы маиысып шаи куиылган кесен! усынганда, уйкыдан шошып оянгандай сэл-пэл ДФ етж, |рк1лт каларын Ер|К пен Нурке кемтрден жаскана жасыратын. 1шю елемже жерошактан ыршьщ тускен шок сек1лд| осына секемщмл, бфак--- жанынды жарылкар сез1мжен ез| сескешп, Айна жакка карамауга бар кушж салып бакты. Мже, кезекл кесен| тагы да келжшеклн кодынан алуга тура келдг Амалсыз карады. Урлыгыньщ устшен шыга келелндей, тынысы гарыла, эншейжде козгалактап тыным таппайтын саусактары бурынгысынан ары калтылдады-ай... Кеседеп шай шайкалып, тегшп кете жаздады. Осы б!р ыцтайсыздыктан куткаргысы келд| ме, Нюра Фадеевна: - Калкам, колын, кашаннан бер| Д1р1лдейд|? - деп сурады. - 1шкеннен бер|, эс1ресе похмель жасамаган кун1 тыным таппайды. - Одан кутылудын, жолы бар, - дед| кемп1р. - К,алайша? - 1шпеу керек. - Ой, апа-ай, - дед| Таган аузын тштеп алатындай нанды талмап зорга жеп отырып. - Оны ез1м де б1лемш гой. Маган калай шпеуге болатынын уйрет1ыз. - Ол да киын шаруа емес, шырагым. - Он,ай емес, шешей, он,ай емес, б!р жыл емдел1п жазыла алмаганмын. Елге оралган сон,, табаны куректей ею ай шыдадым. Содан сон, кайта косылдым уй1р1ме. Бул дертке ушырамацыз, б1р рет ауырсарыз, ом1р бойы тас кенедей жабысып айрылмайды. - Уз1дд|-кес1лд|' койып кеткендер бар гой, - дед|' Айна. - Б|здщ ауылда б\\р эйел салынып катты 1ШТ1. Мае куй1нде баласын емЫп отырганда, уелне уйктап калып, туншыктырып елт1рд!. Сол соккыдан кей1н кайтып татпай кетт1. - ©з баласын ез1 олт1р1п алган сон, койганында не пайда, - дед| Ерж. - Ондай ейелд1н ез1н туншыктырып оллрт тастау керек. Кудай б1лед|, сол катыннын езге балалары бар болса, тугел жарымжан шыгар. - Рас, - деп куйеутщ созш куптады Айна. - Толгак кысканда, арак 1Ш1П алып босанган кез1 де болган. Байгус куйеу| сиырга дей1н ©31 сауып, бук1л уй шаруасын 031 !стейтш. - ©ЙТ1П бала тапканша... - Осы внг1мен1 койсак кайтед|, - деп, Таган жолдасынын сез1н белд|. - ©неш1м жыбырлай бастады. Тиес1Л1 б|р саптыаяк, сырамды 1шт, отын жаруга кф|'ссем деп ед1м. Ер1к орнынан уназ турды да, нан пешт1н фгеанде жабулы турган агаш куб|дег! ашуы жеткен сырадан куйып окел[п берд|. ©лгжде гана моп-момакэн болып кепераз отьфган Таган коз! жайнандап бас салып, сылкита жутып ыдысты басына б|'р-ак котерд|. - УЬ, ракатын-ай, сен1 жамандаган адамньж аузы кисайсьж, - деп, далага шыгып кетл. — К1С1 болудан кэлган. Бекер тэрбиелейоз, — дед| шешесже. - Улым! - дед| Нурке. Ержпц сез1н жактырмаган сынайда. - Сен ойтт арыстай азаматтын, обалына калма, б]лд|н, бе... Сен1н, Кылыгьж жон емес.

- Уйбай-ау, гате-ау, мен бе ИТПГ1. Б0ЛК1М, тукымынан солай шь1г°арЫ БаарТазыгьЫЛГаН' 03|Н’4 0салАЬ1ГЬ|' жершен жинап-терт алганым ба? I аозыгым аштан влгел! жаткан буд -дуСнеинеде Гитару “еум'здН д\"'’колы» лтекл сойынан керген жаксылыкты =б“д“Й!бУЙТ|ПЖеРб-“^Н келмейд!. Менщ буйтт тф| жургенщ Таганньщ шешеанщ — Ес б|дгеннен бор 1 т|р| жанга карыз алмаганымды, ез1мА| 03|м аскт™ екен'мд'' б'Р адамнан б!р сом бурынгысынын, етеуш 031Ц1зге тапсьгаА! еТК'3ген1МА1 гана б'лем1н. Ал одан касын д!р етк|3Д1. ^апсырдым, - деген Ер1кт1к Пк сез! Айнаньщ - Енд| гана шуйфкелест 0и, коиындаршы, мукым свбет медицинам мен м„д„ц„яСы женге сада адмаган а,сымаКты ксрсаштамай. Казне как шь,бь,„ уймелетш, екГекпесЫ тепк.деп жумыска салсац гана, сандырагын ,ояды, - деп, дадага ата женедген улынык соцынан жуз1 сынык, куйде карап калган анасы: — Таганнан к,ай жер1м артык, деп ойлайды екен, — деп куринди — Апа, ау, апа. Таганнын, шешео жайлы айтып бер^зил. - Кел1жн1н, бул соз1 татулыкка, отбасынын, берекеане икемдегеж екенж уккан кдрия суык, жанар, суеты жузше жылу жупргп. Шамды шыр айналган кебелектей ушып-конып тыным таппай журген келшнщ жазыгы не? Жазыгы - тузге отыргызып, моншага туарт, дэретш алдырып, асты-успн тазалап «апалап» жургеж ме? - Садатан, кетейш, келшжан-ай, сен болмасан,, бф сабак жт жалынбай ма. К031МН1Н, куанышы, К0К1Л1МН1Ц жубанышы езщсщ. Жалгыз улга тер1с батамды бермеймш, 61 рак,/ бфак— осындай каттылыгы кинайды меж. Таган жазганнын, ата-анасы жайлы эцпмен! ез!М13 бф оцашада отырганда айтып беремш. Ал казф анау улдын, касына бар, долданып журш долы езенге секфт кетпесш, - деп, жанарын шылаган жасты бет орамалымен сурт'т тастады. - Апатайым-ау, буйтт боларга да, болмаска да босамаушы едщ|3 гои. Ерж б|зден асып кайда барар дейаз. ©31 сонгы кезде бф турл! боп жур. влп аверркатАосылйеннтааиптдааднлеьа.кпгеа,ижлшкотылЕкккСааонмлдыакн,еал1 Егер1™1нУКТдМеАмЛ,ЯымНлаЫтзПы-мгтыеуУдйнр;ры. ае0нмдй|,еу. кнлОаг|ныгеыспбытаЖезнпаОртКбаабмзсоаыыллылпатппкы,еккалтклатыупншишыыдыгуыегмыднжнаг кеудесше прел, аргы жагалаудь ын 03Герткен жок. Кол салганда, сол карауылга кадалган калпьпн ^ Р ^ - Омартага ек! конжыгьш ерткен^ ^ и)мыдда„ шошына шепнген кел1--ншЕеКнкдд:ше-шанАе?л,!д.оыл-цусздыаегапкуншжотукн, доес,ы-мАаецАа1иКдеы3™ГеГп жур. .здеп сабу керек. - Оны кайтеан? баласынын терюмен коса тауып - Прохор уш жылдан деп, колкалап жур бер! аюдын теР'с'н КОН1Л1 ауса, кырык жыл кыр емес пе. Бф нарсеге бер соцыцнан калмайды. калага кажеТ1 канша? Хэйт - Обад гой. Тер|Н1Н

■! - СЭНД1К уела Ею креслонын басына ею конжыктыц тер.с!н жауып журналный столиктщ алдына енеанщ теркаи жаиып тасталык дел1к... кй алдына елестепш, адем! емес пе?.. Кейт калага кошт, уи сатып алсак, де керек. - Курысын ондай С6НД1Г1. Мешн -ПЛ1МД1 алсан, ата керме аюды. - Ек эуед| аткыза ма деп сурасакшы... Жо, жолымды богеме, аттанамын, Егер Таганнык тандайы такылдай бастаса, бф саптыаяк, сыра жуткыза сал. Кезщнен таса кетпесш, ертеп журер... Кокбеспге сарт етт мшд| де, такымын кысып тебшт ед1, иеан1н эр кимылына сыралгы болып калган кур ат тайпала жонелген. К,аккан казыктай Т1П-Т1К болып, ат уст1нде каздиып отырган куйеу1Н1н ертег1Н!к батырындай болат муанше карап, суйсшген Айна аспаннан агып тускен ботен б|р асыл азаматка кызыккандай, жанары жанып узатып салды. Тихойды омыраулай кеш1п, аргы жагага отт, орманга сщ|п кезден тасаланганда гана, кимай курс1Н1п кер| оралды. Б|лег1не шелек 1лт бие саууга беттегенде, уй сыртындагы отын жаппанык алдында елденен1 куб|рлеп, агаш жарып турган Таганды керд|. Моторлы шербекпен кеспеттей туралган карагайды балтамен как-как айырады. Каруы кайтпаган ер| орман арасында оскенд1ктен-ау, отын жарудык айла- тес1Л1не тоселген ыксай танытады. Жарылган жаккаларды жаппаньщ 1шше бакшалап жинап, Т0лт1ректеп журсе де, шаруасынан шалагайлык ж1бермейт1н 1сше кунтты квршед|. «Не айтып жур екен, - деп ойлады Айна. - 0з1мен сейлес1п, 0кг1мес1н тындаса... Кайдан керд1м? Жуз1 кун откен сайын жылы ушырап барады». «Кайдан корд!м?» деген сауал ттт1 Т1м|'ск1леп сокынан калмай- ак койды. Бие сауып отырганда да, саумалды сабага куйып шыкканда да - осы бф кандауырдай кадалган ойдан арыла алмады. «Кайдан керд1м?» Кун сеске болганда, ак тер, кара тер болып быршып терлеп, бет-аузын жылымшы су баскан Таган балтаны лактьфып ж1берд| де: «Шелдед1м!» - деп, аю талагандай коркынышты унмен айгайды салды деран- Онык оспадар даусын тесек устшде шегеленген кемпф де ест1д|. Мынау жылдар бойы тыныштык уйыган агашты акгарда алгаш ест1лген айгай «жау шаптыдан» кем сокпап ед|. АубфЛ1 ел, думанды жерден жерт, осынау сыксыган, жыныс орманнын арасындагы алакандай гана алаккайга кашып тыгылган ендИ момакан ем1рлер| к1С1ки1ктендф1п тастаган ба, немене, шошына елендеп, Т1ПТ1 сол октай атылган окыс айгайдык кайталануын куткендей ме?.. Ток1р1м-ау, адам дегенщ айдалада адаскан каздай болып жаны жабыркап жудеп жургенде, осындай ес1р1ктеу айгайды сагынады екен-ау. Т0к1р1м-ау, айгай да адамнын сер1Г1, бул жалганнык жарыгын жариялар, оз1кн|’к кара жерд| басып, т1р| журген1нд| ес1ке салар жаршысы екен-ау... Саскалактап уйге жуг!р1п кфген Айна саптыаякты пеш уст1ндег1 сыра ашыткан агаш куб|ге ала умтылып ед|, оны кемп1р токтатты. - Коя тур, келшжан, - дед| ок колын жогары котер1п. - Келан де вз\\ осында. Шакыр. Ек1 ортада саптыаякты устап делдит турып калган Айна, енесшщ уншен 31Л 8ОГ0'-

031 суржгендей, Таганный в31 де вз к0денкесЫе пе, - деп, шаптыга ежфейдк М кулдЬ|Ч да бф аяк астык, ан ет, мандай - Сен, шырагым, куны бар емес ожар к.ылык.к.а уйренбеген. Сен б1здщ емр К0рсетпе' 0нДай оспадар сез, Алтайдын аскарына аяк-колынды матап аке^ЫНЫННЫЙ ^ысьщ, 61лд1к бе. екенсич, кел!мсек болмай женще К0Ш Е ЭМфшщ ж°к шыгар- Келген руксатыммен шесщ. Консен огы НД' буАан бь|лай сыРаны тек межн де, есщ барда - ел1нд1 тап - Н,оГфТ берГен тайы^“ жителе зеки сойлегежн кормеген келщ| де апбалгГмВНаНЬ>Г АЭЛ мунАайль\"^ с'лкжт, пештщ тебесше тастай салдь, да 61реу иьГк “д\"1™ Са\"™а^ты отыра кетт|. Табалдырыкты басып, не ары жок, не^е^кГейГ^ргГта™ самаиынан кулаган тер тамшысын сук саусатымен суртмлеп, „е 1стер1„ бымей абдырады. Тосек устшдеп кус жастыкка аркасын тфей мытым жайгаскан кемтрдщ кокпецбек кезшен ызгар мен шок сез1лд|, енд! б!р сез кайырса к,аргып турып бас салатындай. Баспа табалдырыкты, жаман ырым! Кф уйге! — деп ед|, Таган каттырак басса, тактай сынып кететщдей мысык, табандап уйге юрди - Отыр сереймей, осы уйдIн бел агашы сен тобенмен тфемесн де туст кетпес. Тегщ кандай едк елщ кандай едн.. сойына сойыл жумсаган саудайы неме... - Эй, апа, апатай, - деп кыбыжыктады, - мен азд| ел1 сыйлап отырмын, мундай ауыр сезд| ешк1мнен, ешкашан да естт корген жокпын. - Апа-ау, айналайын апам-ау, сырасын берт кутылайыкшы. внИз бузылып кетп гой, - деп, Айна кемтрдщ жанына барып колынан устады. - Озге ренжуге болмайды. - Мундай сезд| еспмегенджтен еарт журс'щ. бкенщ шапалагы, ананын алаканын кормегеннщ коргеназ болары содан. - Шеше, аз Ержке де осылай осып-осып урсасыз ба? - деп жуаси сурады Таган. -Од сен секМ ез акылын ез! 1шт, кершгеннщ босагасында итаршылдыкта журген жок,- - Йемене, жуьждьишайы^ - Байкасакыз каитед|, Ж1ппм, дед айтыстын басы гана. Бул - - Келжжан, араласпа, бул азаматпен р' у шеШеа Аналыкпен бфге менщ де балам, тек сезбеи сеК'Р‘еПгенУм ’емес? к!Ммен тежжелеап тэйт кетш мен ем!згем. Ак сут!мд| актасын отырганын 61ЛС1Н деген1М. сатпас болар...» - деп булгалактай Таган: «Е, бесе... дегенмен... ана акV 1ч?, деген сон, сезшщсоцын бастап ед1, кемп!р: „Ананмен аитысаиш дт ^„ып, тамырлары адыраиып жетелге жетелетш ж!берд1. Айна енеан п н шыгып кеткен колын сипалап аиыз шартым бар, - Аел' НУРК(Т- кемп1 - Егер осы тек межн гана т1л1мд! альт 6ассалым .(дв» - Уйбай-ау, шеше-ау, меш

■ 1 К1С1Н1Н, карамагындамын. Бф басыма ею бастык, ауыр гимей ме? Ягни, менщ бассалымнын, бассалы - маган бассал емес... - Сиыр куйымшактатпа, бассал-массалыкды б1лмеймш, Ер|'к те межи балам, сез1мнен шыкпайды. Жастайыннан жан жолдасын, болып калган ашкылтымынды пышак, кескендей тыйып таста деп айта алмаймын. Ондай ерл1к екеу1М13Д1Н, де ерк1м1зде емес. БIрак, кунде кешке моншага тусесщ, жатар алдында сыраны аузьща татып алмайсыр. Бул — бф. Екшш1 шартым - ертер ерте турганда, Айна кайнаган суга буктырып, дайындап берген шепт| щесщ. Онын, неден жасалганын, кандай шоп екегпн сурап ауре болмай-ак, кой, бор1бф айтпаймын, ал оньщсырын жел кокжарды елшде менен баска тф1 жан б|лмейд|. Сол дер1ленген сусынды ашкарынга |шкен сон,, жупрген калпын, езенге барып шомыласын, алдымен денен, уйренгенше, жен,1л-желп1 жуынып баста. - Уй-бай-ау, шеше-еке-ау, кыстыгун! кайтем1н? - деп желкесш кысады. Элпетшде ел1 де болса эз1л, Нуркенщ акылына коне де, сене де коймас мыскыл бар. - Кыста кармен жуынасын. Енбект1Ц де емд!к касиет! бар, балам, кеп кимылда - арам терщ, арам асын шыксын. Кудай-ау, «Жаман итт1ц атын бер1басар кояды» дегендей, сьфаны да «ас» деппш-ау. - Суык суга тускенде, суык тит ауьфсам кайтем. Мынау ит елген жерге - ек1 конып салт атпен орен, жетер уры-тукпфге «Скорый помыш» келер дейаз бе. - Тэйт ор1, Т1Л1Н мен жагьща суйенбей. Сумьфай су 1шт ауьфганнан, суык ти|п ауырган сауап, шьфагым. Ондай жен1л-желп1 тушкфт-пыскыратын сьфкаттын, сьфы мол1м, бф ушкфгешмнен калмайды. Сенбесец сура, Айна мен Ержтен. Ал енд| сен, Таган, айналайын балам, ерте айрылган ата-анацнын аруагын сыйласан,, елгендерд! екпелетк1н келмесе, орында осыларымды. - Эке-шешемд! еаме тус1ре бермен,1зш1, апа, жылаймын... - Эй, кайдам, сен жылауды умыткан шыгарсын,. Адамнын, кез жасы - жанынын несер|, С1рк1реп-С1рк1реп алса, арты айыгады, кен,!л1 когеред|. - Кенд|м, оллаЬи, кенд1м айткандарынызга. Дегенмен... бупнше ерте бастасам... - ТуЬ, буган айтып сез, урып таяк отпес, - деп шаршады Айна. - Бер, - дед| кемп1р, - шан атау-керес1н. Б|рак ертецнен бастап баскаша сайрайсьщ, уктьщ ба, улым! - Уктым, апа, уктым, - деп, Айна усынган сьфага колдары калтырап умтыла берд!. К,ай те-ей-т, карагым, ол1 ештеце уга койган жоксыц-ау... ««.аргайын десем - жалгызым, каргамайын десем - жалмауызым» дегенд! осылайша тыгырыкка Т1релгенде айткан екен-ау. Сыраны амфт алган сон,, жен,ш эдет1нше И1скеп ж|бер1п, аузын сол жер|мен суртт откен Таган: - Ал, апа, мен енд| каракетке кф1сейш, - дед| ес1ккке карай жылыстап. - Бара гой. - Нюра Фадеевнаныц ун1 жумсак шыкты. - Бара гой, балам, кешке моншага тусу1нд| умытпагайсыр. - Ой, ол тасмоншага жуынганды койып, тунеп шыгайын. Улкен борыштан кутылгандай ыржалактай култ, тыска шыкты. Ол кеткен сор, енеанщ жанында отырган Айна: ем е>

- Осы кган! адам татарина «Тукымыц тект| ед|, аКе-шешеид] б|луш>|Ь'ед1мУМЭН'М бар' ~ АеА' туН1д|Г|: - береаз, кайраттансын Аеп «йраганыкыз™ а ас'ь,1П' пысыктай па ед|? ' расынАа да, мыкты рудан шыгып - Рас, келшжан, Расг экеа мен шешеанщ 0м1р тарихын беремш, ал атасы Макажан Алтай кей1н айтып акыны ед| гой. Булар, . ау^ына караткан Кызырассалам «Коген аласыц ба, еден алапГг Т**'' Макажаннь|Н тус.нде аламын» деп, влендетт турган екен дргрл! I/ Э >> АеП' аян беРгенДе/ <<0лен еле. ерхерексз кеп асыл свз, жаксы Ттп Каратайда аузы дуалы акын, домбыра адамдар калмай да барады. абионламласгааннддаайй тмыап-.Т^И„Па1 |д ла\\/,, шертер куйш|, шыркап салган анцш еСГнГТгаНКаРагаЙАаЙВДбЬ1ГЬ'Ш|Р'ПТуС|П' жатад-ы, гпцд, л дам ■ л ана жерде Туган куй деп, радиодан айтып-ак А Деиммн-ау, Алтай казактарыныч сай-суйепнд! сыркыратар коныр да маида, сыцсып салар муплы эж кайда? К|м онын жоктаушысы?! Жанагы ащы суга алданып журген Таган ба, жок болмаса, дуниеконыз куй кеиип журген ез улым - Ерп< пе? Мте, менщ кеб| кетт, азы калган емф1мде жанымды кинайтын осы жайт, Айнам, осы... Ел азарда ер-азаматы - атак кутыш так кумар, кыз- келшшеп дуние кусыш бак кумар келедЕ Ал «бак дегежн, - тойга келген кыз емес пе, байлык, деген колга устаган муз емес пе, бала - артта калган 13 емес пе» деп, бурынгылар бекер айтпаган. Кырыктан асканша не уй, не куй жок Таганнан не кайыр, не ум1т. Кейде мен анау тебедеп тактайга жападан-жалгыз тесшп карап жатып ойлаймын: Тен,1р1м-ау, ат тебелшдей ауыл тайлы-таягы калмай маскунем болып кеткенде, ертенп куж не болады, тоз-тозы шыгып тозып таусылмай ма? Не б|лген ойлары бар? |цшмд1к деген пеле бул елге кашан дерт болып жабысты? Кашан? Кейде ойлаймын, осы журт атау-кереан 1шт журген жок па деп. Ал атау-кереш - елер алдында, актык дем! таусыларда гана урттайтын. - Мен б|лмеуш1 ед1м, - дед1 куране т1л каткан Айна. - Нет? - дед! енеа сезш белгенге елендей сурап. - Атау-кере деген сездщтеркшш. - Алда-жалда аргы дуниеге аттанар бодсам, маган да - ^“\"“^^^'са^^с^^ы^ызмыктьГгой.^уырсынып отыртандай, кун алмаганыцыз кургатпай жиналасыз... 1н Нес1не жасырайын. 0м1рд1Н кадфш б1лу уш!н -Твр|мненквр|’мжуыкекен маа.ГКорк:ыт*т-айаж,арлК1диамМнешктаеешккк-ышепныклНуатЮуыырлаша \" кит аппак шатырдык астында отыр^^ катар кюн! арбап Фадеевнанык эр соз, эр КИМЬ'^3б уь1рмалдык, тек абзал бэйбшелерге гана алар юрпияздык, кюн! баурап алар.,ЗУ ^малдай байсалдылыкты ангарасын. жарасар жайсан м1нез, саумал сабьф са* сурланатын да, ал кожл, Узынша б1ткен ак жуз! ренЖ1^еН С37^раАЙЛань.п, манайына шуак таратып, хош, жаны жадыранкы

шеипле сейлеп шешен болып кетер ед|. Кобшесе уназ, б'Р нуктеге кадала карап отыратын Нурке кемтр жалгыздыктьщ арадында адасып калган каздай унс13Д1КТ1Н торынан шыккысы келт, канатын комдап, канкылдай ушкысы келер ед|. Сырттай бакылаган пендеге: бэр: бар, бар| жетк1л1кт!, кудайдан жалгыз улынынт1деу1н Т1леп отыра берер кешел! де кесем жаска келдр ©м1р1Н1н, барлык ыстык-суыгы сонында калды, алдан кутер ештецеа жок, «алланьщ» аманатын орындау гана. Ол есте де кара басынын муч-муктажын емес, каймана халык, кайран елш1Ц ертегрн ойлап амалсызданатын. Картайган адамныц талайына тэн: баягысын квксеп гвй-гвйлеу ме бул; элде олемжн, барган сайын апшысы куырылып, байсын жер байсалдылыгынан айрылып асган-кестен куйге тусу| тыныштыгын бузды ма екен, калай десек те, тер жайлауда тесек успнде, мамык жастыктын, б!рIн артына, бIрIн шынтагына Т1реп, не 1шем, не кием десе де кузыры журт турган Нурке кемп1р мшезжде шатынау, тфЛ1Г1нде алан, бар. Эаресе, анау маскунем Ж1Г1Т келгеннен бер|, желс13 кунг1 айна келдей жайма- шуак, мамырлаган ем1р1не езгер1с кфД1, жылжыган жылдар, курк1реген кундер тасасында калган гумьфнамасы кайта жацгьфыгып, жап-жан,а калпында кез алдына келе бердк - Неге екенш б1р алланын ез! б|лед|, сон,гы кезде аруактар тус1ме кеп к1р1п жур, - дед1 аз-кем тыныштыктын, тыныгын кайта агытып. - Жарыктык кайын атам куранын алдына енгерт, Музтаудан кулдап келе жатьф екен дейм1н. Алдынан шыгып, колтыгынан демеп аттан туаремш... мандайымнан и1скеп: «сусын бар ма, келшжан дейд|. Мен кымыз усынып ед1м: «бал сыран болушы ед! гой» деген! кымызды м1се тутпай. Меккеге барып, кажы атанып кайткан молла атамнын, сьфа сураганы меш кайран калдырды. 0з ойымнан ез1м шошып ояндым... Ие, жаткан жер| жаннат, карангы к©р1н жарык болгыр атамныц к©31 т1р1С1нде бул ауыл арак дегенд| аузына алмаушы едг КазфГ1 ан,кау елд1н аракка кумар моллалары С1лекей1 шубьфып, мае болып отырып куран окитынды шыгарды. втфжт! судай сапьфып, зуылдаткан ондай арамзанын бет1не тукф1п ж1берген1м 0Л1 ес1мде. - С13 де куран оки аласыз ба? - деп еуестенд! келш|. - Эрине. Эйел заты куранды куб|рлеп, 1ш1нен окиды, ал мен дауыстап окушы ед1м. Атам жарыктык «егер еркек молла жок болса, оки бер» деп, руксатын берген. Содан бер| уйрен1п кетсем керек. - Намазды ундемей окисыз гой. - Эй, анкауым-ай, адалым-ай, енд| осы жалгыз уйд| басыма кетерж «Кул_КУ аллалап» отырсам, «апам кутырган екен» демейс1ндер ме. Сенен сурарым, - дед' кемп!р Айнаньщ колынан суй1п. - Анау Таганга камкор бол. Кеп ашуландыра бермендер. Киялданган сайын, кышкылтымга умтылар. К|С1 карадан жур*п 1Ш1мд1кке кумар болмайды. Маскунемджке итермелеген бф себеп бар. Атасы Макажан кандай кугын-сург1н керсе де мойымай, ел мен жерд1к шыркын бузган 1слэм-Н0Ш1нге: - Аркага б|ткен кайынды, Б|лем1н калмак жайынды, Жолаушыга беруш! ен,, 822(;\\;. А

Тад|<,ан менен шайынды. деп, ежетефекке алып ед1-ау Кай кундей курк|реп, жанбырдай °РаК т|«' Мак-ай, сен де бодса - анау, машине сек1дд|^ ^ ;;аи!ЫКТЬ1к »дга„„а„; ;рпа\"ь\" Жаилаудан сан, урымыцнан мен кет, Куимасак' от адмай жатып алатын. Журттын бар! одай емес кой апЛ едр|<амын- Онычрас. Б|раК 1шпегеншн бер|ау3ымызга™ыпадмаймыз. I емесш де 6,'демш. Мен|ч б1дмейтЫ1м мЛЛ'ЛАЫ'1шкенн1н бэр| -а™** . аузына цараткан корткел ©лет кайля? к;^ажанныН журен, алты алашты I Менщ улымда адамга керект! асыл касиетт!н й Т°Т ЭЛГаН? Неге жазбаймыз? ; быдай коядык, Т1пт[ езген1к1„1н“р аТзТоы^дЛ™ ■ Ж°К' ®зМ* да ынылдап ен айтканын ест!мей едеПн боддым. Т'ПТ' мурнь'нан болса 0НШ1М13 табылды гой, апа, б!р тауга - б!р енш! жетер нуР;н^”:^й1Х|жамаНАаганыма ренж1п калАь,н ба'- бет1нен б!р| суйЖУГ6 б°ЛЭ Ш? ~ ЕК6У' ЖЗКа табь,сканАай кушактасып, бфшщ - Айналайын, шошып оянганда, куанып уанатын жансертм менщ. - Ой-бу, биенщ сауымы еп'п кеткен-ау, - деп, кабыргадагы тандайы так,ылдап, тш салактаган сагатка кдраган Айна, жаулыгын тузеп асыгыс шыга Ж0нелд|.Мей1рленемек1ренгененес1б|разгадей1н«берген1кешук1р»Аеп,тэн1рд1 жарылкдп, суйс|'не кубфлеген. Тал туске кетер1лген кун агаш уйд|ц терезесшен сыгалап, ептеп сыздау тартып, коцыр келецкелешп турар белмелергежып-жылы свулеан к,уйды. Айдын аты, куннщ сэтшен календарьсыз-ак, жанылмайтын Нюра Фадеевна бупн жексенб! екеж’н б|летш. Тура карсы алдындагы еак жак, кабыргада кегендеул! турган календарь б1р жумадан бер| жыртылмай турганын корд|'. «Умытып кеткен гой».Адамнын ©мри бф жапырак кагазга тЫп, кун- кун сайын айырып, лактырып тастап отырар тфлжтщ турлаусыздыгы мен баяны жок 0тпел1Л1п’не ©кпеледщ не, екпелемедщ не - ешкандай куш токтата алмайтын салхар к©ш сеюлд|', жасы кетт картайгандарды, ауру Сь'^^^ай сонына калдырып, “Рарьта алладан сурасан да аялдамаи | здман атты уды К0ШТ1К шацЫН жутЫп, соза тартып аттана бередь Осына уакыт тауыса алмайсын, «б|'реуд| кудаи журтта калгандар каншама, саусакпен санап кенбей 031 кангырады» демекил, Кангыртады, енд| бфеулер кудай буйрыгына^ немеСе 0зд1пнен Ым-гайым зымыраган заманнын зым-зия жогал ' ай кираландап калса, оган к!м жогалганы к,аншама. Ел шыдаганга ^Ь|Н ие бар? Кейде, «мумюн, К1Н0лы!? Т1ПТ1 осы юнэлыларды 1здеп У акес! меН шешеажн жасын маган 03 0ке-шешемн1Н, тым ерте /5 825

: жиып берген шыгар. Эйтпесе жетшстщ жетюне келердей алла тагалага не 0тк!зт койыппын» деп ойлайтын. Осы ой арадай анталаса болды, улы кошке [лесе алмай, жол ортада топырак кауып калып койган курбы-курдастары муная карап: «Эй, какпас, жадгыз удынды аддыца садып журме?» деп, кшолайтындай, табалайтындай... Муныц жазыгы не? Жазыгы коп жасаганы ма? «Жадгыз уд» демекшп, Нурке кемтр омфшде ею-уш курсак котердк Шетшед1, туак тастады. Швт1неткбн сол кездеп к.илы-к.илы замэн, туок тастаткан — ауыр жумыс, 31л батпан тагдыр. Ержтщ куйрык-жалсыз калганы да содан. Кудай оны да коп кергендей, бауырына бала бтрмедк «Кудайдын, болт берер| жок, бфеуден бфеуге алып бередЬ» деген соз, теп, рас па. Анау ойдагы ауылда он баласы бар, бфак асырай алмай копсшт, «онкей бокташак» деп, каргып-алеп жургендер каншама. Кудай тобелершен урсын, бф козы туса, 61 р туп жусан шыкпай ма? Асырай алмаса, ок1меттщ кушагы кен емес пе. Балаларын ашаршылык жылы да аман алып калды емес пе бул ел». Ашаршылык демекшп... Нюра Фадеевнанын сол бф зауал туралы айтары коп, Т1ПТ1 енд1Г1 калган омфшде аманаттап тауыса алмас узак сонар, есше туссе, каз1р де уйкысынан шошып оянар кас1ретт1 хал, кайгылы окига; каймана казакты ондырмастай етт отап тускен лагнетт! жыл; аш коз адамдары аздьфып- тоздьфган, мал мен жаннан сипандай болып айрылган ак, суйек жут, азамат малсыз, аргымак жалсыз калган канкуйлы мезплдщ сор соргалаган курыгы 031Н1Н де басына тит ед|-ау; тен!р|м-ау, анталаган жау, ант урган уры-карысы, ерегескен душпаны жокхалыктьщ бостандыкка, тенд1кке колы енд| гана жет1п, жет[сем13 деп отырган шагында шаньфагы ортасына туст, орт шалган ормандай кара куй1к болып калуы - кандай гана касиетаздт каргысы ед|; кандай гана канды колдын ойлап тапкан жедтойл]п, ар-уят пен адамшылыктан безген имансыздыгы ед|; «бостандык келд|» деп, жумакорнагандай далактаган казакты аспаннан жай тускендей ес-танды куйге душар еткен не? Ботадай боздаткан, кайыршыдай кан,гьфтып ж|берген К1м? Жаназасыз, комус1з, кунсыз кырылып калган ауылдастарымнын обал-сауабы К1мде? Енд| гана «аталап, апалап» тай- тей баскан тунгыш кызымнын аузы акка жарымай, обден шандьфланып бос торсыктай болып калган сутс13 емшег1мд| тырмалап, коз алдымда кегер|п сазарып жан тес!Л1М1н берген1н калай умытайын; ез1мнщ де аузымнан кара су агып, аш иттей буралып, ыцырсып жаткан жер1мде, осы Таганныц шешес! Аналыкемес пе ед|, басымнан суйеп нор сыздырган; уй1не апарып багып-катып, жалгыз дэнд| оз! жемей усынган, апалы-анд1лердей жанымыз жарасып кетш еднау... Ио, Нюра Фадеевна мен Аналык апалы-с1нд1лердей болып, ен, б1р ауыр да азапты жылдарды бфге отк1зд|. «Достык киындыкта сыналады» деген созд| ЖИ1 айтканмен, осы куд|ретт1 угымньщ кад|'р1н булардай ешк!м б!лмейд|, булардан артык туысканды олемд! олденеше адактасан да таба алмас едщ. Осы ер Каратайдьщ уйф!п кайырып, урлеп 1Ш1п отырган бфен-саран байын терг1леп, тэрттке сала бастаганда, конфискацияныц т131М1не Нуркен1н куйеу! Кандауыр да 1Л1ккен. ©здертщ кунделжл 1Ш1п-жем1нен аспайтын орташа гана шаруасы бар, сол орташа шаруасын ешкашан да шашау шыгарып кормеген уйелменн1н 824 е>.

басына да кара булт торлап тыкмп болып, аркаларынан кагысып'^гамыр. талай А0мдес досынсыз 1шкен асы етк1зт, КУРЫкмМп калган™™'а^\" ®б\"кер!м болыс&рЗш’т^Ге бала-шага, агаиын-тумасын ерте кетт| “'^.лды.:Жалгь,з,кетканж<ж, мектебшде Нуркемен б!рге МтонкаРагайГ,„„ Р“ СалАЬ|Рган Шыкгыстай сауатын ашты. 0л1 Кунге дейш сол мактеп аЛаИ'талай 0Р«с-казак балалары балаларга б!л!м берт келед!. КандауыодыКЭЛПЫНАа'жарты гасырдан асты, танысып ед| гой, айрылмастай болып табысГ РеТ С°Л мектепте квр1п, туып, айрандай уйып отырган халык ка„ „ 'П 6А' Г°И‘ АУмалы-токпел! заман борлжкен жумыры ток елмен б!рге жумак^Г™ Аа' бер' тигендей мурнын тескен тайлактай елпендеп ер1пСкетпеген^ГпАеП ^ К0ШКеНДе Ае' кылшылдаган жас жИт Кдндауью мрн т л кезде кайраган кылыштай —- лага кашкан жок, жаца ек.метф жагасына да жармаспады, 1мен керген \"ы той» деп, жанадан курылган косшы, сери^кке де алгашкылардьщ бф! болып !! К1рд|. «Орташанын» Т131мше тЫлсе де, тэрп басталмай турып-ак, бар малый оз! ! втк1зд|. БIрак, сол 61 р зауал шакта каратЫмге бф шнген адамнын, корге кфгенше II кегергеж, К0Ц1Л1 ашылып серпгеж бар ма, Т01й1р|, вле-олгенше кугын-сурпннен арылган жок,. Семьясымен жер аударамыз дегенде, дегендерше кендк «вз1М1зд| ,1 ит жеккенге айдасандар да 0йел1мд| туган жершде калдырындар, емшекте . жас баласы бар, себид! аяндар, айналайын еюмет ок!лдер|» деп, аяктарына бас урган сок, ана мен баданы кдлдырып, оны алдарына салып айдап кеткен. Содан коп узамай, байлардан тартып алган мыцгырган малдын кебш томенп жак,к,а айдап екетп, калган-кутканын ортактастырамыз деп, шеб| жок корага макыратып, мецфетт камады, ал арзан багага сатып алган тул!кт! кедей-кепилк казакы мшезбен аз-ак, куннщ 1Ш!Нде моз-мейрам сойып жеп алды. Содан 1932 жыл, ягни менян жылдык ашаршылыгы басталды. Игерге туяк калмаган, бар УМ1ТТ1, бар жаксылыкты, бар байлыкты жалаулатып келген, алаулатып енген кецес ©К1мет1нен дометт!. Эфесе, казактын даметк.ш кек1Д> <<0к|^ет д^ 031М13, ендеше, 031НА1-ОЗЩ асырайсык» деген ур да жык УРаннь ^ арбалап астык тасыр ешк!м! жок, кайран анкау АЭ адал ел ер к У белгюз, ертенп куш туманды е?те^1 КуН1^с!п суладжыа-яайт.а..лпСыонла дф1лдеп, заманнык жел копарган дщгектей ^лаА^И' У ок ((буныМыз асыра с!лтеуш!л!к» - деп каттылыгын «кател1Г1» деп угар з рд ' ест!р кулак жок - кынадаи У Нюра Фадеевнаны агаштан айтар пенде жок, осынау .жоктардын- куып шыгып, жака уйымдаскан кырылды. Арка суйер ардактысынан Р Киып салган ушнен карашанын карь ак Жу3( куарды, ак суп суалды. I , косшынын бастыгы к!р!п алды. Ана басыП, баспанасыз далаАа калды. жастан енд! гана аскан кызын бауыры апарды, асырады, сактадьь Алтаидьн Мше, осы кезде Аналык, жетелеп 0 кысынан 1лдалдалап арек шы созаландап таусылып бггпейнн у 92$

.....1-И ашммннщц тойып тамак 1шпегеи ананын омырауынан сут шыгушы ма ед|, ею уйл1 жанныц карап отырган кара сиырына жепзер шеп така таусылып, агаштын, бур| Мен теректщ кабыгын сыдырып берт асырап ед1, котеремге аиналган хайуанньщ емшеп шандырланып суалды. Наурыз туа, эбден тулак болтан сиыр кез[ алайып корада катып калтан1. Кокен айдалып кеткен Кандауырдын, мылтыгын иытына асып ан карады . Алгашында купсек карта малтытып олген елмсп тауып алып талтажу жасап едр будан сон жазтытурымнын каракаткатында карта мен сауысканта ауыз салтан. Ауыл адамдары, эаресе, карттар жаты бфжен сонбф! оле бастады. Оларды арулап кемер дермен жок, кок аяздантан тон жерд| казар ол-куат жок, жер жIбленде кабфлермю деп, мэжгп кармен буркеп жасыртан едк Кейбф! азык юдеп алыска узап кеттк Алтай асып Ойманта ауды. Улкен Нарынта кулдады. Сол сапардан оралгандары бар, орала алмай жол бойында кол шанасын суйретт катып калтандар бар. Бул ер Алтайда наурыз айында да кардын кобеа сеплмей, арест жататын. Куншн козше аркасын тоскан уйдщ тебесждеп, жолдын ернеуждеп кардын шел тана ержшектене ертет болмаса, тау-тас, жон-кыраттар ак кутан онайшылыкпен шеше коймайтын. Осындай бф каракаткак куншн бфжде, тунде тана булюлдеп, шешес1Н1н омырауын сипалап, кынкылдап жаткан кызы менг1Л1Кке козж жумып ед1. К,ойнында тар курсатын кен!ткен, тас емшегж ж1б|ткен тутан баласы емес, 61 р кесек муз жаткандай шошына айкайлап туртан Нюра ак кар, кек музды далата жалан аяк, жалан бас атып шыкты. Аналык пен Кокен Буктырмата карай безектеген кел1ншект1 арен дегенде куып жетт, кер| кайтартан. Нюра Фадеевна сол сэтте шынымен-ак олпа кел1п ед|. 0м1рд| бар дшмен жек корд|, ол кудайды ит терюн басына каптап картап-с|‘лед|. Кейш ес-ак,ылын жиып, баятыдай куаттантан шакта, алла таталадан ашумен айткан тайбат сез1, жасатан куносы ушш талай рет жалбарынып кешф1м суроады. Ею жылдан сон елше кайтып оралтан куйеу| - Кандауьф: «Сонда сен кудайдан ракым кут1п, кешф1м сурадын? Мухаметтен бе, олде Христостан ба?» - деп, талай рет ез1лдеп, ызаландыратын. «Кудай - б!реу, - деген сонда Нюра Фадеевна ыстык ыкылас бар махаббатпен. - Тек пайтамбарлар мен сежм тана эр ултта эр баска. Ендеше, мен жер бетждеп, немесе колдан суретш салтан бурыштатыларта емес, аспандаты кудфет! кушт1 Кудайта сыйынамын эр| сенемт!» Обалы, кэне, Кандауыр - джаз ед|, табитаттан тыс тылсым куш барына илантан емес, тек озже, оз куш1не сенет1Н. Калай дегенмен улы Ер1кт1н кейб|р кылыктары, эаресе, катты да кайратты М1нез1 экесже тарткан, тек 031МШ1лд1п тана бетен... Бес1ктен бел1 шыкпай жан тэал1мж берген, копе-кор1неу аштан элт1р|П алган тула бойы тунтышьжын казасы копке дейж коз алдынан кетпей койды. «031 ДЕ БУЛ ДУНИГЕ СЫЙМАЙТЫНДАЙ 0ДЕМ1 ЕД1-АУ. ЖАНАРЫ ОТТАЙ ЖАНЫП ТУРАТЫН», - деп курс1нд| Нурке кемтр. Дегенмен, Алтай казактары дэл Аркадагыдай жаппай кьфылтан жок-ты- Т|С!Н1нсуын соргандай боп кыстан шытып, коктемге 1лжгендер1жн непзп корен табигаттын жугфген ан, ушкан кусы болса, кейбф! ата-бабасынын салтында жок, суиегже танба болып, урпатын уятка калдырар 1ске амалсыз баргандары да бар, ятни ит етж де корек етт!. Кей!н сол ауыл «Бес ит жеген» аталып кеттт.. 826(3;}-

Ал квктем туып, ой-кырдын кары 'Т тайлы-таягы калмай жайлауга кешт| СонГ ШЫВДнда' ^ылдыч когеннен агытылган козыдай жамымг,\" ТауА“ч сай^«Ч тамам журты ес,мд,кт1талшыкетебастады.0с|р4ПегкГдЬ'ККа т°™. кыратк-ежроЫтагсеы„ деп атаитын - саб,зге уксас шелт\"„ «У» е«Ын ел^бек ек, езужен кейк акк* аш-жаланаш ад™«рХТф ^ КУР квз алдында. Эсресе, жайлаудыр жап-жагк,л Фа««™аныч кун! буг!н бала-шага, ейел-еркек, кемтр-шалдардын “ шалгь'нына ™лша жайылган есшен.тундетуаненшыкпайды Жастаожз д №СП'р1 “=н ускыны кундз сансыз булактын ен бойын куалап бРл^ ЛлтаиАьщ омырауынан саулаган балкарагай денш талгажу жасады ЭйтеТГ^’Н' баЛЫКуСтапкузде жан сактады. Таксы нэабж тентлрн У Р' Мегенге ЭЛ| баль|1^ жолыгып, ась,ра алтеудщ сауагсь.з са^^ГлыГГда™*\"\" »й6“р™™на да, мык влт, мьщ Т1Р1Л1П уйренген «ара табан, журагат жан тапсырды тбфа1сын«аалтгаунгаднароысы«ныабыкара-жрыебгпыртетк1рбиеплл11спкненкайта Кара жон сормандай елдщ бастады. Кдйран казактыц малы, ауылындагы жанынан айрылган тургылыкты орыстар алдындагы «тамырларын» будан ары карай калай аштан елт, кештен «алмаудык жолын нус«ап, епншшкке уйренуде мурындык болды. 0К1мег тарапынан тиген азын-аулак, астыкты сокага ездер! ат болып жеплт, жер жыртып септе Бурынгыша «ап» деп асап коймай, б\\р деннен - б\\р масак алды, б1р малый телдетт екеу егп. Крсшыга б1ржт!. Кор жинады. Мше, коп тую рее кол дегендей, тагдырдык тэлкепн окбай тарткан халык ексеан кайтадан котерген. Ексеан кайта квтерген туста... «Халык жауы» «аптап кетп. «УЬ, АЛЛАМ-АЙ, ОЛ ДА Б1Р ЗАУАЛ БОЛДЫ ГОЙ, - ДЕП ТАЕЫ КУРС1НД1 НУРКЕ КЕМП1Р. АЙТЫП-АЙТПАЙ НЕ КЕРЕК, КУСАЛЫКПЕН ©ТКЕН ЖЫЛДАРДЫ ЖОКТАП ЖЫЛАЕАННАН К©3 ЖАСЫКТАУСЫЛМАЙДЫ ЕКЕН». ...1932 жылдык ызгары артта «алып, ексеж езт, ел мойнына «ыл бурау байлаган заманнын зары мен шерменде шер1н умытып, куба тебел т1рл1кке кешкен сел жылымык шакта, фгелес отырган ею уй - Кандауыр мен Кекеннщ де шакырагынан шуак жаугандай еде Жазыксыз айдалып, байланып кеткен «орташа» Кандауыр агарып кайтып оралды, Кекен болса жанадан уйымдаскан ,ЫНТЫМ„_ .бассетйытгы|4набусраыйнлгаыныапя,к-аглабКаагнЫдааруыалрасьо,пны=к енбекккуонс жазатын жылтылдап, казаны кокырсып и.с шьвдан. Тоиьт гамак семьяньщ да ошак оты .шпесе де, торкадан кэилек кк'иммкиерсгер дле <аш^аршылкаыйкттыанп осроаклгыга„азсожн,ыНлюдырак тыныштыгына жылынгандаи А - У ур6ь1СЫНЬ,н барлык кутшш ез,рше Фадеевнаекшш1 курсамкетердк Аягь у Р VI дйы-куж жетт толгак сыбай-салтак журген Аналык тагы да» - перзежпжк К1НД1Г1Н кест, кысканда да, кур керш, \"ык е^-ау , ТУ“ГЬ1КТЫН ЖАКСЬГЛЫГЬ,Н КАЙТЫП УМЫТАИЫН, - деп куранд! Нурке кемтр. . жукт! болып, ул туды. Бул ен!рд|н Бф жыл откен сок, Аналыктьн той жасагандары эл1 ес1нде. ек улкен байлыгы - картошканы мол гы ' «андай куанып ед.. Ив, “ ортак маль| - ол кезде болар-болмас

ед1. Жоктан ©згеге алданатын жас баладай, ан,кау да адал мезплдщ жалгыз-ак ураны бар болатын - ЛЮБЫМ СПОСОБОМ ВЫЖИТЬ! Осы бф соцгы сез ойына оралган сетте, атам заманда казак эйелте айналып кеткен кемтр ©з-езшен селк етт, шошынып калды. «Кудайдыц куА!рет1, алжиын дед1м бе, кейшп кезде кейбф нэстеге орысша ойланып жургешм не?» - деп кубфлед|. Айтпакшы, Нюра Фадеевнанык екшиш бепеа де кыз еде Аналыктыц улынан 61 р жарым жыл улкендИ бар, беактеп жас себид! алданыш еттдр ойыншыгы сек1лд| элдилеп, тербетш ойнап, жанынан шыкпайтын. Айрандай уйыган достыктарына к©з адартып, кызганыш б|лдфуиплер де табылды. Куж кеше гана зулпаттын, аямай соккан дауылын мулдем умыткандай, уды кештщ соцынан кайта садпактаган агайыннын, айгай-сурен.1 кайта басталып, аз кунп тыныштыкты катере алмай, болымсыз тфлжке мастану бар еде Тап ретшде жойып ж1берген кондылар мен орташалардын, кашпай, камалмай журген калган-куткандарынын, бессадьфа жудеу де м1нд| куйш к©п кергендей пыш- пыштап, туртпектеп кун керсетпейдк «Б13Д1Н, жазыгымыз не, жазыгымыз: табан ет, мандай термен тапкан малымызды ортактастырганымыз ба? ©здерщ ойландаршы: жалшы устадык, па, канап-тонадык па, ершбед||<, ел катарлы ецбек етт1к. Асып-таскан жокпыз, агыл-тег1л шашкан жокпыз, б|‘р малымызды екеу етт, таланымызга б1ткен бакты шайкамадык, шаруамызды д©н,гелетт устадык. Осы - айып па? Егер жетес13 болсан,, еанеп-кусынаган ершшек болсан, 61ЗД1Н кшамыз не, кай косамда ©мф сурсен, де, кайыр сурап, тент1реп кетпейс1н бе?» Мше, осы б!р кагидасын канша рет каксаса да, ур да жык журтка уктыра алмай-ак койган Кандауьф бурынгы ауыр да тентек мшезш тастап, колхоздын есеп-кисабын кисайтпай шотка салудан боген 1ске араласа коймады. Ауылдагы ат т©бел1ндей агайын Т1ПТ1 Кокенн1н, де бастыктыгына кызыл кезд1к жасаган ед!. Оны да орташанын, каралы катарына косып, ауданга арыз айдаган. Ек1 куннщ бфшде тергеп, тексер1п маза бермейт1н. Ал онын, екес! Макажаннык бар байлыгы - ©лен! ед|. Егер кррасы кордалы болса - од тек енерше разы болтан журттын, сый-сыяпаты, тарту-таралтысы; жол-жоралтысы; урлап та, сурап та алган жок. Ал Квкеншн, иед|г1ндег1 сод Макажан жарыктыктан калган токты-торпак болатын. 0кес1не тарткан аркады акын болмаса да, хат-кагазга жуйрж, ел бил1Г1не еуес, отты кю ед|. Осы Ынтымак колхозын ©з колымен курып, аягынан Т1К тургызган да сод - Кокен. Эуед| арабша, артынан латынша эртт[ Т1згш ушшен кагып алып, тез мен,герт кеткен. Онын, жалгыз-ак арманы бар ед| - окып, б|Д1М1мд| котерсем, таудын, куысында жаткан аядай ауылдын адамдарын жаппай сауаттандырсам деп, барын салды. ©31 оки алмай калды, б’РЭК Бек-Алкага вуед| ликбез, артынан мектеп ашып, бала-шаганын, хат танып, сауатын ашуга комектест!. «Ж1Г1ТТ1Н, султаны едСау», — деп куб|рлед| Нурке кемпф. 1937 жылдан бастап тоннын, 1шк| бауындай болып отырган ек! уйд^н шанырагы шайкала бастады. Осы жылан жылы туа, ек1 уйд1к гана емес, мукым елД'К берекеа бей-берекет болып, б|р-б|Р1не урке карайтын, б|р-б1ржен сескенет1н тайганак тагдырга тап болды. Алтайдыц аясындагы уркердей гана 828 )

тергелт, эта тепн актарып, сезт багьш ойь^3^ КулагынАагы катынга дейт Катынкарагай ауданыныц секретарь! Телеге^ °^ЫН аНАЫС Наукан басталАы. айыппен усталыпты легенде, тебелертен ж°В <<Жапониянь|ч «шпионы» деген окигаолдаемес,анкараугашыкканКанлЯуып!И Тус.кенАей болАы. Ен сумдык «халык жауын» орманньщ 1шже аПз0ы^ У'РауАанбойыншаУсталганоншакты Баудай туарген ел1ктерд1н бетт Ае^Га^П,гаНЬ1Н 63 К031меН К0рЫ' шектесетшджтен, еаресе, бул жакта катал о™ ТЭСТаП кеткен‘ ШекаРамен ' 9* к,атал еткен саяси айыппрн кямалгаи «аудь,, зач жуз.нде жауап альт, мойындатып, соттап еуре болып жатпай „ 1здеУШ1, сураушысыз ,з,м-гайып жогалатын. Орианнык Миде жайрап калган беикуне азамат гарды Кандауыр мен Кекен жан адамга б!лдфмей тунделетт кем.п келд|. Тыкыр буларга да таяй бастап едь Неге екен! белггаз, курыкты ен эуел! Нюра Фадеевнага салды. Айыптын улкеж - Фадей атты бугы устаган шонжардын кызы екеш, демек, байдыц кызы да бай тукымы, б1здщ Советик ек1метке жау. Ендеше, мундай помещиктщ кызына - кызыл когамнынортасында орын жок. Жауапка шакырганда, Нюра Фадеевна терт жасар баласын ертт барды. Тергеуш1Н1н бф1 колы шолак, ала кез казак едь Нюранын бас-аягын Т1НТ1П карап шыкты да: «Анкос» куйеу1нд|, ит-мысык, малдарынды неге айдап келмедщ», - дед! жемре кекетт. - Йемене, олардан да жауап аласыз ба? - деп айтып калса да, баласын бауырына тарта сескент калды. вйткеж осы шюб|Д1жн (НКВД) бастыгы, бул енфде Шолак кол атанып кеткен адамньщ аса катал, алдына барган кганщ какканда - канын, сокканда - селш алатын катыгез деп еснген. Аудандык комитеттщ хатшысы Телегеновт! «партия билетш сенен алгам жок, бермеймш» деп карсыласканда, шолак колымен бф урып кулатыпты. Туе! ете суык, сол жак кез! 03|'нен 031 жыбырлап туратын. Шолак колдын эр кимылын андып, кез! бакырая караган бала шошына жылап коя бердь - Балан жанынды алып калмас, жылатпа, онсыз да халык жауларынан жауап аламын деп басым ауырып тур, - дед| колын артына устап, ералнкарсылы адымдаган нешэндж. - Сонымен еуелп сурагым: таьрщгышыбеетскееба|'нуадекакшалкгаанндсаы,нн, еагрегыербтетктеетнпекдещле?тшБулба-йл6а1нр.ыЕсшкжышг1а - Шешен ■ сен осында - Себет 0К1мет1Н1н барлык купиясын хабарлап туратынын рас па? - Себет ек1метшщ бум’л купиясын маган юм айтады екен? - дед| Нюра карс-ыТсеулреагкенкоойвыппе.н сенщ куйеущ Кандауыр сыбайлас болган. - Ол кюш туамде де керген емесшн. - Сенщ к©ру|'н мЫдет емес. С1Л1МТ1ПС1Н. Осы факт! де жетед! турмеге_К^У й_|ш(ммен, эфесе, шешеммен - Агатай-ау, - деп кемсечдед! Н,ор ' анттаскан адаммын. Кандауырга ат куйрыгын кеаскен, б|р-бф!М13Д| к р -3(9 029

турмыска шыкканнан берЬ ттт! туган шешем болса да араласып, амандаскан емеспш. К,арак,ан басымда Кдндауыр мен жалгыз кызымнан баска ештеце жок. Накак кинамарыз... -Колпраме...Жарайды,олс03щедесеней!к. БфаккуйеущнщТолегеновпен сыбайлас болганын растайтын кодхат бер. Сонда гана бадан, екеущ бостандык ала аласыц. - Буынсыз жерге пышак урмацыз. Од - бфеудж ала ж1бш агтамаган адам. - Эрине, тесекте жатканда - таза болып кершед|. Амал жок, турмеде тунеуще тура келедк К,азф б1збен 61 рге ауданга барасын, — дед| де сыцар колымен-ак, сырт кшм!н шапшан кит алды. Нюра Фадеевна турмеде уш кун тунедс Жауапка шакырган жок. Карацгыда сыз болменщ салкыны тиген бала ыстыгы котер!лт ауыра бастады. Кезекия милиционер окелт берген кара нан мен кара суды канагат тутпаган, «мама, уйге кайтайык» деп ботадай боздап жылаганда, капаста камалган ана да, айтута сез, жубатуга тамак таба алмай дщкеа курып еднай, лажы таусылып, ж1гер1 кум болып, сырттан хабар ала алмай корланган; т1лаз карайган боренелер, омф бакида бф рет те жуылмаган тактай еден, ауа юрмей ауыр тарткан сыз белме - бор-бер| Нюра Фадеевнаныц журепн жулмалап, сез1мш арнеледнай; жылап- жылап талыксып барып уйктаган баласын койнына тытып, аташ нардын, уст1нде жамбасы ойылганша, соби1 оянганша жататын; бур1С1П уйктаган бала анда- санда 1шш тарта окст, жаман ырымга бастагандай - шешесмнщ жанын одан ер| жаралайды. «Тэц1р1м-ау, сенен де айрылып калмайын» деген кау|п мендеп, 1ш1не шоктускендей шошынатын, б1р лацнан кутылдык па дегенде, екшш1С1 бас салып, осы сойканды К1м жасап жатканын жоне не уш1н жасайтынын зерделер санасы сансьфап, ойлай-ойлай басы мэцпрт, муцмен наланыц, азапты жаланын туцгиыгында туншыгып ед|; айелд1к долылыкпен шашын жайып, бажылдап турмен1ц еапн токпактамады, оз-езжен булыгып, оз-оз1нен кысылып туншыга узак жылаган; буйтт кунесыз корлык коргенше, олейж деген ой жылт ету| муц екен, койнында журег1н жылытып, булк1лдеп жаткан баланыц ертен,1 ес1не тус1п, ол ойынан айныган; Т1пт1 басынды кабыргага токпактамасац, бул болменщ 1Ш1нде б|р сабак Ж1п жок - жаулыгьжа дейт шешт алган, уст1нде койлег! мен бешпет! гана бар. Кандауырдан хабар жок, уш куннен бер| жапырак кара нан мен кара су тасыган казак кана окта-текте катынаганы болмаса, т1р1 жаннын бет-жуз1н коре алмады, ол да Т1Л[ кеалгендей ундемейд!; тем1р ес1к салдыр- гулдф ашылганда, карацгы болмеге сырттан саулап жарык кф1п, Нюраныц кер сокыр болып калгандай коз1н карыктьфды; бала оянып кетт1, ояна салып, «мама, уйге кайтамыз ба?» деп сурады, кузетш! алгаш рет: «тур, нэшвндж шакырады» Дед!, кел!ншек карацгы капастан жарык дуниеге куана умтылды... Нюра Фадеевна мен улыныц бостандыгы тым кымбатка туст1. Муны турмеге камаган куннщ ертец1нде Кандауьфдан жауап алган. Тагылган айып екеу - байдыц кызына уйленд1Ц, Жапонныц 1шпионы — Толегеновтщ тыцшысысын- Ол азар да безер мойындамаган, оздер| жазган мойындау кагазга кол коймай касарыскан. НКВД-н1ц шолак, кол бастыгы 61 р беткей Ж1пттщ ж1гер1н жасытып, жанын жаракаттау ушж, жаца айла ойлап тапкан. 8500-

Ен эуелп сурагы, стол успндеп жат^ан газеттерд! нУскап: «Газет окисын ба?» дегеннен басталды. - Анда-санда гана, шаруадан - Иэ, сендер саяси Кол тие бермейд|... жазылып жатканын б:лмеу д-еусУшаяу!та! тесХдыа|злсыыкндЖаарулаРЬО| рАтлалмыатны; Аагадзиаттеерр1дпежунре, Т1 пт! элп олендилер... не АдашордашыдардыкадакушМме„Жа„о'нш“3„У„!“ГРАЫЧ да ««Р»' кап... Оны маган нес,не айтасыз. Окыган ад^^^\"«™нытЫПжашр... шыгар. ондайлар болатын - Б1ЛС1Н деп... астыртын эрекетщнщ тугелш тугендеп беРА’' С6Н'Н ек'метке жасаган :I узындыгын олшейтшдей тыным таппай адымдТп' *** вАе™Ше кецсенщ . _ “ Сенбеим,н' ~ Аеген Кандауыр. - СенбеймЫ койдырып алган шыгарсыз, керсетщ1з. Мойындаса, сауаты бар, КОЛ - Малгун! - деп бакырды нешендк. ~ Жаусындар! - Шолак колымен жагынан салып Ж1беруге октала бергенде, шапшан кимылдаган Кандауыр одан бурын кагып Ж1берд|. Аузы алты карыс жоянбыз деп еспенаген азаматтарды жалгыз урып кулаткан Шолак кол мундай кагылез карсылыкты кермеген басы шошына турып калган. - Мыкты екенсщ, - деп, еп-етрк кулди - Бфак сендей асаулардын талайынын, мойнын астынан келт|ргенмш. Куресесщ бе? «Мынау жынды шыгар» деп ойлады Кдндауыр: ~ Жыгылсам босатасыз ба, елде жык,сам босатасыз ба, осыган келюп алайык,. - Ультиматым к,оя бастадын, гой... Оны керем13. - Ендеше, куреспеймш. - Жак,сы, олай болса аядай кецседе апыр-топыр алысып жатканымыз уят болар. Тогай 1шше баралык. Кеглю Шолак кол жеке атта, Кдндауыр милиционер Ж1гпгпц артына жайдак м1нгес1п - жолга шыкты. Бок мурын баланын, ат артына салган квргеназд1пне канша намыстанса да, конбеске амалын, жок- Буктырманыц жагалауындагы Кальщ тогайга жетелер жалгыз аяк сокпакка тус1п асыкпай аяндап А Кашып кетер деп каут кылды ма, туткыннын колын артына1 га жене оны ел кезшен жасыра успне шапан жапкзн- ^ Лт1стесе артта - эдей. шыккан бейбгг адамдардыц сыкпытын ацгартад • КУРыгы бар. артта келе жаткан Шолак ойнаган Милиционердщ артында отырга N сылЫК к0рсетуге де, кашып кетуге бастыктын кылыгына олердей корланды, кар к0Нд! эншейЫде кодына су де дермен жок, жер болып жасыды, басына ЭИпртаяк ойнатканы Куюга жарамас жаманнык соншалык ы^еН/жан татт! де; ез!Н1Н ем1р|н К1немшыл Ж1Г1ТТ1Ц намысын канша оскь ^ анау ею кездер! терт олып, Койшы, алланын, эм1р!нен кашып кутыла ал ^ енАеше, ел.пт.ц тар капаста камауль, жаткан “ейл1' артын багып, кайбф мазагы мен Х5**

.■ мейд| атсын, итжеккенге к,ызыл табан к,ылып айдасын не кермеген ку бас, лажсыз кентер! куй кеимп кошгед|. езенн1н, арылы есплт, шыбын-ширкей кобейт, аланкайдын шетте Шнгенде, ат басын фюп аялдады. Шолак кол жан-жагына мукият карап алды да: - Осы жерге токтаймыз, - деп, емф етт аттан тусп. Сыцар колымен кел1пн кайьщса байлады да, жап-жасыл шалгынды жапыра кешт барган куй! аягымен туртюлеп, шеп басып бугып жаткан бутак, тастарды теут, алыска лак,тыра бастады. «Жанынын тэттюн» деп ойлады ат артында эл! отырган Кандауыр. Бастыгына милиционер ж1пт те комектест жур. Кандауыр астындагы атты тебшт калып желе жонелгю келдыак, бфак тогайга сщт улгергенше, атып ж1беру1 ебден мумкш ед|. «Апыр-ай, жалгыз крлмен калай курескел: жур, расында да, алпауыттын, нагыз оз1 болтан сон,, Шолак, к,ол: - Алып кел ана мыкгыны, оуселес1н корей1н, - деп ак,ия буйырды. Жуг!ре басып келген Ж1пт аттан 031-ак, секф1п туст, карсы журген Кандауырды итермелей жетк1здь - Туйг1штеме, ш1р1к неме! - Колын шеш те, мылтытынды октаулы уста, - дед| бастыгы. - Корык,пай-ак, кой, кашпаймын, - дед| Кандауыр «с1зден» «сенге» калай кеиженш 031 де байкамай калды. - Сенен корыкканым, кара койдан уржкеьпм, - дед|, сьфт ки1М1н шешт, куреске бар ынтасымен дайындалтан Шолак к,ол. Кандауьф карысып калган колын укалап, ек1 б1лег1н сипалап уйыганын жазып, канын таратты. Желбегей жамылган шапанын шешть Осы кезде саркырай атып жаткан озен жиег1ндег1 боз тал козгалып, курыгы сорайып бф балыкшы орыс шал шыга келдь Артына жалт карап, тапаншасына жармаскан Шолак кол: - Уходи отсюда, стреляю! - деп айгай салып ед|, ана байгус жыл берт тогайга кайта сун,г1п кетт!. Кен,1л! жайланган нэшенд|к тапаншасын белбеумен коса шешт, милиционерге бердк - Кел, батыр, корсет куимнд|. - Бф колымды тан,ып тастасам кайтед1, уят кой... - Корлама! - деп аузынан ак, коб1к ата жекфдк - Осы б|р колыммен-ак жамбасым жерге ти!п керген жок. Андагулда алдыма тускен адам туган емес. - Ол Улкен Нарын жак кой, бул - Каратайдыц жерк - Каратайдыц кара балуанынын, да басынан аттап кеткем, - деп шфенд| жалгыз алаканына тук1р1п. - Осы сыцар колыммен-ак шу асауды кулатынан устап тукыртып, куйрыгынан басып шыцгырткамын. Кител1Н шеш1п тастап, ак шыт кейлег1Н1ц жен,1н тур|нгенде, шолак колынын, басы туп-тукыл, кып-кызыл екен... бф басып, ек1 басып жакындаган Кандауырдьщ зорес! зор туб|не кетть Амал жок, пенжагын шеш1п, куреске дайындалды. Ек1 коз1 шолак колда. Бесатарды кезей устап турган Ж1пт аузын анкайта ашып, кызыкты жалгыз 031 тамашалайтынына моз болгандай ырсияды. Балуандароуел1андысты. Байкал керд|. Оцтайлы сэгп куттк Шолак кол куреске тускенде шабыттанып, ек1 коз! кызарып, урт ет| жыбьфлап, жыпылык жанары жырбындаганын тыйып ушкындап кетед! екен. Кандауырда жайбаракаттык, салмакгы сабыр бар, лажсыздык басым. Андысу узакка созылып бара жаткан сон, Шолак кол. «К,атын болмасац, такалсаншы, белдесей1к», - деп зфк етт1. 852 е>

.... ..; _. НЯЯИНщ Кэрсыласы «Жарайды, ендеше» Аегенл сыртына сала бергенде, баганадан бос-' аЛЫМАап ^ып, он устап журген мукыр жЬмк автоматтай ШОлтанАатпай аркасынакол«ыан ту кесеудей кып-кызыл куйжде Кандаумр^Л'\" агытылА“ Да. оттан шьвдан\" бауырдан ондь,рмай тиген ауыр сокк!,дан 1®аУРЬ1на ^ де кеттс Тура зен есечпреген .жауыныц, ышшрынан о„™ы?ауытьт' ба™ а*нглып мен- катть[ тартып калып, шолак кол су„ан ет!п ГГ ШеЧГелАей устаган гал\"ь, сала бергенде, жан дэрмен кимылдаган КанГ. 6аса 04 «мбасына жауырыннан кушактай альт, бул тес.лден ам У Р Ы|ЖЫНа Кенбей бУ^ынып, калай жасаганын оз, де б,лмейд1 «Кулай г^т Куть1ЛАЬ|- БУЛ карсы кимылды капсырган тем!рдей кушагында калган нэшендк ж™ 'Ш'НеН' 0ны4СЬ|Рть,нан онысынан ештене енбедк «Ж.’бер, атамын!» дэрмен жулкынып ед|, сзскэлак,тагзн милиционер. ~ ^еп эйкайлады мылтыгын кезей - Оттама, сумелек! - умтылды. Тур, аидаНар кугандай коркынышты ед1. Жанагы ед!сп кайталаган . жок. Тукыл б|лек ербендеп бос калды. Не болса да белдеоп керешн, деген ] оймен белджке кол сала бергенде, шолак кол тумсыгына карай зу етт тигенде, ! шалкалай барыг, кулады. Мурнынан дфдектеп кансаулады. Б1рак карсысындагы !; каскырдай Т1С1 аксиган нешендж кеудеане мше тусем дегенде, шапшан аунап 4- жер каптырды да, лып етт турып улгердн - Оу, агайын, мынауыц курес емес, тебелес кой, - дед1 тагы такалган Шолак колга. - Енд1 калай деп ед1н,, колым - бфеу-ак кой. - Олай болса мен де жудырык жумсайын ба? - Жок, сен куреап жык, колын екеу гой. - Жарайды, ендеше, — дед| мурнынын канын жен!мен суртт. Курестеанщ барлык куаты мен сенер1 монтансыган, мусэтр-аген шолак колында екен.н сезген Кандауыр бушл назарын сол сом гем1рд1 андуга аударды. Ал жауынгер колды дэрменаздендфу уш!н, сауына ие болу керек. .Иа, аруаке- деп сыи- ына екпшдесзгге-они, иНкКрВДЛ боаассттыыггыынныыпн, артык нестедпеии„шпТоилптамндаалгыан берШ устай алды да, Те'тТ Кез™* шолак колын шап Ананыч бет! катты жулкыстан былш еп V ^ т|(. котерд|. уйрш- шапшандыкпен к,нд,к тустан шенгелд У ь| Не !стерш б,лмейд1. Уй'Р'п екелд, де, серпе лактырып ж, еру ска шапкан Нэшэнд1к ыза буып, Жыкса - пэлеге калуы мумкш, ал жыкп ^ ТОкпактай гып кэтерген куй, одан ары ушыгуы мумк,н. Не ,стеу кереК _ адЫ Ол саскалактай шепнген. мылтысы шошайган милиционер ж.птке безектед!. Кандауырдын - Ат, ат нелеттИ - деп даусь, шыга - Агатай-ау, азге типз.п аламЫН а ТЬ,пырлаган шолак колды сусыта ктд>гтен томен коздей берт едк а калкан ете устай КОИА|э1- й томен тус1р|п, мойнынан кь|ЛКЫнАЬ'Р ып влтфемж мынаны. - Таста мылтыкты, ойтпесе У УдвИ

бетшщ к,аны кашып, боп-бозданган ношэндж плге келуге шамасы жок, колы ербендеп анаган «таста» дегендей белп бердк Ж|пт ез мылтыгын бастыгынын тапаншасымен коса лактырып, дей-далага тырагайлай кашты. Шолак колды алке бурап жыкты да, мылтыкка жупрд|. Элпнде гана оспенст турган тюб|д1 бастыгы какпанга тускен каскырдай, амал жок, шоккайып отыр. Кдндауыр мылтык,ты кезенген жок,, бфш - иыгына асты, еюншюж жай колына устай салды да, Шолак колдын, тура алдына келт жайгасты. Бул калпында ен,пме-дукен курып отырган ек1 жолдастьщ пошымы сек1лд| едк Нешонд1к месел! кайтып жасып калыпты. Лом демеген куйI бф тал шоп алып, соны т1стелеп, кулагына конган шыбынды айдап Буктырманьщ сарынына кулак, тургендей жайбаракат та мен,1реу. «Дегенмен, мыкты, дш1 бер1к Ж1Г1Т, - деп ойлады. Кандауыр. - бйтпесе мен! жекпе-жекке шакырар ма ед|. Тек арам болып журмес1Н. Тамырын басып керейш». - Жолдас бастык, менде не акьщыз бар? Узында - ош, кыскада - кег1н,1з жок, ед| гой. Жольщызга колденен, турган жер1м бар ма ед1. Ипт1 б|р-бф1М1зд| жыга танымаймыз да гой. - Сен - халык жауысык, - дед| ол маргау калыпта. - Оны К1м айтты С1зге? Делелщ13 кайсы? Эйел1м мен бес1ктен бел1 жака шыккан баламнын, жазыгы не? - Жазыгы сол - байдын, кызы. - Онда турган не бар? Эке-шешесшен кет1С1п кеткел! кашан... - Сен, шьфагым, басымды ауыртпа. Мен|'н, де жаным екеу емес. Катынкарагайдан 150 халык жауын табу керек деген жоспар бар жогарыдан. Сонда сендерд1н, орындарына оз|'м камалуым керек пе? - Сонда мешмен толтьфу керек пе? - Сонда сеж’н, орнын,а ауыз жаласкан досын, - Кекенд| устаймын ба? «Сол жау» деген айгак бер, оз!нд| табан астында босатайын да, соны камайын. Кандауьф сезден тосылды. Рас-ау. Жуз елу жауды тауып беру буган да киын. -Б|лемш,-дед| каздайт131лген коккойлек,акбалтьфлы кайындарга карагана куш. - Б|лем, мен! каргап-с1лейс1ндер, бфак жазыгым не? Жазыгым ук1мет м1ндет|'н адал аткарып, буйрыкты орындаганым ба? Ио-ио, мен орындаушы ганамын... Кейде осы гамнщ ак-карасын ажьфата алмай дал болып, ттл так атканша коз 1лмей шыгатын кездер1м бар. Ал кез1м 1лшсе болды, бф жундес кол колкама саусагын тарбайта умтылады... тапанша жастап уйктамаган кез!М жок, тек сол суык кару гана жан досым... айтшы озщ, менщ орнымда болсак не 1стер едщ? - С13Д1К орныкызда болмаганыма куанамын. - Куансак - сол. Сенен гор| менщ бас бостандыгым жок. Жетектесе - журем, айтактаса - урем. Эйтпесе бул казактьщ бел!се алмай жаткан нес! бар. - Тастамайсыз ба бул мазасыз кызметт!. - Дол каз1р бомайды. Атып тастайды. - К1м? - деп тандаиа сурады. - Жогарыдагылар... Ежов жолдас... вис).

ШолакколАынжузтдемуцбаред, Пи ^ их 0лт жатса да сезу мумк.н емес Слп 1К0СЫНаУМан-магынагк,^ • алаккай едем!. Шыр айналдыра юул Не аяй ^аРаАы. 0зен °МШ1не Шан-тозансыз тап-таза шалгы„ныч орт\"^^ндар кешёргТн г1„а уипа-туипа да, былайгы жерд^ Ш0б! ■^йкаскан 'ту™ Осына мурынды кытыктар жупар хош и!с К вРПЫ' Андеал'схаолшхаил!сгеанкытады. басынды айналдырады, буын-буынындь,^4 шакырып шертед!. Ептеп жел согып, жасыл шалгын тал т?™\" бостанАы^ьщ куйш Буктырманын, сарынынан ботен дыбыс жок. Кайьщ'тубЫд'’’^ К°3галаАЫ' кос ат ершшектене шыбындайды. Из, бул жер тебелеет|н И лаулы турган алып, кез шырымын алатын жумак, орны ед1... емес, ракаттана дем -- НКаей1тсатйеыймк.1зСсеонндчаа?м-ала*™^^ - Атып елт|Р|п Буцтырмата агызып ж!берсем кайте** - Оны ,стеи алмайсыч. 1стей адмайтын себебщ - б!р емес - ек! куе бар. милиционер ж,пт пен баганаты балыкшы кердк Адезщкранасып кашыпкетед турмеде жаткан жаткан катын-балана кишит болады. Сондыктан - екеум[з аяндап ауылга ка. й.тайык, олп бутына тышып тура безген милиционер мукым ауданды дурлпчТфт журер. Рас, куцт екенещ, куреспен жендщ, баскасын бас аман, бауыр тугел болса, коре жатармыз... - Тек жыгылдым деп кек сактамасацыз, айел1м мен баламды есен-сау босатсацыз болды, мен-ак халык жауы болайын, бф уйден - б!р жау жетер. - Менщ саган жасар жаксылыгым - жалгыз. Соз жок, семьянды уй1не кайтарамын. 0зщ б|лесщ, бул жер - шекара ауданы, сондыктан кеп тергеп, тексермей «аргы бетке кашпак болды» дегенд| желеу етт атып тастауга кукылымыз. Халык жауларын томенге айдаганда, Буктырма успндеп агаш кешрден етеацдер. Капы калма... жоне бул сырды тюцнен шыгарма... Кандауырдын, мандайынан суп-суык тер шыкты. Шолак кол тапаншасын тагынып, кителш кит, усп-басын тузедк - Ме, бастыгын тастай зыткан коркак итт1н, мылтыгын мойнынд асып ал, - деп, бесатарды Кандауырга усындьг Жур, кеттк. Эттен, казактардын барлыгы сендей болса гои... Онда айда Ж^Г№ГаГГп жГа“^ь,. Каптатан аяндатып кеде жатыр. Дабырлап сейлескен жок. Ертекг1 мынау эд1летс13 элемнщ жумбагын шеш^ а^аИемес МЫНау мукым ауданды атар тан, шыгар куннен ум1ТС13 Кзндауь> Р ^ 'куннен ум1тс1з кандауыр ,! ашеа алаканында, жумса жудырыгынд У ' жумса жудырыгында устап, 1; тана емес, мынау мукым ауданды ашеа а с Д ау Бурынгы кутырынган ! жылаган балауанатын 1НК|б|Д1Н1Нкен1А1НДе дуреленген хал кешкендей, п'}; М1нез жок, момакан, курмеуш шеше' Ш0П алмас кейтке тУске^а I: айналдырган б!р сагаттыи 1Ш1Нде кол У солай шыгар, эдеи! дэна « Кандауыр кайран калды. Мумк.н, 6ая™Аа\"а“дтын шыгар, Осыншалык «,р жасап, журттын зэреан алу уш!Н, кас 03, атысып-шабыскан у Каракетш бф каракел жокка шыгары , адамды алгаш жолыктыруы. _ лРД| тебже катарласкан Кандауыр- - Мен азден бф нерсе сурайын -(9***

7? 1 - Ал, сурай гой. - Алдыкызга келген кюш неге сабайсыз? - Эдет болып кеткен гой. Шыдай алмаймын. Мшез солай. - Дегенмен, жазыксыз жандарды, «жыгылган Уст,не жудырьщ» жумсаганыныз, большевик™ к,ылмыс емес пе. — К,ылмыс деп ешмм колымнан каккан емес. Дегенмен, камалып жаткандардын барлыгы суттен ак,, судан таза екегине К1М кегплдж бере алады. Адамнын, 1шше юм юрт шыккан, 1шшде ит олт жаткандары бар. Солардан тазарту керек, санасын сауыктыру керек. Бупн мулэшмап жургежмен, кундердщ куш жалын кудфейтт шыга келедк Осы бастан бастарын отап тастамаса, сушкт! Отанымызга, данышпан Сталинге каут тону! мумюн. Сактансан, гана сактайды. - Зансыздык кой. БIр адам ушш мын адам не ушт жапа шегу| тшс. Осы журт, вз1шз де б|лес13, ендненд! гана енсеан кетер!п, котерем куйден арыла бастаган жок па. «Жаулык» ойлаганды койып, жанын сактап алсын да. Айталык,, мына мен сол Жапония деген елдщ кай жерде екен1н де б1лмейд| екенм1н... Агыныздан жарылынызшы, Толегенов кандай азамат ед|. - Жапониянын кай жакта екен1н оз1м де б1лмеймш... Ж1Г1Т1М, тым терендемей1к, - деп ажырая карады. Шолак кол ауылга жакындаган сайын кушше м!шп, сэл умыткан кызмет1н лезде кайтарып алды. - Б|ле-б1лсен осы сезщ-ак сен1 камауга жетт артылады. Мен буйрыкты орындаушымын. Элгшде сен б\\р сэз1нде, умытпасам, «Зансыздык» деп айтып калдыц. Мойындайсын гой. - 031МД1 камасаныз да, Т1л|'мд[ кес1п тастамассыз. Айтканым рас. - Ендеше, сэбет занына кумэн келт|рген1нн1н 031 - алтын занды бузу болмак. «Тулк1 туршен, адам Т1лшен тартады», - деп казактар бекер айтпаган. - Сол казактын «сейлемей1н десем - сэз1м елед|, сэйлей1н десем - ез1м елем1н» деген! жене бар. - Артты кыскан бай болады дегешм гой... - Казф бай болуга руксат жок кой... - 0й, ез1н сэзге М0ст1рс1н-ей, - деп Шолак кол алгаш рет актарыла кулд|. - Жаксы Ж1Г1ТС1Н, кайтешн, аман калдыруга амалым кайсы... О баста устщнен 1С ашпауым керек ед!. Мундай екен1нд| кайдан б1лейш. ©здер1н де бастыктарга жуык журмей ишренеандер. Осы казактардын кызык мшез1 бар. Бойындагы куш-куаты, таланты барлар удфейт улкен адамдарга жоламайды; елжуаз алаяктары алдынды босатпай жылпостанады. 0не, сондыктан да олар аман калады, ©сед|'... Енд| тым кеш, шепнетш жер1м жок. Айтканым - айткан, 0йел1нд| болсатамын. - Осынынызга да ракмет. Мандайдагы жазуды ©ш1ре аламын ба, - деп курс1нд| Кдндауыр. Ауа жетпегендей омырауын ашып, кеудес1н к©р1ктей кере дем алды. Осы б!р мезет ат уст1нде келе жаткан ацшы Ж1Г1ТТЩ ен акыргы бостандыкауасын жутуындай ед|. Енд| кайтып мынау туган жерд1нтамылжыган табигатын, аскар тау, асау 0зен1н коре алмасын, ем1н-ерк1н сайрандап ан- кусын куып, орман-тогайын аралай алмасын; кок шалгынына колбей жатып, в«е> |

саааоллгынмаазкаааусныагтнлау;мпта-кутсууыюлнынры;нткм, ужтраоштсныпеыанннакгоакорраажктабкРеаасп^, тсатУуун^шыГагылюгыШ'нтыа^йнк4аклемрта1гпанойкывнп,,|дмк,еолн армандай аппак, тартпамен шРайдкытепсашй^уЫ карында ат-шанамен келгенде, Нюра куйып берген куда СУРТ'П' тоныгьжаУРап 1ше алмасын; кектем шыга - кектен 1здегеж ж НЗН Тер агып' С0Раптап жагасын кемфт долдана тасигын Буктыпм РА6Н табылгандай масайрай, тамырынан копарылган сансыз салындын., ЗНЫК ак_кула тол^Ь1нына карап, адамга жалгыз-ак, рет беЫдер Т|пш1л!^т;и а?П' ЭЯИ алмасын; енд| кайтып тайгак, тагдырынын, ук1мже жупндк Кос жолаушы тогайдан шыга келгенде, алдарынан андыздай карсылаган бф кора милиционерд! кврд|. 1штде мылтыгын тастай зыткан баганагы бала мурт Ж1Г1Т те бар. Айкулактанып алда келедк - Атаца нелет-ай, булдфген екен гой, - деп, астындагы атын борбайлап калды Шолак кол. - Ага, мыналарды бастап келд1м, - дед|, жерден жел коян тапкандай Ж1Н1Г1П. Оны камшымен осып еткен нешвндж. - Батыр каранды! - деп 31лдене айгай салды. - Уйще барып, бокшанды дайындай бер. Камаласын, Халык жауысыц! Аттан домалап туап, енд| тогайга карай кашкан жИт: - Халык жауы атанганша, Буктырмага агып ©лемш! - деп зар енфедк Устайык деп умтылгандарды Шолак кол токтатты. - Тимендер, ешкайда кетпейдс Ондай коян журек еркекшоралардын, колынан еркекше ©лу де келмейдк Казактын тубше жететш - мынау емес, деп Кандауырды керсетп. - Анау сек1лд| сумелек су жукпастар. - Оз ше? - деп калды Кандауыр кисыны келш калган сездщ обалына калмай. еспмеген сынайда. - Жаудын, мылтыгын алындар, — деген Шолак кол милиционердщ бф!не иыгындагы мылтыгын Жан-жагынан анталай умтылган ах/ЛоПк1п алмак болып сыпырып 031 устата берш ем еК^' ажа6ь,Шп калгандай текаппар борбайына жармаскан: б.рак ер устшде такы дегендей Шолак отырган Кандауыр м!3 багып, м1Се ту™а 0ттеК/ мынау кеп бокташакка осы колга карап ед|, ол: -Тимендер, ез\\ а ^ амал не, - деп, алга туст сау туткыннынжалгыз озш-акайырбастап алареД ' желе женелдь Калтандары сонмианпакта^еркадй.тып барган сон. Кандауырды Шолак кол 1нк|б|д!уэдес1ндетурд алып калды да, ейелш босатты. келгенде, журепм жарылып, талып Келшшеп мен Пплга да коз! жасаурап, “«гг ^НАЛкГеГмТкТв;мей.к0Ргек1рмейсИ.Де-. кайтейж, жылаимыз ■^ I

'- да шыдаймыз. Еркек токты курмалдык деген, екеущ аман болсандар, Мен! койшы, мыктаса Колымага кайта айдар. ©кшер!м де, еш1геР1м де жок, шук|р, _ дед| куштегендей болып култ, баласын жогары котерт. - Шуюр, артымда урпагым бар. Тек кайда, кандай киындыкта журсемде Т1лер|м мен сенер1м - сендер. Агыл-тепл коз жасын жежмен суртюлеген Нюра: - Ак,тык, сапарга аттанардай крштаспайыкшы. Ак, кожлдщ аты арып, тоны тозбайды деуш| ед| атам, аман-есен акталып келерсщ- Шыдайык,. - Иэ. Шындык ушт кандай киындыкка шыдауга болар, егер сол шындык, бар болса... кейде ойлаймын: б1здеп шындык, косеммен коса олт калды ма деп... - Бар, бар, - дед1 Нюра, - акикатка жетер адам табылар, умтм1зд| узбежк, Канеке. Сары уайымга салынбайык. - Ум1т - ол да бIр сагым, немесе коленке шпеттес, кун шыкканда гана пайда болады, ал басынды каареттщ булты шалса, 1здеп таба алмайды екенсщ, жогалады. Неге екенш б1лмейм1н, 031МД1 емес, к©31 енд| гана ашылып, бауырын жара гана к©терген елдщ ертен! аландатады. К©з|'не камшы тиген ботадай боздап, тагы да уркт, удере кошт, бор1Н1н богы, бокеннщ сирагындай тоза ма деп коркамын. Занньщ бет алысы жаман... Осы кезде абактынын ес1Г1нде турган Шолак кол Кандауырдын сонгы сезш Кулагы шалып калып: - Сен Себет зарын гайбаттама, - дед| туан суытып. - Ол аркашан да ад1л, бар1М1зге ортак. - Занньщ эд|лд|пне шаг1м жок,, алтын занды бурмалап, бузатындарга рен1ш1м бар. - К|м бузып отыр?! Сталин жолдас па?! Тшнд| тарта сейле! Осы кунще зар боларсьщ. - Осы кужме кызыкпай-ак койдым. Сендерд1н бул бассыздыктарынды Сталин жолдас б|лмей отыр ма деп кауттенемш. - Оттапсьщ! - дед| нешэнд1к. - Дуние жузтде Сталин жолдастын б|лмейт1Н1 жок. Ол - кесем! Ал косемнщ кормейтш! жене жок. Уакыт б1тп, коштасындар. Нюра куйеу1не умтылып, капсыра кушактап айрылмады. Екеу| аймаласып, етектертен тарткан баланы умыткандай болып едк «Папа, уйге кайтайык»? _ деп ол шаркырай жылап коя бердк Баласын жерден т1ке к©тер|п алып, беттен суйген экес1: «Маман екеу1н уйге журе бер1ндер, мен артынан барамын», - дед| кеудес1н керген екакт! эрен басып. Жуйе-жуйес1 босап, уж карлыгып шыкты. Нюраньщ да омырауы жаска боялган. Буларды Шолак кол ажыратты. Ана мен баланы кушке сап итерт, сыртка алып шыкты да, турменщ шокпардай темф кулыбын К1лттеп, жапты. «Папалап» еакт| тырмалаган баласын зорга дегенде колтыгынан кетерт, тырандаткан калпында жылап-ен1реп уй1не кайткан Нюра оз ошагына жеткенше, коз жасын тыя алмады. Бул шакта таудьщ ушар басындагы ушпа булт етекке карай жонюле кош1п, аяк астынан жел турды. Жапырак жайган агаш басы арпалыса суылдап, сабалак, жунд| б|рл|-ек!Л1 ешк! кора-коранын 858 сО-

ыгына карай тырагайлап жацбырдык хабаршы там! 61р:б1р1„е„жеР|ген^^~&алай^^™:г к.р.н желтлдетт, албастыдай апай-топайь „Гь г УЙЯерА|4 ™«а«« «л™ бужыр буршата айнадып, тактай шатГГк?'ТЫ-ТаМШЫНЫЧаРтыб»*ь,р^ теберд, оярдаи перменмен сабалаган Бараб Г” ?ШТеРД| та™>'лдатып, кошкыл булттьщ кусыгындай, дадада журген \" баСТаган б^К кара ыктасын-куыска куалап тыкты. Жер бет! ТппТ иес'н бУРыш-бурышка айрыгынан саулап будак акты. Булактыц !ш! то МаРадНГа бег'п' Алтайдын алты суду кержаке еак-терезеден сыгалай г,.^ ЭК монша|^ ~ эр! суык, ар! жалан аяк, жадан бас далага шагжылап шыгып^^н‘Ч:^б1р шыАа“°=.здары БАЙРУС КАНДАУЫРЫМНАН М0ЦПЛ1ККЕ АЙРЬ МЫМ д^оЙААДЫММЕН АУ», - НУ РЕКЕ КЕМП1Р ТАРЫ ДА АУЫР КУРС1НД1. А ОИЛАДЫМ- 1937-нмн, сойк,аны мунымен б|ткен Ж°К- Ел артынан ест!Д1. Кандауырды косып осы ауылдын, бф топ азаматтарын Буктырманьщ устшдеп агаш кешрден айдап бара жаткднда, алды-арттарынан кэумалаган айдаушылар Т1лге келтфмей бытырлатып ата бастайды. Дел осы сэтте Шолак колдын, жумбакты ескерту! капел1мде боне тускен Кдндауыр саскалактай шулаган журтты как, жарып барып, 6И1КТ1Г1 отыз метрден асатын кешрден томендеп кекпекбек шр1мд| суга каргиды. Бер1б|р туншыгып елед1ге жорыган мылтыктылар онынсонынан кумайды, т!рI каларын елеп-ескерт андымайды. Буктырманьщ арыстан жалды толкынында тербелт оскен Ж1пт жуз кадамдай суцпп, басын кылт етшт шыгарып ауа жутып алган сок, тагы да су тубше сукпп, агыстын, ыркында ыгыса Кулап, алыстап кетедн Содан, ешюм жок, тал-тереп кадык ескен жагалаудан бф-ак шыгады. Сол бойында кашып кетпейд!, усп-басын кепт1рт алганнан кейш аудан басында отырган Шолак кол 1НК161А1Н1Н,тура ез1не барады. Олмуны «нагыз журек жуткан батырдыц оз! екенсщ» деп, карк-карк кулш, аркасынан ; кагады да, кагазын «НА ОРАЛЫП г «КДНДАУЫР СОЛ ошагы сенбегенмен, -1 ЕД1-АУ», - ДЕП НУРКЕ КЕМП1Р КУБ1РЛЕД1. кеткен жок, 1НЮ61Д1Н1Н ^ атак тагылган сон, ауыл- : Карлыгаштык уясындай тана шагын басына тонген барлык ауыртпалыкты Кдндауыр бакылауында болды. «Жаудын семьясы» деге ^ кейде сэлемдеСуге аймак, корип-колан, аса сактыкпен ама^А ШЫгатын. Осылайша бфте- жасканып, Нюранын жанынан ундеме ,пЛар бойы калыптаскан жан б|рте суыккан ел жоктан озгеге кудж ал ' ерК[мН!н-эркайсысынын |Ш,нен жарастыгы, агайын араластыгынан аижандарын шуберекке туие сез11^ ^ бугып жаткан жасырын \"жаД^йыган ауылдын ДЭСТУР\" **““*\" | ^ртке сешмаз куй кеше бастаган. Су айыга алмаи, су жабыскан аурудан каншама жылдар 0 Л*)**9

: ДЕП КУРС1НД1 НУРКЕ КЕМП1Р. ...Иэ, жалгыздык,. Сол жалгыздыктан тагы да Кекен мен Аналык куткарып ед| Бул вмфде бар-жогы белгюз дарбазасыз дара уйде 1шерге ас, киерге ки!м таба алмай зар ец!реп, зар жутып жатканында, тумысынан бетер бэйек болып к,амк,ор кодын созды... «Халык жауынын, ейелже кыл аягы кара жумыс та бермей кантарып тастаганда, тагдырдын осы бф дагдарысынан аман-есен алып шыккан да солар. Бф куш жумыстан эдеттепден тым ерте оралган Кекен: - Ойбай, Нурке, саган жасырыну керек, - дед| он,! боп-боз болып. - Ауданнан адам шыгып сеж каматуга алатын кершед!. Шолак колдын айгайлап айтк,ан буйрыгын еактщ сьфтынан естт калган б|'р сен|'мд| кю айтты. - Куз болса мынау, енд| б|раз кунде кар тусед|, кайда кашамын, кудай-ау, - деп, зэрезап болды. - Расында да, кайда барады мына карашанын, кара суыгында, - деп сезге араласты Аналык. - Соны ез!м де б|лмей турмын. Сен1н орнынд Кандауырдыц соцынан мен- ак кетер ед1м, кайтей1Н, алмайды гой. - Кен,шн,е ракмет, Кекен. Айналдьфган Шолак кол алмай коймайды, ешкайда кетпеймш, бас саугалап тыгылмаймын да. Баламды б1р кудайга, содан сон, ездерше тапсырып, тас туй1н дайындалайын. Эб|гер болмандар. - Т0н!р!м-ай, не жазып ед1н,, енд| не 1стейм13? - деп зарлаган Аналыкты еркекп'к керсетт жек1п токтаткан Кекен: - Б13 кара басымызды саугалап сенен безшт отырганымыз жок, Нурке! Амал не, ©зщ шеш. Алыска, кез керт, кулак ест1мейтт жерге аттандырып ж|беруге де эз!рм1н, осы уйге алып калуга да дайынмын. Сен1н балан, - 61ЗД1Н, де бала, алда-жалда айдалып кетсед, кайтып оралгандарьщша канаттыга кактырмай, вке-шешес1н умыттырмай карагайдай азамат етт торбиелейм1з. Баска не келед| колымыздан... - Ризамын сендерге, ек1 дуниеде де ризамын. Мен тосып алдым мандайга жазылган сыбагамды. Урпагым - аманат. Абдырамай жумысына бар. Кекен басы салбыраган куй1, лажсыздык куй1н кешт шыгып кеткен. Куйеу| узаган сон, Аналык баскаша кеп танытты. - Эй, Нурке, мен1нт!л1мд| алсац, маган б|р ой келт отьф. - Ие, кандай? - деп, емше туст|. - Сен алгаш келген милициядан жасырынып кал. - Кдлайша? Артынан устап алса, одан ары кудж алып, тергемей-ак атып тастар. Алгашкы 1здеуш1ден еутр|мдеп кутылсак, тангы нес1п тен!рден деген, керт алдык. Т1ПТ1 Кекенге де б|лдфмей1к. - Тукке тус1нсем буйырмасын. Сонда б|р асым ет емес, алпамсадай етженд! катынды кай теакке тыгасын? Кержак,тардын тас моншасына. Оныц 1Ш1не жын-шайтан уялаган деп, осы ауылда Т1р| жан басын сукпайды. 0мбес1нде сол моншанын к1ре берюнде 8400-

! __ жертоле б. а. р...Бай |<еРжактар терец гып сенщ енд1п уищ осы болады. ^ ЗЬ1П, азык-тул1пн - Сешн, де ойлап таппайтыныц сактайтын. Мже, болып жарытар дейсщ. ж°К-ау, Аналык. Есм - Егер элдемм пысыксып |Ш1не подвал кайбф пана тжуонк,дтеа,лКеамртотнж. шауаынып,н,кы1лшытшдеын°тсыурйаребтеткрфк.ыетсрамбаоКл;саСУжСЫеНрДтеЫле0г3е|мтутсатсыкепт,туарлаершмкы1мн катып каламыз гой. Одан гер| жь,лырак тур1!^'Жет1 КЭТ Жер астын« аР« - Жепсерсщ. Сен! маздатып от жагьГГ рганым 03ы^аУ. асырайды деген. Будан он есесуыКитжеккенгеаСТау~астау жал-жая койып жылап кер!серсщ. Сезд! кой, б!р тэуекелге беИ^аСа'КержактаРАЬ|^апанымен аман калгамыз, кылышынан кан тамган ззмаы «Д- аИЛаА^‘ АшаРшь1лыктан да де айымыз оцынан туар. 1П тура ^еРеР Дейсщ бе, бвдщ - Эй, кайдам, - деп сешмазджпен басын пэледен кутылдык, па легенде, ешшга келед! едГрХ'вейне б!рТлтайдын асулары сек1дд| иш прескен, б.реушен ассац - екжшга турады... ..— .«Квп С03 — бо.к соз» деген атам казак, 1ске К1р!сей1к. Сен казю бар да уи'ндеп комшанды буып, туй. КерексЫн лактыр, от койып ерте, тмшлеген адам кашып кетпге жорысын. Кызын естияр болып кадды гой, тусшдрп айт, тыгыламыз, эйтпесе папан, сек1лд| карацгыга камап тастайды де... Мен зыр жупр1п барып, жертелеге тесежш, жылы ки1м апарып взфлейш... - Аналык, ез УйIн ак,тара бастаган. - Кудай-ау, атамныц есю каскыр 1Ш!пн де «халык, жауы» деп камап тастады ма, кайда кеткен, тен,1р алгыр... Ек1 кунд| 0б1герл1 дайындыкпен етк|'зд|. Осына купия эрекеттен Кекен капераз едк Ушшип кун дегенде: «Шолак, кол хабар Ж1бертт1, Нюра Фадеевна ешкайда кетпесш, хал-жагдайын бшп кайтамын. Корыкпасын, кузетшюз барамын», - деген сыбысты жетшдЕ Бфак ©31 осы кун: уйден узап шыкпады, жумыск,а да бармай цора-копсысын тузеп, айналсоктады-ай. Аналык,: «1здеп Калган жок па, жумыска барсац кайтед|», - деп, жакауратып керш ед|, кас кылгандай бадалып, кетпей-ак койганы. «Шынымызды аитсак каитед!» деген теуекелге бел байлаган мезетте, ауылдыц аш курсах, ипн шулатып келт улгерд]. Амал жок, алдынан шыгып кзрсы алды. 17а^13 к1р!п тускен оц аягын ердщ алдыцгы касынан асырып шабандоз баладаи Р - Кондысындар гой ездерщ, не жеп семфдждер? - дед| камшысын сапиян ет!гш1к конышыны тыга сейлеп. жолдас бастык, колхоз не берсе СОНЫ - «©лмегенге ел1 балык» Аеген' си „одбарЛотепжургекжерЫен талшык етем13, - деп жауап берд; Кв*е\"’ I -Есеп-кисаптанжырым-шетктеид| де ^ у кер(эк. т1степ журетш казактын, ежелп едет1, баданы асырайтын азык кайдан келд| са ай усталганын калай сотталган ын б1лес1Н - Тексер1ндер. - Корин ауылдагы бригадирД1Н кал бе? - Еспмептн, - дед| Кокен.

- Ондайда кулагын керен бола калады. Ат тонын ала кашып танып болмаган сон, баласынын тезепн тексерт келт ж!бергенде - 1шшен бидай шыкты, -Дег] каркылдап кулдк - Ал енд| сендер бара турындар, Нюра Фадеевнамен оцаща сырласып корелж. Уйге екеу| гана юрд|. 1ргедеп тосекке былш етт отыра кеткен Шолак к,ол бфазга дежн Нюрага кадала карзган к,алпы жымси ежфежп лом демедг Жылан арбагандай бурю<ен ейел, онмежн тест ж1берердей кадалган кигаш козден жаскана жанар кдшырды. Шыдамнын да шеп бар: - Сурай берщ!з, - дед! уж дф1лдеп. - Куйеущнщ атылганын еспген шыгарсын- - Ест1ген1м рас, бфак, елген1не сенбейм1н. - Халык жауы рет1нде атылганы туралы актымен таныстырайын ба? - Йемене бул... коим айтканыныз ба? Айтсаныз да абайлап еспртпейаз бе. - Да-а, - деп ойланды Шолак, кол. - Да-а... Мен меймонкеш б1лмейм1н, кызметпн адамымын, турасын айтамын. - Бил1кт1ге де 61Л1КТ1Л1К керек деген1м гой, ойтпесе тук!'р1П жерге туспей турган азбен тайталасып нем бар. Шолакхол еск1 едетшше ойкастай басып уй 1шшде ер1-бер1 алшандамак ед|, аядай белме таршылык, жасады. Амал жок, тосекке к,айта отырды да, к,арсы алдындагы ойелге тэты да кддала к,арады. Бурынгыдай емес бойы уйрент, неге болса да бел буган Нюра Ш1мфм<пестен сазарып отьф. Онын ор сынайын андаган нешэнд|к еюрендеп олек болудан еш нэтиже шык,пасын сезд| ме, кекей1нде кептен журген жасырын сьфын шым-шымдап шыгаруга кошкен-дт - Мен сен| к,амауга келгежм жок деп ескертт1м. Бет1нен нуры тамган сулу кел1ншект1 карангы торга камап устаудан улкен кылмыс бар ма мен ушш. Жаным темфден жаратылмаган, менде де сез1м, журек, туйсж бар. Егер каттылыгым, тур1мнщ суыктыгы б1Л1нсе, оган мен юнэлы емес, талап пен жумыс солай, демек, мен тускен казан катты кайнап п!С1рд!. Кун: буп’нге дейш салт басты, сабау камшылымын. К,ызмет куамын деп, жар кызыгынан айрылыппын... Шолакколдын не быксытып келе жатканын ептеп 1Ш1 сезе бастаган Нюранын элг1нде гана боп-бозданган жуз1не кан теу1п, бойынан урей урк1П, денеа д1р1лдей бастады. «Тэн1р1м-ау, енд| жетпегеж осы ед|». - Зорлыкпен келгежм жок, сеж алгаш коргеннен бер! тагат таптьфмаган... - Керек емес, - дед| Нюра зорезап болып, - ар жагын айтпай-ак койыныз... - ©лмект1н артынан - елмек жок, басын жас, бакытын алда, баланнын уст1нен кус ушырмай тербиелеймт... - Жаудын эйел1н алды деп, взщ1з де усталып кетерс1з... Болмайды! Бекер эУРе болманыз! - Атып турып шыгарга беттемек ед|, шюб|Д1 бастыгы: - Отыр! Шошандамай, сезге конак бер! - деп акырып калды. - Йемене, менщ эйел суюге какым жок па! - Какыныз бар, б1рак б|реудщ ейелж емес. - Жес!р эйелд| ден!3... - Жесф мен жет!МН1н заманы емес пе, осы ек1мегп соларга тенд|к оперу уш1н орнатпап па ед|... 842

- Ол, рас, махаббаткд Аа бостандык • туРмын, сондыктан да жуандь,* жасамай Гаг С0НАЫ^ Аа саган басымды к1Ш1Реитт келт турмын. уас Жолмен, Казацы саз салып - Акирет алдында айтар сез1м жолмен улкен Кандауырды умыта алмаймын. - у31Н,13 ум\\Т\\Н,13Д1. — Умытпай-ак, кой. Т1пт| бес Мен о Ауниеде де кабыргага шп коялык. уак, намазьщнан I; Калдырма, сурет1н салып - Мен енд| азге еш персе айтпаймын, б1лгенщ1зд1 1с 1 Кайтадан куарып кегп. теН13, - Нюраньщ бет| Как мандаидан урдыц-ау, аспан кез катын Кайт - жадгандагы жалгыз куанышымнан айырдын аб,, - сен|' ^йтей.н, Ж1гер1мд1 кум кылдын, ж1г1тт1г1мд1 корлады'н аЯульГ^ аЙрандай Т0КТН етт1н. Енд! кайтт ашуланбаймын, енд! кайтт'елд! Се3'М'МА1 аяк аяк асты 031Н--- Жазыгым не, жазыгым жар кызыгын Д| кан каксатпаймын, айтшы керейш дегежм бе? Нюра тан, калды. Шолаккол бетш кос алаканымен басып адып, ейелдерше ал келт солкылдап жыласын. Баска - баска да, дел осындай аокш,ыысгакны.л«ыКко,йбыонсыанз К0Н1Д кутпеген едк ер1 оган тас емен журен жылып, жаны ага, азамат емесс1з бе, босамацыз» деп оган деген ешпенд1л1пн жумсартпакка ниет кылды да, «кой, боска емекатпежн» деген оймен тез айныды. Ал анау калтасынан орамалын шапшан, суырып алып, жаскд толган жанарын суртт- суртт орнынан турды. Белбеуш ширыга тузедс Тапаншасынын, кабын сипап тексерд!, Нюрага карамаган куй1 шыга берд| де: - Енд1г1 хабардымилиционерден кутеран, сулуым, - деп жымиды. - Мен сежмен коштаспаймын, кер1скенше. Шолаккол шыгып кеткен сон, уйге апыл-гупыл к1рген Аналык, еа ауыскандай, аядай тана ейнектен тускен жарыкка кфпж какпастан телм1р1п отырган Нюраны кушактай алды. - Не деп кегп? Узак сырластындар гой, туге. Аксарбас, бф пеледен кутылдык б1лем. - Сол пэле енд| гана басталды, курбым. Еркек екен, сез салды, журепн усынды. Кенбеп ед1м, кез1ме кек шыбын уймелетем деп кегп гой. ралганша, мм бар, юм жок. Жунж1ме. Шай - Кетон ермен... енд| кайтып о яиын. Балалардын да карны ашкан шытар. ОсЕырткеецзгдеедКейе/кненойкл/радн/с:ын дейд|', не айтып еА|', Нурке? ~ ™аган турмыска шык дейдЕ Онысы Ж1г1тш1л1к екен, - дед/, Кекен желкеан кысып. ~ Кет ары, албасты басып тур ма, Кандауырга не бет1м1зд1 айтамыз. ~ Тф1 калу уш/н не 1стемейд1... взщ 61'л, мын жылгы жумактан б'/р кунп жарык артык емес пе... ■ нюра кабагы А1р|лдей РенЖ‘\"' - Сен мен! б1лмейд1 екенсщ, КекеН' А м арТыкемес. Аюдай а^ырга Байсырап отырганым жок, Канекеннен х ^ дЫ жасыкка аиыр а анамньщ ак сут, ак батасын аттап косыл ^ бэр! де. ба. _ мен... еншейж... сену ___ _ - Кецлр, - дед|1 Кекен калбалактап. ек%

: Курысын, к,айтып алдым свз1мдЕ Эй, Аналык, шаиыкнык тубше тас туст кегп М6' «ЖАРьТкТыГкеКЕНН1К М1НЕ31 КЫЗЫК ЕД1-АУ, - ДЕП 03-031НЕН КУЛ1МС1РЕД1 НУРКЕ КЕМП1Р. - АУЗЫН АШСА, ЖУРЕП К0Р1НЕТ1Н АДАЛ, БАЛАДАЙ АИКАУ ЕД1». Тацга жуык сыбдырын б1лдфмей турган Аналык аса сактыкпен кижт, ес1кт1 ептеп аша бергенде, бфеу шымшып алгандай сыцсып коя берген. Тыкыр еткенге оянатын куйеуЕ «0й, бул мм, Аналык,, сенбюц, к,айда барасыц?» — дед| уйкылы унмен. «Мен гой, елп жалгыз сиыр кеше кешке вр!стен келмеп ед|, байкайын деп... уйк,тай бер1ндер. Бала тонып калмасын, кымтай сал», - деп, камкор кейт танытты да, лып етт шыга женелген. Сол безмен Нюраньщуйте беттедЕ Ол да ояу отыр екен, екеу| узак кубфлестЕ Вершен де к,иыны шырт уйкыда жаткан баланы ояту болды. Тунде к,айда барамыз деп, к,ын,к,ылдап жылады. Буыншак-туй1ншектер1н аркалап ушеу| агаш арасындагы мыстан кемп1рд1Н баспанасындай болып жалгыз кдрауыткдн моншага к,арай аяндады. Ауыл тан, алдындагы ел1 уйкыда. ©л1ара кезд1н к,арацгылыгы енд|’-енд| гана етек турт, кобес! сог1ле бастаган. Ауыл шетшен басталар от^а осы елдщ бес- алты к,ара малы жайылып жур. Тау к,ойнауы болгандык,тан, тан,га жуык калын, кырау тус1П, бейне бф жукалар кар жаугандай эсер беретш. Карашаньщ суыгы жылы уйден шыккан денелер1н тоназытып, бурсен, калдырды. Эаресе, уйкысы эл1 де ашылмай, есшеп-кусынаган бала «тондым, мама» деп ершшектене ередг «Тонарсын эл1, бул - басы гана», - деп кубфлейд! шешесЕ Айдаладагы моншага жеткенде, балада ттт1 зэре калмады. «К1рмейм1н, онын, 1шшде сайтан бар», - деп шепншектедк 1ш! тастай карангы моншага бфшил болып «бисмилла» деп ежеттене к|'рген Аналык оттык, тутатып, жарык жасады. 1ш1 ыс - ыс белменщ кабьфгасына жанап кетсен, усп-басынды куйелештеп шыгасын,. Бурыштагы тастан уйшп жиналган пештщ устшде май шам бар екен, тутатып ед1, ел1мареген сэуле таратып, есжтен ескен желемжпен кыпылыктай жанады. Камбанын аузы ашык екен. 1ш1не сып бер1п тускен Аналык: - Эй, Нурке, енкейт карашы ез1н - уядай, - деп сыбырлады. - Май шамды маган эпер1п ж1бер. Эуел1 жалауышкеж, содан сонкызын шункырга тус1р1п, артынан 031 сусыды. Жертелен1н 1Ш1, расында да, эр! кен, эр| тап-туйнактай. Бэр1н де Аналык сакадай-сай дайындап койган екен. Кержактардын, ашыган капуста, кияр, балын сактайтын тактай таушаны жайып, тосекке айналдырган. Жертелен1н кабыргасына дей1н тактайланган, тек еден! жок, кум теккен. Жем1С-жидектер| бузылмас ушш, кум тесейт1н шыгар... - М|не, осы енд1Г1 уйлер1н,, - дед! карадай борша-борша терлеген Аналык- - Мынау - зындан гой... Эттец, пеш1 болса, кыстан шыгуга да болар едЕ - Дед! эл[ де жан-жагын тосыркай шолган Нюра. - К|шкене гана кацылтыр пеш тауып келсем, суыктан емес, ыстыктан зэрезап боларсындар. - Эй, Аналык-ай, ол пешт1ц тут1Н1н будактатып калай жагамыз? - Отты тек тунде гана жагасындар, ал кунд1з дымдарынды б|лд1рмей жым- жырт жатасындар. 844 О)-

- Сонда б|'з ук1, немесе жарганат б 0лганымыз басып, туншыга кулди гой, - Т1р! калу ушт - бэр, болуга б деп, И юра аузын аэбзуофрлесшыбено,илежмкаетнредракщорй,км0ыа3ш1нмыымнт,аанскаыакнагп.шаагымнынК. аЕ°зюаЛнамкАУЫенн•дА|б'кдасамтзыыенрктыКапертыткк1рцемттб.еаТмре■т.г,!ЫНшдсыеты'гаекмстыенР1днедпе тамакка - Мен бф турл! коркып отырмын - АРЛ, н артык сек|Лд|. Ойлашь. озщ, кашангьГотыпТмыоТ МУ4айып- ~ °сь,дан турме Содан сон сод. Сен кызыксын-ей абакты/”' ^ ЖЫл'содан С°Н- I: асыгып, басымды ауырттын гой. Оган бупн бапл! а\"бер1п жатмн-дай-ак *: не, ешкайда кашып кетпес, турмеаз ук!мет болушь Г*' Р ЭЙДан со^ баРАь-н - кисайып уйктап калган баланьщ успне 1ш1к жауь ^ ~ Д6П' 'ргедег‘нарга \\ -1ш1м пысатын шыгар, тоулж бойы жер астынл?\"'*3™\" КЫМТап койды- тозак бар ма... жер астында камалып отырудан артык . .-Сеш койшыг,- деп Аналыктагыдасампылдайжонелд|. - Токыма токисын, бэршен де жас балага киын, ойын баласы Ы жарылып зер|гер, ембе, саган ермек тауып, алдаусьфату керек. Ал мен кетейш. «Ал мен кетейшмен» тагы б|раз айналсоктап, курбысын кимагандай врен, кетер1лд| шункьфдан. Содан сон жертеленщ какпагын жауып, былайырак тонкерул! жаткан тай казанды ез1 ерек легенде орнынан козгап, ыргай жылжытып окелген! есплдп Еакт1 ныгыздап жауып, сыртынан феу койды. Жан-жагына алак-жулак карап, жоргалап уйше жеткен. Жолшыбай кара сиырды айдай кеткен. Корага камап, уйге бф кушак отын кушактай юрген. Эйелшщ тыкьфынан оянган саккулак Кекен: «Коп айналдын гой, сиыр бар ма?» - деп еаней сураган. «Каскыр жепрд| арен дегенде таптым. Теркин 1ш1ндеп колхоз шебтде белуарына дейт мелдеп тур екен, ертелетт здегетм кандай кор1м болтан, уятка калады екенб1з», - деп, отф1кт1 судай сапырып ж1берд|. «Уй суып кеттт1, пешке от жакпасам, карагай отын экелсецин, экеа, кайыннын дуылдап жанганы болмаса, кызуы шамалы». «Келж болмай тур гой, ембеонде кол да тимейд!'». «Колхоздан 61'р тыракты тауып берсен, 'ргеде жай туст сулап жаткан молактын бфш 031М-ак суйрйтт экелер ед1м». «Мурындыгын тесе а^маисыи гой,. «Тескенде, сенщ б!лепн сыйып кетер гап ^и1р“™ ЙЖ'0^ЫН Шнде арасында туып, агашка жарымасак не дауа. Эи, ка К Р . н кашан турып отынга жарымай, уйшщ бурышын жарыпр^н^жанкэтыгып,оттамызып арылар екенб|з» деп, пештщ кул.н шыгарь'^аК да КИМСылдамаса, ушынасын толас таппады. «Аналык-аи, колынмен ко У сезГендей, самаркау куйде ба, - деген куйеу! енд.п уйкыда маза болмасын ките бастаган. - Бупн гой Нуркеш айдап 0К^_ эйел(. - Байгуска обал болды, - деп жаны ашь . . |п берсещш. Одан - Кебеженшн тубжде калган-куткан болса, жоль баска колымыздан не келед|.- жетелет!пж!берсек, босатармае^ке^н?_ ^ - Кара сиырды Шолак колга Ж|бГее:геновт! до^ыра шертем - Кара сиырга сен! косып берсен басымызга поле болып жабысад

рж- ен аитады, ^ ре Эс1ресе, балаларына КИЬ|Н болды ^ шырмалаган, М0лд|реген бес жасар Биб.гул атты кызын кимай, «Ш0л|м канып бепнен де суйе алмадым-ау» деп аЬ урганда, аузынан жалын атып катты камыгыпты. - Сонда калай, домбыра шерт.п, ан айтканнын барлыгы халык жауы бодц курысын... Куртайык ана домбыраны... - Айыптын, улкеж ол емес, - дед! куйеу.. - Шолак кол «Партбилет.^ тапсыр» деп кожандаганда, «билетп сен берген жоксыц» деп касарыскан. Тартып алмакка умтылган Шолак, колды к,агып Ж1бергенде, анау орындыкка шалынып шалкалай кулап тустт1. Бар пэле осыдан эр1 аскынган. «Жапонныц жансызы» деп куэлендфген кагаз дайындап, жым-жылас алып кетп гой. 0йел1 Менура балаларын жетелеп Семей жактагы термндерже кошт кетп. Телегенов жалгыз емес, кол астында .стейтж Алпысованы да аузы-мурнынан шыккан ек.кабаттыгына да карамай камаган жене ем агасын да алган. бйел байгус турмеде босаныпты деп естимж, ал баласын кайда ж1бергеж белгюз... ее-ее-ее, карагай басын шортан шалды деген осы... Туске таман аудан орталыгы - Кдтоннан милиционер ж.пт келт, Нюраны таба алмады. 1здемеген, карамаган жер| калмай, мысы курыган, жалгыз ез. лажсыз кер| оралган Ж1птп жерден алып, жерге салып урыскан шк|б|Д1 бастыгы ала шапкын болып ез1 жетт еде Тжтпеген уш, жауап алмаган адамы калмады, т.пт1 фгеде сыцсып турган орман 1шж де суз.п шыкты, жер жуткандай жым-жылас; 13 кест, сыбыс ести алмай дал болды. Расында да, Нюранын табан астында - бф туннщ 1шжде тутж1 ешт, тундИ жабылып, кайда гана гайып болып кеткеншен Аналыктан езге журт хабарсыз еде Ал Аналык болса: «Кудайга анык, керсем кез1м шыксын, еспсем кулагым керен, болсын», - деп, карганып-алент, азар да безер болтан. Ал оныц куйеу. Кекен: «Апыр-ау, аспанда кудай, жерде шунай алды ма, гажап, гажап», - деп, тандайын кагып, басьж шайкап, еуел1 кайран калганы соншама, кызды-кыздымен Шолак колга косылып ез> де 1здед1. Ал Шолак кол - дуниедеп ец 61 р куджшмл ер! И1СШ1Д Т1С каккан 13Ш1Л маман кватпк туйс.кпен б1см1лле дегеннен-ак Нюранык жогалу себебж Кекендерден керд|. Алдап та, арбап та сурады, урсып та, урып та сурады «б]лмейм1зден» баска жарытымды жауап ала алмады. Эбден алее каткан соц, тын-тындап осы ауылга тунеп калган. Колхоз кенсесждеп кара былгарымен капталган диванга сур шинелж жамылып жатып калган. Онысы кез алдау ед|, ел орынга отьфып, еркайсысы май шамын ерте ешфт жым-жырт жатып калганда, жымьж б|лдфмей далага шыгып, акырын басып байкастады- 0аресе, Кекеннщ уйж тан сыз бергенше торуылдаган. Ол уйденде кырылып калгандай кыбыр еткен жан кер.нбеген, ©лфанын кердей карангылыгында ауыл арасында жусап жаткан жуас сиырларга сур'жт узак журдь Жалгыз Нюра гана емес, мукым ел каша кешт кеткендей, тьжыштык кулакка урган танадай— эр| неге екеж белгюз, жау шауып, жутап калган есм журттай коркынышты- «Жо-жок, бул ауылдыц урлыгын ашу ушж баягыньщ баксысы, керткел1 керек шыгар», - деп куб.рлеген. Кун шыга, эбден дымы курып шаршаган сон, ел'кТ' кутан аншынын итшдей буралып кенсеге оралды. Бер.бф кез .ле алган жок.

«Мумкш, ©скеменге айдадган Кандауы бетке, не Кытайга, не Монголга кет!п;п11^ШЫп кет!\", ейел! мем к, Кандауыр сек1лА| акты шекарадан кезт жумып НЬЩ сокпагын б!лмейд|. ек акикаттын б!р! есептейш Шолак кол шашкой У™' 93 И„ Ойын осындаи туишмен аяктады. Колхоз баскам асын шарадай еткен сенбеймш, бфщ болмаса бфщ саучастниксщ» деп РЫНа <<бер!б1р сендерге бригадир: «Осы б!з кержак байдьщ есю моншасын ^ кез1нде' еЖ1рейт. «Кэрсет моншаны, ол кай жерде? Неге аАК па \" ~ «ген, кез, тапап кетердей камшысын уй!р1п, атын омыраулатГГГ' ' Деп акырып, осыдан б!р шакырымдай жерде, орманы калын езе„ жагасьад! - «Галла туап томпандап женелген, .Ой, о„да сайгак да жок, маДынан жу коркамыз., - деген каперс,з Квкен. Ал Аналыкта зере калмады. КурыгаГжер осы шыгар», - деп, бетш басцан куй! ез уйше жупрген-дк Р Моншага жакындай бергенде, Шолак колдынтакымындагы аты кор сылдап ез-езшен уржкеж. Ойкастап бас бермей койган соц, «шынында да, бул моншанын бф сикьфы бар-ау» деп ойлады да, аттан туап, агашка байлап, ©31 жаяу тартты. Дегенмен, бойында сезж бар. Тапаншасын суырып, барлауга аттангандай байкастап, букшит басып жакындады. Эуел1 моншанын курай баскан сьфтын шола айналды да, ез1 кабыргагажапсырылатурыпеактщт1реуш аягымен итерт туардк Иреу! тускен сон, тоспасы есюрген еак ез екшжмен шик етт ашылганда, онбай шошыган Шолак тапаншасынын шуртпеан басып калып, жата калган. Албаты атылган ок моншанын карсы бурышында калкиып турган бригадирдщ он, колын жула жанап етт, арт жагындагы карагайдын кабыгын тест юрдк Бригадир: «Ойбай-ойбай, елпрд1н!» - Деп ышкына кулады. 0Кфт-бакьфып, кан саулаган шынтагын басып арпалыса аунады. «0й, екенн1н, алдымда неге турсын ерби!п!» - деп, орнынан кетер'лген Шолак <°л! эл' де сактык б|дд|р1п, моншанын, босагасынан бой тасалай сыгалаган. б!р Капырык И1С кана мурын жарады. Д|зеа А'Р'лАеп |Шке к' ' кейлепн теУ1п кайта шыкты. Кансыраган бригадирд1н айырып ж.берт танып жаткан Квкен «анкау елге ден АлгаШКыдай емес н0швнд|Г1М13 бутына тышкан коркак екен-ау» А^лга бригадир: «0з1н сек1лд1 бойын Т1к устап, кокилана жакындаган жасаймын, неге атасын?» _ мен1 де шолак етейш деп пе едш, успннен йланыНда ел1М-жтм болмай Деп акиды. Анау саскан жок: «Жауды УстаУ ал д3/ артыма мжгес, турмайды, окыс кой, кан ауданга апарып доктьфга емдетем», «•\"“ — - Элп жаудын катыны моншада “ т1нтк1леген сек1лд|, ейткеж К1ребер|с «быскан жок, - деп каут айтты^ ^ к1рмейтж „I сезу,н, жыланнык несте ‘Апыр-ай, адамнын, Уш 1в4Т

жусаганын б!летш нагыз тыншынын ез! екен?» - деп, таныркаган Кокен |Лби басып ауылга аяндады. «Кудай-ау, Нуркеы жер жутып койды ма?» «жаудыц„ катын-баласы табылмады деген хабарды есиген Аналыктын куанышында Шек болмады. Ал шк|б|дшщартынамшгест кеткен бригадир кара орманына кайтЫп оралган жок; «Шолак колдын, ©31мен атысып, ок, тиген, Нюра Фадейкызын 131м- гайып кашырып ж1берген сол екен, жымын б1лд|рмсей журген нагыз халык жауы екен, Толегеновтщ ез!мен сыбайлас болыпты» дейдКдейд! - дейд| екенмен айыпталып, итжеккенге айдалган. «Какаган суык, катан торттке тезе алмай, сол жакта 1Ш куса болып, буынып олтт1», дейд|, дейд| — не демейдС. Алайда, шындык еде «ОЛ ДА КЕТТ1У РПАКСЫЗ, - ДЕП КУ РС1НД1 НУ РКЕ КЕМП1Р. -ТЭН1Р1М-АЙ, МЫЛТЫКТАРС ЕТКЕНДЕ, КЫЗЫМНЫН, ШЫРЫАДАП ЖЫЛАП КОЯ БЕРГЕН1, АЙРАЙ-УЙРАЙМЕН АЛРАШКЫ ДАУЫСТЫ ЕСТ1МЕЙ КДАЫПТЫ. АРТЫНАН БАЛАМНЫН АУЗЫН ТУНШЫКТЫРА БАСА КОЙДЫМ. ТЕК МУРНЫМЕН РАНА ДЕМ АЛРАН КУЛЫНЫМ, ОЛАР УЗАП КЕТКЕНШЕ, К0ГЕР1П, САЗАРЫП, 0Л1П КАЛА ЖАЗДАРА Н Ы-А Й». Алтайдьщ мукым орман-тогай, сай-сала, бута-карагайын аппак мамыкка белеп кар жауды. Бул шак карашаныц кара суыгы ашуын азайтып, тау шне уп еткен желс13 жуас та жумсак тыныштык орнаган момын шагы ед|. Алгаш рет кыстьщ таза кары тускенде, азынаган ызгырык азаятын да, едем! б!р жылымык, орнайтын. М|не, биыл кештеу келген есеан алгысы келгендей кунн тун1 капалактап жауып, Т1зеден келет1ндей омбыга айналды. Алтай кысынында ез сулулыгы, еш жерге уксамас ерекше б1р едем! сурет! болушы ед|. 6с1ресе, жалгыз-ак кунде салан ете калатын кысынын жумбакты да жым-жырт кейп1не карасан, коктемге берг1С13 жанынды жарылкар сыршылдыгын ангарасын. Амал не, осына шю сарайынды сансыз сикырлы эуезге белер сабырлы куанышын салкындап барып, тым келте кайрылар ед|... Айга жуык айласын асырып келген Аналык алгашкы сонарда 13 кест, моншада жасырынып жаткан Нюрага катынаудан жасканды. «Жыгылган уетше жудырык» дегендей, Нуркен1н баласына суык ти1п, окпес! сырылдап катты ауырып жатыр ед|. Не 1стерш б1лмей басы каткан Аналык бупн де ерте турып, теуекелге басып жар жагасындагы жалгыз моншага карай бет туземек ниетте. Пиманьщ конышынан асар карды жаяу кешуден г©р1, Кокенн1н ара-тура ацга шыгатын шангысын аяггына кимек болды да кораны, отын сарайдын 1Ш1Н карап ед1, таппады. Канша кайраттымын деп сыр алдырмаганмен, соцгы кезде шаршап та журген. Бармаудын рет1 тагы жок, ек| к©з1 торт болып д|мкес баласы мен курбысы кутт отыр. Тамак туй1лген туй1ншег1н койнына тыгып, кудайга тапсырып журе берген кезшде, артынан: «0й, Аналык, Кайда барасьщ?» Деген дауыс ест1лд|. Окыс есплгеш соншалык,. «Ойбай, котек!» - деп, кар уетше жалп етт отыра кеттг Ес1н жиып Караганда корген1: оз куйеу| ед|, уст1не шолак тонын желбегей жамылып, тобесшен тон!п тур. «Туу, сен екенс1Н гой, зэре- кутым калмады-ау...» Омбы карга белшеанен батып отырган ейел1н колтыгынан демеп тургызган куйеу: Кара сиыр корада камаулы тур, тан атпай кайда барасын? Мен1Н коз1ме 8480-

•г V шеп салып жургеннен саумысын,? - Деп суыткан болып. сУРады 03|д-калжыцы - Иэ, деген, сенен баска 61 зралас тус!н кысып, тынысым тарылып, дем жрТп^1?^' Аеген маган ант*,- г ет7дДГсГ:: е?р::гнго—^::гг!м етепне жабыскан карды кагып. - баресе ~ Ае^ Кекен келжшейнщ Сыргаксып менен жасырып журген сь,рАарь К6ЛМей™ енер сол кедерг. жасамаиыншы деп, ундемегенм1н ЖУ'Т баЯ/ЫАан б1лем1н' эншейш деп, алга тус.п, айдаладагы моншага капяй 6,рге баРЬ1П б!лей!к халдерш,- деместен, ез мшше ©з! ек.нгендей, куйеутЫ Ж0НелА(- Аналь\"< лэм Олар карсыласканына карамастан Нкюа мем й КеШКеН '3'Н куалай еРген ед!. К031нен тасалап бакты, аузындагы азын-яГ,, УЙЛер1не алып ^ Ел жан адамга б|лд!рмей сактады. Булуйге карай беле'эарып ась|РаАы, ! березеп болып, алдынан ездер! шыгып шаруасын бЖрГкаХГ*'\"^ I нюра мен кызын жертелеге туфе кояды. Каншама кайраз кер«тИ немесе I1 жасаса да, Нюранын баласын аман алып кала алмады, ебден суык ти „,еемк-пдеомо I кабынган сэби танка жуык жан тЭС1л1м берген. Сонда бейке б!р туш^ке* 1 уйктап жаткандай боп бозданган баласын кушактай кулаган Нюранын 5 жылаганы-ай... кыстьщ какаган суыгында тфюнен гер| 0Л| баланьщ денеан I жасыру киын болды. Тулыпка орап алдына енгерт ала женелген Кекеннщ Iи артынан шашын жула тура умтылган Нуркеш Аналык врен токтатып, белшен кушактап айрылмай, кудайдын, зорына алып калып едРау. Сейтт, кантардын карабаркын тушнде Кандауырдан калган жалгыз туяк, кеншнщ медел, тас емшепн ж|б1ткен, тар курсагын кенейткен жалгызынан манплжке айрылып, кош-кошын айткан. Жалганнын жарык дуниеанен безшт, жараткан иеан каргап-алеген, дуниедеп жаксылык атаулыдан тагы да кудерш узген... «МЕН БЕЙБАК, БУДАН СОК КДЙТЫП БАЛА К0ТЕРМЕСП1Н, АЛ КДНДАУЫР ЕНД1 КДЙТЫП ОРАЛМАС ДЕП ОЙЛАП ЕД1М». Кыс ©Т1П, к©ктем туды. Тунде уйде, кундз жер астында жарганат сек1ЛД! уры гумыр кешкен Нюра да тр жаннын квз1не туспей, Ынт сал^'^ кыстап шыккан. Жадырап жаз келгенде, ягни 1938 жылдык “ук“м аудандыбидайданкуырканшолак еГ“6айР Фадеевна да «бисмилла» деп жарык АуН ерге. «Куйеу1мд| 1здеп барып екенсщ гой, кайдан журсщ?» - Аеп эуест жауап берген. Будан сон ел катарлы келд.м, т1р>, турмеде отыр», - деп, жалгар гр жазды. енбек етт, Отан согысынын еоиканын к ЖЕРГЕ К1РГЕНШЕ НЕ «АНАЛЫК К*РБЫМНЫН ^КСЬ'ЛЫ Ь1НбКАепмдеп жмрыз КУМ1С УМЫТАЙЫН, КОЛЫМНАН БАР к ке КЕМП|Р КУРС1НД1 Б1ЛЕ31Г1МД1 ШЕШ1П БЕР1П ЕД1М-АУ*.\\ Д ойда жокта екшил жыл толганд . арасыНдагы кызык Согыс басталганына куанган Нюраныб уЫр б1р аптадай еру ©лгеж Т1 р1лIп, ошкен! жана тана суранып келг тым келте кеалген. Он кунге

ж болды да, айыпкер батальонный сапында, алгы шепке аттанып кете барган... Содан кайтып оралтан жок... Сталинград туб.нде ерл.кпен каза тауыпты. Ад Кекен б!р аяктан айрылып оралды, б.рак елужш! жылдан асып жасаи алмады, Аналык, алпысыншы жылдан аттап ©те алмады. «ЖАТКДН ЖЕРЛЕР1Н ЖАРЫК, ТОПЫРАКТАРЫН ТОРКД БОЛСЫН, ЖАРЫКТЫКТАР», - ДЕП, НУРКЕ КЕМП1Р КУБ1РЛЕП БЕТ1Н СИПАДЫ. 6 Катын суынын, жагасындагы жалгыз уйдщ тупы осы енФДЩ ем|р жалауындай будактап, тфшшктщ белгюн танытады. Сонты бф аптада шайдай ашык турган аспаннын эр жерше шарбыланып, кэп кешмкпей келетш куздщ шабарман булттары жузе бастады. Кэп тостырмай келер куздщ хабаршысы тек каймакшыган булт к,ана емес, кун батып, кас карая гусер салкын, туннщ дене калтыратар суыктыты да, кэп узамай келер куздщ нышаны орман-тогай, тау шалгынынан да бшне бастаган. Эаресе, ара-тура уркт эсетш к,айьщныц балак тусы саргайып, балдырлар курайлана курауда едЕ Ала бултты аспаннан к,ик,улап тырна ушып, жылы жакка кайтудын, камын жасауда. Ал бал аралары болса, олар да улкен эбшер устшде: оты к,ашк,ан манайды торуылдамай самгап ушып, алыстан шырын жинап элек. Ана ара шагылыс ойынын догарган, еркек аралар да ержшек тартып тамакка ортак, тогышар куйде тырп етт уядан шыкпай, уйкуиик мшезш танытты. Тек ецбек аралары тана жаздьщ ец сон,ты сэтш сети пайдаланып калгысы келгендей, дамыл таппайды. Бупн Ерп< пен Айна омартадагы барлык уяларды кактай сауып, бал шайкады. Бастарында ак, калпак, беттерше торлы пэрэнжэ тутк,ан, колдарында тупш будактаган оттык,. Таган да комектескен болып жакындап ед1, сез1мтал аралар бэтенад! ме, елде батана кояр да коймай сурап 1шкен сыраньщ июнен жи1ркенд| ме, дуылдап кеп талаган араньщ екеу-ушеуш шактырып, шекесш !с1 рген куш басы-кэзш сабалап тура кашкан. Будан сон оган бал шайкдйтын улкен шелектщ кулагын буратып койган. Сонты кезде сыраны азайтып, Нурке кемшрдщ ак,ылы бойынша кайнаган шоп 1Ш1П, танертен суык, сумей шайынып, кешке моншата туст, кэд1мп кю кейтне ынтайланып калып едЕ Сырадан да тыйып, аузын кептфген. Бфак досыньщ бул салауатты к,алпы Ержке унатан жок,. Анда-санда шешеанен урлап б'Рер саптыаяк салкын сыраны тарттырып ж1бередЕ Оньщ бул к,аскунемд|пн байкап калган Нурке кемтр келтЫе аташ куб|деп бал сьфаны тэпп таста деп тапсырса да, Айна «Ержтен коркам» деп, баспатан, ал кемтрдщ эзшде хал жок- «Ендеше, керсетпендер кез1ме» деп кеш ген сон, уйден экетт, сенкеге жасыртан. Дегенмен, казфп Таган - бурынгы Таган емес, элдекайда эзгерген, еы кфген, етеп толып, шыр жинаган. Таудьщ самал жел, салкын ауасы, мунсыз-камсыз онаша тфл1к батпакка баткандай болып, бойын саусытып журетш ауыр да арам шдеттен арылтып, уйыкка айналып сасып жататын санасын серпткендей едЕ Эр нэрсеге урынып, оз-езтен пэле 1здеп журер мшез! жуасып, унем! бф ой уст|Нде, тунги ы к, онаша отыратын эдет пайда болды. ©зше жуктелген жумысты тиянакты аткарады, берген тамактан тартынбайды. Мурнын тескен тайлактай в50С;>-