Class_X_Life Science

Rúa amò û^ ijûdK _êÉK (\\gc ùgâYú) @^êiìPZò R^RûZò I @^êiìPòZ RûZò C^dÜ ^ aòbûM IWÿògû ieKûe _âÉêZò @^êiìPòZ RûZò I @^êiìPZò R^RûZò MùahYû Gaõ _âgòlY _âZòÂû^ bêaù^geß - 751 003 2020

Rúa aòmû^ : ijûdK _Éê K (\\gc ùgâYú) _âKûgK : @^êiìPZò R^RûZò I @^êiìPòZ RûZò C^Üd^ abò ûM IWÿògû ieKûe _Éâ Zê ò : @^êiìPòZ RûZò I @^êiìPòZ R^RûZò MùahYû Gaõ _âglò Y _âZòÂû^ © : @^êiìPZò RûZò I @^êiìPòZ R^RûZò MùahYû Gaõ _âgòlY _âZòÂû^ icúlK : WKÖe iêaûi P¦â \\ûi ùfLK cŠkú : gâú Kû©ðòK P¦â ùaùjeû cêL¥ iõù~ûRK WKÖe iÜòMÛû _Šû gâúcZú @ûeZú ùR^û gâú ecûe¬^ cògâ gâú \\Mì ðû _âiû\\ \\ûg : WKÖe Zòùkû©cû ùi^û_Zò iêgâú KÌ^û _…^ûdK iõù~ûRK : gâúcZú ùiÜj_âbû cjû_ûZâ W.ò Uò._.ò : gâú i^ûZ^ eûCZ

@MâùfL IWÿògû ieKûeu @^êiìPòZ R^RûZò I @^iê ìPòZ RûZò C^Üd^ aòbûM \\ßûeû _eòPûkòZ cû¤còK a\\ò ¥ûkdMêWÿòKùe “IWÿògû cû¤còK gòlû _eòh\\” \\ßûeû _âYúZ _ûV¥ LiWÿû _âPkòZ ùjûA[ûGö Gjò _ûV¥ LiWÿû @û]ûeùe @ûc aòbûM \\ßûeû _eòPûkòZ aò\\¥ûkde QûZQâ ûZúâ cûù^ \\gc ùgYâ ú ùaûWð _eúlûe i¹êLú^ ùjûA[û«òö IWòÿgû cû¤còK gòlû _eòh\\ PkòZ gòlû ahðùe \\gc ùgâYúe MYòZ, amò û^ I AõeûRú _ûV¥ LiWÿû (Syllabus)ùe KQò ò _eòa©ð^ KeòQ«òö iûõ_âZKò _eòiÚòZòùe Kùeû^û cjûcûeú iuU I ZZi¨ jòZ ^Zì ^ iòfûai¨ @ûc a\\ò ¥ûkde \\gc ùgâYú QûZâQûZâúu _ûAñ GK ^Zì ^ @ûjßû^ eìù_ CbûùjûAQòö Gjûe i`k cêKûaòfû Keò @ûc a\\ò ¥ûkdMWê òÿKùe @¤d^eZ \\gc ùgâYú QûZâQûZúâ cûù^ Kò_eò _ìað _âÉêZò ij ùaûWð _eúlûe i¹êLú^ ùjùa, ùi[_ô ûAñ abò ûM Ze`eê ^ìZ^ iòfûai¨ @û]ûeòZ C_ùeûq aòhdMêWÿòKe ijûdK _êÉK iaê @bòm gòlKcŠkúu \\ßûeû _âÉêZ Keû~ûAQòö iûeû aògß Gùa Kùeû^û cjûcûeú iõKâcY \\ßûeû _âbûaòZö Gjò iuU ù~ûMêñ @ûc IWÿògûe a\\ò ¥ûkd iaê MZ cûyð cûieê a¦ ejòQòö QûZâQûZâúue gòlû\\û^ Gjû\\ßûeû aòùghbûùa _bâ ûaòZ ùjûA@Qòö aòbò^Ü aòKÌ C_ûd @af´^ \\ßûeû abò ûM Ze`eê QûZQâ ûZâúu _ûV_XÿûKê @ûùMA ù^aû_ûAñ _âKdòâ û ^eò «e Rûeò ejòQöò \\gc ùaûWð _eúlû _Éâ Zê ò ^cò ©ò aRûeùe còkê[aô û ùUÁù__e AZ¥û\\òe C_f²Zû \\ìe\\ìeû«ùe ejê[aô û @ûc QûZQâ ûZâúu _ûAñ ijR^ùê jñö ùZYê ùicû^u ùaûWð _eúlû _âÉêZò Kò_eò `k_â\\ ùja, ùi[ô_ûAñ MYòZ, aòmû^ I AõeûRú ahò dMêWÿòKe _û*ùMûUò ijûdK _êÉK aòbûM Ze`eê _âKûgòZ ùjûA ùicû^uê a<^ Keû~ûCQòö @ûgû KeêQ,ò Gjò ijûdK _êÉKiaê ùicû^uê _ûV¥ aòhdaÉê C©c eìù_ aêSòaû ij \\gc ùaûWð _eúlû _âÉêZòùe aùò gh ijûdK ùjaö e¬^û ùPû_âû, @ûA.G.Gi¨. _âcêL gûi^ iPòa @^êiìPòZ R^RûZò I @^êiìPòZ RûZò C^Üd^ aòbûM

bìcòKû ùKûbòW-¨ 19 cjûcûeú R^Zò _âZKò kì _eiò ZòÚ Kò ê _âZjò Z Keò eûR¥e @^êiìPòZ R^RûZò I @^iê ìPòZ RûZò aMðe aò\\¥û[ðúcû^uê C_~êq gòlû _â\\û^ _ûAñ @ûc aòbûM ajê aKò Ì ùg÷lòK a¥aiÚû MâjY KeòQòö Gùa _òfûcûù^ Nùe ejêQ«òö a\\ò ¥ûkd a¦ @Qòö ^òR Nùe, ^Rò Mñûùe ejò QûZQâ ûZâúcûù^ Kò_eò _ûV _Xÿò @ûMKê aXÿòùa ùi[ô_ûAñ @^êiPì òZ R^RûZò I @^iê Pì òZ RûZò C^dÜ ^ aòbûM icùdû_ù~ûMú ùg÷lKò eYùKøgk ij @ûag¥Kúd _\\ùl_ Z[û C\\¥c Rûeò eLôQòö Gjò _eòù_âlúùe IWÿògû cû¤còK gòlû _eòh\\ \\ßûeû _âYúZ _ûV¥ LiWûÿ @^ê~ûdú @ûc aòbûM @]ô^iÚ aò\\¥ûkd icìjùe @¤d^eZ \\gc ùgâYúe a\\ò ¥û[ðúcû^u _ûAñ MYòZ, aòmû^ I AõeûRú aòhd @Z¥« iek, iûafúk I ùaû]Mc¥ bûùa ijûdK _êÉK @ûKûeùe C_iûÚ _òZ ùjûAQòö QûZQâ ûZâúcûù^ ùaûWð _eúlûùe Kò_eò bf Keòùa ùi[ô_âZò ¤û^ \\ò@û~ûAQòö @ûgû KeêQò Gjò ijûdK _êÉKMêWÿòK aò\\¥û[ðúcû^u ùaø¡òK aòKûg ij ùicû^u _ûùVû^ÜZò Z[û \\gc ùaûWð _eúlû i`k bûùa i¹Lê ú^ ùjaû _ûAñ aùò gh ijûdK ùjaö gâúcZú Mêjû _^ê c¨ Zû_i Kêcûe, @ûA.G.Gi¨. ^òùŸðgK (Gi¨.Uò.) @^êiìPòZ R^RûZò I @^êiìPòZ RûZò C^Üd^ aòbûM

cêLa§ IWÿògû ieKûeue @^êiPì òZ R^RûZò I @^iê ìPZò RûZò C^Üd^ aòbûM @]ô^iÚ cû¤còK aò\\¥ûkdMêWÿòKe _ûV¥LiWÿû ‘IWÿògû cû¤còK gòlû _eòh\\’ \\ßûeû _eòPûkòZ ùjûA[ûGö Gjò aò\\¥ûkdMêWÿòKe gòlû[ðúMYu ùc]ûKê _âiûeòZ Keòaû iKûùg @^iê ìPòZ RûZò I @^êiPì òZ R^RûZò MùahYû I _âgòlY _âZÂò û^ (SCSTRTI) fMûZe aòbò^Ü _âKûee ùg÷lòK Kû~¥ð Kâc _eòPûk^û Keò[û«öò ùijò ùg÷lòK Kû~ð¥KâcMêWÿòK c¤ùe _ûV¥ajòe ijûdK _êÉK _âKûg^ GK _âcêL Kû~ð¥Kâcö Gjò _eòù_âlúùe 2020-21 gòlûahðe \\gc ùgYâ ú _ûAñ aúRMYòZ, R¥ûcòZò, Rúa aòmû^, ùbøZòK aòmû^ I AõeûRú ahò de ijûdK _êÉK _âKûgòZ ùjûAQòö Gùa ùKak \\gc ùgâYúe _ûV¥ @û]ûeùe aûhðòK ùaûWð _eúlûe _gâ Ü _âÉZê ùjCQòö ùZYê PòeûPeòZ bûaùe ùaûWÿð _eúlûKê @ûL@ô ûMùe eLô iû]ûeY aò\\¥ûkde gòlû[ðúMY aRûeùe C_f² ùUÁù__e AZ¥û\\ò ijûdK _êÉK C_ùe @]ôK ^òbðegúk ùjCQ«òö cûZâ @ûce @^êiìPZò RûZò I R^RûZò a\\ò ¥ûkde _eúlû[úð cûù^ ùKak _ûV¥ajò _Xÿò _eúlûe i¹Lê ú^ j@ê «òö glò û[úð cûù^ _âgaÜ jêk _ûV¥Kê jRc Keòaû _ûAñ GK ijûdK _êÉKe @ûag¥KZûKê @^bê a Keò Gjò ajòiaê @bòm ùfLKcŠkúu \\ßûeû _âÉêZ Keû~ûA@Qòö Gùa \\gc ùgâYú ùaûWð _eúlû _âgÜ_Zâe Xû*û a\\kò ~ûAQòö _âgÜ_Zâe Gjò ^Zì ^ ùg÷kúUò Cq _êÉKùe _âZò`kòZ ùjûAQòö _âùZ¥K @¤ûdùe _â[ùc _ûV¥e Z©ß @aZûeYû Keû~ûA C\\ûjeY Reò@ûùe _âû¬k bûaùe aêSûA \\ò@û~ûAQòö ùghùe aÉê^ò Z[û \\úNð C©ecìkK _âùgÜû©e i^ÜòùagòZ ùjûAQòö @ûgûKeêQê, gòlû[ðúcû^u _ûAñ Gjò _êÉK C_ûù\\d iûa¥É ùjaö _ùâ `ie (W.) @Lôk aòjûeú IZû C_ù\\Áû Z[û ^òùŸðgK I ÊZª iPòa @^iê ìPòZ RûZò I @^êiìPòZ R^RûZò MùahYû I _âgòlY _âZòÂû^

gòlû[ðúuê _ù\\ .... eûR¥ ieKûeue @^êiPì òZ R^RûZò I @^êiPì òZ RûZò C^dÜ ^ aòbûM Ze`eê Zêccû^u _ûAñ GK _âùPÁû Keû~ûA ^Zì ^ gòlû[ðú ijûdK _êÉK _âÉêZ Keû~ûAQòö PkòZ ahð (2020 ciòjû)ùe \\gc ùgâYúe MYZò , aòmû^ I AõeûRú iòfûaiù¨ e KòQò _eòa©ð^ Keû~ûAQòö Gjò ^ìZ^ iòfûai¨ iûwKê ùKûbòW-19 (COVID-19) bkò _eòiÚòZò Zêccû^u _ûV_Xÿû ùlZâùe aWÿ @ûjßû^ iéÁò KeòQòö MZ cûyð cûieê Zêccû^ue _ûV_Xûÿ ùe @ù^K a¥ûNûZ NUòQòö Gjò _âZKò ìk _eòiÚòZKò ê Zêùccûù^ K_ò eò iûc¨^û Keòa I _ûV_Xÿûùe @ûùMAa, ùi[ô_ûAñ ÊZª bûùa Gjò ahò dMêWKòÿ e ijûdK _êÉKiaê _Éâ Zê Keû~ûAQöò Gjò _Éê KMWê òÿK Zêc _ûAñ CŸòÁ eûR¥ ieKûeu cû¤còK ùaûW\\ð ßûeû _âYòZ _âPkòZ _êÉKe GK GK ijûdK _êÉKö Gjò _êÉKùe _âùZ¥K ahò daÉêKê C_~êq PòZâ ijòZ iek, iûafúk bûhûùe ùfLû~òaû iùw iùw @b¥ûi Kû~ð¥ùe ^ìZ^ _âgÜ I C©e \\ò@û~ûAQòö aòbò^Ü _âKûee _âgÜ, ~[û : \\úNð C©ecìkK, iõlò¯ C©ecìkK I aÉê^ò AZ¥û\\ò _âgÜMWê òÿKê mû^, ùaû], _âùdûM I ùKøgk @û]ûeòZ Keò _âÉêZ Keû~ûAQòö ZZ¨ijòZ 2020 ciòjûùe ùjûA[ôaû cûUâòK _eúlûe icÉ _âg_Ü Zâ I Gjûe C©e c¤ \\ò@û~ûAQòö _âùZ¥K aòhd Zêùc Kò_eò ^òùR ^òùR gòlKu a^ò û ijûdZûùe _Xÿò_ûeòa, Zûjû C_ùe MêeêZß \\ò@û~ûAQòö Gjò _êÉKiaê Zcê cû^u _ûAñ @]ôK ijR, C_ûù\\d I @û\\éZ ùja ùaûfò @ûgû Keû~ûCQòö Zêùccûù^ Gjûe _V^ I @b¥ûi Keò gòlY _âKâòdûùe i`kZû jûif Keòaû @ûce Kûc¥ö ùfLK cŠkú

aòhd iìPú @¤ûd ahò d _éÂû 1-12 _â[c @¤ûd : ù_ûhY 13-22 (Nutrition) 23-34 35-40 \\ßòZúd @¤ûd : giß ^ 41-52 53-74 (Respiration) 75-82 83-94 ZéZúd @¤ûd : _eòaj^ I i*ûk^ 95-102 103-116 (Transportation and Circulation) 117-120 PZê[ð @¤ûd : ùeP^ (Excretion) _*c @¤ûd : ^òdªY I ic^ßd (Control and Co-ordination) h @¤ûd : R^^ i¯c @¤ûd : @Ác @¤ûd : (Reproduction) ^ac @¤ûd : \\gc @¤ûd : aõgû^êKâc I aòa©ð^ (Heredity and Evolution) gqòe C› (Source of Energy) @ûc _eòùag (Our Environment) _âûKéZòK iõ_\\e iõelY (Conservation of Natural Resources)  2020 ciòjû aûhðòK _eúlû (Set-A) e _âùgÜû©e CLASS- X SYLLABUS LIFE SCIENCE ONLY FOR THE ACADEMIC SESSION (2020-21) REDUCTION Rúa aòmû^ 1. aõgû^êKcâ I aòa©ð^ 2. gqòe Ciô 3. _âûKZé òK iõ_\\e iõelY

cû¤còK gòlû _eòh\\, IWÿògû, KUK \\ßûeû ^ò¡ûð eòZ cìf¥ûd^ ùg÷kú I cûKð abò ûR^e iûeYú Rúa amò û^ icd : 1.15 cò. _ì‰ðiõL¥û : 50 ‘K’ abò ûM (eP^û / _âa§bò©òK) 2 x 4 = 08 3 x 3 = 09 1. (K) _âùZ¥K 4 ^´e aògòÁ \\êAUò \\úNðcìkK _âùgÜû©e 4 x 2 = 08 ùcûU¨ = 25 (L) _âùZ¥K 3 ^´e aògòÁ Zòù^ûUò iõl¯ò cìkK _âùgÜû©e (M) _âùZ¥K 2 ^´e aògòÁ PûùeûUò @Zò iõl¯ò cìkK _âùgÜû©e ‘L’ aòbûM (iõlò¯KeY) 1. _âùZ¥K _âgÜùe 5Uò bûM / @õg [ôaû 5Uò iõlò¯ _âgÜ ùjaö Gjò 5Uò _âgÜ ^òcÜfòLZô bûaùe ùja : (K) ùMûUòG g±ùe C©e \\ò@ö (5 Uòe) 1 x 5 = 05 (L) ùMûUòG aûK¥ùe C©e \\ò@ö (5 Uòe) 1 x 5 = 05 (M) gì^¥iÚû^ _ìeY Keö (5Uòe) 1 x 5 = 05 (N) ùeLûuòZ g± / g±_ê¬Kê a\\kûA aûK¥Kê iõùgû]^ Ke / 1 x 5 = 05 aûK¥UòKê _Xÿò VòK¨ Kò´û bêf¨ iìPòZ Keö (5 Uòe) (N) ‘K' ɸùe \\ò@û~ûA[ôaû g±_ê¬e iµKðKê flý Keò ‘L' ɸùe 1 x 5 = 05 C_~êq g±\\ßûeû gì^ýiÚû^ _ìeY Keö (5Uòe) ùcûU¨ = 25 ***

_â[c @¤ûd ù_ûhY (NUTRITION) geúe c¤ùe ^òe«e bûaùe ùR÷a eûiûd^òK _âKâòdû Pûfò[ûGö G[ô_ûAñ @ûagýK gqò Lû\\ýeê còkò[ûGö RUòk Lû\\ý iek C_û\\û^ùe _eòYZ ùjûA[ûGö iek Lû\\ýe \\j^ aû RûeY ùjûA gqò ùcûPòZ ùjûA[ûGö Gjû @_Pde GK C\\ûjeYö ùijò_eò Lû\\ýeê geúe MV^ _ûAñ @ûagýK C_û\\û^ iéÁò jêGö GjûKê Pd Kêjû~ûGö Gjò Pd I @_Pde icûjûe ùjCQò Pdû_Pdö Lû\\ý Gjû Q@ _âKûeö ùiMêWòK ^cò Üùe a‰ðòZ ùjûAQòö iûeYú 1.1 - Lû\\¥e _âKûeùb\\ (1) ùgßZiûe - gKðeû I cŠ\\ Lû\\ýe cêLý ùgßZiûeö (4) ]ûZêiûe - geúee \\û« I jûWÿ MV^ _ûAñ Gjû\\ßûeû geúeKê ijRùe gqò còk[ò ûGö ùKûhúd gßi^ Kýûfidò c¨ @ûagýK ùjûA[ûGö ùfûjòZ eq KYòKûùe icdùe MäëùKûRe RûeY `kùe @wûeKûcæ, Rk I [ôaû jòùcûùMäûaò^¨ MV^ _ûAñ ùføj @ûagýK gqò ^òMðZ ùjûA[ûGö 1 Mâûcþ ùgßZiûeeê 16 KòùfûRêf ùjûA[ûGö (KJ) gqò ^Mò ðZ ùjûA[ûGö C\\ûjeY :- @ûkê, bûZ, eêUò, Pò^ò, MêWÿ AZýû\\ò @^ý ]ûZêiûeMêWÿòK ùjfû @ûùdûWò^, `i`ei, ùiûWÿòdc, ù_ûUûiòdc AZýû\\òö (2) _êÁòiûe - geúee aé¡ò Gaõ ^ìZ^ ùKûh I Z«ê MV^ _ûAñ Gjû GKû« @ûagýKö Gjû Gcòù^û @cæe gvé k (5) bòUûcò^þ - bòUûcò^e C_iÚòZòùe geúee icÉ _âKâòdû \\ßûeû MVòZö iìPûeê eìù_ iµ^Ü ùjûA[ûGö bòUûcò^þ @bûaeê aòbò^Ü C\\ûjeY :- cûQ, cûõi, lúe, ùQ^û, WûfòRûZúd giý, _âKûe ùeûM ùjûA[ûGö ùiûdûaò^þ AZýû\\ò (6) Rk - ùKûhùe [ôaû ùKûhRúaKe _âûd 70-90 bûM (3) ùiÜjiûe - Gjû geúeùe Paòð @ûKûeùe i*ôZ ùjûA Rkö geúe _ûAñ _âZò\\ò^ 3-4 fòUe Rke @ûagýK eùjö @ûagýK _Wÿòùf Gjûe RûeY ùjûA gqò ^òMðZ _Wÿò[ûG û jêGö Gjû geúeKê Chêc eLôaûùe iûjû~¥ Keò[ûGö C\\ûjeY:- cûõi, lúe, ùQ^û, fjêYú, Nò@, AZýû\\ò // 1 //

ù_ûhY Gjû \\êA _âKûe - ÊùbûRú I _eùbûRúö iûeYú 1.2 - ù_ûhYe _âKûeùb\\ (1) ÊùbûRú ù_ûhY - ^òR Lû\\ý ^òùR _âÉêZ Ke«òö (2) céùZû_Rúaúd ù_ûhY - céZ, MkòZ, _PûiXÿû Cnò\\ _Zjâ eZò [aô û icÉ Cn\\ò I ^úk jeòZþ ùga÷ ûk, ^ûAùUUâ þ aû _âûYúeê Lû\\ý iõMâj Keò ^òR _êÁò iû]^ Ke«òö aýûùKeÖ @ò û, M§K aýûùKeÖ @ò ûö Gcûù^ cLê ¥Zü @ûùfûKùghæ Y ~[û :- QZê, AÁ¨, aýûùKÖeò@û @û\\ò Rúa I KòQò eiûdùgæhY \\ßûeû ù_ûhY Keò[û[û«òö ^ûAùUâUþ _âÉêZKûeú aýûùKÖeò@û, M§K aýûùKÖeò@û _eò (3) _eRúaúd ù_ûhY - ùKùZK Rúa @^ý Rúa« ùKùZK aýûùKÖeò@û GK @ùR÷a eûiûd^òK _âKâòdûeê Cnò\\ aû _âûYúu geúe bòZùe aû aûjûùe ejò còkê[ôaû eûiûd^òK gqò @ûjûeY Keò[û«òö GjûKê Lû\\ý iõMâj Keò ^òRe _êÁò iû]^ Ke«òö GjûKê eiûdùghä Y Kêjû~ûGö _eRúaúd ù_ûhY Kj«òö ~[û :- cfûw, ^òcðìkú, eûù`äiò@û @û\\ò Cnò\\, (2) _eùbûRú ù_ûhY - ^òR Lû\\ý ^òùR _âÉêZ Keò ^ _äûiùcûWòdcþ, CKYê ú, ùRûK, ùKùZK Kécò _eò _âûYú _ûeò @^ý Rúa C_ùe ^òbðe Ke«òö ~[û :- icÉ _âûYú, cfûw, ^òcìðkò, eûù`äiò@û, KaK (4) ijRúaúd ù_ûhY - \\êAUò iµì‰ð b^ò Ü RûZòe _âûYú Gaõ @]ôKûõg aýûùKÖeò@ûö @[aû Cnò\\ I _âûYú aû _âûYú I @YêRúa aû Cnò\\ I @YêRúa GKûVò ejò ùKjò Kûjûeò lZò ^ Keò ù_ûhYe _eùbûRú ù_ûhY cêLýZü Pûeò _âKûe, ~[û - @û\\û^ _\\â û^ Ke«öò GjûKê ijRúaúd ù_ûhY Kjê û~ûGö (1) _âûYúic ù_ûhY - _eRúaúd _âûYúuê aû\\ ù\\A @^ý C\\ûjeY - @ûc geúe I AiþùPeòPò@û ùKûfûA ^ûcK aýûùKÖeò@û, ~alûeRû^ aòa§K ijRúaú aýûùKÖeò@ûö icÉ _âûYú Gjò _âYûkúùe @^ý Cnò\\ aû _âûYúuê iµì‰ð @[aû @ûõgKò bûaùe Lû\\ý eìù_ Mjâ Y Ke[ò û«òö @ûùfûKùghä Y @ûùfûKùgæhY _âKâòdû \\ßûeû iaêR Cnò\\ iaêRKYû aû ùKäûùeû`òf cû¤cùe \\gé ýcû^ @ûùfûK gqò, @wûeKûcæ I RkKê C_ù~ûM Keò iek gKðeû RûZúd Lû\\ý Zò@ûeò Kùeö // 2 //

Kâòdûùe Rkeê @ûiê[ôaû jûAùWâûùR^þ \\ßûeû @wûeKûcæ aòRûeòZ jêGö G[ôùe iek gKðeû iõùgæhòZ ùjaû ijòZ @cæRû^ ^òMðZ jêGö Gjò _âKâòdûùe 6 Uò @wûeKûcæ I 12 Uò Rk @Yê aýajéZ jêGö PòZâ 1.1 - @ûùfûKùgæhY @ûùfûK _âKòâdû  iaêR _Zeâ _Âé ùe ùQûU ùQûU e§â [ûGö GMWê òKÿ ê ùÉûcþ  ùKäûùeû_äûÁe [ûAfûKGW Sòfòäùe [ôaû @ûùfûK _âKâòdû aû ùÁûcûUû Kêjû~ûGö Gjû c¤ù\\A @wûeKûcæ I Rkúd ùK¦â P680 aû photosystem-II e ùMûUGò ùKûä ùeû`fò aû¿e aò^cd NùUö @Yê @ûùfûK \\ûß eû CŸú_òZ ùjûA AùfKU^â ¨ ^Mò Zð Kùeö  iaêR _Zâ c¤ùe _ûùe^KûAcû Uòiêe ùKûh bòZùe Gjò AùfKUâ^¨Uò (e-) @]ôK gqò iµ^Ü I @iÚòeö Gjû ùKäûùeû_äûÁ ^ûcK @wòKû ejò[ûGö Gjû c¤ùe \\úNð ùKùZK aûjK @Yê (carrier) cû¤cùe MZò Keò @ûùfûK ieê ùP_Öû [kú i\\ég [ûAfûKGWþcû^ [ûK [ûK ùjûA _âKâòdû ùK¦â P700 aû photosystem-I ^òKUùe ejò[û«òö Gbkò [ûKKê Mâû^û Kj«òö _j*[ô ûGö ùiVûùe [ôaû AùfKUâ^¨ ù`ûU^ (photon) GMêWÿòK _êYò f´ûkò@û [ûAfûKGW¨ \\ßûeû iõù~ûRòZ Vûeê gqò MâjY Keò CŸú_òZ jê@«ò I AùfKUâ^ ^òMðZ ùjûA[û«öò Ke«òö Gjò AùfKUâ^Kê NADP+ MâjY Keò aòRûeòZ jêG I NADPH ùe _eòYZ jêGö PòZâ 1.2 - ùKäûùeû_äûÁ  Rk @Yêe @ûùfûK aòùgæhY (Photolysis) NUò AùfKU^â ,¨ ù_âûU^¨ I @cRæ û^ ^Mò ðZ jGê ö Gjò AùfKU^â @ûùfûK _âKòâdû ùK¦â P680 aû photosystem -II e AùfKUâ^¨ gì^ýZûKê _ì‰ð Keò[ûGö  [ûAfûKGWþ Sòfäòùe AùfKUâ^¨ ^òMZð \\ßûeû Gjûe [kò aû fêùc^ùe @]ôK ù_âûU^¨ Rcû jêGö ~ûjû \\ßûeû GK ak iéÁò jêG I ZûjûKê C_ù~ûM Keò ADP eê ATP iéÁò jêGö Gjò NADPH I ATP cògò @ûùfûKùgæhY gqò MV^ Ke«òö  Gjò [ûAfûKGWM¨ Wê òK ùKûä ùeû_ûä Á c¤ùe [aô û ei c¤ùe PòZâ 1.3 - @ûùfûK _Kâ âòdû bûicû^ @aiÚûùe [û@û«öò Gjò eiKê ùÁâûcû Kjê û~ûGö @ûùfûKùgähY _âKâòdû 1905 ciòjûùe ù`âWeòK¨ aäûK¨cýû^¨ \\gðûA[ôùf @ûùfûKùgähY \\êA ij _âKâòdû \\ßûeû icûjòZ jêGö Gjû @ûùfûK_âKâòdû I @§Kûe _âKâòdûö 1937 ciòjûùe eaUð jòf¨ _âcûYòZ Keò[ôùf ù~ @wûeKûcæ I Rke eûiûd^òK // 3 //

@§Kûe _âKâòdû  _ûK^kú c¤ùe PKûâKZé ò ù_gò I @^ùê \\N÷ ýð ù_gúe iõùKûP^ I g[ò kô ^ `kùe Lû\\ý Miâ ^úeê ck\\ûße _~ýð « ~ûA[ûGö Gjò _âKâòdû ùKäûùeû_äûÁ¨e bòZùe [ôaû ùÁâûcûùe Gjò Pk^Kê _eê üieY aû ù_eÁò ûfiiò þ Kjê û~ûGö iõMVòZ jêGö  ùÁâûcûùe [ôaû 5-Kûa^ð ~êq @Yê (RuBP), ATP I  _ûUò bZò ùe ejQò ò cLê Mjeß , Gjû c¤ùe ejQò ò Rbò I \\û«ö  Êû\\cêKkê iûjû~ýùe Ròb LUû, còVû, _òZû I fêYò@û Êû\\ NADPH Kê C_ù~ûM Keò @wûeKûcæKê eêaòùÄû ^ûcK (RUBISCO) G^þRûAcþ \\ûß eû ^Rò ijZò aaò §Zò KeûGö aûeò_ûùeö Lû\\ýKê \\û« ^òKUùe _j*ûAaû ijòZ K[û  G[ôeê \\êAUò 3- Kûað^~êq gKðeû Zò@ûeò jêGö Kjòaûùe Gjû iûjû~ý Kùeö  3-Kûað^~qê @YMê Wê Kò PKûâ Kûeùe abò ^ò Ü ùRa÷ eûiûd^Kò  cYòhe Rúa^Kûk c¤ùe _âùZýK cûXÿòùe \\êA[e \\û« Kâòdû cû¤cùe 6-Kûa^ð ~êq MäëùKûR @Yê iéÁò Kùe I Zû CùVö gògê @aiÚûùe lúe\\û« CùVö Q@ ahð ùakKê ijZò 5-Kûa^ð ~qê MûâjK @Yê (RuBP) _^ê aûðe iÁé ò Kùeö Cq \\û« SWÿò iÚûdú\\û« CùVö  Gjò _âKâòdûMêWÿòK PKûâ Kûeùe NUê[ôaûeê Gjûe @ûaòÃûeK  adÄ ùfûKe Zk I C_ùe cûXÿòùe 32 Uò (16Uò ùcfb^ò þ ùKfb^ò uþ ^ûcû^iê ûùe ùKfb^ò þ PKâ Kjê û~ûGö ùfLûGñ) \\û« [ûGö _Zâ ò cûXÿòùe K©ð^ \\û« 4U,ò gßû^\\û« 2Uò, PaðY \\û« 4Uò I 6Uò ù_hY \\û« ejò[ûGö ùKfbò^þ PKùâ e NU[ê ôaû Kâòdû Zò^ò _~ðýûdbêqö  ^ûiû_[ I cêLMjße cògò Mâi^ú Z@ò ûeò ùjûAQòö Gjûe (K) MâûjK @Yê ijòZ @wûeKûcæe aòa§^ ùMûUòG \\ßûe gßûi^kú bòZeKê I @^ýUò Lû\\ý^kú c¤Kê (L) MäëùKûR iõùgæhY ùLûfQò öò (M) MâûjK @Yêe _ê^eê_ôû\\^  Lû\\ý^kúe \\ßûeKê MùfUþ I gßûi^kúe \\ßûeKê MäUòi Kjê û~ûGö gßûi^kúe \\ûß eùe @]Rô òjûß aû G_Mò äUòi ejQò òö PòZâ 1.4 - @§Kûe _Kâ âòdû PòZâ 1.5 - _eò_ûK iõiÚû^ cYòhe _ûKZª @ûùc LûC[aô û RUkò Lû\\ý _ûKZª \\ßûeû iekúKZé ùjûA ùgûhY C_ù~ûMú Lû\\ýùe _eòYZ ùjûA[ûGö GjûKê jRc (_eò_ûK) Kêjû~ûGö @ûce _ûKZª _ûK^kú I _ûKMâ^ÚòKê ù^A MVòZ ùjûAQòö _ûK^kú  _ûK^kú _ûUòeê @ûe¸ ùjûA ck\\ßûeùe ùgh ùjûAQòö Gjûe abò ^ò Ü @õgMêWKÿò ùjfû cêL Mjeß , Miâ ^ú, Mûâ i^kú, _ûKiÚkú, lê\\âûª, aéj\\ª, ckûgd I ck\\ßûeö // 4 //

 Lû\\ý^kú ùaK c¤ ù\\A ZkKê MZò Keò c¤z\\ûKê ùb\\ cêL Mjße fûkùe [aô û Uûdûfò^þ G^RûAcþ ùgßZiûe Keò _ûKiÚkúKê ùLûfòQòö Lû\\ýKê cûfùUûRþ ^ûcK gKðeûùe _eòYZ Kùeö  _ûKiÚkúe C_ebûMKê KûWòð@ûKþ ùÁûcûKþ I ZkbûMKê _ûKiÚkúeê ^òMðZ _ûPK eiùe [ôaû ù__¨iò^ ù_âûUò^þ _ûAùfûeòKþ ùÁûcûKþ Kêjû~ûGö _ûAùfûeòK ùÁûcûKþe Lû\\ýKê ù_âûUòIRþ I ù__¨ùUû^ùe _eòYZ Kùeö fûAù_R¨ ùghùe _ûAùfûeòK Æò^Uþe ejòQò ~ûjûe iõùKûP^ ùiÜjiûe Lû\\ýKê `ýûUò GiWò þ I Mäòùiefùe _eòYZ Kùeö `kùe Lû\\ý lê\\âûª c¤Kê _âùag Kùeö faYûcæ _ûKcŠKê @cæûcôK Keòaû ijòZ RúaûYê ^ûg Kùeö  lê\\âûªùe Zòù^ûUò @õg ejòQòö Gjû Mjâ Yú, ùRRê^cþ I MâjYú lê\\âûªe MâjYúVûùe ~KéZeê leòZ _©ò I @MÜûgd Afò@cKê ù^A MVòZö lê\\âûªeê Lû\\ý aéj\\ª c¤ùe ei ~[ûKâùc Lû\\ýùe @ûiò còùgö _âùag Kùeö ùRRê^cþ I Afòdcùþ e icÉ Lû\\ýe jRc _âKdòâ û iµì‰ð  aéj\\ª Zò^ò bûMùe aòbq iòKcþ, ùKûf^þ I ckûgdö ùjûA[ûGö  l\\ê ûâ ªe ùgh Afdò c I ajé \\ªe @ûe¸ iKò ce iõù~ûM icÉ iekúKéZ Lû\\ý, bòUûcò^, ]ûZa faY I Rk `kùe becò`cð @ûù_^Wþ òKè ^ûcK GK @aùghûw AZýû\\ò @ûjûe^kúe Kû^Ú aûU ù\\A eq c¤Kê _âùag Keòaû ejQò òö Gjò bec`ò cð @ûù_^Wþ Kò è gûKûjûeú _âûYúcû^u _âKòdâ ûKê @aùgûhY Kjê û~ûGö @aùgûhY _ùe Lû\\ý eq \\ßûeû Vûùe ùifùê fûRþ _e_ò ûK Keòaûùe iûjû~ý Kùeö aûjòZ ùjûA geúee aòbò^Ü @õgùe ejò[aô û ùKûh ^òKUùe _jù* Gaõ gqò ùcûP^ ijòZ @^ý Kû~ðýùe aò^òù~ûM _ûKMâ^Úò ùjûA[ûGö GjûKê @ûcôúKeY Kjê û~ûGö Lû\\ýKê iekúKéZ Keòaû _ûAñ _ûK^kú c¤ùe *** @ù^KMêWòÿG _ûKMâ^Úò @Qòö ~[û :- (K) fûkMâ^Úò - cêLMjße c¤ùe Zò^ò ù~ûWÿû fûkMâ^Úò @Qòö G[ùô e Uûdûfò^ ^ûcK G^RûAc [ûGö (L) RVe Mâ^Úò - Gjû _ûKikÚ ú c¤ùe [ûGö G[ôeê faYûcæ, ù__iò^þ I fûAù_Rþ ^ûcK G^þRûAcþ ^òiéZ jêGö (M) ~KéZ - Gjû geúee iaðaéjZ Mâ^Úòö Gjû c¤eê _ò© leòZ ùjûA[ûGö (N) @MûÜ gd - G[eô ê Cbd @cûAùfRþ, fûAù_R Gaõ ù_âûUòGRþ _eò G^Rþ ûAc I jeùcû^ leòZ jêGö (O) @ûªòK Mâ^Úò - lê\\âûªùe [aô û Gjò Mâ^Úòeê @ûªòK ei leòZ jGê ö _ûP^Kâòdû Lû\\ý jRce aòbò^Ü _âKâòdûMêWÿòK ùjfû :- Lû\\ý MâjY, _ûKKâòdû, @aùgûhY, @ûcôúKeY I ckZýûMö iûeYú - 1.3 G^¨RûAc¨ \\ßûeû RUòk Lû\\¥e iekúKeY : // 5 //

_âgÜûakú \\úNð C©ecìkK _âùgûÜ ©e (4 marks) (ii) Rk @Yêe @ûùfûK aòùgæhY (Photolysis) NUò AùfKU^â , ù_ûâ U^ I @cRæ û^ ^Mò Zð jêGö Gjò AùfKUâ^ Q 1. @ûùfûKùgähY K’Y? iaêR Cnò\\ùe Gjò _âKâòdû @ûùfûK _âKâòdû ùK¦â P680 aû photosystem -II e Kò_eò ùjûA[ûG a‰ð^û Keö AùfKUâ^ g^ì ýZûKê _ì‰ð Keò[ûGö Ans. (iii) [ûAfûKGWþ Sòfùòä e AùfKU^â ^Mò ðZ \\ûß eû Gjûe [kò aû fùê c^ùe @]ôK ù_ûâ U^ Rcû jGê ö ~ûjû \\ßûeû GK ak (i) @ûùfûKùgæhY _âKâòdûùe iaêR Cnò\\cûù^ @wûeKûcæ, iéÁò jêG I ZûjûKê C_ù~ûM Keò ADP eê ATP Gjò Rk, @ûùfûKgqò I jeòZfaK iûjû~ýùe Lû\\ý_âÉêZ NADPH I ATP cgò ò @ûùfûKùghæ Y gqò MV^ Ke«òö Keò[û«ò I aûdêcŠkKê @cæRû^ ^òMðZ Keò[û«òö Q 3. @ûùfûKùgähYe @§Kûe _âKâòdûùe Kò_eò MëäùKûR (ii) eaUð jòfþ 1937 ciòjûùe MùahYû Keò \\gðûA[ôùf iéÁò jêG? ù~ Gjò _âKâòdûùe ùMûUòG gKðeû @Yê _âÉêZ Keòaû _ûAñ 6 Uò @wûeKûcæ I 12 Uò Rk @Yê c¤ùe eûiûd^òK Ans. _âZòKâòdû NUò ùMûUòG gKeð û @Yê ijòZ 6 Uò Rk @Yê I 6 Uò @cæRû^ @Yê _âÉêZ ùjûA[ûGö (i) Gjò _âKâòdû ùKûä ùeû_ûä Áe bòZùe [ôaû ùÁâûcûùe iõMVòZ jGê ö (iii) 1905 ciòjûùe ùa÷mû^òK aäûKcýû^þ @ûùfûKùgähYKê cêLýZü \\Aê Uò _âKâòdûùe abò q Keò[ôùf; ~[û - @ûùfûK (ii) ùÁâûcûùe [aô û 5-Kûað^~êq @Yê (RuBP), ATP I _âKâòdû Gaõ @§Kûe _âKòâdûö NADPH Kê C_ù~ûM Keò @wûeKûcæKê GK G^þRûAcþ \\ßûeû ^òR ijòZ aòa§òZ KeûGö (iv) @ûùfûK _âKâòdû ùKäûùeû_äûÁ bòZùe [ôaû [ûAfûKGWþ Sòfäòùe iµû\\òZ ùjûA[ûGö G[ôùe NADPH I ATP (iii) G[eô ê \\êAUò 3-Kûa^ð ~êq gKðeû Zò@ûeò jêGö iéÁò ùjûA[ûGö (iv) 3-Kûa^ð ~qê @YMê êWòÿK PKûâ Kûeùe aòbò^Ü ùRa÷ eûiûd^òK (v) @§Kûe _Kâ òdâ û ùKäûùeû_ûä Á bòZùe [aô û ùÁûâ cûùe iµû\\Zò Kâòdû cû¤cùe 6-Kûað^~êq MäëùKûR @Yê iéÁò Kùe I Zû ùjûA[ûGö Gjò _âKâòdûùe 5-@wûeK aògÁò RuBP @Yê ijZò 5-Kûa^ð ~qê MûâjK @Yê (RuBP) _^ê aûðe iÁé ò Kùeö @wûeKûcæ ijòZ G^Rþ ûAcþMêWòKÿ iûjû~ýùe MëäùKûR @Yê (v) Gjò _âKâdò ûMêWÿòK PKâûKûeùe NUê[ôaûeê Gjûe @ûaÃò ûeK iéÁò Kùeö ùcfb^ò þ ùKfb^ò uþ ^ûcû^iê ûùe ùKfb^ò þ PKâ Kêjû~ûGö Q 4. C\\ûjeY ij Lû\\ýe _âKûe ùb\\ ùfLö Q 2. @ûùfûKùgähYe @ûùfûK _âKâòdû a‰ð^û Keö Ans. Lû\\ý 6 _âKûeö ùiMêWÿòK ùjfû - (i) ùgZß iûe - gKðeû I cŠ\\ Lû\\ýe cêLý ùgßZiûeö Ans. Gjû\\ßûeû geúeKê ijRùe gqò còkò[ûGö ùKûhúd gßi^ icdùe MäëùKûRe RûeY `kùe @wûeKûcæ Rk I gqò (i) ùKäûùeû_äûÁe [ûAfûKGWÿ Sfò äòùe [ôaû @ûùfûK _âKâòdû ^Mò ðZ ùjûA[ûGö 1 Mâûcþ ùgZß iûeeê 16 Kòùfû Kýûùfûeú ùK¦â P680 aû photosystem-IIe ùMûUGò ùKûä ùeû`òf gqò ^òMðZ ùjûA[ûGö @Yê @ûùfûK \\ûß eû CŸú_òZ ùjûA AùfKU^â ^Mò ðZ Kùeö C\\ûjeY :- @ûkê, bûZ, eêUò, Pò^ò, MêWÿ AZýû\\ò Gjò AùfKUâ^Uò (e-) @]ôK gqò iµ^Ü I @iÚòeö Gjû (ii) _êÁòiûe - geúee aé¡ò Gaõ ^ìZ^ ùKûh I Z«ê MV^ ùKùZK aûjK @Yê (carrier) cû¤cùe MZò Keò @ûùfûK _ûAñ Gjû GKû« @ûagýKö Gjû Gcòù^û @cæe gévk _âKâòdû ùK¦â P700 aû photosystem-I ^òKUùe \\ßûeû MVòZö _j*[ô ûGö ùiVûùe [aô û AùfKUâ^ ù`ûU^ (photon) C\\ûjeY :- cûQ, cûõi, lúe, ùQ^û, WûfRò ûZúd giý, Vûeê gqò MâjY Keò CŸú_òZ jê@«ò I AùfKUâ^ ^òMðZ ùiûdûaò^þ AZýû\\ò Ke«òö Gjò AùfKUâ^Kê NADP+ MâjY Keò aòRûeòZ jêG I NADPH ùe _eòYZ jêGö // 6 //

(iii) ùijÜ iûe - Gjû geúeùe Paðò @ûKûeùe i*Zô ùjûA eùjö Q 6. cYhò _ûK^kúe aòbò^Ü @õg ùfLö _ûUòùe Lû\\ýe @ûagýK _Wùòÿ f Gjûe RûeY ùjûA gqò ^Mò Zð jGê ö _eòa©ð^ Kò_eò ùjûA[ûG aêSû@ö C\\ûjeY :- cûõi, lúe, ùQ^û, fjêYú, Nò@, AZýû\\ò Ans. (iv) ]ûZêiûe - geúee \\û« I jûWÿ MV^ _ûAñ Kýûfiòdc (i) _ûK^kú _ûUòeê @ûe¸ ùjûA ck\\ßûeùe ùgh ùjûAQòö @ûagýK ùjûA[ûGö ùfûjòZ eq KYòKûe [ôaû MV^ I Kû~ðýû^êiûùe GjûKê aòbò^Ü @õgùe bûM jòùcûùMäûaò^ MV^ _ûAñ ùføj @ûagýK ùjûA[ûGö Keû~ûAQòö Gjûe aòbò^Ü @õgMêWÿòK ùjfû cêL Mjße, @^ý ]ûZêiûeMêWÿòK ùjfû @ûùdûWÿò^, `i`ei, Mâi^ú, Mâûi^kú, _ûKiÚkú, lê\\âûª , ajé \\ª, ckûgd I ùiûWÿòdc, ù_ûUûiòdc AZýû\\òö ck\\ßûeö (v) bòUûcò^þ - bòUûcò^e C_iÚòZòùe geúee icÉ _âKâòdû (ii) _ûUò bòZùe ejòQò cêL Mjße, Gjû c¤ùe ejòQò Ròb I iìPûeê eìù_ iµ^Ü ùjûA[ûGö bòUûcò^þ @bûaeê abò ^ò Ü \\û«ö Rbò K[û Kjaò ûùe I Lû\\ýe Êû\\ aûeaò ûùe iûjû~ý _âKûe ùeûM ùjûA[ûGö Kùeö RùY adÄ ùfûKe _ûUòùe iaðû]ôK 32 Uò \\û« [ûGö (vi) Rk - ùKûhùe [ôaû ùKûhRúaKe _âûd 70-90 bûM Rkö geúe _ûAñ _âZò\\ò^ 3-4 fòUe Rke @ûagýK (iii) ^ûiû_[ I cêLMjße cògò Mâi^ú Z@ò ûeò ùjûAQòö Gjûe _Wÿò[ûGö ùMûUòG \\ßûe gßûi^kú bòZeKê I @^ýUò Lû\\ý^kú c¤Kê ùLûfòQòö Q 5. _eùbûRú ù_ûhY KY? _eùbûRú ù_ûhYe _âKûeùb\\ C\\ûjeY ij aêSû@ö (iv) Lû\\ý^kúe \\ßûeKê MùfUþ I gßûi^kúe \\ßûeKê MäUòi Kêjû~ûGö gßûi^kúe \\ßûeùe @¤Ròjßû aû G_òMäUòi Ans. ù~Cñ Rúacûù^ ^òR Lû\\ý ^ùò R _âÉêZ Keò ^ _ûeò ejòQòö ù_ûhY _ûAñ @^ý Rúa C_ùe ^bò ðe Ke«ò ùicû^uê _eùbûRú Kj«òö icÉ _âûYú, cfûw, ^òcðìkò, eûù`äiò@û, (v) Lû\\ý^kú ùaK c¤ ù\\A ZkKê MZò Keò c¤z\\ûKê ùb\\ KaK Gaõ @]ôKûõg aýûùKÖeò@ûö _eùbûRú ù_ûhY Keò _ûKiÚkúKê ùLûfòQòö cêLýZü Pûeò _âKûe, ~[û- (vi) _ûKiÚkúe C_ebûMKê KûWòð@ûKþ ùÁûcûKþ I ZkbûMKê (i) _âûYúic ù_ûhY - _eRúaúd _âûYúuê aû\\ ù\\A @^ý _ûAùfûeòKþ ùÁûcûKþ Kêjû~ûGö _ûAùfûeòK ùÁûcûKþe icÉ _âûYú Gjò ù_ûhYe @«bðqê ö ùghùe _ûAùfûeòK Æò^Uþe ejòQò ~ûjûe iõùKûP^ `kùe Lû\\ý lê\\âûª c¤Kê _âùag Kùeö (ii) céùZû_Rúaúd ù_ûhY - céZ, MkòZ, _PûiXÿû Cnò\\ aû _âûYúeê Lû\\ý iõMjâ Keò ^òR _êÁò iû]^ Ke«òö QZê, (vii) lê\\âûªùe Zòù^ûUò @õg ejòQòö Gjû Mjâ Yú, ùRRê^cþ I AÁ, aýûùKÖeò@û @û\\ò Rúaö Afò@cKê ù^A MVòZö lê\\âûªeê Lû\\ý aéj\\ª c¤ùe _âùag Kùeö (iii) _eRúaúd ù_ûhY - ùKùZK Rúa @^ý Rúa« Cnò\\ aû _âûYúu geúe bòZùe aû aûjûùe ejò Lû\\ý iõMâj (viii) aéj\\ª Zò^ò bûMùe aòbq iòKcþ, ùKûf^ I ckûgdö Keò ^òRe _êÁò iû]^ Ke«òö GjûKê _eRúaúd ù_ûhY (ix) l\\ê ûâ ªe ùgh Afòdc I aéj\\ªe @ûe¸ iòKce iõù~ûM Kj«òö cfûw, ^òcðìkú, eûù`äiò@û @û\\ò Cnò\\, _äûiùcûWÿòdcþ, CKêYú, ùRûK, ùKùZK Kécò _eò _âûYúö `kùe becò`cð @ûù_^WòKè ^ûcK GK @aùghûw ejòQòö (iv) ijRúaúd ù_ûhY - \\êAUò iµì‰ð b^ò Ü RûZòe _âûYú _ûUòùe Lû\\ý ùQûU ùQûU LŠùe _eòYZ jêGö Uûdûfò^ @[aû Cnò\\ I _âûYú aû _âûYú I @YêRúa aû Cnò\\ I ^ûcK G^þRûAcþ RUòk ùgßZiûe Lû\\ýKê cûfþùUûRþ ^ûcK @YêRúa GKûVò ejò ùKjò Kûjûeò lZò ^ Keò ù_ûhYe \\gòß Keð ûùe _eYò Z Kùeö fûkùe aýûKiòÖ òWûf G^Rþ ûAcþ Lû\\ýùe @û\\û^ _\\â û^ Ke«òö GjûKê ijRúaúd ù_ûhY Kjê û~ûGö [ôaû @^Áò Kûeú aúRûYêcû^uê ^Á Ke«òö C\\ûjeY - @ûc geúe I AiþùPeòPò@û ùKûfûA aýûùKÖeò@û, ~alûeRû^ aòa§K ijRúaú aýûùKÖeò@ûö // 7 //

Q 7. _ûKiÚkúe MV^ I Kû~ðý ùfLö Q 2. @ûce \\û« ùKùZ _âKûe I ùKùZûUò \\û« @Qò? Ans. Ans. cYòhe Rúa^Kûk c¤ùe _âùZýK cûXÿòùe \\êA[e \\û« CùVö gògê @aiÚûùe lúe\\û« CùVö Q@ ahð ùakKê (i) _ûKiÚkú Kû^Úùe ejò[ôaû ù_gúMêWÿòKe aûe´ûe Cq \\û« SWÿò iÚûdú\\û« CùVö adÄ ùfûKe Zk I iõùKûP^ I _iâ ûeY \\ßûe Lû\\ý_òŠe aWÿLŠMêWÿòK bûwò C_ùe cûXÿòùe 32 Uò (16 Uò ùfLûGñ) \\û« [ûGö _âZò @Zò iìlàLŠùe _eòYZ jêGö cûXÿòùe K©ð^ \\û« 4 Uò, gßû^\\û« 2 Uò, PaðY \\û« 4 Uò I 6 Uò ù_hY \\û« ejò[ûGö (ii) _ûKiÚkúeê ^òiéZ _ûPK ei Lû\\ý ijòZ cògò GjûKê GK _âKûe Zek cŠ aû PûAcþ ùe _eòYZ Kùeö Q 3. _ûKiÚkúùe Lû\\ýe _eòYZò ùfL û Ans. _ûKikÚ úeê ^iò Zé _ûPK ei Lû\\ý ijZò cgò ò GjûKê GK (iii) faYûcæ _ûKcŠKê @cûæcKô Keaò û ijZò RúaûYê ^ûg Kùeö (iv) _ûPKeiùe \\Aê _Kâ ûe G^Rþ ûAcþ [ûGö ù__i^ò þ I fûAù_Rö _Kâ ûe Zek cŠ aû PûAcùþ e _eYò Z Kùeö faYûcæ (v) ù__iò^þ faYûcæ cû¤cùe iKâòd jêG I ù_âûUò^ Lû\\ýKê _ûKcŠKê @cæûcôK Keòaû ijòZ RúaûYê ^ûg Kùeö _ûPKeiùe \\Aê _Kâ ûe G^Rþ ûAcþ [ûGö ù__i^ò þ faYûcæ ù_âûUòIùRiþ I ù__þùUû^þùe _eòYZ Kùeö cû¤cùe iKòdâ jGê I ù_ûâ Uò^ Lû\\ýKê ù_ûâ UòIùRiþ I (vi) GVùe @Ì _eòcûY fûAù_Rþ [ôaûeê ùijÜ iûe Lû\\ýe ù__ùþ Uû^ùþ e _eYò Z Kùeö GVùe @Ì _ecò ûY fûAù_Rþ [aô ûeê ùijÜ iûe Lû\\ýe jRc @ûe¸ ùjûA[ûGö jRc @ûe¸ ùjûA[ûGö Q 4. ÊùbûRú ù_ûhY C\\ûjeY ij aêSû@? Q 8. _ûK^kú ij RWòZ Mâ^ÚòMêWòKe ^ûc I Kû~ðý ùfLö Ans. ù~Cñ Rúacûù^ ^òR Lû\\ý ^òùR _âÉêZ Keò_ûe«ò Ans. Lû\\ýKê iekúKéZ Keòaû _ûAñ _ûK^kú c¤ùe ùicû^uê ÊùbûRú Kêjû~ûGö _Zjâ eòZ [ôaû icÉ Cnò\\ I ^úk jeòZþ ùg÷aûk, ^ûAùUâUþ aýûùKÖeò@û, M§K @ù^KMêWGò _ûKMâ^Úò @Qòö ~[û :- aýûùKÖeò@û @û\\ò ùjCQ«ò ÊùbûRúö Gcûù^ iì~ýð gqòKê (i) fûkMâ^Úò - cêLMjße c¤ùe Zò^ò ù~ûWÿû fûkMâ^Úò @Qòö C_ù~ûM Keò iaêR KYòKûe C_iÚòZòùe @wûeKûcæ I Rk c¤ùe iõù~ûM NUûA ùgZß iûe RûZúd Lû\\ý _âÉêZ G[eô ê Uûdûfò^ ^ûcK G^RûAc [ûGö Ke[ò û«öò Gjò _Kâ ûe ù_ûhYKê ÊùbûRú ù_ûhY Kêjû~ûGö (ii) RVe Mâ^Úò - Gjû _ûKikÚ ú c¤ùe [ûGö G[eô ê faYûcæ, Q 5. lê\\âûª c¤ùe Lû\\ýe Kò _eòa©ð^ ùjûA[ûG? ù__iò^þ I fûAù_Rþ ^ûcK G^þRûAcþ ^òiZé jêGö (iii) ~KéZ - Gjû geúee iaðaéjZ Mâ^Úòö Gjû c¤eê _ò© leòZ ùjûA[ûGö (iv) @MûÜ gd - G[eô ê Cbd @cûAùfRþ, fûAù_R Gaõ Ans. lê\\âûªùe ~KéZeê leòZ _ò© I @MÜýûgdeê leòZ ei ù_âûUòGRþ _eò G^Rþ ûAc I jeùcû^ leòZ jêGö @ûiò cùò gö _©ò ùe [aô û _©ò faY ùijÜ iûe RûZúd Lû\\ýe @a\\âaúKeY Keò[ûGö G[ùô e ù_âûUò^ Lû\\ý ù__¨ùUû^¨ (v) @ûªKò M^â òÚ - l\\ê ûâªùe [aô û Gjò M^â eòÚ ê @ûªKò ei leZò jGê ö I ù_âûUòIùRi¨ G^þRûAcþ iûjû~ýùe Gcòù^û GiòWùe _eòYZ jêGö @a\\âaúKéZ ùiÜjiûe fûAù_Rþ iûjû~ýùe iõlò¯ C©ecìkK _âùgÜû©e (3 marks) `ýûUò GiòWþ I Mäòùiefùe _eòYZ jêGö Q 1. ijRúaúd ù_ûhY C\\ûjeY ij aêSû@ö Ans. \\êAUò iµì‰ð bò^Ü RûZòe _âûYú @[aû Cnò\\ I _âûYú aû Q 6. ùKäûùeû_äûÁe MV^ ùfLö _âûYú I @YRê úa aû Cnò\\ I @YRê úa GKûVò aûi Keê[ôaû Ans. iaêR _Zâ c¤ùe _ûùe^KûAcû Uòiêe ùKûh bòZùe ù\\Lû~ûGö GjûKê ijRúaúZû Kêjû~ûGö G[ôùe ùKjò Kûjûeò lZò ^ Keò ù_ûhYe @û\\û^ _â\\û^ Ke«òö GjûKê ùKäûùeû_äûÁ ^ûcK @wòKû ejò[ûGö Gjû c¤ùe \\úNð ijRúaúd ù_ûhY Kêjû~ûGö @ûc geúe c¤ùe ejò[ôaû ieê ùP_Öû [kú i\\ég [ûAfûKGWþ cû^ [ûK [ûK ùjûA AiþùPeòPò@û ùKûfûA ^ûcK aýûùKÖeò@û bòUûcò^ B-12 ejò[û«òö Gbkò [ûKKê Mûâ ^û Kj«öò GMêWÿòK _Yê ò f´ûkò@û _âÉêZ Keò @ûcKê ù~ûMûA[ûGö @ûc @ª^kúe iekúKéZ [ûAfûKGW \\ßûeû iõù~ûRòZ ùjûA[û«òö Gjò Lû\\ý MâjY Keò ^òRe _âZò_ûk^ Keò[ûGö [ûAfûKGWMêWÿòK ùKäûùeû_äûÁ c¤ùe [ôaû ei c¤ùe bûicû^ @aiÚûùe [û@û«òö Gjò eiKê ùÁâûcû Kêjû~ûGö // 8 //

Q 7. ùKfþbò^þ PKâùe @wûeKûcæ Kò_eò gKðeûùe _eòYZ Q11. GK ùKäûùeû_äûÁe ^ûcûuòZ PòZâ _â\\û^ Ke ùjûA[ûG? Ans. Ans. ùKfþb^ò þ PKâùe _â[ùc MâûjK @Yê ijòZ @wûeKûcæe aòa§^ jêGö eêaòùÄû ^ûcK G^RûAc iûjû~ýùe ùKäûùeû_äûÁe PòZâ 5-@wûeK aògòÁ MâûjK @Yê PKâûKûeùe ùMûUòG _ùe Q12. @§Kûe _âKâòdûe GK ^ûcûuòZ PòZâ _â\\û^ Keö ùMûUGò C_ûô \\ iÁé ò Kùeö G[ùô e Mùäë KûRþ @Yêe iõùghä Y ijòZ MâûjK @Yê _ê^eê_ôû\\^ ùjûA[ûGö Ans. Q 8. Lû\\ýûbýûiKê @û]ûe Keò _ûâ Yúcû^ue ùgâYú aòbûM @§Kûe _âKâòdûe PòZâ Ke I _âùZýKeê C\\ûjeY \\ò@ û iõlò¯ C©eckì K _âùgûÜ ©e (2 marks) Ans. Lû\\ýûbýûiKê @û]ûe Keò _âûYúcû^uê Zò^ò bûMùe aòbq Keû~ûAQòö Q 1. @ûùfûK _âKâòdû K’Y? Ans. @ûùfûK _âKdâò ûùe @ûùfûK gqò \\ßûeû ùKûä ùeû_äûÁ bòZùe (i) gûKûjûeú - Cnò\\ aû Cnò\\RûZ _\\û[ð blY Keê[ôaû _âûYúö C\\ûjeY - MûB, jeòY AZ¥û\\òö [ûAfûKGW Sòfäòùe [ôaû ùKäûùeû`òf @Yêe eûiûd^òK _eòa©ð^ NUò[ûGö Rke @ûùfûKaòùgæhY NUò @cæRû^ (ii) cûõiûjûeú - @^ý _âûYú aû _ûâ YúR _\\û[Kð ê blY Ke[ê aô û ^òMðZ ùjaû ijòZ Gjò _âKâòdûùe NADPH I ATP _âûYúö C\\ûjeY - aûN, iòõj AZ¥û\\òö iéÁò jêGö Q 2. @ûùfûKùgæhYùe eêaòùÄûe bìcòKû ùfLö (iii) iaûð jûeú - Lû\\ýùe aûQaPò ûe ^Keò ~ûjû Lûù\\ýû_ù~ûMú Ans. eaê òùÄû ùjCQò GK G^Rþ ûAc ~ûjûKò @§Kûe _âKâòdûùe Zûjû blY Ke[ê aô û _âûYúö C\\ûjeY - KûC, cYhò AZ¥û\\öò aûdcê Škúd @wûeKûcKæ ê Kûa^ð aaò §^ KeûAaûùe cLê ý bìcòKû MâjY Kùeö Q 9. eiûdùgæhY KûjûKê Kêjû~ûG? Gjûe icúKeY Q 3. Ròb ùKùZ _âKûee Êû\\ aûeò_ûùe? Ròbe @^ý ùfLö Kû~ð¥MêWÿòK K’Y? Ans. Êû\\cêKêk iûjû~ýùe Ròb LUû, còVû, _òZû I fêYò@û Êû\\ Ans. ^ûAùUâUþ _âÉêZKûeú aýûùKÖeò@û, M§K aýûùKÖeò@û _eò aûeò_ûùeö Lû\\ýKê \\û« ^Kò Uùe _j*ûAaû ijòZ K[û ùKùZK aýûùKÖeò@û GK @ùR÷a eûiûd^òK _âKâòdûeê Kjòaûùe Gjû iûjû~ý Kùeö còkê[ôaû eûiûd^òK gqò @ûjûeY Keò[û«òö GjûKê eiûdùghä Y Kêjû~ûGö Q10. _ûKiÚkúeê Lû\\ýcŠ ùKCñVûKê ~ûG? Lû\\ý @aùgûhY _ùe @agòÁ Lû\\ýe _eòYZò ùfL û Ans. _ûKikÚ úeê @¡ðRú‰ð Lû\\ý @Ì @Ì _eòcûYùe lê\\ûâ ª c¤Kê _âùag Kùeö @aùgûhY _ùe Lû\\ý eq \\ßûeû aûjòZ ùjûA geúee aòbò^Ü @õgùe _jù* Gaõ gqò ùcûP^ ijòZ @^ý Kû~ðýùe aò^òù~ûM ùjûA[ûGö // 9 //

Q 4. _âûYúd ù_ûhY I céùZû_Rúaúd ù_ûhYe c¤ùe Q 9. Pdû_Pd KûjûKê Kêjû~ûG ? _û[ðKý \\gðû@ö Ans. Lû\\ýe RûeY NUò gqò ùcûPòZ jêGö Gjû @_Pde GK Ans. _âûYúd ù_ûhYùe _eRúaúd _âûYúuê aû\\ ù\\A @^ý C\\ûjeYö ùijò_eò Lû\\ýeê geúe MV^ _ûAñ @ûagýK icÉ _âûYú Gjò _âYûkúùe @^ý Cnò\\ aû _âûYúuê C_û\\û^ iéÁò jêGö GjûKê Pd Kêjû~ûGö Gjò Pd I iµì‰ð @[aû @ûõgòK bûaùe Lû\\ý eìù_ MâjY Keò[û«òö @_Pde icûjûe ùjCQò Pdû_Pdö cYòh, bûfê, KêKêe AZýû\\ò Q10. @]ôRòjßûe Kû~ðý ùfLö céùZû_Rúaúd ù_ûhYùe céZ, MkòZ, _PûiXÿû Cnò\\ Ans. gßûi^kúe \\ßûeùe ejQò ò GK ZeYê ûiòeÚ ù_Uä ö Gjò ù_Uä Kê aû _âûYúeê Lû\\ý iõMâj Keò ^Rò _êÁò iû]^ Ke«òö QZ,ê @]ôRjò ßû aû G_òMäUiò þ Kêjû~ûGö Lû\\ý Mòkòaû icdùe AÁ, aýûùKÖeò@û @û\\ò Rúa Gjû gßûi^kúe \\ßûeKê a¦ eùjö `kùe Lû\\ý ùKak Lû\\ý^kú bòZeKê _âùag Keò[ûGö Q 5. Mâû^û I ùÁâûcû c¤ùe _û[ðKý \\gðû@ö Ans. ùKäûùeû_äûÁ c¤ùe \\úNð ieê ùP_Öû [kú i\\ég ùMûUGò aûK¥ùe C©e \\ò@ö (1 mark) [ûAfûKGWþ cû^ [ûK [ûK ùjûA ejò[û«òö Gbkò [ûKKê Q 1. Ròbe Kû~ðý KY ? Mâû^û Kj«òö GVûùe @ûùfûK _âKâòdû iµû\\òZ jêGö Q 2. cYòh cûXÿòùe ùKùZ _âKûe \\û« ejòQò? Gjò [ûAfûKGWMêWÿòK ùKäûùeû_äûÁ c¤ùe [ôaû ei Q 3. _ò©e Kû~ýð CùfäL Keö c¤ùe bûicû^ @aiÚûùe [û@û«òö Gjò eiKê ùÁâûcû Q 4. aéj\\ªùe KY @aùgûhY ùjûA[ûG? Kêjû~ûGö GVûùe @§Kûe _âKâòdû iµû\\òZ jêGö Q 5. _ûPK eiùe ùKCñ _âKûe G^þRûAc ejòQò? Q 6. _eRúaúd giß ^ C\\ûjeY ij ùfLö Q 6. @ûùfûKùgæhY gqò KûjûKê Kêjû~ûG? Ans. ùKùZK Rúa @^ý Rúa« Cn\\ò aû _ûâ Yúu geúe bòZùe Q 7. ijRúaúZû KûjûKê Kêjû~ûG? aû aûjûùe ejò Lû\\ý iõMâj Keò ^Rò e _êÁò iû]^ Ke«òö Q 8. _eRúaú KûjûKê Kêjû~ûG? GjûKê _eRúaúd ù_ûhY Kj«òö cfûw, ^òcðìkú, Q 9. ùÉûcþ KûjûKê Kêjû~ûG? eûù`äiò@û @û\\ò Cnò\\, _äûiùcûWòdcþ, CKêYú, ùRûK, Q10. iaðûjûeú KûjûKê Kêjû~ûG? ùKùZK Kécò _eò _âûYú Q11. ATP I ADP e _ìeû^ûc ùfL û Q 7. ijRúaúd ù_ûhYe C\\ûjeY \\ò@ö Q12. NADP e _ìeû^ûc ùfL û Ans. @ûc geúe c¤ùe ej[ò aô û AiþùPeòP@ò û ùKûfûA ^ûcK Q13. RuBp e _ìeû^ûc ùfL û aýûùKeÖ ò@û bUò ûc^ò B12 _Éâ êZ Keò @ûcKê ù~ûMûA[ûGö Q14. _êeüieY aû ù_eòÁûfiiò þ KûjûKê Kêjû~ûG? @ûc @ª^kúe iekúKéZ Lû\\ý Mjâ Y Keò ^Rò e _Zâ _ò ûk^ Keò[ûGö ùijò_eò ijRúaú aýûùKÖeò@û ~alûeRû^ Ans. aòa§^ Keòaûùe iûjû~ý Keò[ûGö Q 8. cûõi jRc Ke[ê ôaû G^þRûAc KûjñòKò @ûc _ûKiÚkúKê 1. Rbò Lû\\ýe Êû\\ aûeaò û iùw iùw K[û Kjaò ûùe iûjû~ý jRc Kùe^ûjó? Kùeö Ans. @ûc _ûKikÚ úùe @ù^K cýKê iþ M^â Úò ejQò öò ùi[ôeê leZò cýKê iþ @cúæ d _eùò ag Z[û G^Rþ ûAcþ _âbûaeê _ûKikÚ úKê 2. cYòh cûXÿòùe 4 _âKûe \\û« ejòQò Zûjû ùjfû K©ð^ elû Kùeö _ûKiÚkúe ùKûhcû^u c¤ùe [ôaû ^òaòW \\û«, ùQ\\K \\û«, PaðY \\û« I ù_hY \\û«ö a§^ ù~ûMêñ ijRùe ù__iò^ _ûKiÚkú Kû^Ú bòZeKê _gò Uòiê ld Keò_ûùe ^ûjóö 3. _©ò ùe [aô û _©ò faY Lû\\ýe @cZæ ß \\eì Kùe I ùiÜjiûe RûZúd Lû\\ýe @a\\âaúKeY Keò[ûGö 4. ajé \\ªùe Rk I ùKùZK AùfKùUâûfûAUþ @aùgûhY ùjûA[ûG û 5. _ûPK eiùe Uûdûfò^¨ ^ûcK G^þRûAc ejòQòö 6. @ûùfûK _Kâ dâò ûùe NADPH I ATP cgò ò @ûùfûKùgæhY gqò MV^ Ke«òö // 10 //

7. \\êAUò iµì‰ð bò^Ü RûZòe _âûYú @[aû Cnò\\ I _âûYú aû Q10. _Zâ Qò\\âùe [ôaû ùQûU ùQûU e§âe ^ûc KY Kêjû~ûG? _ûâ Yú I @YêRúa aû Cnò\\ I @YRê úa GKûVò aûi KeòaûKê ijRúaúZû Kêjû~ûGö Q11. ùKCñ ùa÷mû^òK _â[ùc RYûA[ôùf ù~ @ûùfûKùgæhY \\êA ij _âKâòdû \\ßûeû icûjòZ jêG? 8. ù~Cñ Rúacûù^ @^ý Rúa« Cnò\\ aû _âûYúu geúe bòZùe aû aûjûùe ejò Lû\\ý iõMâj Keò ^òRe _êÁò Q12. lê\\âûªe _â[c @õge ^ûc ùfLö iû]^ Ke«ò ùicû^uê _eRúaú Kêjû~ûGö Q13. lê\\âûª I aéj\\ªe iõù~ûM iÚkùe KY ejò[ûG? 9. iaêR _Zâe _éÂùe ùQûU ùQûU e§â [ûGö GM¨Wê òKÿ ê ùÉûcþ aû ùÁûcûUû Kêjû~ûGö Q14. _ûKiÚkúe ^òiéZ _ûPK ei Lû\\ý ijòZ cògòaû _ùe ùKCñ[ôùe _eòYZ jêG? 10. Lû\\ýùe aûQaPò ûe ^Keò ~ûjû Lûù\\ýû_ù~ûMú Zûjû blY Keê[ôaû _âûYúcû^uê iaðûjûeú Kêjû~ûGö Q15. _ûKiÚkúùe ùKCñ @cæ RúaûYê ^ûg Kùe? 11. ATP e _ìeû^ûc ùjfû GWòù^ûiò^þ UâûA`iþù`Uþ Ans. 2. Mûâ ^û (Adenosine Triphosphate) Gaõ ADPe _ìeû^ûc 4. iêùKâûRþ ùjfû GWòù^ûiò^þ WûA`iþù`Uþ (Adenosine 1. ùKäûùeû_äûÁ¨ 6. @MÜûgd 3. ùÁâûcû 8. ~KéZ Diphosphate) 5. _ûUòe fûkùe 10. ùÉûc aû ùÁûcûUû 7. MäUòiþ 12. Mjâ Yú 12. NADP e _ìeû^ûc ùjfû ^òùKûUò^ûcûAWþ GùW^ûA^þ 9. MùfUþ 14. Zek cŠ aû PûAcþ WûA^ýêKäIò UûAWþ `iù¨ `U¨ (NicotinamideAdenine 11. ù`âWeòK¨ aäûKcþ ýû^¨ 13. bcòð`cð@ûù_ŠKò è Dinucleotide Phosphate) 15. faYûcä 13. RuBp e _ìeû^ûc ùjfû eûAùaûùfûR aòiþ`iþù`Uþ gì^ýiÚû^ _eì Y Keö (1 mark) (Ribulose Biphosphate) Q 1. _ûKiÚkúe C_e @õgKê KûWòð@ûKþ ùÁûcûKþ I Zk @õgKê Kêjû~ûGö 14. _ûK^kú c¤ùe PKâûKZé ò ù_gò I @^êù\\÷Nðý ù_gúe iõùKûP^ I gò[ôk^ `kùe Mâi^úeê ck\\ßûe Lû\\ýe Q 2. cfûw, ^òcìðkú @û\\ò Cnò\\ @U«òö Pk^Kê _êeüieY aû ù_eòÁûfiòiþ Kêjû~ûGö Q 3. fûkùe ^ûcK G^þRûAcþ [ûGö ùMûUGò g±ùe C©e \\ò@ö (1 mark) Q 4. @ûc _ûKiÚkúùe @ù^K M^â Úò ejòQòö Q 1. iaêR _Zâ c¤ùe _ûùe^KûAcû Uòiêe ùKûhùe ùKCñ @wòKû c¤ùe jeòZKYòKû [ûG? Q 5. _ò© ùiÜjiûe RûZúd Lû\\ýe KeûA[ûGö Q 2. ùKäûùeû_äûÁ c¤ùe \\úNð ieê ùP_Öû [kú i\\ég Q 6. ajé \\ªe Rk I ùKùZK e @aùgûhY ùjûA[ûGö [ûAfûKGWþ cû^ [ûK [ûK ùjûA ejò[ûG Gbkò [ûKe ^ûc ùfLö Q 7. 1 Mâûc ùgßZiûeeê _âûd Kòùfû Rêf gqò ^Mò ðZ ùjûA[ûGö Q 3. [ûAfûKGWMêWÿòK ùKäûùeû_äûÁ c¤ùe [aô û ei c¤ùe bûicû^ @aiÚûùe [û@û«òö Gjò eie ^ûc ùfLö Q 8. MäëùKûRe eûiûd^òK iõùKZ @ùUö Q 4. Pò^ò I MWê ÿùe [ôaû ùgßZiûee ^ûc KY? Q 9. @ûcòù^û @cæe gévk \\ßûeû MVòZ ùjûA[ûGö Q 5. Uûdûfò^ G^þRûAcþ ùKCñ[ùô e ejò[ûG? Q 6. @ûc geúee ùKCñUò GK cògâòZ Mâ^Úò @ùU? Q10. `kei I _^_ò eaò ûùe RûZúd ùgßZiûe ej[ò ûGö Q 7. gßûi^kúe \\ßûeKê KY Kêjû~ûG? Q 8. ùKCñ _ûKMâ^Úòeê _ò© leòZ jêG? Q11. cŠ\\ iõÆgðùe @ûiòùf ^úk a‰ð jêGö Q 9. Lû\\ý ^kúe \\ßûee ^ûc ùfLö Q12. geúeùe \\û« I jûWeÿ MV^ _ûAñ ]ûZêiûe @ûagýKö Q13. @ûùc _âZò\\ò^ _âûd fòUe _ûYò _òAaû CPòZþö Q14. ùKûhùe [ôaû ùKûheie _âûd bûM Rkö // 11 //

Q15. @ûkê, bûZ, eêUòùe _âPêe _eòcûYe ejò[ûGö Q11. ^úkjeòZþ ùga÷ ûk GK _eRúaúö Q16. MâjYúe ùgh @õge ^ûc ö Q12. jòùcûùMäûa^ò ¨ MV^ _ûAñ Kýûfidò c @ûagýK ùjûA[ûGö Q17. e \\âaY @wûeKûcæ MýûiKê ùgûhY Keò[ûGö Q13. ^òcìðkú GK ÊùbûRú Cnò\\ û Q18. geúeùe RûZúd Lû\\ý Pcð Zùk Paðò bûaùe [ûGö Q14. @^ý _âûYú aû _âûYúR _\\û[ðKê blY Keê[ôaû _âûYúcû^uê gûKûjûeú Kêjû~ûG û Q19. @ûc geúeùe ^ûcK aýûùKeÖ ò@û bUò ûcò^ _âÉZê Ke[ò ûGö Q15. ùKäûùeû_äûÁùe [ûAfûKGW [ûK [ûK ùjûA i{òZ ùjûA Q20. I cgò ò @ûùfûKùgæhY gqò MV^ Ke«òö ejò[û«òö Gbkò [ûKKê ùÁâûcû Kêjû~ûGö Ans. 2. _eRúaú Ans. 2. ùQ\\K aû gûß ^\\û« 4. cýKê iþ 4. @«ü_eRúaú 1. _ûAùfûeòKþ ùÁûcûKþ 6. AùfKùþ Uûâ fûAUþ 1. _ò©faY 6. aéj\\ª 3. Uûdûfò^þ 3. céùZû_Rúaú 8. lê\\âûª 5. @a\\aâ úKeY 8. C6H12O6 5. MùfUþ 10. Rk \\âaYúd bòUûcò^ 7. 16 7. ùijÜ iûe 12. ùfû÷j 9. ù_âûUò^þ 10. Mäùë KûRþ 9. ùijÜ iûe 14. cûõiûjûeú 11. @ûùdûWò^ 12. Kýûfiòdc 11. ÊùbûRú 13. 3-4 fòUe 13. _eRúaú 15. ùgZß iûe 14. 70-90 15. Mûâ ^û 17. KOH 16. Afòdc _â[c \\êAUò g±e iµKðKê ù\\Lô ZéZúd ij iµKòðZ 18. ùijÜ iûe g±Uò K’Y ùja ùfL û (1 mark) 19. AiþùPeòPò@û ùKûfûA 20. ATP, NADPH Q 1. MäëùKûR : ùgßZiûe : : Gcòù^û GiòWþ : Q 2. _äûiþùcûWòdcþ : @«ü_eRúaú : : CKêYú : aûKýùe PòjÜòZ ùeLûuòZ g± / g±_ê¬Kê a\\kûA Q 3. Lû\\ý^kúe \\ßûe : MùfUþ : : gûß i^kúe \\ßûe : VòKþ aûKý ùfL û (1 mark) Q 4. Mâû^û: @ûùfûK _âKâòdû : : ùÁâûcû : Q 5. cûõi : _êÁòiûe : : fjêYú : Q 1. _ò©ùe ejò[ôaû Uûdûfò^, ùiÜjiûe RûZúd Lû\\ýe Q 6. Gcòaû : iaðûjûeú : : ùVK@ê û : @a\\âaúKeY KeûGö Q 7. ùgßZiûe : GcûAùfR : : _êÁòiûe : Q 8. Pò^ò : iêùKâûR : : `kei : Q 2. cYòhe _âZò cûXÿòùe 2 Uò K©ð^ \\û« ejòQòö Q 9. @ûùfûK _âKâòdû: [ûAfûKGWþ Sòfäò : : Q 3. ù~Cñ _eùbûRú, céZ, MkòZ, _PûiXÿû Cnò\\ aû _âûYúeê @§Kûe _âKâòdû : Lû\\ý iõMâj Keò ^òR _êÁò iû]^ Keò[û«ò ùicû^uê Q10. PaðY \\û« : 4 : : ù_hY \\û« : _eRúaú Kêjû~ûG û Q 4. _äûiþùcûWòdcþ GK aûjý_eRúaúö Q 5. Lû\\ý ^kúe \\ßûee ^ûc MäUiò þ @ùUö Q 6. lê\\âûª Zò^ò @õgùe aòbq Zûjû ùjfû iòKcþ, ùKûf^þ I Ans. ckûgdö 1. _Áê òiûe Q 7. _Áê iò ûee jRc _ûAñ fûAù_Rþ ^ûcK G^Rþ ûAcþ \\eKûeö 3. MäUòi 2. aûjý _eRúaú 5. ùijÜ iûe 4. @§Kûe _âKâòdû Q 8. cYòh _ûAñ @ûagýK icÉ Lû\\ý _\\û[ðe @aùgûhY 7. ù__þiò^þ 6. gûKûjûeú _ûKiÚkúùe ùjûA[ûGö 9. ùÁâûcû 8. MäëùKûRþ 10. Q 9. ùZf, Nò@, ùQ^ûùe ùgßZiûe RûZúd Lû\\ý [ûGö 6 *** Q10. ùZf \\âaYúd bòUûcò^ gûM, _^ò_eòaû I `k @û\\òeê còkò[ûGö // 12 //

\\ßòZúd @¤ûd gßi^ (RESPIRATION) gßi^ :ù_ûhY _âKâòdûùe MâjY Keò[ôaû Lû\\¥ Rúa geúeùe \\j^ NUò gqò C_ô^Ü ùjaû ijòZ @wûeKûcæe ^òMZð ùjaû _âKâòdûKê gßi^ Kjê û~ûGö gßi^ GK @_Pd _âKâòdûö @cæRû^e C_iÚòZò @^êiûùe gßi^Kê \\êA bûMùe aòbq Keû~ûAQò ~[û : (1) aûdê C_Rúaú gßi^ (@cæRû^ C_iÚòZ), (2) aûdê @_Rúaú gßi^ (@cæRû^ @^ê_iÚòZ)ö ùKûhúd gßi^ ùKûhRúaK  Gjû ùKûhSfò äú \\ßûeû @ûaéZö  ùKûh c¤ùe Lû\\¥e \\j^ aû RûeY, gqòùcûP^ I  G[ùô e aòbò^Ü @wKò û, G^¨RûAc I ù_ûhK @Yê ejò[ûGö @wûeKûcæe ^òMðc^ @û\\ò iµû\\òZ ùjaûKê ùKûhúd gßi^  G[ùô e MäûAùKûfòiòi¨ _âKâòdû iµû\\òZ jêGö Kêjû~ûGö cûAùUûKŠâò@û  ùKûhúd gßi^e cLê ¥ @û]ûe eiûd^ eùì _ Mùëä KûR @YKê ê G[ùô e 3Uò @õg ejò[ûGö aòùaP^û Keû~ûA[ûGö (i) aûj¥Ée Sfò äú  Gjû 3Uò _~ð¥ûdùe iµû\\òZ ùjûA[ûGö  Gjû ciéY @ùUö (i) MäûAùKûfòiiò ¨ (ii) @«üÉe Sòfäú (ii) iûAUâòK¨ @cæ PKâ (iii) AùfKÖâ^ _eòaj^ iõiûÚ  Gjû cûUâòKè bòZeKê bûw ùjûA[ûGö  G[ôùe AùfKÖâ^ _eòaj^ iõiÚû Kû~ð¥ Keò[ûGö C6H12O6  6O2 RûeY 6CO2  6H2O  gqò (iii) @û]ûe / cûUâòKè  Gjû ùRfò bkò Zek _\\û[ðö ùKûhúd gßi^e ùeLûPòZâ  G[ôùe fò_òW¨, ù_âûUò^ @Yê, ùR÷aòK @cæ I ùKûhúd gßi^e @û]ûe G^¨RûAc ejòQòö  G[ôùe iûAUâòK @cæ PKâ iµû\\òZ ùjûA[ûGö gßi^ _âKâòdû _ûAñ ùKûhe ùKûhRúaK I cûAùUûKŠâò@û cêL¥ bìcòKû Mjâ Y Ke«òö PòZâ 2.1 K, L, M - ùKûhúd gßi^ @û]ûe // 13 //

MäûAùKûfiò iò ¨ (ii) @cæRû^e @bûa  MæëùKûR @Yêe aòNU^ ùjC[ôaûeê GjûKê MäûAùKûfòiòi¨ (a) @cRæ û^e @bûaeê _ûAeêbòK @cæeê 3-Kûað^~êq fûKUòK @cæ iéÁò jêGö Kêjû~ûGö (b) Gjû ù_gúùKûhùe iwVòZ ùjûA[ûGö  Gjò _âKòâdûùe 2Uò ùiû_û^ùe MäëùKûR @Yê bûwò 2Uò (c) ùZYê icd icdùe ù_gúùKûhùe (cûõiù_gú) iõùKûP^ ù\\Lû~ûG ~ûjûKê aûKêfû (cramp) 3-Kûa^ð ~êq _ûAeêbòK¨ @cæùe _eòYZ jêGö Kêjû~ûGö 1c ùiû_û^ 2d ùiû_û^ (iii) @cæRû^e C_iÚòZò MäëùKûR @Yê ATP MâjY Keò 2Uò 3-Kûa^ð ~qê iek gKeð û (a) @cRæ û^ C_iZòÚ ùò e _ûAebê Kò ¨ @cæ cûAùUûKŠ@òâ ûùe 2Uò 3-Kûa^ð ~qê iek gKðeû @Yê aòNUòZ ùjûA 2Uò _âùag Keò ùiVûùe aòbò^Ü ùR÷a eûiûd^òK @Yêùe _eòYZ jêGö 3-Kûað^~êq _ûAeêbòK¨ Kâòdû cû¤cùe gqò, @wûeKûcæ I Rk C_ô^Ü @cæùe _eYò Z jêG ZZ¨ ijZò KeûGö ATPI NADH2(ijKûeK) C_ô^Ü jêGö iûAUâòK¨ @cæ PKâ  @cæRû^e C_iÚòZòùe _ûAeêbòK¨ @cæ cûAùUûKŠâò@ûe PZò â 2.2 - Mûä AùKûfiò òi¨ _Kâ dâò ûe GK iek iûùuZKò PZò â cûUâòKè _âùag Keò iûAUâòK¨ @cæ PKâùe bûM ^òGö ùKûhRúaKùe _ûAeêbòK¨ @cæe Kû~ð¥KûeòZû  GjûKê 1953 ciòjûùe iûe¨ jû^i ùKâai¨ @ûaòÃûe (i) @cæRû^e @^ê_iÚòZò Keò[ùô fö ùZYê GjûKê ùKâai PKâ c¤ Kêjû~ûGö (a) G[ôùe _ûAeêbòK @cæeê 2-Kûað^~êq A[û^f  1c _~ð¥ûdùe _ûAebê òK¨ @ceæ ê 2-Kûað^~êq iKòdâ @Yê, C_ô^Ü ùjaû ij @wûeKûcæ I gqò c¤ iéÁò jêGö @wûeKûcæ I NADH2 iõùgæhòZ jêGö (b) Gjû AÁ¨ ùKûhùe iµû\\òZ ùjûA[ûGö  2d _~¥ð ûdùe 2-Kûa^ð ~qê iKâòd @Yê MâûjK @Yê OAA (c) GjûKê iêeûiûe KòYß^ c¤ Kêjû~ûG (4-Kûa^ð @Kûè ùfû GiUò Kò ¨ GiWò )¨ Mjâ Y Keò 6-Kûa^ð ~qê iûAUKâò ¨ @cùæ e _eYò Z jGê ö ùghùe OAA _^ê eê_ôû\\^ ùjaû ijòZ NADH2, FADH2, ATP I @wûeKûcæ C_ô^Ü jêGö PòZâ 2.3 _ûAeêbòK¨ @cæe bûM¥ // 14 //

PòZâ 2.4 - iûAUâòK¨ @cæ PKâ (ùeLûuòZ @ûbûi) AùfKÖâ^¨ _eòaj^ iõiÚû gßi^e aòùghZß  Gjò iõiÚûUò aòb^ò Ü ù_âûU^¨ I AùfKÖâ^¨ aûjK @Yê \\ßûeû  aûdê C_Rúaú gßi^ùe MäëùKûR @Yeê _âZòUò (6Uò) Kûað^ MVZò ö _ecûYê @wûeKûcæùe _eòYZ jêGö  AùfKÖâ^¨ aûjK @Yê gòKêkò cû¤cùe AùfKÖâ^ aòbò^Ü  @cæRû^e C_iÚòZòùe gßi^ Pûfò[ùô f c¤ @cæRû^e G^¨RûAc¨ iûjû~¥ùe cûAùUûKŠâò@û cûUâòKèùe \\âaúbìZ C_ù~ûM gßi^e ùgh _~ð¥ûdùe jêGö @cæRû^Kê cògûA Rk @Yê MV^ Kùeö iûeYú 2.1 - aûdêC_Rúaú I aûdê @_Rúaú c¤ùe _û[ðK¥  ù_âûU^¨ aûjK @Yê gòKêkò cû¤cùe ù_âûU^¨ cûAùUûKŠâò@ûe aûj¥Sòfäú I @«üSòfäú c¤a©ðú iÚû^ùe aûdê C_Rúaú gßi^ aûdê @_Rúaú giß ^ RcûùjûA ù_âûU^ MZò ilc ak iéÁòKùeö Gjò akKê 1. @cæRû^ @ûag¥Kö 1. @cæRû^ @^ûag¥Kö C_ù~ûM Keò ATP iòù^ÚR ^ûcK G^RûAc¨ ATP 2. G[eô ê 38Uò ATPC_^ô Ü jGê ö 2. G[eô ê 2 Uò ATP C_^ô Ü jGê ö _âÉêZ Kùeö 3. G[ôùe MäëùKûRe iµì‰ð 3. G[ôùe MäëùKûRe @iµì‰ð RûeY jêGö RûeY jêGö 4. G[eô ê @wûeKûcæ, Rk cêq 4. G[eô ê A[û^f aû fûKUòK ùjûA[ûGö @cæ C_ô^Ü jêGö PòZâ 2.5 - AùfKÖâ^¨ _eaò j^ iõiÚû // 15 //

gßi^ ^òdªYKûeú KûeK  ùÁûcûUû \\ßûeû @cæRû^ I @wûeKûcæe a^ò òcd aòieY _âKòâdû \\ßûeû iµû\\^ ùjûA[ûGö  @cæRû^, @wûeKûcæe iû¦âZû, Lû\\¥ C_û\\û^e _ecò ûY, Zû_cûZâû, ùKûhùe aò_ûPKe C_iÚòZò @û\\ò gßi^ KòâdûKê  \\^ò ùakû ùKûhúd giß ^eê ^Mò Zð @wûeKûcæ @ûùfûKùghæ Y ^òdªY Keò[û«òö _âKâòdûùe a¥ajéZ jêG I @ûùfûKùgæhYeê aûjûeê[ôaû @cæRû^ gßi^ùe a¥ajéZ jêGö Rúa gßi^ _ûâ Yúcû^u giß ^  ùKûhúd giß ^ _ûAñ Mùëä KûR bkò iek gKðeû @ûag¥KZûö  Gjû Rúa geúeùe (c^êh¥ geúeùe _ûPK _âYûkú I RkPe I iÚkPe _âûYú Cbd aòieY _âKâòdûùe O2 MâjY Ke«ò I CO2 Z¥ûM Ke«òö Cnò\\ geúeùe _âùZ¥K ùKûh aû ùKùZK ^òŸòðÁ ùKûh iûeYú 2.2 - aòbò^Ü _âûYú I ùicû^ue gßi^ @w \\ßûeû iekúKeY ùjûA[ûGö  giß ^ _ûAñ @ûag¥K @cRæ û^ Cn\\ò I _ûâ Yú _eùò ageê Mjâ Y aòbò^Ü _âûYúcû^ue ^ûc gßi^ @w Keò[û«ò Kò«ê G[_ô ûAñ CŸòÁ @w _eÆe Vûeê b^ò Ü @ùUö GKùKûhú @û\\ò_âûYú, Qò\\âûk, jûAWâû ^òŸòðÁ @w ^ûjó Rò@û, ùRûK I\\ûkò@û Pcð Cn\\ò gßi^ @ie_û _eò KúU_Zw gßûie§â cYòh, _ûeû, aZK, aû\\êWÿò Gaõ `êi¨`iê ¨ PòZâ- 2.6 iaêR Cnò\\ùe gßi^ RkPe _âûYú ~[û KAñQ, Kê¸úe, Zòcò (i) _Zâaòjú^ Cnò\\ : Uòiê~êq, aòùb\\^ ùjûA^[ôaû KuWÿû, PòwêWÿò, ùMŠû, gûcêKû, cûQ Mûfò ^òcÜcû^e _Zâaòjú^ Cnò\\ geúee C_eòiÚ ùKûh fûbûð (gêK @aiÚû) Mûfò cû¤cùe @cæRû^ MâjY Ke«òö (ii) _Zâ~êq Cnò\\ : Gcûù^ _Zùâ e [ôaû ùÉûc / ùÁûcûUû ùaw gúZiê¯ò (Gjò icdùe I\\ûkò@û Pcð cû¤cùe @cæRû^ MâjY Ke«òö jéZƦ^ jûe, gßi^ jûe, Gcû^uê bûMùe aòbq Keû~ûAQò :- Pdû_Pd jûe Kcò~ûG, (a) _Âé Klê úd _Zâ : Gcû^ue ùÁûcûUû _Zeâ ùKak _âûYúKê ^ò\\ fûùM) C_eòbûMùe K´ò û ZkbûMùe @]ôK ejò[ûGö _ì‰ðûw @aiÚû `êi¨`êi¨ I cêLMjße C\\ûjeY : @û´, _Yi AZ¥û\\òö (b) ic\\ßòZk _Zâ : Gcû^ue _Zâe Cbd _ûgßðùe iû]ûeYZü RkPe I ikÚ Pe _ûâ Yúcûù^ aiò eY _Kâ dòâ ûùe icû^ iõL¥K ùÁûcûUû [ûGö @cRæ û^ Mjâ Y Ke«ò I @wûeKûcæ Z¥ûM Ke[ò û«öò C\\ûjeY : ]û^, Mjc AZ¥û\\òö ùR÷aòK RûeY  Rúa geúeùe ùjC[ôaû \\j^ _âKòdâ ûKê aû RûeY _Kâ òdâ ûKê ùR÷aòK RûeY Kjê û~ûGö  G[ô_ûAñ @ûag¥K G^RûAc¨ ùKûhRúaK I cûAùUûKŠâò@ûùe [ûGö G[eô ê gqò C_^ô Ü jêGö Gjò gqòKê aò^òù~ûM Keò ùKûhe gqòcê\\âû ATP MV^ jêG I cûAùUûKŠòâ@û gqò ùK¦â eìù_ Kûùe Kùeö  ùMûUòG ATP @Yê bûwòùf ADP (@ûWÿòù^ûiò^ WûA`i¨ù`U)¨ I Pi (A^@eMû^Kò ¨ `iù¨ `U)ùe _eYò Z jêG I 30.5 KòùfûRêf gqò ^òMðZ jêGö // 16 //

ATP e Kû~ð¥ (iv) gßûi^kúe \\ßûeKê MäUòi¨ I Lû\\¥^kúe \\ßûeKê MùfU¨ Kêjû~ûGö (i) ù_gúe iõùKûP^ (ii) _êÁòiûe MV^ (v) gßûi^kúe \\ßûeùe @]ôRòjßû ^ûcK GK _e\\û (iii) iÜûdaòK @ûùaMe i*eY ejò[ûG ~ûjû Lû\\¥Mòkòaû icdùe gûß i^kúe \\ßûeKê a¦ eùLö ùZYê Lû\\¥ gßûi^kú c¤ùe c^êh¥e gûß iZª _âùag Keò_ûùe ^ûjóö (4) gßûi^kú I gûß i^kòKû (i) gßûi^kúe @ûe¸ùe Êeù_UòKû [ûGö G[ôùe @ù^K ieêieê iìZû _eò ÊeZªò ejòQò ~ûjûe Kµ^ \\ßûeû ]ß^ò iéÁò jêGö (ii) gßûi^kú \\êAUò gûLûùe aòbq ùjûA gßûi^kòKû bûùa _âùZ¥K ^Rò _ûgeßð `êi`¨ êi¨ c¤ùe _ùâ ag Kùeö (iii) gßûi^kòKû _ê^½ @ù^K gûLû _âgûLûùe aòbq ùjûA ilì à gßûi^kòKû iÁé ò Keò[ûG ~ûjûKò `êi`iê c¤ùe aûdêe ùQûU ùQûU ùKûVeò (ùKûUeòKû)ùe ùLûf[ò ûGö (5) `êi`êi PòZâ 2.7 - c^êh¥e gßûiZª (i) alMjße c¤ùe \\êAUò `êi`iê (aûc I \\lYò ) ejò[ûGö gßûiZªe MV^ (ii) alMjße GK `µû aûdê-^òùeû]ô ùKûVeòö Gjûe @ûM_U Áe^c¨ \\ßûeû; _Q_U ùceê\\Š \\ßûeû, c^êh¥ geúeùe gûß iZª abò ò^Ü @õgKê ù^A MVòZ ~[û: \\êA_U _¬eûjûWÿ I @«ü_¬û cûõiù_gú Gaõ (1) ^ûiûe§â, (2) ^ûiû_[, (3) Mâi^ú, (4) gßûi^kú, Zk_U c¤Q\\û \\ßûeû @ûa¡ ùjûA ejòQòö gßûi^kòKû I (5) `êi¨`êi (1) ^ûiûe§â : c^êh¥e _ûUò C_ùe gßûi_[e \\ßûe bûùa (iii) `êi`êiúd ]c^ú \\ßûeû jéZ_òŠeê @wûeKûcæ eq \\êAUò ^ûiûe§â ejòQòö Gjò ^ûK_êWÿû C_ûiÚò \\ßûeû MVòZö `êi`êiKê I `êi`êieê @cæRû^ eq `êi`êiúd (2) ^ûiû_[ : gßûi_[e _â[c bûM ^ûiû_[ö ^ûiû_[ c¤ gòeû \\ßûeû jéZ_òŠKê @ûi[ò ûGö ù\\A aûdê Mfûùaùk ]êkòKYû I RúaûYê ùg÷æhàòK Sòfäúùe fûMò~û«òö gûß iKdòâ û (3) Mâi^ú : (i) Gjû GK ù_gú ajêk ^kúö Gjû 3 Uò _~ð¥ûd aògòÁ : (i) iõaûZ^, (ii) M¥ûi (ii) ^ûiû_[ ^òKUùe [aô û Mâi^úKê ^ûiû Mâi^ú I aò^òcd I (iii) M¥ûi _eòaj^ö iõaûZ^ : `êi`êi c¤Kê aûdeê _ùâ ag I _âiÚû^ iûcjê òK cLê Mjeß ^Kò Uùe [aô û Miâ ^úKê cLê Miâ ^ú Kjê û~ûGö _âKòâdûKê iõaûZ^ Kêjû~ûGö (iii) Gjûe _QKû^Úùe GKù~ûWÿû U^iòf (fiòKûb  Gjû \\êA _~ð¥ûd agò òÁ : (a) _gâ ßûi (iKòâd _Kâ âòdû aûdêe _âùag) I (b) ^ògßûi (gò[ôk^ _âKâòdû aûdêe _âiûÚ ^) @w) ejòQòö // 17 //

iûeYú 2.3 - c^êh¥ _âgßûi I ^ògßûi icdùe abò ò^Ü @wcû^uùe ùjC[aô û _eaò ©ð^ Kâc iõL¥û @wcû^ue ^ûc _âgßûiùe _eòa©ð^ ^ògßûi icdùe _eòa©ð^ 1 @«ü_¬eû cûõiù_gú iõùKûP^ gò[kô ^ 2 3 C\\eúd cûõiù_gú gò[ôk^ iùuûP^ 4 5 c¤z\\û icZk / ikL M´Rê ûKûe 6 7 alMjße @ûdZ^ 20% aé¡ò jâûi alMjße I `êi¨`êi¨ c¤iÚ aûdêPû_ Kc¨ @]ôK aûdêcŠke aûdêPû_ alMjße Zêk^ûùe @]ôK Kc¨ aûdêùe MZò `êi¨`êi¨ c¤Kê _âùag `êi¨`êi¨eê ^òMðZ / _âiÚû^ PòZâ 2.8 - _âgßûi I ^ògßûi ùaùk alMjße @aiÚòZò M¥ûi aò^òcd M¥ûi _eòaj^  eqe ùfûjòZ eqKYòKû (RBC) ùe jòùcûùMäûaò^¨  `iê `¨ iê e¨ ùKûUeKò ûeê PòZâ 2.9 - ùKûUeòKû @cRæ û^ eq RûfKùe [ûGö Gjû @cæRû^ MâjY Keò @KèòjòùcûùMäûaò^¨ùe [ôaû eq c¤Kê _eòYZ ùjûA eq cû¤cùe geúee _âùZ¥K ùKûh _âùag Gaõ eqeê ^òKUùe _j*ô[ûGö @wûeKûcæ ùKûUeòKû  ùKûh ^òKUùe @KèòjòùcûùMäûaò^ bûwò @cæRû^ I c¤Kê a^ò cò d ùjaûKê jòùcûùMäûaò^¨ iéÁò jêGö M¥ûi a^ò cò d Kjê û~ûGö  @cæRû^ ùKûhcû^u c¤Kê _âùag Kùe I ùKûhcû^ueê ^Mò Zð @wûeKûcæ M¥ûi eq c¤Kê Pûf@ò ûùi Gjû aòieY  `iê `êie ùKûUeKò ûùe @cæRû^e iû¦âZû @]Kô ùjûA[aô û _âKòâdû \\ßûeû i¸a ùjûA[ûGö ùaùk eqùe @wûeKûcæe iû¦âZû @]ôK ùjûA[ûGö  Gjò @wûeKûcæ eq cû¤cùe _ê^½ `iê `¨ iê e¨ ùKûUeKò ûKê @ûiò aûdêcŠkKê ^òügßûi c¤ùe ^òMðZ ùjûA[ûGö  iû¦âZûùe _û[ðK¥ ù~ûMêñ aòieY _âKâòdû \\ßûeû @cæRû^ I @wûeKûcæ M¥ûi ùKûUeòKû I eq c¤ùe aò^òcd ùjûA[ûGö *** // 18 //

_gâ ûÜ akú \\úNð C©ecìkK _âùgÜû©e (4 marks) (iii) \\ßòZúd ùiû_û^ùe iek gKðeû @Yê eûiûd^òK _âKâòdû \\ßûeû 3-Kûað^~êq \\êAUò _ûAeêbòK @cæ, ATP I Q 1. iõaûZ^ I M¥ûi _eòaj^ Kò_eò jêG ùfLö NADH2 @Yê C_ô^Ü Keò[ûGö iûAUâòK @cæ PKâ Ans. iõaûZ^ (i) iõaûZ^ GK \\êA _~ð¥ûd aògòÁ NUYûö (i) cûAùUûKŠòâ@ûe cûUâòKèùe iûAUòâK @cæPKâ iwVòZ (ii) iõaûZ^ _âKâòdû \\ßûeû `êi¨`êi¨ c¤Kê aûdê _âùag ùjûA[ûGö I `êi¨`êi¨eê aûdê _âiûÚ ^ Keò[ûGö (iii) `êi¨`êi¨ c¤Kê aûdêe _âùagKê _âgßûi Kjê û~ûGö (ii) @cRæ û^ C_iZòÚ ùò e _ûAeêbKò @cæ cûAùUûKŠ@òâ û cûUKòâ ùè e Gjû GK iKâòd _âKâòdûö _âùag Keò iûAUòâK @cæ PKâùe bûM ^òGö (iv) `êi¨`êie aûdê _âiÚû^Kê ^òügßûi Kêjû~ûGö Gjû GK gò[ôk^ _âKâòdû @ùUö (iii) _â[c _~ð¥ûdùe _ûAeêbòK @cæeê 2-Kûað^~êq iKâòd (v) RùY iiê Ú a¥qeò Gjò _âgûß i I ^üò gûß i jûe c^ò Uò K¨ ê @Yê iéÁò jêGö 15 eê 20 [eö M¥ûi¨ _eòaj^ (iv) \\ßòZúd _~ð¥ûdùe 2-Kûa^ð ~êq iKâòd @Yê Gjò PKâe (i) eqe RBC ùe [ôaû jòùcûùMäûaò^ @cRæ û^ MâjY MâûjK @Yê OAA Kê MâjY Keò 6-Kûað^~êq iûAUâòK Keò @Kèjò òùcûùMäûaò^ùe _eYò Z ùjûA _âZò ùKûh @cæùe _eòYZ jêGö ^òKUùe _jù*ö (ii) ùKûh ^òKUùe @KèòjòùcûùMûä aò^ bûwò @KòèùR^ (v) _eòùghùe G[ôeê @wûeKûcæ, NADH2 I FADH2, ùKûh bòZeKê ~ûG I ùKûheê @wûeKûcæ eq ATP MâûjK @Yê OAA C_ô^Ü jêGö c¤Kê @ûiò[ûGö Q 3. aûdê C_Rúaú gßi^ I aûdê @_Rúaú gßi^ _û[ðK¥ ùfLö Ans. aûdê C_Rúaú gßi^ aûdê @_Rúaú gßi^ (iii) eq @wûeKûcæKê `êi¨`êi¨ c¤Kê _eòaj^ Keò 1. @cæRû^ @ûag¥Kö 1. @cæRû^ @^ûag¥Kö @ûY[ò ûG I `iê ¨`iê e¨ ùKûUeKò û ù^A aûdêcŠkKê ^òMðZ jêGö Gjò icÉ M¥ûiúd a^ò òcd aòieY 2. G[eô ê 38Uò ATPC_^ô Ü jGê ö 2. G[eô ê 2 Uò ATP C_^ô Ü jGê ö _âKòâdû \\ßûeû iµû\\òZ ùjûA[ûGö 3. G[ôùe MäëùKûRe iµì‰ð 3. G[ôùe MäëùKûRe @iµì‰ð Q 2. ùKûhúd giß ^ K’Y? Mûä AùKûfiò iò ¨ I iûAUKòâ @cPæ Kâ RûeY jêGö RûeY jêGö aòhdùe ùfLö 4. G[eô ê @wûeKûcæ, Rk cêq 4. G[ôeê A[û^f aû fûKUòK Ans. ùKûhúd gßi^ ùjûA[ûGö @cæ C_ô^Ü jêGö (i) Lû\\¥e RûeY, gqòùcûP^ I @wûeKûcæ ^òMðc^ @û\\ò Q 4. ùKûhúd gßi^ @û]ûe aòhdùe ùfLö ùKûhùe iµû\\òZ ùjaûKê ùKûhúd gßi^ Kêjû~ûGö Ans. (i) ùKûhúd gßi^ _ûAñ ùKûhRúaK I cûAùUûKŠâò@û (ii) G[ôùe MëäùKûR cêL¥ eiûd^ eìù_ Kû~ð¥ Kùeö cêL¥ bìcòKû Mjâ Y Ke«òö (iii) Gjû 3 Uò _~ð¥ûd aògÁò - (a) MäûAùKûfòiòi¨, (b) iûAUKâò ¨ (ii) ùKûhRúaKùe Mûä AùKûfiò iò ¨ _Kâ òdâ û iµû\\Zò jêGö @cæ PKâ I (c) AùfKÖâ^ _eòaj^ iõiÚû (iii) cûAùUûKŠâò@ûe cûUâòKèùe [ôaû ùR÷aòK @cæ, MäûAùKûfòiiò ¨ G^RûAc, fò_òW, ù_âûUò^ @Yê ijûdZûùe (i) Gjû ùKûhRúaKùe iµû\\òZ jêGö iûAUâòK @cæ PKâ iµû\\òZ ùjûA[ûGö (ii) _â[c ùiû_û^ùe MëäùKûR ATP Mjâ Y Keò 2Uò 3-Kûa^ð (iv) cûAùUûKŠâò@ûe @«üÉe Sòfäúùe AùfKÖâ^ _eòaj^ iõiûÚ iµû\\òZ ùjûA[ûGö aògòÁ iek gKðeû @Yêùe _eòYZ ùjûA[ûGö // 19 //

Q 5. AùfKÖâ^¨ _eòaj^ iõiÚûe aòaeYú \\ò@ö Q 2. aòbò^Ü _Kâ ûe iòÚZòùe gßi^ ùaùk MëäùKûR @Yê K_ò eò Ans. (i) Gjû cûAùUûKŠâò@ûe @«üÉe Sòfäúùe iwVòZ bûùw ùeLûPòZâùe \\gûð @ö ùjûA[ûGö Ans. (ii) iõiûÚ Uò abò ^ò Ü ù_ûâ U^ aûjK @Yê I AùfK^âÖ aûjK Q 3. iûAUòâK¨ @cPæ Keâ GK ùeLûuòZ @ûbûi[ôaû ^ûcûuZò @Yê \\ßûeû MVòZö PòZâ _â\\û^ Keö (iii) MäûAùKûfòiòi¨ I iûAUâòK @cæ PKâeê C_ô^Ü Ans. ùjûA[ôaû ijKûeK NADH2 I FADH2 @Yêcû^ue Gjò iõiÚû \\ûß eû _âKdòâ ûKeY ùjûA[ûG I ùcûPòZ gqòeê ATP C_ô^Ü jêGö (iv) AùfKÖâ^ aûjK @Yê gòKêkò cû¤cùe AùfKÖâ^ G^RûAc¨ iûjû~¥ùe cûUKòâ ùè e \\aâ úbZì @cRæ û^Kê cògûA Rk @Yê MV^ Kùeö (v) ù_âûU^ aûjK @Yê gòKêkò cû¤cùe ù_âûU^ cûAùUûKŠòâ@ûe aûj¥Ée Sòfäú I @«üÉe Sòfäú c¤a©ðú iÚû^ùe Rcû ùjûA ù_âûU^ MZò ilc ak iéÁò Kùeö Gjò akKê C_ù~ûM Keò ATP iòù^ÚR ^ûcK G^R¨ ûAc ATP _âÉêZ Kùeö iõlò¯ C©eckì K _âùgûÜ ©e (3 marks) Q 1. c^êh¥ gûß iZªe ^ûcûuòZ PòZâ @u^ Keö Ans. c^êh¥e gßûiZª iûAUâòK¨ @cæ PKâ ùMûUGò aûK¥ùe C©e \\ò@ö (1 mark) Q 1. ùaw Kò_eò gßûiKâòdû Kùe ? Q 2. ‘Cnò\\e gßi^’ ùKCñ _âKòâdû \\ßûeû iµû\\^ jêG? Q 3. gßi^e KûeKMêWÿòK K’Y? Q 4. ùR÷aòK RûeYe KûeK K’Y? Q 5. MäûAùKûfòiòi¨e C_ôû\\ K’Y ? // 20 //

Ans. Q16. KòG alMjße I C\\eMjßeKê _é[K KeêQò? 1. ùaw fûbðû @aiÚûùe Mûf,ò gúZiê¯ò icdùe I\\ûkò@û Q17. jéZ¨_òŠeê ùKCñ eq `êi¨`êiúd ]c^ú ù\\A `êi¨`êi¨Kê Pcð I _ì‰ûð w @aiÚûùe `êi`¨ êi¨ I cêLMjeß \\ßûeû giß Kâòdû @ûi[ò ûG? Kùeö Q18. Lû\\¥ Mkò aò û icdùe gûßi^kúe \\ûße Kûjû \\ûß eû a¦ eùj? 2. ‘Cnò\\e giß ^’ _Kâ òâdû aòieY _Kâ dòâ û \\ßûeû iµû\\^ jGê ö 3. @cæRû^ I @wûeKûcæe iû¦Zâ û, Lû\\¥ C_û\\û^e _eòcûY, Ans. Zû_cûZâû I ùKûhùe aò_ûPKe C_iÚòZò gßi^e KûeKö 1. 2 2. ùKûhRúaK 4. Rúa geúeùe ùjC[ôaû RûeY/\\j^Kê ùR÷aòK RûeY 3. fûKUòK¨ @cæ 4. C_ùe Kò´û Zùk Kj«òö 5. \\êAUò 3-Kûað^~êq _ûAeêbKò @cæ, ATP I NADH2ö 5. _gâ ßûi 6. cûAùUûKŠâò@ûe cûUâòKè 7. @«üÉe Sòfäú 8. MäûAùKûfòiòi¨ ùMûUGò g±ùe C©e \\ò@ö (1 mark) 9. Mäùë KûR 10. 3 Q 1. aûdê @_Rúaú gßi^ùe ùKùZûUò ATP @Yê C_ô^Ü jêG? Q 2. MäûAùKûfòiòi¨ ùKûhe ùKCñVûùe iõMVZò jêG? 11. @K¨iûùfû GiòUòK GiòW¨ 12. ùKâai PKâ Q 3. ùaùkùaùk @ûc ù_gúùKûhùe @cæRû^ @bûaùe 13. 38 14. `êi¨`iê ¨ _ûAeêùbU¨ @Yê bûwò ùKCñ @cæùe _eòYZ jêG? Q 4. _é Kélúd _Zâùe ùÁûcûUû ùKCñ bûMùe ejò[ûG ? 15. _âûd 15eê 20 [e 16. c¤z\\û Q 5. cYhò `êi`¨ iê ¨ c¤Kê aûdê _ùâ ag _Kâ dòâ ûKê K’Y Kjê û~ûG? 17. @wûeKûcæ~êq 18. @]ôRòjßû Q 6. iûAUâòK¨ @cæ PKâ ùKûhe ùKCñ @wòKûùe jêG? Q 7. AùfK¨Uâ^¨ _eòaj^ iõiÚû cûAùUûKŠâò@ûe ùKCñ gì^ýiÚû^ _eì Y Keö (1 mark) @õgùe [ûG? Q 1. gKðeûe eûiûd^òK iõùKZ @ùUö Q 8. ùKûhúd gßi^e ùKCñ _âKâòdû aûdê C_Rúaú I aûdê Q 2. MäëùKûR¨ bûwò @wûeK aògòÁ \\êAUò @_Rúaú gßi^ùe ù\\LôaûKê còùkö _ûAeêbòK¨ @cæ @Yêùe _eòYZ jêGö Q 9. ùKûhúd gßi^e cêL¥ @û]ûe eiûd^ eìù_ ùKCñUòKê Q 3. RúaùKûhe gqòùK¦â ö aòùaP^û Keû~ûG? Q10. ùKûhúd gßi^ ùKùZûUò _~ð¥ûdùe iµû\\òZ ùjûA[ûG? Q 4. _Zeâ ù\\A Cn\\ò ùe M¥ûi a^ò cò d jêGö Q11. OAA e _ìeû^ûc K’Y? Q12. iûAUâòK @cæPKâe @^¥ ^ûc K’Y? Q 5. gúZi¯ê ò ùaùk ùaw \\ûß eû gûßiKdòâ û Kùeö Q13. aûdê C_Rúaú gßi^ùe ùKùZûUò ATP iéÁò jêG? Q14. KAQñ , Kê¸úe, Zòcò Kûjû \\ßûeû gßûiKâòdû Keò[û«ò? Q 6. AÁ¨ùe KòYß^ jêGö Q15. RùY iiê Ú a¥qeò _gâ ûß i I ^üò gûßi jûe c^ò Uò K¨ ê ùKùZ [e? Q 7. @cæRû^e @^_ê iÚòZùò e ùjC[ôaû gßi^ _âKdòâ ûKê Kjê û~ûGö Q 8. cûAùUûKŠâò@ûe cûUâòKè bòZùe @cæ [ûGö Q 9. MäûAùKûfòiòi _âKâòdûùe aòRûeòZ ijKûeKUò C_ô^Ü jêGö Q 10. aûdê C_Rúaú gßi^ùe MäëùKûRe _âZòUò Kûað^ ùe _eòYZ jêGö Q 11. ù_âûU^ MZò ilc akKê C_ù~ûM Keò ^ûcK G^RûAc ATP _âÉêZ Kùeö // 21 //

Ans. _[â c \\êAUò g±e iµKðKê ù\\Lô ZéZúd ij iµKòZð g±Uò K’Y ùja ùfL û (1 mark) 1. C6H12O6 2. 3 Q 1. Lû\\¥^kú \\ßûe : MùfU¨ :: gßûi^kú \\ßûe : 3. cûAùUûKŠâ@ò û 4. ùÁûcûUû 5. I\\ûkò@û Pcð 6. iêeûiûe Q 2. AÁ¨ : iêeûiûe KòYß^ :: ù_gú : 7. aûdê @_Rúaú gßi^ 8. ùR÷aKò Q 3. cûQ : Mûfò :: iû_ : 9. NADH2 10. @wûeKûcæ Q 4. Êeù_UòKû : Êe^òdªY :: @]ôRòjßû : 11. ATP iòù^ÚR Q 5. gqòùK¦â : cûAùUûKŠâò@û :: gqòcê\\âû : aûKýùe PòjÜòZ ùeLûuòZ g± / g±_ê¬Kê a\\kûA Q 6. cûUâòKè : iûAUâòK @cæ PKâ :: @«üÉe Sòfäú : VòKþ aûKý ùfL û (1 mark) Q 1. cYòh `êi¨`êi¨eê aûdê _âiûÚ ^Kê fiòKûb Kêjû~ûGö Q 7. AÁùKûh : A[û^f :: ù_gúùKûh : Q 2. cYòhe alMjße Gaõ C\\eMjße cêL-Mâi^ú \\ßûeû Q 8. gúZiê¯ò : I\\ûkò@û Pcð :: fûbðû : _é[K¨ ùjûAQòö Q 3. _ûAeêbòK¨ @cæ GK 5 Kûað^ aògÁò @Yê @ùUö Q 9. `êi¨`êi¨ @ûM_U : Áe^c¨ :: `êi¨`êi¨ _Q_ûL : Q 4. jòùcûùMäûaò^¨ eqe @YêPKâòKûùe [ûGö Q 5. ù~Cñ _âKûe _Zâe Cbd _é I ^òcÜ Zkùe ùÁûcûUû Q10. _âgßûi : _âùag :: ^üò gßûi : ejò[ûG, ùijò _âKûe _ZâKê _éÂKélúd _Zâ Kêjû~ûGö Ans. Q 6. aûdê C_Rúaú I aûdê @_Rúaú ùKûhúd giß ^ùe iûAUâòK¨ 1. MäUòi 2. fûKÖòK¨ @cæ KòYß^ @cæPKâ _eòPûkòZ jêGö Q 7. ^ûK_êWÿû @iÚò \\ßûeû MVòZö 3. `iê ¨`iê ¨ 4. Lû\\¥e Pk^ ^òdªY Q 8. gßûi_[e _â[c bûM ^ûiûe§â @ùUö Q 9. gûcêKû `êi`¨ êi¨ \\ßûeû gßûiKâòdû Kùeö 5. ATP 6. AùfKÖâ^ _eòaj^ iõiÚû Q10. RkPe _ûâ Yúcûù^ gßûiKâdò û _eûieY _Kâ òdâ ûùe Ke[ò û«öò Q11. gßûi^kòKû @ù^K gûLû_âgûLûùe aòbq ùjûA ùK÷gòK 7. fûK¨UòK¨ @cæ 8. Mûfò gòeûùe _eòYZ ùjûAQ«òö 9. ùceê\\Š 10._âiÚû^ Q12. Mâi^ú GK fiKò ûb @wö *** Ans. 2. c¤z\\û 4. ùfûjòZ eqKYòKû 1. ^òügßûi 6. MäûAùKûfòiiò ¨ 8. ^ûiû_[ 3. 3 10. aiò eY 12. U^i¨ òf 5. ic\\ßòZk 7. C_ûiÚò 9. Mûfò 11. iìlà gßi^^kòKû // 22 //

ZéZúd @¤ûd _eòaj^ I i*ûk^ (TRANSPORTATION AND CIRCULATION) Rúa^ ]ûeY ^òcù« _âùZ¥K Rúa Lû\\¥, Rk I @cæRû^ Mjâ Y Ke«òö geúe c¤ùe Gjû _eòaûjòZ ùjûA _âZò ùKûhùe Rúa^ _âKâòdû _ûAñ _jù*ö Cnò\\ùe _eòaj^ ù_ûhKe _eaò j^ Cnò\\ @ûùfûKùgæhY cû¤cùe ^òR _ûAñ Lû\\¥ _âÉêZ iaêR _Zâùe ùjC[aô û iõùgæhòZ Lû\\¥MêWÿòK Rkùe Kùeö ùi[_ô ûAñ ùi Zû’e ùPe cû¤cùe Rk ijòZ @^¥û^¥ \\âaúbìZ ùjûA ù`äûGc¨ Uòiê cû¤cùe Cnò\\e aòbò^Ü @wKê D¡ðß, C_û\\û^ cûUòeê MâjY Kùeö ùiMêWÿòKê iÚíkù_ûhK I iìlàù_ûhK ^òcÜ I _ûgßð _eòaj^ \\ßûeû _eòaûjòZ ùjûA[ûGö iõùgæhY Kêjû~ûGö ùjC[ôaû iûÚ ^Kê ù_ûhKe C› (Source) Gaõ a¥ajéZ ùjC[aô û iÚû^Kê Rcûbêq @õg (Sink) Kêjû~ûGö Rk I ù_ûhK D¡ßð I Cnò\\ùe Rk _eaò j^ _ûgßð _eòaj^ \\ßûeû _eòaûjòZ ùjûA[ûGö ùPee @MâbûMùe [ôaû GKùKûhú cìkùfûce _eaò j^e _âKûe ùb\\ I aòa]ò Z©ß ùKûhRúaK I cé©òKûiÚ \\âaYe iû¦âZûùe [ôaû ZûeZc¥ùe icZû @ûYòaû _ûAñ cìk ùfûcùKûh c¤Kê cé©òKûiÚ \\âaY Cnò\\e @ûag¥KZûKê ù^A Zò^ò _âKûe _eòaj^ _âùag Kùeö Gjû ^òcÜ \\êA C_ûdùe ùjûA[ûG : ù\\Lû~ûG, ~[û - D¡ßð _eòaj^, ^cò Ü _eòaj^ I _ûgßð _eaò j^ö (1) _ûeiZé ò (Osmosis) - ckì ùfûc ùKûh c¤ùe c©é òKûiÚ D¡ßð _eòaj^ùe Rk I ù_ûhK _\\û[ð Zkê C_eKê Gaõ ^òcÜ I _ûgßð _eòaj^ùe _Zâùe _âÉêZ Lû\\¥ aéle aòbò^Ü @õgKê \\âaY Vûeê @]ôK iû¦âZû [ùô f Gjò _¡Zò Kû~ð¥ Kùeö _eòaûjòZ ùjûA[ûGö Gjû ^òÃâòd ùgûhYö (2) aò_P^ gqò (Metabolic Energy) - cìkùfûc Cnò\\ùe _eòaj^ 3 bûMùe aòbq, ~ûjûKò Zòù^ûUò ùKûhe iKdòâ iµqé ò \\ûß eû ùaùkùaùk @]Kô iû¦Zâ ûagò Áò Z©ß C_ùe @û]ûeòZö cé©Kò ûiÚ \\aâ Y ùKûh c¤Kê _g_ò ûùeö Gjû iKòdâ ù_ûhYö (i) ùK÷gòK @ûKhðY (Caprllary attraction) cìkùfûc ùKûheê Gjû aòbò^Ü C_ûdùe Cnò\\e aòbò^Ü (ii) cìkR Pû_ (Root pressure) @õg Z[û _Zâùe RûAùfc¨ Uòiê\\ßûeû _jù*ö (iii) iõiqò Z©ß (Cohesion theory) Cù›ß\\^ cû¤cùe _eòaj^ : Cù›ß\\^ cû¤cùe (i) ùK÷gòK @ûKhðY : Cnò\\e RûAùfc¨ UòiêKê ùK÷gòK ^kú Cnò\\iÚ @Zòeòq Rk Rkúdaû¿ @ûKûeùe Pûfò~ûGö `kùe _Zeâ ùKûh c¤ùe RkldR^òZ iõùgûhY Pû_ iÁé ò jêGö Gjû ij Zêk^û Keû~ûAQòö Gjûe bZò e a¥ûi Kcòùf ùKg÷ òK RûAùfc¨ Uiò eê ê Rk UûùYö `kùe ùiVûùe c¤ ùijò iõùgûhY @ûKhYð aùXöÿ `kùe Rke Cy _Âé Zû^ ]cð [aô ûeê Gjû Pû_ iéÁò jêGö ùghùe Gjû cìk ùfûc _~𥫠~ûA ùiVûùe iaûð ]ôK 10 còUe CyZû _~𥫠CVaò û i´§ùe Gjò Z©ß Rke ^òÃâòd ùgûhY KeûGö Gjû\\ßûeû Rk ij ]ûZa faY _câ ûY \\Gò ö cûZâ @]Kô Cy alé _ûAñ Gjò Z©ß _~¥ð û¯ ^ùê jöñ ùgûhòZ jêGö (ii) cìkR Pû_ : ùKøYiò Cnò\\Kê @]ûeê KUû~ûA ùiVûùe ùÉûc a¥ZúZ, ZßPûaeY (Cuticle), aûZe§â ‘cûù^ûcòUe’ L¬ò cìkR Pû_ i´§ùe _âcûY còùkö (Lenticel) \\ßûeû Cù›ß\\^ _âKòâdû ùjûA[ûGö Gjû Rk _eòaj^ùe iûjû~¥ Kùeö Cy MQùe @]ôK cìkR Pû_ ^[ôaû ij, @]ôK Cù›ß\\^ icdùe Gjû iað^òcÜ [ûG RûYòaû _ùe Gjò Z©ß _~ð¥û¯ ùjfû^ûjóö // 23 //

(iii) iõiqò Z©ß : _Zâ `kKùe iéÁ aòieY Pû_, Cù›ß\\^ PZò â 3.1 (L) - cYòh jéZþ_òŠe @ûbý«eúY MV^ ùiâûZ, Rke Cy _éÂZû^ ]cð, Rk @Yêcû^u c¤ùe Gjû alMjße c¤ùe \\êA `êi¨`êi¨ cSùò e I c¤z\\ûe [ôaû iõiqò ak I Rk @Yê I RûAùfc¨ bò©ò c¤ùe [ôaû iõfMÜ ak AZ¥û\\òe còkZ _bâ ûaùe Rke GK ^eò az^ò Ü C_ùe iûcû^¥ aûcKê @aiÚòZö G[ôùe PûùeûUò _âùKû ejòQòö ]ûeû _Zâ _~𥫠fûMò ejò[ûGö Gjû\\ßûeû cé©òKûiÚ faY C_e \\êA _âùKûÂKê GUâòdc¨ aû @kò¦ (aûc I \\lYò ) I Zk _Zâùe _jù*ö \\êA _âùKûÂKê ùb<âòKf¨ aû ^kò d (aûc I \\lòY) Kêjû~ûGö GjûKê \\gðûAaû _ûAñ jeùMøeû MQKê ù^A Zêc ajòùe _eúlY a‰ð^û ùjûAQòö _â[c ùiû_û^ : jéZ¨_òŠKê @ûiê[ôaû eq gòeû cû¤cùe @ûùi, ~ûjûKò @k¦ò \\dß ij iõ~êq ùjûA[ûGö jZé _¨ Šò eê ~ûC[ôaû cYòh geúeùe _eòaj^ iõiÚû eq ]c^ú cû¤cùe ~ûG, ~ûjûKò ^òkd\\ßd ij iõ~êq ùjûA[ûGö D¡ßð cjûgòeû I ^cò Ü cjûgòeû \\ßd \\lòY @kò¦ ij _eò_ûK Kâòdû\\ßûeû Lû\\¥ I Rk ij gßûiKâòdûùe @cæRû^ iõ~êq, ~ûjûKò @cæRû^ aòjú^ eq @ûi[ò ûGö iõ~êq iÚû^ùe M¥ûi eq c¤Kê _âùag Kùeö eq ùiMêWÿòKê ùKûhùe _j*ûA @¡Pð ¦âûKZé ò K_ûUòKû [ûA @kò¦ bòZeKê ùLûùf I ùiùZùaùk ùiVûeê aRð¥aÉê @wûeKûcæ M¥ûi (CO2) MâjY Keò geúe \\lòY @kò¦e gò[ôk^ NUò[ûG aû `êfò[ûGö \\lòY @kò¦e aûjûeKê ù^aûùe iûjû~¥ Kùeö iõùKûP^ `kùe Gjò eq Zk _âùKû ‘\\lòY ^òkd’Kê GK Qò\\â ù\\A @ûùiö ùijò Qò\\âùe 3 _ûLêWûÿ aògòÁ K_ûUòKû [ûG I eq i*ûk^ ^òkde gò[ôk^ ùjûA[ûGö ^òkde iõùKûP^ ùaùk ùijò @cæRû^ ajò ú^ eq `êi`¨ êi¨ ]c^ú ù\\A `êi`¨ iê K¨ ê ~ûGö iõ~êq CAfòdc¨ jûùbð ^ûcK RùY aâòUòg¨ Wûqe Gjû @ûaòÃûe iÚkùe @¡Pð ¦âûKéZò K_ûUòKû [ûGö Keò[ôùfö jZé _¨ Šò I eqaûjò^ú cû¤cùe Gjò eq i*ûk^ Kû~ð¥ ùjûA[ûGö eqaûjò^ú 3 _âKûee : \\ßòZúd ùiû_û^ : `êi¨`êi¨ geò û ù\\A @cæRû^ ~êq eq aûc @kò¦Kê @¡ðP¦âûKéZò K_ûUòKû ùLûfòaû \\ßûeû _ùgö (i) ]c^ú ùiùZùaùk @k¦ò e gò[kô ^ NUò[ûGö @k¦ò e iõùKûP^ ùaùk (ii) gòeû @¡ðP¦âûKéZò K_ûUòKû a¦ jGê I @kò¦-^òkd \\ßûe aû Qò\\âe 2 (iii) eqùKg÷ òK _ûLêWûÿ aògòÁ K_ûUòKû aûc ^òkd@ûWÿKê ùLûfò~ûG Gaõ aûc jéZ¨_òŠeê ]c^ú iûjû~¥ùe @cæRû^~êq aògê¡ ^òkde gò[ôk^ (`êfòaû) ù\\Lû~ûGö @cæRû^~êq eq aûc eqùKûhMêWKòÿ ^Kò UKê ~ûA gòeû iûjû~¥ùe @wûeKûcæ~qê @g¡ê ^òkdKê _âùag Kùeö Gjû iaêVûeê \\l @õgö KûeY, aûc eq jéZ¨_òŠKê ù`eò@ûùiö GjûKê ‘@ûa¡ i*ûk^’ Kêjû~ûGö ^òkde iõùKûP^ ùaùk 2 _ûLêWûÿ aògòÁ K_ûUòKû a¦ jêG I @¡ðP¦âûKéZò K_ûUòKû ]c^ú c¤Kê ùLûfòaûeê, @cæRû^~êq eq jéZ¨_òŠ ‘cjû]c^ú’ ù\\A iûeû geúeKê i*ûkòZ jêGö PZò â 3.1 (K) - cYòh jéZþ_òŠe aûjýMV^ K_ûUKò ûMWê òKÿ ù~ûMñê eq _QKê ù`e_ò ûùe ^ûjöó geúee ùKøYiò @wKê [ùe eq _j*ôfû ùakKê Zûjû 2 [e jéZ¨_òŠ c¤ ù\\A _âaûjòZ ùjC[ôaûeê GjûKê ‘ù\\ß÷Z i*ûk^’ Kêjû~ûGö // 24 //

ùZYê @ûc jZé ¨_òŠ c¤ùe 4 Uò ùKûVeú, _âùZ¥K ùKûVeú eq Kòbkò RcûU aûù§ ij ùMûUòG ùfLûGñ eqaûjò^ú (gòeû I ]c^ú) iõ~êq, 6Uò Qò\\â I 6Uò K_ûUòKû [ûGö K_ûUòKûMêWòKÿ c¤ùe 4Uò @¡Pð ¦ûâ KéZ,ò LŠò@û iÚû^ùe eq RcûU aû§òaû _ûAñ @YêPKâòKû, ù~CñMêWÿòK ùKûVeú I eqaûjò^ú iõ~êq \\ßûeùe, ùMûUòG K¥ûf¨iòdc¨ @ûd^ (Ca++) Z[û G^R¨ ûAc¨MêWÿòKe còkòZ Kâòdû 3 _ûLWê ÿûaògÁò , ù~CUñ ò \\lYò @kò¦-^òkd \\ûß eùe Gaõ ùMûUòG \\ßûeû iûjû~¥ Kùeö eqùe jò_ûeò^¨ ^ûcK ù_ûâ Uò^¨ [ôaûeê geúe 2 _ûLêWÿûaògòÁ, ù~CñUò aûc @kò¦-^òkd \\ßûeùe ejòQ«òö c¤ùe eq RcûU aûù§^ûjóö ùRûK fûkùe [aô û jòeêWò^¨, ùiûWòdc¨ @K¨RûùfU¨ aû _Uûiòdc¨ @K¨RûùfU¨ RûZúd faY GK iû]ûeY iêiÚ a¥qeò jéZ¨_òŠe Ʀ^ jûe cò^òU¨Kê c¤ eqKê RcûU aû§òaûKê \\òG^ûjóö eq RcûU aû§òaûe _âKâòdû 72 [eö cYòh jZé _¨ òŠùe \\êA[e ùjC[aô û eq i*ûk^Kê ù\\ßZ÷ iõùl_ùe ^òcÜùe a‰^ð û Keû~ûAQòö i*ûk^ c¤ Kêjû~ûGö eq RcûU aû§òaû _âKâòdû : lZ Uòiê I ùKûh Z[û cûQe jéZ¨_òŠ \\êA _âùKû aògòÁ (1 @kò¦ I 1 ^òkd)ö bûwò[ôaû @YêPKòâKûeê RûZ [âù´û_äûÁò^¨ C_iÚòZòùe Gjûe eq i*ûk^Kê GKK i*ûk^ Kêjû~ûGö (i) ù_âûù[ûâ ´ò^¨ Ca   [â´^ò ¨ PZò â 3.2 - cûQ jéZþ_òŠe @ûbý«eúY MV^  ùawe jZé ¨_Šò Z^ò ò _ùâ KûÂaògòÁ (2 @kò¦ I 1 ^kò d)ö ùicû^ue @cæRû^ @ûag¥KZû Kc¨ [ûGö (ii) `ûAaòâù^ûùR^¨ [â´ò^¨ `ûAaòâ^¨ (iii) `ûAaâò^¨ Rûf, eqKYòKû I @YêPKâòKû  _Zkû @ûÉeY iéÁò I eqiâûa a¦ö eqaMð aû aWä ¨ Mî_¨ Gjû i´§úd Z[¥ ùa÷mû^òK Kûf¨ð f¥ûŠùÁA^e¨ _â[ùc ù\\A[ôùfö @û<ùò R^¨ I @û<òaWÿòKê ù^A eqKê A, B,AB Gaõ O Gjò_eò 4 Uò aMùð e aòbq Keû~ûAQòö ‘O’ aMð eq]ûeú a¥qò ‘iaRð ^\\ûZû’ ùjûA[aô û ùaùk ‘AB’ aMð eq]ûeú a¥qò ‘iaðR^ MâjúZû’ ùjûA[ûGö Rh eq aMð PZò â 3.3 - ùaw jéZþ_òŠe @ûbý«eúY MV^ ùeii¨ _ûZòcûuWÿ ^ûcû^iê ûùe @ûaòÃéZ ^ìZ^ ù_âûUò^¨ ‘Rh’ e C_iÚZò ò ùKùZK c^hê ¥e ùfûjZò eqKYòKû @ûaeYùe ]c^ú Kû^Ú C_ùe eqe Pû_Kê ‘eqPû_’ Kêjû~ûGö còùkö Gjûe C_iÚòZò [ôùf Rh+ I ^ [ôùf Rh- eìù_ aMúð KéZ jéZ¨_òŠe iõùKûP^ R^òZ Pû_Kê iòùÁûfòK Pû_ I _âiûeY jGê ö ‘+’ aMeð eq ‘-’ aMKð ê \\@ò ûMùf cZé ¥ê _eò ici¥û NUaò ûe i¸ûa^û [ûGö ùZYê eqaMeð ‘ùckK’, eq\\û^ _aì ðeê RûYòaû @ûag¥Kö ùijò_eò aò_eúZ eq [ôaû (Rh+ I Rh-) \\µZòue \\ßòZúd i«û^ iéÁò ùjaû @i¸a ùjûA_ùWÿö KûeY MbðiÚ gògêe Rh I cû’e Rh aò_eúZ ùjaûeê \\ßòZúd i«û^ùe ùfûjòZ eqKYòKûMêWòÿK `ûU~ò ûA gògêUò ce~ò ûGö GjûKê Geùò [ûâ aûä ùÁûiòi¨ `Uò ûfòi¨ (Erythroblastosis Foetalis) Kêjû~ûGö Kò«ê Gjûe \\c^ _ûAñ @]ê^û GK Aù¬K¨i^¨ ijRùe C_f²ö R^òZ Pû_Kê WûA@ûùÁûfòK¨ Pû_ Kêjû~ûGö iiê Ú a¥qòe agò âûc ùfûjòZ eqKYòKûe _é ù\\gùe D ^ûcK GK @Zòeòq ùakùe iòùÁûfòK¨ Pû_ 120 còcò _ûe\\ cû^ I WûdûùÁûfòK¨ @û<òùR^¨ ~\\ò [ûG ùZùa Zûjû Rh+ I ~\\ò ^ [ûG ùZùa Pû_ 80 còcò _ûe\\ cû^ö ÇòM¨ùcû cûù^ûcòUe ~ª iûjû~¥ùe Rh- ùjûA[ûGö 120 Gjû c_û~ûGö (eq Pû_  80 mm Hg ) *** // 25 //

_âgûÜ akú \\úNð C©ecìkK _âùgûÜ ©e (4 marks) Q 3. eq Kò_eò RcûU aûù§ aêSû@ö Q 1. cYòhe jéZ¨_òŠe @ûb¥«eúY MV^ aêSû@ö Ans. Ans.  eq RcûU aû§òaûùe @YêPKâòKû iûjû~¥ Kùeö  lZ iÚû^e Uòiê I @YêPKâòKû aûdê iõÆgðùe @ûiòùf  cYòhe jéZ¨_òŠ Pûeò ùKûVeú aògòÁö  C_e \\êAUòKê GUâòdc (@kò¦) I Zk \\êAUòaê ùb<âòKòf [âù´û_äûÁò^ ^ûcK GK fòù_ûù_âûUò^¨ Zò@ûeò jêGö  [ùâ ´û_ûäÁ^ò eqùe [aô û Ca++@ûd^ I G^R¨ ûAc¨ C_iZòÚ ùò e (^òkd) Kêjû~ûGö  \\lòY @kò¦ ij D¡ðß cjûgòeû I ^òcÜ cjûgòeû eqaûjò^ú _äûRc¨ûe ù_âû[â´ò^ ù_âûUò^Kê [â´ò^ùe _eòYZ Kùeö  [´â ^ò _bâ ûaùe _ûäRcûe @ûC ùMûUGò ù_ûâU^ò `ûAaùòâ ^ûùR^ \\êAUò iõ~êq ùjûA[ûGö  \\lYò ^òkd ij `êi`¨ êi¨ ]c^ú iõ~êqö `ûAaâò^ùe _eòYZ jêGö  \\lYò @k¦ò - \\lYò ^kò d \\ûßeùe 3-_ûLWê ûÿ agò Áò K_ûUKò û,  `ûAaâò^ @\\âaYúd I Z«ê _eò ùjûA[ôaûeê lZ iÚû^ùe aûc @kò¦ - aûc ^òkd \\ûß eùe 2-_ûLWê ûÿ aògÁò K_ûUKò û GK RûfK iéÁò Kùeö I ^kò d - eqaûj^ò ú \\ûß eùe @¡Pð ¦ûâ KZé ò K_ûUòKû [ûGö  Gjò Rûfùe eqKYòKû I @YêPKòKâ û Q¦òùjûA GK _Zkû  @k¦ò I ^kò d c¤ùe [aô û K_ûUKò û ^kò d@ûWKÿ ê Gaõ ^kò d I eqaûj^ò ú c¤ùe [aô û K_ûUKò û eqaûj^ò ú@ûWKÿ ê ùLûf[ò ûGö @ûÉeY Zò@ûeò Ke«ò I eq @ûC aûjûeKê @ûiò _ûùe^ûjó  K_ûUòKû ù~Cñ @ûWKÿ ê ùLûf[ò ûG, eq ùij@ò ûWÿKê _âaûjZò I RcûU aû§ò ~ûGö ùjûA[ûG, K_ûUKò û a¦ ùjùf eq _QKê ù`e_ò ûùe ^ûjöó Q 4. cYhò e jéZ¨_òŠe @aiÚòZò I aûj¥ MV^ a‰ð^ Keö (PòZâ @^ûag¥K) Q 2. eq aûj^ò ú K’Y? geò û I ]c^ú c¤ùe _û[Kð ¥ \\gûð @ö Ans. geúeùe eq i*ûk^ _ûAñ CŸòÁ ^kúMWê ÿòKê eqaûjò^ú Ans. Kj«òö @ûc geúeùe Zò^ò _âKûe eqaûjò^ú ejòQòö  cYòhe al Mjße c¤iÚkùe \\êA `êi¨`êi¨ cSòùe I ~[û - eq ùK÷gòK, gòeû I ]c^úö c¤z\\ûe C_ùe iûcû^¥ aûcKê jéZ¨_òŠ @aiÚòZö gòeû ]c^ú  RùY adÄ a¥qòe jéZ¨_òŠe f´ - 12 ùi.cò., Iiûe-  Gjû c¤ ù\\A geúee  Gjû c¤ ù\\A jéZ¨_òŠeê 9 ùi.cò. I IR^ 250 eê 300 Mâûcö aòbò^Ü @õgeê jéZ¨_òŠKê eq geúee aòbò^Ü @õgKê eq _âaûjòZ ùjûA[ûGö _âaûjòZ ùjûA[ûGö  Gjûe ew cûUò@û fûfö  jéZ¨_òŠùe 4 Uò _âùKû @Qò, C_e \\êAUòKê GUâòdc  `êi¨`êi¨ gòeû a¥ZúZ @^¥  `iê ¨`iê ¨ ]c^ú a¥ZúZ @^¥ icÉ gòeû @cæRû^ ^ [ôaû icÉ ]c^ú @cæRû^ [aô û (@kò¦) I Zk \\êAUòKê ùb<âòKf¨ (^òkd) Kêjû~ûGö eq aj^ Ke«òö eq aj^ Ke«òö  \\lòY @kò¦ ij D¡ßð cjûgòeû I ^òcÜ cjûgòeû ^ûcK  Gjûe bò©ò _Zkûö  Gjûe bò©ò ùcûUûö eqaûjò^ú \\êAUò iõ~êq ùjûA[ûGö Q 5. Cnò\\ùe Rk _eòaj^ùe iµqé Z©ßMêWÿòKê aêSû@ö  G[ôùe K_ûUòKû ejò[ûGö  G[ùô e K_ûUòKû ^ [ûGö Ans. Cnò\\ùe Rk _eòaj^ùe 3 Uò Z©ß iµéqö GMêWÿòK  gòeûe @aiÚòZò ijRùe  ]c^ú geúee cûõiù_gúe ùjfû ùK÷gòK @ûKhðY, cìkR Pû_ I iõgqò Z©ßö RYû_ùWÿö Gjû ^úk ew Mbúeùe ejò[ûGö Gjû (i) ùK÷gòK @ûKhðY : Gjò Z©ß @^êiûùe Cnò\\ùe [ôaû ùjûA[ûGö fûf ew ùjûA[ûGö RûAùfc ùKg÷ òK ^kú _eò Kû~¥ð Kùeö ùKg÷ Kò @ûKhYð e  gòeû c¤ùe eqPû_ Kc  ]c^ú c¤ùe eqe Pû_ Pû_ I Rke Cy _éÂZû^ ù~ûMêñ Rk RûAùfc c¤ùe [ûGö @]ôK [ûGö // 26 //

C_eKê CVò[ûGö Kò«ê ùK÷gòK @ûKhðY R^òZ Pû_ ù~ûMêñ Q 2. cYòhe jéZ¨_òŠe @ûb¥«eúY MV^e ^ûcûuòZ Rk @Zò ùagúùe 10 cò. _~𥫠C_eKê CVò_ûùeö PòZâ \\ò@ö ùZYê @Zê¥y Cnò\\ùe Rk _eòja^ Gjò Z©ß @^êiûùe aêSòaû i¸a ùjûA ^ [ûGö Ans. (ii) cìkR Pû_ : Cnò\\e KûŠKê @]ûeê KûUòù\\ùf KUû iÚû^eê Rkúd @õg aûjûeê[ôaûe ù\\Lû~ûGö Gjû cìkR Pû_ ù~ûMêñ ùjûA[ûG ùaûfò aògûß i Keû~ûGö Kò«ê @Z¥ê y MQùe cìkR Pû_ @]ôK ùjaû @ûag¥K, ~ûjûKò ùjûA ^ [ûGö GYê ckì R Pû_e Rk _eaò j^ùe aùò gh bìcKò û ^ûjó ùaûfò RYû_ùWÿö (iii) iõgqò Z©ß : Cnò\\ _Zâeê Rkld ùjùf _Zâ`kKùe cYhò jéZþ_òŠe @ûbý«eúY MV^ aòieY Pû_ Kcò~ûGö ùZYê _Zâe gòeû-_âgòeûeê Rk _Zâ`kKKê MZòKùeö Cù›\\^ R^òZ @ûKhðY ù~ûMêñ Q 3. eq aMð K’Y? Rk cìkeê _Zâ _~𥫠UûYò ùjûA@ûùiö Gjò icdùe Rk @Yêcû^u c¤ùe iõgqò ak, Rk I RûAùfc Ans. c¤ùe iõfMÜ ak ù~ûMê Rk]ûeû @aòzò^Ü eùjö  eqùe G<òùR^ I G<òaWÿòe C_iÚòZò @^êiûùe eqaMð iõlò¯ C©ecìkK _âùgûÜ ©e (3 marks) ^òeì_Y Keû~ûGö Q 1. Cnò\\ùe Rk _eòaj^ \\gðûC[ôaû GK _eúlY  c^êh¥e 4 _âKûe eqaMð ùjûA_ûùeö ~[û : A, B, a‰ð^û Keö AB I Oö Ans. @ûag¥Kúd C_KeY : ùKû^òKûf `äûÄ, ^ûkò Kûkò aû  eqaMð A ùe G<òùR^ A I G<aò Wÿò B [ûGö ùijò_eò iû`âû^ò^, Rk, jeùMøeû MQö B ùe G<òùR^ B I G<òaWÿò A [ûGö _eúlû :  AB eqaMùð e Cbd G<òùR^ AI B [ûG cûZâ ùKøYiò  ùKû^òKûf `äûÄùe @]û _ûYò ù^A ùi[ùô e ^ûfò Kûkò G<òaWÿò ^ [ûGö aû iû`âû^ò^ cògû~ûCö  O eqaMðùe Cbd G<aò Wÿò A I B [ûG cûZâ ùKøYiò  jeùMøeû MQKê cûUòeê C_ûWòÿ ùPeKê bfbûùa ]@ê û~ûCö G<òùR^ ^ [ûGö  jeùMøeû MQKê Gùa ùKû^òKûf `äûÄùe [ôaû ewú^  icû^ eqaMðe a¥qVò ûeê eq Mjâ Y Keû~ûG, ùZùa Rkùe eLû~ûC ù~_eòKò ùPe _ûYòùe aêWÿò ejòaö O aMðe a¥qò icÉuê eq ù\\A_ûùeö ùZYê ZûKê  GK N<û _ùe _~ð¥ùalY Keû~ûCö iaðR^\\ûZû Kêjû~ûGö _~ð¥ùalY :  ùijò_eò AB aMeð a¥qò icÉu Vûeê eq ù^A_ûùeö jeùMøeû MQUòe KûŠ I _Zâe gòeû-_âgòeû ^ûfò ùZYê ZûKê iaRð ^MâjúZû Kêjû~ûGö ù\\Lû~òaö iò¡û« : Q 4. cYhò e eqaMð Kò_eò ^ò‰ðd Keû~ûAQò? Gjò _eúlûeê RYûMfû ù~ ùKû^Kò ûf `ûä Äùe [aô û ewú^ Ans. Rk ùPe \\ûß eû ùgûhòZ ùjûA _Zâe geò û-_gâ òeûùe _j*ô ~ûAQöò @[ðûZ¨ Cnò\\ùe Rk _eòaj^ jêGö  ùfûjòZ eq KYòKû @ûaeYùe [ôaû G<òùR^ I _äûRcûùe [ôaû G<òaWÿòe C_iÚòZò @^êiûùe eqaMð ^òeì_Y Keû~ûGö  c^êh¥e 4 _âKûe eqaMð ùjûA_ûùeö ~[û : A, B, AB I Oö // 27 //

 eqaMð A ùe G<òùR^ A I G<aò Wÿò B [ûGö ùijò_eò Q 6. c^hê ¥ geúeùe abò ^ò Ü @õgKê @cRæ û^~êq eq K_ò eò B ùe G<òùR^ B I G<òaWÿò A [ûGö _âaûjòZ jêG a‰ð^û Keö  AB eqaMðùe Cbd G<òùR^ AI B [ûG cûZâ ùKøYiò Ans. G<òaWÿò ^ [ûGö  geúee aòbò^Ü @õgeê @wûeKûcæ~êq eq iõMjé úZ ùjûA  O eqaMðùe Cbd G<òaWÿò A I B [ûG cûZâ ùKøYiò D¡ßð cjûgòeû I ^òcÜ cjûgòeû \\ßûeû \\lòY @kò¦Kê G<òùR^ ^ [ûGö @ûiò[ûGö Q 5. cYhò jéZ¨_òŠe _âùKû I K_ûUòKûe @aiÚòZò ùfLö  \\lòY @kò¦eê Gjò eq Zò^ò _ûLWê ÿû aògòÁ K_ûUòKû ù\\A \\lòY ^òkdKê ~ûGö Ans.  \\lòY ^òkde iõùKûP^ `kùe GVûeê `êi`¨ êi¨ ]c^ú  cYòh jéZ¨_Šò ùe 4 Uò _âùKû @Qò, C_e \\Aê UKò ê GUâdò c \\ßûeû eq `êi¨`êi¨ùe _âùag Kùeö (@kò¦) I Zk \\êAUòKê ùb<âòKf¨ (^òkd) Kêjû~ûGö  `êi¨`êi¨ùe eqRûfKùe eq _âaûjòZ ùjfûùaùk  \\lYò @kò¦ ij D¡ßð cjûgòeû I ^òcÜ cjûgòeû ^ûcK @cæRû^ MâjY Kùe I @wûeKûcæ Z¥ûM Kùeö eqaûjò^ú \\êAUò iõ~êq ùjûA[ûGö  @cæRû^~êq eq `êi¨`êi¨ gòeû ù\\A aûc @kò¦Kê @ûùiö  \\lYò @k¦ò -\\lYò ^òkd \\ûß eùe 3-_ûLWê ûÿ agò Áò K_ûUòKû,  aûc @kò¦e iõùKûP^ ù~ûMêñ GVûeê @cæRû^~qê eq aûc @k¦ò -aûc ^kò d \\ûß eùe 2-_ûLWê ÿû aògÁò K_ûUKò û I ^kò d-eqaûjò^ú \\ûß eùe @¡Pð ¦âûKZé ò K_ûUòKû [ûGö aûc ^òkdKê I _ùe cjû ]c^ú ù\\A geúee abò ^ò Ü @õgKê _eòaûjòZ jêGö  @kò¦ I ^òkd c¤ùe [ôaû K_ûUòKû ^òkd@ûWÿKê Gaõ ^òkd eqaûjò^ú c¤ùe [ôaû K_ûUòKû eqaûjò^ú@ûWÿKê ùLûfò[ûGö Q 7. c^êh¥ geúeùe ù\\ßZ eq i*ûk^e GK ùeLûuòZ PòZâ @u^ Keö Ans. ù\\ß÷Z eq i*ûk^ // 28 //

Q 8. eqPû_ K’Y? RùY iêiÚ a¥qòe eq Pû_ ùKùZ Q 2. iõgqò Z©ß ùfLö ejò[ûG? Ans. Cù›ß\\^ _âKâdò û ù~ûMêñ Cnò\\ _Zâeê Rkld ùjùf Ans. _Z`â kKùe aòieY Pû_ Kcò~ûGö ùZYê _Zâe gòeû- _âgeò ûeê Rk _Zâ`kKKê MZòKùeö Cù›ß\\^ R^òZ  eqe _âaûj `kùe ]c^ú Kû^Úùe ù~Cñ Pû_ iéÁò jêG @ûKhðY ù~ûMêñ Rk cìkeê _Zâ _~𥫠UûYò ùjûA@ûùiö ZûjûKê eqPû_ Kêjû~ûGö Gjò icdùe Rk @Yêcû^u c¤ùe iõgqò ak I Rk I RûAùfc c¤ùe iõfMÜ ak ù~ûMê Rk]ûeû @aòzò^Ü  jZ¨_òŠe iõùKûP^ ùaùk eq ]c^ú c¤Kê _gò[ûGö eùjö Gjò Z©ßKê iõgqò Z©ß Kjê û~ûGö ]c^ú Kû^Úùe ùijò icdùe eqe Pû_ aXòÿ~ûGö Q 3. gòeû I ]c^ú C_ùe Uò®Yú \\ò@ö  jéZ¨_òŠe _âiûeY ùaùk KòQò akKû eq ]c^ú c¤ùe Ans. [ûGö ùZYê ]c^ú Kû^Úùe eqe Pû_ _ìaðûù_lû Kc¨ [ûGö geò û  Gjû c¤ ù\\A geúee aòbò^Ü @õgeê jéZ¨_òŠKê eq  jZé _¨ Šò e iõùKûP^ R^Zò Pû_Kê iùò ÁûfKò Pû_ I _iâ ûeY R^òZ Pû_Kê WûA@ûùÁûfòK¨ Pû_ Kêjû~ûGö _âaûjòZ ùjûA[ûGö  `êi¨`êi¨ gòeû a¥ZúZ @^¥ icÉ gòeû @cæRû^ ^ [aô û  RùY iêiÚ a¥qeò aògûâ c ùake iùò ÁûfKò Pû_ iû]ûeYZü 120 mmHg I 80 mmHg WûA@ûùÁûfòK Pû_ö eq aj^ Ke«òö  Gjûe bò©ò _Zkûö Q 9. Rh eq aMeð aòùghZß ùfLö  G[ôùe K_ûUòKû ejò[ûGö ]c^ú Ans.  Gjû c¤ ù\\A jéZ¨_òŠeê geúee aòbò^Ü @õgKê eq  ùa÷mû^òK f¥ûŠùÁA^e MùahYû \\ßûeû \\gðûA[ôùf ù~ _âaûjòZ ùjûA[ûGö _ûZò cûuWÿe ùfûjòZ eq KYòKûe aûj¥ @ûaeYùe GK  `êi¨`êi¨ ]c^ú a¥ZúZ @^¥ icÉ ]c^ú @cæRû^ [ôaû ^ì@û _âKûe G<òùR^¨ @Qòö eq aj^ Ke«òö  Gjò G<òùR^¨Kê ùi Rh ^ûcùe ^ûcòZ Kùfö  Gjûe bò©ò ùcûUûö  _ùe ùi GjûKê KòQò cYòhu geúeùe c¤ @ûaÃò ûe  G[ùô e K_ûUòKû ^ [ûGö Q 4. ùK÷gòK @ûKhðY K’Y? Keò[ôùfö Ans. ùK÷gòK @ûKhðY GK Z©ß ~ûjû Cnò\\ùe Rk _eòaj^  Rh G<òùR^¨ [aô û cYòh Rh+ I Rh G<òùR^¨ ^ [ôaû aSê ûAaûKê a¥ajûe Keû~ûGö Gjò Z©ß @^iê ûùe Cn\\ò ùe cYòhuê Rh- bûùa aMðúKeY KeûMfûö [ôaû RûAùfc ùK÷gòK ^kú _eò Kû~ð¥ Kùeö ùK÷gòK  Rh- eq aMðe cYòhKê ~\\ò Rh+ [ôaû eq i*eY @ûKhðYe Pû_ I Rke Cy _éÂZû^ ù~ûMñê Rk RûAùfc c¤ùe C_eKê CVò[ûGö Kò«ê ùKg÷ Kò @ûKhðY R^Zò Pû_ Keû~ûG, ùZùa Rh- aMðe a¥qòe céZê¥ ùjûA[ûGö ù~ûMñê Rk @Zò ùagúùe 10 c.ò _~¥ð « C_eKê CV_ò ûùeö ùZYê @Zê¥y Cnò\\ùe Rk _eòaj^ Gjò Z©ß @^êiûùe iõlò¯ C©ecìkK _âùgÜû©e (2 marks) aêSòaû i¸a ùjûA ^ [ûGö Q 1. ù\\ß÷Z i*ûk^ K’Y? Ans.  c^êh¥ geúeùe @cæRû^ ~êq eq I @cæRû^ aòjú^ eqe cògâY NùU^ûjóö  aûc @kò¦ I ^kò dùe @cæRû^ ~êq eq I \\lòY @kò¦ I ^òkdùe @cæRû^ aòjú^ eqe _âaûj ùjûA[ûGö  geúee ùKøYiò @wKê eq _j*fô û ùakKê Zûjû jéZ¨_òŠ ù\\A \\êA[e _âaûjòZ ùjûA[ûGö  GYê c^hê ¥ geúeùe eq i*ûk^Kê ù\\Z÷ß i*ûk^ Kjê û~ûGö // 29 //

Q 5. cìkR Pû_ K’Y? ùMûUòG aûK¥ùe C©e \\ò@ö (1 mark) Ans. cìkR Pû_ GK Z©ß ~ûjû Cnò\\ùe Rk _eòaj^ Q 1. cYòh eqe ùKCñVûùe @û<òùR^þ I @û<òaWÿò ejò[û«ò ? aSê ûAaûKê a¥ajûe Keû~ûGö Gjò Z©ß @^iê ûùe Cn\\ò e Q 2. fýûŠùÁA^e ùKCñ RûZeò cûuWÿu ùfûjòZ eq KYKò ûe KûŠKê @]ûeê KûUòù\\ùf KUû iÚû^eê Rkúd @õg aûjûeê[aô ûe ù\\Lû~ûGö Gjû ckì R Pû_ ù~ûMêñ ùjûA[ûG aûjý@ûaeYùe Rh @û<òùR^þ [ôaûe ù\\Lôùf ? ùaûfò aògßûi Keû~ûGö Kò«ê @Zê¥y MQùe cìkR Pû_ Q 3. cYòh jéZþ_òŠ ùKùZ _âùKûÂaògòÁ ? @]ôK ùjaû @ûag¥K, ~ûjûKò ùjûA ^ [ûGö GYê cìkR Q 4. _Zâùe _Éâ êZ ùgßZiûe K_ò eò bûaùe MQe abò ^ò Ü @õgKê Pû_e Rk _eòaj^ùe aòùgh bìcòKû ^ûjó ùaûfò RYû_ùWöÿ iÚû^û«eòZ ùjûA[ûG ? Q 5. MQe cìkR Pû_ ùKCñ ~ª iûjû~ýùe c_û ~ûA_ûùe? Q 6. ùK÷gòK @ûKhðY ù~ûMêñ Rke _eòaj^ Kò_eò Q 6. ùKCñ _âKûe ùgûhYKê Cnò\\ùe iKâòd ùgûhY Kj«ò? ùjûA[ûG? Q 7. ùKCñ _âKûe ùgûhYKê Cnò\\ùe ^òÃâòd ùgûhY Kj«ò? Q 8. ù_ûhKe C› I Rcûbêq @õg KûjûKê Kêjû~ûG? Ans. Q 9. @ûag¥KZû @^~ê ûdú Cn\\ò e 3 _Kâ ûe _eaò j^ K’Y K’Y? Q10. ùMûUòG ùK÷gK ^kú c¤ùe Rk C_eKê CùV KûjóKò?  ùMûUòG ùK÷gòK ^kúùe ùK÷gòK @ûKhðYe Pû_ I Rke Q11. ùKCñ KûeYeê Rk _eòaj^ùe Cnò\\ùe cìkR Pû_e Cy _éÂZû^ ù~ûMêñ Rk ^kú c¤ùe C_eKê CVò[ûGö aòùgh bìcòKû ^ûjó ùaûfò Kêjû~ûG?  ^kúe a¥ûi ù~ùZ Kc jêG, Rk ùiùZ @]ôK Q12. _Zâùe Rke aòieY Pû_ Kùc KûjóKò? C_eKê CùVö Q13. eqe ùKCñ MZKò ê @ûa¡ P*ûk^ Kêjû~ûG? Q14. Rúa^ [aô û _~𥫠jéZ¨_òŠ ƦòZ jêG KûjóKò?  Cnò\\ùe Gjò ^òdceê Rk C_eKê CùV ùaûfò aògßûi Q15. jéZ¨_òŠ cûõiù_gúKê eq i*ûk^ Kò_eò jêG? Keû~ûGö Q16. cûQùe eq i*ûk^Kê GKK i*ûk^ KûjóKò Kjê û~ûG? Q17. jûA_eùU^¨i^¨ ùKCñ _eòiÚòZòKê Kjê û~ûG? Q 7. ùKCñ KûeKcû^u ù~ûMêñ Rk cìkeê @MâbûM Q18. gòeû I ]c^ú bòZùe eq ÊûbûaòK @aiÚûùe RcûU aû§ò _~𥫠~ûGö ^ [ûG KûjóKò ? Ans. Cnò\\ùe Zòù^ûUò KûeK ù~ûMêñ Rk cìkeê @MâbûM Q19. RùY a¥qòe Rh eq aMð aòhd RûYòaû Reêeú KûjóKò? _~𥫠~ûGö GMêWÿòK ùjfû ùK÷gòK @ûKhðY, cìkR Pû_ I iõgqò Z©ßö Ans. Q 8. Cn\\ò ùe Rke _eaò j^ùe ckì R Pû_e bcì Kò û K’Y? 1. cYòh eqe ùfûjòZ eqKYòKûe @ûaeYùe @û<òùR^¨ I _äûR¨cûùe @û<òaWÿò ejò[û«òö Ans. 2. f¥ûŠùÁA^e¨ ‘ùeii¨’ (Rhesus) RûZòe _ûZòcûuWuÿ  Cy MQ cìkùe cìkR Pû_ @]ôK ^ [ûGö ùfûjZò eq KYKò ûe aûjý@ûaeYùe Rh @û<ùò R^þ [aô ûe  ù~ùZùaùk Cù›\\^ @]ôK [ûG, ùiùZùaùk cìkR ù\\Lôùfö Pû_ Kc [ûGö 3. cYòh jéZ¨_òŠ Pûeò ùKûVeú aògòÁö Q 9. eq RcûU aû§aò û _Kâ dòâ ûKê icúKeY cû¤cùe \\gûð @ö Ans. (i) ù_âûù[ûâ ´ò^¨ Ca   [â´ò^¨  (ii) `ûAaòâù^ûùR^¨ [â´ò^¨ `ûAaòâ^¨ (iii) `ûAaò^â ¨ Rûf, eqKYKò û I @YêPKòâKû  _Zkû @ûÉeY iéÁò I eqiâûa a¦ö // 30 //

4. _Zâùe _âÉêZ ùgßZiûe ù`äûGc¨ \\ßûeû D¡ðß, ^òcÜ I _ûgßð 17. ùKøYiò KûeYeê ]c^ú iuêPZò ùjûA eqPû_ aXòÿMùf, _eaò j^ \\ßûeû MQe aòbò^Ü @õgKê iûÚ ^û«eZò ùjûA[ûGö ùijò _eiò ÚZò Kò ê Cy eqPû_ aû jûA_eùU^i¨ ^¨ Kjê û~ûGö 5. MQe cìkR Pû_ cûù^ûcòUe iûjû~¥ùe c_û~ûGö 18. geò û I ]c^ú bòZùe eq ÊûbûaòK @aiÚûùe RcûU aû§ò 6. ù~Cñ ùgûhY _âKòâdûùe aò_P^ gqòe aò^òù~ûM jêG I ^ [ûG, KûeY G[ôùe KòQò _eòcûYe ùj_ûeò^¨ ^ûcK ù_âûUò^¨ [ûG, ~ûjûKò Gjû KeòaûKê \\òG^ûjóö cìke @õg iKòdâ bûùa iµéq [ûG, ZûjûKê Cnò\\e iKdòâ ùgûhY Kêjû~ûGö 18. RùY a¥qòe iû]ûeY eq aMð ij Rh+ eq ~\\ò Rh- 7. Cù›\\^ R^òZ Pû_e _âbûaùe _ZâVûeê cìk _~𥫠eqaMð ]ûeú cYòhKê \\ò@û~ûGö ùZùa ÊûiÚ¥ ici¥û ij iéÁ iõùgæhY Pû_ RkKê @ûù_ @ûù_ cìk c¤Kê Gjûe céZê¥ NUò_ûùeö iµéqò aò^û UûYò @ûYê[ôaûeê, ZûjûKê ^òÃâòd ùgûhY Keû~ûGö ùMûUòG g±ùe C©e \\ò@ö (1 mark) 8. iõùgæhY ùjC[ôaû iÚû^Kê ù_ûhKe C› I a¥ajéZ ùjC[ôaû @õgKê Rcûbêq @õg Kêjû~ûGö Q 1. ùKCñ eqaûjò^ú \\ßûeû eq cYhò jéZ_þ òŠeê geúee abò ^ò Ü 9. @ûag¥KZû @^ê~ûdú Cnò\\e Zò^ò _âKûe _eòaj^ @õgKê _âaûjòZ ùjûA[ûG? ù\\Lû~ûG, ~[û - D¡ßð _eòaj^, ^òcÜ _eòaj^ I _ûgßð _eaò j^ö Q 2. geò ûùe Kûjûe @aiZòÚ ò ù~ûMñê eq _QKê ù`e_ò ûùe ^ûj?ó 10. ùMûUòG ùK÷gòK ^kúKê Rkùe aêWÿûAùfùK÷gòK @ûKhðY Q 3. cYòh jéZþ_òŠe \\lòY @kò¦ I \\lòY ^òkd \\ßûeùe R^òZ Pû_ I Rke Cy _éÂZû^ `kùe Gjû c¤ùe Rk C_eKê CùVö ùKùZûUò _ûLêWÿû aògÁò K_ûUòKû ejòQò ? 11. Cnò\\ùe Rk _eòaj^ _ûAñ cìkK Pû_e aòùgh bìcKò û Q 4. ^kò d I eqaûjò^ú c¤ùe ùKCñ _âKûe K_ûUòKû ejòQò? ^ûjó ùaûfò Kêjû~ûG, KûeY : iaðû]ôK Cù›ß\\^ ùaM Q 5. Cnò\\e aûdaúd @õgeê Rkúd aû¿ @ûKûeùe Rke ù~ûMêñ iaðû]ôK Rk C_eêK CVê[ôaû icdùe cìkRPû_ iað^òcÜ [ûGö ^òMðc^ _âKòâdûKê K’Y Kêjû~ûG ? 12. Cù›ß\\^ _âKâòdûùe _Zâeê ajê _eòcûYùe Rkld ùjaû Q 6. Cnò\\ Zûjûe ùKCñ Kû~ð¥ ^òcù« cûUòeê ù_ûhKMêWòÿKê ù~ûMêñ _Zâ `kKùe Rke aòieY Pû_ Kùcö 13. ù~Cñ MZò \\ßûeû cYòh geúeùe Cq ]c^ú aûU ù\\A Rk ij MâjY Keò[ûG? jéZ¨_òŠeê aûjûeò~ûG I gòeû aûU ù\\A _êYò jéZ¨_òŠKê Q 7. ùPe Zû’e ùKCñ @w iûjû~¥ùe cûUeò ê Rk ùgûhY Kùe? ù`eò@ûùi, ùijò MZòKê @ûa¡ i*ûk^ Kêjû~ûGö Q 8. Cnò\\ùe ^Ãò âòd ùgûhY _ûAñ Kò Pû_ @ûag¥K? 14. R^àVûeê céZê¥ _~𥫠jéZ¨_òŠe ù_gúMêWòÿKe @^aeZ Q 9. _Zâe ùKûheê Rkld ùjùf, ùi[ôùe Kò _âKûe Pû_ iùuûP^ I gú[ôk^ NUê[ôaû ù~ûMêñ Rúa^ [ôaû _~𥫠jéZ¨_òŠ ƦòZ jêGö iéÁò jêG? 15. jéZ¨]c^ú I jéZ¨gòeû iûjû~¥ùe jéZ¨_òŠKê eq i*ûk^ Q10. Cnò\\ùe iõùgæhòZ Lû\\¥e _eòaj^ ^òcù« CŸòÁ ùjûA[ûGö 16. cûQùe jéZ¨_Šò c¤ù\\A eq ùKak [ùe cûZâ _âaûjòZ Uòiê KòG ? ùjC[aô ûeê, G _Kâ ûe i*ûk^Kê GKK i*ûk^ Kêjû~ûGö Q11. Rk ld ù~ûMêñ _Zâe ù~Cñ iÚû^ùe aòieY Pû_ Kùc, Zûjûe ^ûc K’Y? Q12. Rk@Ycê û^u c¤ùe ~ù[Á @]Kô [aô û akUeò ^ûc ùfLö Q13. c^êh¥ geúeùe Lû\\¥, @cæRû^, aRð¥aÉê AZ¥û\\òe _eòaj^ cû¤c KòG? Q14. eqaûjò^ú ùKùZ _âKûee ? Q15. jéZ¨_òŠe C_e \\êA _âùKûÂKê K’Y Kêjû~ûG? Q16. jéZ¨_òŠe Zk \\êA _âùKûÂKê K’Y Kêjû~ûG? // 31 //

Q17. aûc @kò¦ ij iõ~êq ùKCñ gòeû @cæRû^~qê eq aj^ Q 4. Cnò\\ùe Rk Uòiê cû¤cùe aòbò^Ü @õgKê Kùe ? _eòaûjòZ ùjûA[ûGö Q18. \\lòY @kò¦ ij iõ~êq ùKCñ gòeû @cæRû^ aòjú^ eq Q 5. Cù›ß\\^ \\ßûeû Cnò\\e ^òdªòZ ùjûA[ûGö aj^ Kùe? Q 6. iaêR Cnò\\ @ûùfûK gqòKê ùe _eòa©ð^ Keò ùgßZiûe _âÉZê Keò[ûGö Q19. jéZ¨_òŠ I eqaûjò^ú c¤iÚ Kò _âKûe K_ûUòKû eqKê _QKê ù`eòaûKê \\òG^ûjóö Q 7. cìkùfûce ùKûhRúaKùe iû¦âZû @]ôK [ôùf, _¡Zòùe cé©òKûiÚ Rk _âùag Kùeö Q20. iêiÚ a¥qòe jéZ¨_òŠe Ʀ^ jûe ùKùZ ? Q21. cûQe @wûeKûcæ~êq eq ùKCñ @wùe @cæRû^ Q 8. aò_P^ gqò a¥ajûe Keò ùjC[ôaû ùgûhY _âKâòdûKê MâjY Kùe? Rke ùgûhY Kêjû~ûGö Q22. ùaw jéZ¨_òŠe ùKCñ bûMùe @cæRû^ I @wûeKûcæ~êq Q 9. KûŠ I `kùe [ôaû cû¤cùe Cù›ß\\^ eq \\ßde cògâY NùU? _Kâ âdò û jGê ö Q23. ]c^ú iuêPòZ ùjûA eqPû_ aXÿòùf AõeûRúùe GjûKê Q10. RûAùfc¨ Uòiêe a¥ûi cò.cò.eê Kc¨ ùjùf Rk K’Y Kj«ò? 10 còUe _~𥫠CyKê CVò_ûùeö Q24. ~ûjûe eqùe Rh@û<ùò R^ [ûG, ùicû^uê K’Y Kjê û~ûG? Q11. cìkRPû_ cû_òaû _ûAñ MQe KUû @õgùe L¬û~ûGö Ans. Q12. _Zâ_éÂùe @ûKhðY ù~ûMêñ cìkeê _Zâ _~𥫠1. cjû]c^ú 2. K_ûUòKû Rke GK ^òeazò^Ü ]ûeû _âaûjòZ jêGö 3. Zò^ò 4. @¡Pð ¦âûKéZò 5. Cù›\\ß ^ 6. Pdû_Pd Q13. Rk I RûAùfc¨ bò©ò c¤ùe [aô û ak ù~ûMêñ 7. cìkùfûc 8. Cù›\\ß ^ Rk RûAùkc¨ ij fûMò eùjö 9. iõùgûhY 10. ù`ûä Gc¨ 11. _Zâ `kK 12. iõiqò Q14. eq i*ûk^ _âKâòdû Wûqe @ûaòÃûe Keò[ôùfö 13. eq 14. Zò^ò 15. @kò¦/GUâòdc¨ 16. ^òkd/ùb<âòKf¨ Q15. jéZ¨_òŠeê ù\\A @cæRû^ aòjú^ eq `êi¨`iê ¨Kê 17. `êi¨_êi¨ gòeû 18. cjûgeò û ~ûG I ù\\A @cæRû^~êq eq jéZ¨_òŠKê @ûùiö 19. @¡ðP¦âûKZé ò 20. 72 [e 21. Mûfò 22. ^kò d Q16. \\lYò @kò¦-^òkd \\ßûeùe _ûLêWÿû aògòÁ I aûc @k¦ò -^kò d \\ßûeùe _ûLWê ÿûagò òÁ K_ûUòKû [ûGö 23. jûA_eùU^¨i^¨ 24. Rh+ Q17. \\lYò ^òkd ij I aûc ^òkd ij iõ~êq ùjûAQòö Q18. eq jéZ¨_òŠ ù\\A \\êA[e _âaûjòZ ùjaûeê c^êh¥e eq i*ûk^Kê I GK[e _âaûjòZ ùjaûeê cûQe eqi*ûk^Kê Kêjû~ûGö gì^ýiÚû^ _ìeY Keö (1 mark) 120 Q 1. _Zùâ e _âÉêZ ùgßZiûe Uòiê \\ßûeû iÚû^û«eòZ Q19. eqPû_ = 80 mm Hg ö ùjûA[ûGö Q20. eqùe KòQò _eòcûYùe ^ûcK ù_âûUò^¨ I ùRûK Q 2. icÉuê eq ù\\A _ûeê[ôaû aýqòKê Kêjû~ûGö fûkùe [ôaû eqKê RcûU aû§òaûKê \\òG^ûjóö Q 3. aûc @kò¦ I aûc ^òkd c¤ùe [ôaû K_ûUòKû Q21. iaðR^ \\ûZû aMð I iaðR^ MâjúZû _ûLWê ÿûaògòÁö aMðe eq]ûeú cYòhö // 32 //

Ans. Q 6. cìke @õg iKâòd bûùa iµéq ùjC[ôaûeê GjûKê Rke ^òÃâòd ùgûhY Kêjû~ûGö 1. ù`ûä Gc¨ 2. iaRð ^\\ûZû Q 7. _Zâe ùKûheê Rkld ùjùf, ùi[ôùe cìkR Pû_ 3. \\Aê iéÁò jêGö 4. RûAùfc¨ Q 8. KûŠ I `kùe ùÉûc ù\\LôaûKê còkò[ûGö 5. Zû_cûZâû Q 9. iõùgæhY ùjC[ôaû iÚû^Kê Rcûbêq @õg I a¥ajéZ 6. eûiûd^òK gqò 7. _ûeiZé ò ùjC[ôaû @õgKê ù_ûhKe C› Kêjû~ûGö 8. iKâòd ùgûhY Q10. MQe @MâbûMùe cûù^ûcòUe L¬ò cìkR Pû_ c_û~ûGö 9. aûZe§â Q11. _Zùâ e [ôaû ù`äûGc¨ ùe Rke \\ûeû @lì‰ eLôaû _ûAñ 10. 0.001 Rk cìkeê ùgûhòZ ùjûA KûŠ _~𥫠@ûùiö Q12. ùKûheê ^òMZð @wûeKûcæ I aRð¥aÉê _[â ùc ùQûU ]c^ú 11. cûù^ûcUò e 12. Cù›ß\\^ R^òZ @ûKhðY c¤Kê _âùag Kùeö 13. iõfMÜ Q13. jéZ¨_òŠe 4Uò _âùKû c¤eê \\lòY @kò¦ @]ôK \\lö 14. CAfòdc¨ jûùbð Q14. jéZ¨_òŠe Ʀ^ jûe 1 N<ûKê 72 [e ùjûA[ûGö 15. `êi¨_êi¨ ]c^ú I `êi¨`êi¨ gòeû Q15. eqPû_e _ecò ûY 160/95 mm Hg [ùô f, ùi iû]ûeY 16. 3 I 2 Pû_ [ôaû iêiÚ a¥qòö 17. `êi¨`êi¨ ]c^ú I cjû]c^ú 18. ù\\ß÷Z i*ûk^ I GKK i*ûk^ Q16. eq RcûU aû§aò û _âKòâdûùe ù_âû[´â ò^¨, Ca++ C_iÚòZòùe `ûAaâò^¨ Z@ò ûeò Kùeö iùò ÁûfKò ¨ Pû_ Q17. A aMð eqe _äûR¨cûùe G<òaWÿò a (Anti A) ù\\LôaûKê 19. WûdûùÁûfòK¨ Pû_ còùkö 20. jò_ûeò^¨ I jòeêWò^¨ Q18. eqaMð ahò dùe ùa÷mû^Kò CAfdò c¨ jûùbð RYûA [ùô fö 21. ‘O’ I ‘AB’ Ans. aûKýùe PòjÜòZ ùeLûuòZ g± / g±_ê¬Kê a\\kûA VòKþ aûKý ùfL û (1 mark) 1. geò û 2. \\êA Q 1. ]c^ú aûUù\\A cYhò geúee abò ^ò Ü @õgeê eq iõMjé Zò 3. ù\\÷ßZ 4. Cy _éÂZû^ ak ùjûA jéZþ_òŠ Vûùe _jù*ö 5. cìkùfûc 6. iKâòd ùgûhY Q 2. cYòh jéZþòŠe aûc @kò¦ I aûc ^òkd \\ßûeùe Pûeò _ûLêWÿû agò Á K_ûUòKû ejòQòö 7. iõùgûhY Pû_ 8. aûZe§â Q 3. cYòh gúeeùe GKK i*ûk^ _âKûe eq i*ûk^ 9. ù_ûhKe C› I Rcûbêq @õg 10. KUû @õgùe ù\\Lû~ûGö 11. KûŠùe [ôaû RûAùfc¨ùe 12. gòeû eq ùK÷gòK Q 4. ùK÷gòK @ûKhðY _ûAñ Rke iõgqò ak \\eKûeö Q 5. ùPee ùghûõg@ûWÿKê [ôaû cìkZâûY iûjû~¥e Rk 13. aûc ^òkd 14. 4320 [e ùgûhY jêGö 15. Cy eq Pû_ (jûA_eùU^¨i^¨) ùbûMê[ôaû @iêiÚ a¥qò 16. [â´ò^¨ 17. b (Anti B) 18. Kûfð f¥ûŠùÁA^e¨ // 33 //

ùMûUòG g±ù~ûWÿòKê ù\\Lô @^¥ g±ù~ûWÿòùe Q12. : 3 _ûLêWÿû K_ûUòKû :: gì^¥iÚû^ _ìeY Ke (1 mark) aûc @kò¦-^òkd \\ßûe : 2 _ûLêWÿû K_ûUòKû Q 1. \\lYò ^òkd : `iê þ`êiþ ]c^ú :: aûc ^òkd : Q13. cûQe jéZ¨_òŠ : :: ùawe jéZ¨_òŠ : 3 ùKûVeú Q 2. ùRûK fûk : jòeêWòÿ^þ :: cYòh eq : Q14. cYòh : ù\\ß÷Z i*ûk^ :: cûQ : Q 3. ùfûjòZ eq KYòKû @ûaeY : @û<òùR^þ :: Q15. iòùÁfòK¨ : 120 cò.cò. :: : 80 cò.cò. _äûRcû : Q16. ù_âûù[âû´ò^ : :: `ûAaòâù^ûùR^¨ : `ûAaòâ^¨ Q 4. cìkR Pû_ : ùPe :: ùK÷gòK @ûKhðY : Q17. ‘O’ aMð : Cbd a, b @û<aò Wÿò :: ‘AB’ aMð : Q 5. iaêR _Zâ : @ûùfûKùgæhY :: cìk ùfûc : Q18. Rh [ôùf : :: Rh ^ [ôùf : Rh- Ans. Q 6. ^òÃâòd ùgûhY : _ûeiéZò :: iKâòd ùgûhY : 1. cjû]c^ú 2. j_ò ûe^ò ¨ Q 7. Lû\\¥ i*dKûeú @w : `k :: 3. @û<òaWòÿ 4. KûŠ : KûŠ I cìke @MâbûM 5. Rk ùgûhY 6. aò_P^ gqò Q 8. cìkR Pû_ : cûù^ûcòUe :: eqPû_ : 7. _eòa¡ð^gúk @w 8. ÇòM¨ùcû cûù^ûcòUe Q 9. iõiqò Z©ß : aòieY Pû_ :: 9. ùK÷gòK @ûKhðY 10. iõfMÜ ak : ùK÷gòK @ûKhðY R^òZ Pû_ 11. @kò¦ 12. \\lòY @kò¦-^òkd \\ßûe 13. 2 ùKûVeú 14. GKK i*ûk^ Q10. Rk I RûAùfc¨ : :: Rk I Rk : iõiqò ak 15. WûdûùÁûfòK¨ 16. [â´ò^¨ Q11. C_e \\êA _âùKûÂ : :: Zk \\êA _âùKûÂ : ^òkd 17. @û<aWÿò ^ûjó 18. Rh+ *** // 34 //

PZê[ð @¤ûd ùeP^ (EXCRETION) ùeP^ :geúeùe Pdû_Pdeê C_ô^Ü ùjC[ôaû aRð¥aÉêMêWÿòK ^òÃûi^ ùjaûe _âKâòdûKê ùeP^ Kêjû~ûGö ùeP^Zªe Kû~ð¥ iûeYú 4.1 - aòbò^Ü _âûYúue ùePòZ _\\û[ð  geúeùe ùeP^ _âKâòdû GK ÊZª a¥aiÚû \\ßûeû iµû\\òZ K.â iõ. _âûYúcû^ue ^ûc ùePòZ _\\û[ð ùjûA[ûG GjûKê ùeP^Zª Kêjû~ûGö 1 RkPe _âûYú Gùcû^ò@û 2 cYòh Z[û @^¥û^¥ É^¥_ûdú _âûYú, dêeò@û  geúeeê Gùcû^ò@û, dêeòKGiòW¨, dêeò@û @û\\òe ^òÃûi^ ùaw RûZúd CbdPe, ùjûA[ûGö iûKð RûZúd cûQ 3 _Zw, aòjw I ieúié_ dêeòK¨ GiòW¨  Rk I ]ûZafaYe geúeùe i«êk^ elû Keò[ûGö iûeYú 4.2 - _âûYúue ùeP^ @w Gùcû^ò@û (NH3) Kâ.iõ. _âûYúue ^ûc ùeP^ @w  _êÁòiûee Pdû_Pdeê ^òMðZ GK M¥ûiúd _\\û[ðö 1 Gcòaû _eò GKùKûhú _âûYú _äûRcû Sòfäú,  Rkùe @ZòcûZûâ ùe \\âaYúd Gaõ \\âaúbìZ Gùcû^ò@û iùuûPòKò]û^ú 2 Ƭ, jûAWâû _eò ^Ÿò òðÁ @w ^ûjó geúe _ûAñ lZòKûeK @ùUö ^òcÜ aMðe _âûYú 3 ùP_Uû Kécò gòLû ùKûh dêeò@û (NH2-CO-NH2) 4 Rò@û, ùRûK _eò _âûYú ù^`âòW@òÿ û 5 Sò<òKû cûf_òSò@û^¨ ^kòKû  ùceê\\Šú _âûYúcû^ue ~KéZùe Gùcû^ò@û ij 6 ùceê\\Šú _âûYú aéK¨K, Pcð @wûeKûcæe eûiûd^òK iõù~ûM ùjûA dêeò@û C_ô^Ü ùjûA[ûGö cYòhe ùeP^ Zª  Gjû Rkùe \\âaYúd @ùUö cYòhe ùeP^ Zª aKé K¨ úd geò û, aKé ¨Kúd ]c^ú, aKé K¨ ,  Gjû eqùe \\âaúbZì ùjûA aKé K¨ Kê ~ûG, aéKK¨ ùe eqeê cìZâiûeYú, cìZâûgd I cìZâcûMðKê ù^A MVòZö @fMû ùjûA cìZâ ij geúeeê ^òÃûiòZ jêGö PZò â 4.1 - c^êh¥e ùeP^ Zª dêeòK GiòW¨ (C2H4N4O3)  _Zw, ajò w, ieúi_é cû^u geúeùe Gùcû^@ò ûeê deê Kò GiòW¨ Zò@ûeò ùjûA[ûGö  Gjû Rkùe @\\âaYúd ùjûA[ôaûeê cìZâ Zò@ûeò _ùe \\âaYeê Gjû _é[K ùjûA[ûGö  \\âaYùe [ôaû Rk eq bòZeKê _ì^aðûe ùgûhòZ ùjûA Pûfò~ûGö  ùZYê Gjû cìZâ @ûKûeùe ^Ãò ûiòZ ^ ùjûA ck ij ^òÃûiòZ ùjûA[ûGö // 35 //

A. aéK¨K (PZò -â 2) PZò â 4.2 - aéK¨Ke @^êù\\÷Nðò¥K ùQ\\^ PZò â 4.3 - aéK¨Ke MV^ (i) @aiÚòZò : c¤z\\ûe VòK¨ Zkê C\\eMjße c¤ùe  ùK÷gòK^kúMêWÿòK _êYò GKûVò ùjûA ùMûUòG ^kúùe ùceê\\Še Cbd _ûgðùß e \\Aê Uò aKé K¨ (aûc, \\lYò ) @Qòö _eòYZ ùjûA aûIc¥û^i¨ K¥û_iêf aûjûeKê aûjûeò[ûGö  ~ûjûKê A`¨ùe< Kêjû~ûGö (ii) @ûKûe : f´ - 10 cm - 12 cm  ùMäûùceêfi I aûIc¥û^i K¥û_iêf cògò cûfcòSò@û^ _âiÚ - 5 cm - 7 cm  MV^ Keò[û«òö ùcûùUA - 3 cm  cìZâ iõMâj ^kòKûMêWÿòK GKûVò ùjûA aéK¨K bòZùe [ôaû GK Mjße (MaòYú aÉò) bòZeKê ùLûfò[û«òö (iii) @ûKéZò : gò´ c¬ò _eò ù\\Lû~ûGö C. _âùZ¥K aéK¨Ke ùMûUòG ùfLûGñ cìZâiûeYú aûjûeò (iv) aKé ¨K bZò e _ûLùe [aô û Lûfê@û iûÚ ^Kê jûAfc Kjê û~ûGö Zkòù_Uùe [ôaû cìZâûgd bòZeKê _âùag Keò[ûGö  cìZâûgdùe cìZâ i*ôZ ùjûA eùj I _eòiâû Kfûùaùk Gjû c¤ ù\\A aKé K¨ úd gòeû, aKé ¨Kúd ]c^ú, cìZiâ ûeYú Zûjû cìZâcûMð ù\\A geúeeê ^òÃûiòZ ùjûA[ûGö aéK¨K ijòZ iõ~êq ùjûA[û«òö  ùMäûùceêfie MV^ (v) cìZâiûeYú ù\\A aKé ¨Keê cìZâ cìZâûgdKê ~ûA[ûGö  G`¨ùe< (@«aðûjú) C_]c^ú I A`¨ùe< (ajòaðûjú) (vi) cZì âûgdeê cZì âcûMð ù\\A cZì â geúeeê ^Ãò ûiòZ ùjûA[ûGö  C_]c^ú ij RWÿòZ ùK÷gòK^kúe MêzKê ùMäûùceêfi Kêjû~ûGö B. aéK¨Ke MV^ (PZò -â 3) Gjò ùK÷gòKMêzMêWÿòK Qò\\â~ê¨qö  _âZ¥K aKé ¨K bòZùe ejòQò 10 fleê @]ôK @Zòilì à iû]ûeYZü @«aðûjú C_]c^ú Zêk^ûùe ajòaðûjú C_]c^úUò ieê @ùUö aéK¨Kúd ^kòKû / cìZâR^ ^kòKû / ù^`â^¨ö ù^`â^¨ bòZeKê eq G`ùe< C_]c^ú ù\\A _âùag  _âZò ^kòKûe ùMûUòG _ûgßð K_¨ aû Mò^û @ûKéZòeö GjûKê Kùe I A`¨ùe< ù\\A ù^`â^eê aûjûeò[ûGö ùZYê Gjò C_]c^úcû^ue ùcûùUAùe _û[ðK¥ ù~ûMêñ Qò\\â~êq ùa÷mû^òK CAfòdc¨ aûIc¥û^i¨u ^ûc @^êiûùe ùK÷gòKMêz (ùMäûùceêfi) c¤ùe eq Pû_ aé¡ò ùjûA aûIc¥û^i¨ K¥û_iêf Kjê û~ûGö eqQYû Kû~ð¥ iµû\\^ ùjûA[ûGö  K_¨ _ûgßðUò aéK¨Ke aûjûe_UKê cêjñûA[ûG I @^¥_ûgßðUò ^kò @ûKéZòe ùjûA cìZâ iõMâj ^kò@ûWÿKê cêjñûA[ûGö  _âZò ù^`â^¨ ij iõ~qê ùjûAQò aéK¨Kúd ]c^úe ùMûUGò ùfLûGñ ilì à gûLû (G`¨ùe<)ö  Gjò G`¨ùe< aûIc¥û^i K¥û_iêf bòZùe @ù^K @Zò iìlà gûLû _âgûLû aû ùK÷gòK^kúùe _eòYZ ùjûA[ûGö ~ûjûKê Kò ùMäûùceêfi¨ / ùK÷gòK Mêz Kêjû~ûGö // 36 //

D. ùMäûùceêfie Kû~ð¥ F. iêiÚ ùfûKe cZì âùe ^òÃûiòZ _\\û[ð  aéK¨K bòZùe Gjû eqQYû Kû~ð¥ iµû\\^ Keò[ûGö iûeYú 4.4 - cìZâùe ^òÃûiòZ _\\û[ð iûeYú 4.3 - ùMäûùceêfie Kû~ð¥ cìZâùe ^òÃûiòZ _\\û[ð cìZâùe ^òÃûiòZ aéK¨Kúd ^kòKû / ù^`â^ aéK¨Kúd ^kòKû / ù^`â^ Rk, dêeò@û, @Ì dêeòK ùjC^[ôaû _\\û[ð c¤Kê QûYò jêGö c¤Kê QûYò jêG ^ûjóö GiòW¨, KâòGUò^ò^¨, aòbò^Ü MëäùKûR, ù_âûUò^ Kò´û faY ~[û ùiûWÿòdc eq KYòKû Rk Mùëä KûR, Gcùò ^ûGiWò ,¨ eq KYòKû, KòQò aWÿ @Yê ùKäûeûAW, ù_ûUûiòdc dêeò@û, dêeòK¨ GiòW¨, aògòÁ ù_âûUò^ö ùKäûeûAW AZ¥û\\òö KâòGUò^ò^¨, ùiûWÿòdc, ù_ûUûiòdc, ùKäûeûAW¨ AZ¥û\\òö E. ùK÷gKò eq^kú c¤Kê _ê^üùgûhY G. iêiÚ ùfûKe cìZâe ew  dêùeûùKâûc ^ûcK a‰ðKYû cìZâùe ejòaû ù~ûMêñ iêiÚ PZò â 4.4 - ù^`â^¨ (cìZâR^ ^kòKû)  A`¨ùe< (ajòaðûjú) C_]c^úUò @ù^K iìlà gûLû ùfûKe cìZâe ew BhZ¨ jk\\ò@û ùjûA[ûGö H. ùeûM ùjaûe iìP^û _âgûLûùe aòbq ùjûA aéK¨Kúd ^kòKûKê ùNeò ejò[ûGö  ~\\ò cìZùâ e ew _eòa©ð^ jêGö ~ûjûKê Kò ùK÷gòK eq^kú Kêjû~ûGö  ~\\ò cìZâùe MëäùKûR, ù_âûUò^ Kò´û eq KYòKû [ûGö  Gjò ùK÷gòK eq^kúMêWÿòK cògò aéK¨Kúd gòeûùe _eòYZ I. aéK¨Ke @^¥û^¥ Kû~ð¥ ùjûA aéK¨Keê aûjûeò[ûGö  geúeùe Rk I ]ûZa faYe _eòcûY ^òdªYö  @ûc geúe _ûAñ MäëùKûR, Gcòù^ûGiòW¨ @û\\ò \\eKûeò  eqùe @cæ I lûeúd cûZûâ ^òdªY Keê[ôaû _\\û[ðcû^ue ùjûA[ôaûeê ùiMWê òÿK ùK÷gòK eq^kú c¤Kê _ê^üùgûhZò ùjûA[û«òö i«êk^ö  eq Pû_ ^òdªYö  Geùò [âûù_ûGUò^¨ ^ûcK jeùcû^ leY Keò ùfûjòZ eq KYòKû (RBC) Zò@ûeòùe iûjû~¥ Kùeö  aéK¨K _eòiâaY, _ê^üùgûhY, leY I ^Ãò ûi^ _âKâòdû cû¤cùe geúee @«ü_eòùagùe i«êk^ elû Kùeö J. geúee @^¥û^¥ ùeP^ @w  Pcð : eqeê ]ûZafaY, iûcû^¥ dêeò@û ùgûhòZ ùjûA Sûk @ûKûeùe Pcð\\ßûeû ^òÃûiòZ jêGö `kùe geúe gúZk jêGö  ~KéZ : Pdû_Pdeê iéÁ aRð¥ ~[û : LûC[ôaû Lû\\¥e akKû @õg, cûZâû]Kô bUò ûc^ò ¨ I RBC e aLò Š^eê RûZ a‰ðKYû AZ¥û\\ò _ò©ei ij cògò ck \\ßûeû ^Ãò ûiòZ jêGö  `êi¨`êi¨ : geúeùe iéÁò ùjC[ôaû @wûeKûcæ I Rkúdaû¿ `êi¨`êi¨ \\ßûeû ^üò gßûi _âKòâdûùe ^òMðZ jêGö // 37 //

Cn\\ò ùe ùeP^ 1. ùÁûcûUû :  ùeP^ @w bkò Kû~ð¥ Kùeö Cn\\ò e aRð¥ _\\û[ð  akKû Rk Cù›\\^ _âKâòdûùe aûjûeò~ûGö  LAe/Uû^ò^¨, SêYû/ùeRò^¨, @Vû, lúe, ùZ«êkòùe [aô û 2. ei]û^ú : KQò ò Cnò\\e aRð¥aÉê ei]û^úùe i*ôZ jêG UûUðûeòK @cæ, ùf´êùe [ôaû iûAUâòK @cæ, iò^¨ùKû^û I _ùe _Zâùe iõMéjúZ ùjûA _Zâ gêLô SWÿò_ùWÿö MQùe [ôaû KêA^ûA^¨ I ZcûLê _Zâùe [ôaû ^òùKûUò^¨ 3. _eò_Kß RûAùfc : ùeRò^ I Uû^ò^¨ _eò aRð¥ _eò_Kß Cn\\ò e aRð¥ ^Ãò ûi^ a¥aiÚû RûAùfcùe iõMéjúZ jêGö ~[û : SYê û (gûk MQe @Vû) aRð¥aÉMê êWÿòK Cnò\\e ùKøYiò lZò Keê^[ôaûeê Zû’e eae (eae MQe lúe) aRð¥ ^òÃûi^ _ûAñ ùKøYiò ÊZª ùeP^ @w ^ [ûGö *** _gâ Üûakú \\úNð C©ecìkK _âùgÜû©e (4 marks)  ùK÷gòKMêz GKûVò _ê^½ ùMûUòG ieê^kúùe _eòYZ ùjûAQò ~ûjûKê Kò A`ùe< C_]c^ú Kêjû~ûG Gaõ Q 1. ùeP^ K’Y ? aéK¨Ke @aiÚòZò I MV^ ùfLö G[ôùe QYû ùjûA[aô û eq ù^`â^ aûjûeKê @ûiò[ûGö Ans. ùeP^ : geúeùe Pdû_Pdeê C_ô^Ü ùjC[ôaû  ùMäûùceêfi I aûIc¥û^i K¥û_iêf cògò cûf_òSò@û^ aR¥ð aÉMê Wê Kÿò ^Ãò ûi^ ùjaûe _Kâ òâdûKê ùeP^ Kêjû~ûGö _òŠ MV^ Keò[û«òö aéK¨Ke @aiÚòZò : c^êh¥e c¤z\\ûe VòK¨ ZkKê C\\e Mjeß bZò ùe ùce\\ê Še Cbd _ûgùðß e \\Aê Uò aKé K¨ ejQò öò  ù^`â^e ^kò @õg aKé ¨K c¤ùe MêùWÿA ùjûA cìZâ iõMâj ^kòKû c¤Kê ùLûfò[ûG I cìZâ iõMâj ^kòKûMêWÿòK aéK¨Ke MV^ : MaòYú aÉò c¤Kê ùLûfò[û«òö  Gjû ù\\LôaûKê gò´ c¬ò _eòö  Gjûe f´û 10 cm eê 12 cm, _âiÚ 5 cm eê 7 cm I  ùZYê cìZâ ù^`â^ ^kú @õgeê iõMâj ùjûA cìZâ iõMâj ^kKò û ù\\A MaYò úaÉùò e iõMâj ùjûA[ûGö _ùe ùi[eô ê ùcûùUA 3 cmö cìZâ cìZâiûeYú ù\\A cìZâûgd I cìZâcûMð ù\\A ^òÃûiòZ  Gjûe bZò e _ûLùe [aô û Lûf@ê û iÚû^Kê jûAfc Kjê û~ûGö ùjûA[ûGö Gjû c¤ ù\\A aKé K¨ úd ]c^ú, aKé K¨ úd gòeû, cìZâ iûeYú Q 3. ‘Cnò\\ùe ùeP^’ GK aòaeYú \\ò@ö iõ~êq ùjûA[û«òö Ans. Cnò\\ùe ùeP^  _âZò aéK¨K bZò ùe _ûâ d 10 fleê @]Kô ù^`â^ ej[ò û«öò  Cnò\\ùe aRð¥aÉêMêWòÿK ùKøYiò lZò Keê^[aô ûeê Zû’e Q 2. aéK¨Ke MV^ I Kû~ð¥ ùfLö ùKøYiò ÊZª ùeP^ a¥aiÚû ^ [ûGö Ans. aéK¨Ke MV^ I Kû~ð¥  Gjûe ùÁûcûUû ù\\A akKû Rk Cù›\\^ _âKâòdûùe  _ùâ Z¥K aKé ¨K bZò ùe ejQò ò 10 fleê @]Kô ù^`^â ~ûjûe ^òÃûiòZ ùjûA[ûGö Kò ùMûUGò _ûgðß K_¨ aû M^ò û @ûKZé eò GjûKê aûIc¥û^i  KòQò Cnò\\ùe ei]û^úùe aRð¥aÉê i*ôZ ùjûA _ùe K¥û_iêf Kêjû~ûGö @_e _ûgßðUò ^kú @ûKéZòe [ûGö _Zâùe iõMjé úZ ùjûA _Zâ gêLô SWÿò_ùWÿö  _âZò ù^`â^ ij aéK¨Kúd ]c^úe gûLû G`ùe< C_]c^ú iõ~êq ùjûAQò ù~Cñ[ôùe eq ù^`â^ c¤Kê  KòQò Cnò\\e _eò_Kß RûAùfcùe ùeR^ò I Uû^ò^¨ _eò _âùag Keò[ûGö aRð¥ iõMéjúZ ùjûA[ûGö  G`ùe< C_]c^ú aûIc¥û^i K¥û_iêf c¤ùe @ù^K iìlà gûLû _âgûLûùe aòbq ùjûA ùK÷gòKMêzùe _eòYZ  iû]ûeYZü Cnò\\e aRð¥ c^êh¥e ajê \\eKûeùe ùjûAQò GjûKê ùMûä ùcefê i Kjê û~ûGö Gjû @ù^K Q\\ò ~â qê @ûiò[ûGö ~[û : LAe, SêYû, @Vû, lúe, ùZ«êkòe Gaõ G[ôùe eqQYû Kû~ð¥ ùjûA[ûGö UûUðûeòK @cæ, ùf´êe iûAUòâK @cæ, iò^ùKû^û MQe KêA^ûA^ I ZcûLê _Zùâ e [aô û ^òùKûUò^¨ AZ¥û\\òö // 38 //

iõlò¯ C©ecìkK _âùgÜû©e (3 marks) Q 4. ùMûä ùceêfi¨e MV^e GK aòaeYú \\ò@ö Q 1. cYòhe ùeP^ Zªe GK ^ûcûuòZ PòZâ @u^ Ke Ans. Ans.  ù^`^â e aûIc¥û^i K¥û_ifê c¤ùe G`ùe< C_]c^úUò @ù^K iìlà gûLûùe _eòYZ ùjûA ùK÷gòK ^kúe Mêz iéÁò Keò[ûG I ùK÷gòK ^kúMêWÿòK _êYò GKûVò ùjûA GK^kú aû A`ùe< C_]c^úùe _eòYZ ùjûA[ûGö  G`ùe< C_]c^ú I A`ùe< C_]c^ú ij iõgæòÁ ùK÷gòK ^kúe MêzKê ùMäûùceêfi Kêjû~ûGö c^êh¥e ùeP^ Zª  Gjûe _âûPúe Lêa¨ _Zkû I Qò\\â~êqö ùZYê Gjû c¤ Q 2. aKé ¨Ke @^êù\\N÷ ¥ðò K ùQ\\^e GK ^ûcûuZò PòZâ @u^ ù\\A Rk, MäëùKûR, dêeò@û, Gcòù^ûGiòW, KâòGUò^¨^, ùiûWòdc, _Uûiòdc ùKäûeûAW @û\\ò MZò Keò[û«òö Keö  aûIc¥û^i K¥û_iêf I ùMäûùceêfi cògò cûf_òSò@û^ Ans. _òŠ MV^ Keò[û«òö ùMûUòG aûK¥ùe C©e \\ò@ö (1 mark) Q 1. aéK¨K Kò_eò geúee @«ü_eòùag aRûd eLô[ûG ? Q 2. ùeP^ Zª KûjûKê Kêjû~ûG? Q 3. ùceê\\Šú _âûYúcû^uùe dêeò@û ùKCñVò Zò@ûeò jêG? Q 4. iêiÚ a¥qeò cìZâ BhZ¨ jk\\ò@û KûjóKò? Q 5. cìZâùe ùKCñ C_û\\û^ [ôùf a¥qò @iêiÚ ùaûfò RYû_ùWöÿ Ans. aéK¨Ke @^êù\\÷Nðò¥K ùQ\\^ 1. aéK¨K _eòiâaY, _ê^üùgûhY, leY I ^Ãò ûi^ _âKâòdû Q 3. ùMäûùceêfi¨e GK ^ûcûuòZ PòZâ _â\\û^ Keö \\ßûeû geúee @«ü_eòùagùe i«êk^ aRûd eLô[ûGö Ans. 2. aéK¨K, cìZâiûeYú, cìZâûgd @û\\ò @wKê ù^A cYòhe ùeP^ Zª Kêjû~ûGö 3. ùceê\\Šú _âûYúe dêeò@û ~KéZùe Zò@ûeò jêGö 4. cìZâùe dêùeûùKâûc a‰Kð Yû [ôaû ù~ûMêñ iêiÚ a¥qòe cìZâ BhZ¨ jk\\ò@û ùjûA[ûGö 5. cìZâùe MäëùKûR, ù_âûUò^ Kò´û ùKøYiò eqKYòKû [ôùf a¥qò @iêiÚ ùaûfò RYû_ùWÿö ùMûUGò g±ùe C©e \\ò@ö (1 mark) Q 1. gòLûùKûh ùKCñ _âKûe Kécòcû^ue ùeP^ @w bûaùe Kû~¥ð Kùe ? Q 2. cYòhe ùKCñVûùe Gùcû^ò@û dêeò@ûùe _eòYZ jêG? ùMäûùceêfi¨e MV^ Q 3. aéKKe¨ ê ^üò iZé ùKCñ jeùcû^¨ ùfûjòZ eq KYKò û Zò@ûeò Keòaûùe iûjû~¥ Keò[ûG ? // 39 //

Q 4. ùZ«êkòùe ùKCñ @cæ [ûG? Q 3. Gcòaû _eò GKùKûhú _âûYúcû^ue ùeP^ _âKâòdû ù^`âòWÿò@û \\ßûeû iµû\\òZ ùjûA[ûGö Q 5. Rò@û I ùRûKMêWÿòKue ùKCñUò ùeP^ @w bûaùe Kû~¥ð Kùe ? Q 4. cYòhe c¤z\\ûe VKò þ C_eKê C\\e Mjße bZò ùe \\êAUò aéKþK ejòQòö Ans. 1. ùP_Uû Kécò 2. ~KZé 3. Geùò [ûâ ù_ûAGUò^¨ 4. UûUðûeòK @cæ Q 5. iò^þùKû^û MQùe ^òùKûUò^þ _eò C_lûe ejò[ûGö 5. ù^`òâWò@û Q 6. aéK¨Ke @ûKe Mjc c¬ò _eòö gì^ýiÚû^ _ìeY Keö (1 mark) Q 7. Mùëä KûR I KâGò U^ò ^ò¨ ùKg÷ Kò eq^kú bZò eKê _ê^üùgûhòZ ùjûA[ûGö Q 1. aòjw I ieúié_ Gùcû^ò@ûKê ùe _eòYZ Keò geúeeê ^òÃûiòZ Keò[û«òö Q 8. cìZâ iõMjâ ^kòKûMêWÿòK GKûVò ùjûA jûAfc¨ c¤Kê ùLûfò[û«öò Q 2. aéK¨Kùe [aô û @Zòiìlà ^kòKûMêWòÿKê Kêjû~ûGö Q 9. aûIc¥û^i K¥û_iêf I ùMäûùceêfi cògò aéK¨K MV^ Q 3. cûf¨_òSò@û^¨ ^kòKû e ùeP^ @weìù_ Kû~ð¥ Keò[û«òö Kùeö Q10. Cn\\ò ùe aR¥ð aÉMê êWKÿò ùKûhajüò iÚ ei]û^úùe iõMjé úZ Q4. RkPe _âûYú geúeùe C_ô^Ü Gùcû^ò@ûKê Kâòdû ùjûA[ûGö \\ßûeû geúeeê ^òÃûiòZ Keò[û«òö Ans. 1. Gùcû^ò@û 2. Gùcû^ò@û Q 5. ZcûLê _Zùâ e [ôaû ^òùKûUò^þ GK ö 3. _äûRcûSòfäú I iõùKûPòKò]û^ú 4. ZkKê Q 6. _eò_Kß RûAùfcþùe ùeRò^þ I _eò aRðýaÉê iõMéjúZ ùjûA[ûGö 5. KêA^ûA^ 6. gò´ c¬ò Q 7. aéK¨Ke Vûùe eqQYû Kû~ð¥ iµû\\òZ jêGö 7. Gcòù^ûGiòW¨ 8. MaòYú aÉò Q 8. ùe eqeê dêeò@û @fMû jêGö 9. cûf_òSò@û^ _òŠ 10. ùKûh c¤iÚ Q 9. dêeò@ûe iõùKZ ùjCQò ö _â[c \\êAUò g±e iµKðKê ù\\Lô ZéZúd ij iµKòZð g±Uò K’Y ùja ùfL û (1 mark) Q10. aéK¨Ke bòZe _ûLùe [ôaû Lûfê@û iÚû^UòKê Kêjû~ûGö Q 1. ùaw : dêeò@û :: _Zw : Q11. ùfûjòZ eqKYòKûe aòLŠ^ _âKâòdûeê RûZ ùjûA[ûGö Q 2. aéK¨K : ùceê\\Šú :: ù^`âòWÿò@û : Ans. 1. dêeòK @cæ 2. ù^`â^¨ Sò<Kò û 4. aiò eY Q 3. ùZ«êkò : ùf´ê :: UûUðûeòK @cæ : 3. C_lûe 6. Uû^^ò ¨ ùMûä ùceêfi 8. aKé ¨K Q 4. G`ùe< : eq _âùag :: A`ùe< : 5. 10. jûAfc 7. NH2-CO-NH2 Q 5. ùMäûùceêfi : eqQYû :: cìZâûgd : 9. 11. a‰ðKYû Q 6. ùiûWdòÿ c ùKûäeûAW : faY :: Geùò [ûâù_ûAGU^ò ¨ : Ans. 1. dêeòK @cæ 2. Rò@û / ùRûK aûKýùe PòjÜòZ ùeLûuòZ g± / g±_ê¬Kê a\\kûA 3. iûAUâòK @cæ 4. eq ^òÃûi^ VòKþ aûKý ùfL û (1 mark) 5. cìZâ i*d 6. jeùcû^ Q 1. geúeùe _Áê òiûe Pdû_Pd `kùe Mäiò ef ^òMðZ jêGö *** Q 2. RkPe _ûâ Yúu geúeeê C_ô^Ü deê òKþ GiWò þÿ aiò eY _Kâ dòâ û \\ßûeû iò]ûikL Rkúd _eòùagKê ^òÃûiòZ ùjûA[ûGö // 40 //

_*c @¤ûd ^òdªY I ic^ßd (CONTROLAND CO-ORDINATION) _âùZýK Rúa _eòùagùe CŸú_^û @^êiûùe @ûagýK @^êKâòdû _â\\gð^ Keò[ûG û Rúa geúe c¤ùe abò ^ò Ü ùR÷aòK Kâòdûe ^òdªY I ic^ßde @ûagýKZû ejòQöò Cnò\\ geúeùeGjû ùKak eûiûd^òK _¡Zòùe ùjûA[aô û ùaùk _âûYúcû^u geúeùe Gjû Cbd eûiûd^òK I iÜûdêaòK _¡Zòùe ùjûA[ûGö Cnò\\ùe ^òdªY I ic^ßd Cn\\ò ù~ùZùaùk \\eKûe cZê ûaK @ûùfûK@a]ô _ûG, ùiùZùak Zûe _Zâùe ù`äûeòùR^þ ^ûcK `êf]ûeY ijûdK Cn\\ò geúe c¤ùe ùKûY÷ iò iûÜ dêZª ^[ûGö Gjû ùKak jeùcû^þ Zò@ûeò jêGö Cnò\\ùe `ûAùUûùKâûcþ ^ûcK GK ÊZª eûiûd^òK _âKâòdû cû¤cùe abò ò^Ü _âKòâdûe ^òdªY Kùeö a‰Kð Yû ej[ò ûGö ù`äûeùò R^þ I `ûAùUûùKûâ cþ Cn\\ò e `êf ]eaò û _âKâòdûKê ^òdªY Ke«òö Cnò\\ jeùcû^þ aé¡ò ^òbðegúk Pk^ Cn\\ò e ^dò ªY I ic^dß _Kâ dòâ ûKê Cn\\ò jeùcû^þ iaê ýaiZòÚ Ke[ò ûGö Gjò jeùcû^þMWê Kòÿ Laê þ Kcþ _ecò ûYùe I Kcþ iû¦Zâ ûùe aûjý CŸú_^û @ûùfûK, cû¤ûKhðY ak AZýû\\ò \\ßûeû abò ^ò Ü Kdòâ û iµû\\^ Ke[ò û«öò Cn\\ò e jeùcû^Kþ ê `ûAùUûjeùcû^þ Cnò\\e aé¡ò R^òZ Pk^ jêGö GjûKê @^êa©ð^ aû @^êa©ð^úd Kêjû~ûGö Gjû cêLýZü 5 _âKûee, ~[û - @Kþiò^þ , Ròaùefò^,þ Pk^ Kêjû~ûG ? iûAùUûKûA^ò^þ, G[ôfò^þ Gaõ @ûaþiòiòK GiòWöþ @ûùfûKû^êa©ð^ : Cnò\\e KûŠ @ûùfûK@ûWÿKê MZò `ûAùUûjeùcû^þ Keò[ûGö GjûKê @^êKìk @ûùfûKû^aê ©ð^ Kêjû~ûG Kò«ê Cnò\\e ùPe @ûùfûKe aò_eúZ \\òMKê MZò Kùe GjûKê _âZòKìk @Kiò^þ, Ròaùefò^þ, iûAùUûKûA^ò^þKê Cn\\ò e aé¡ò @ûùfûKû^êa©ð^ Kêjû~ûG û KûeK jeùcû^þ Kêjû~ûGö @Kiò^þ I Ròaùefò^þ gûLû I KûŠe aé¡òùe ijûdK ùjûA[ûGö iûAùUûKûA^ò^þ ùKûh aòbûR^e C\\ûjeY - Ne bòZùe ùQûU KêŠùe [ôaû GK MQKê jûe aé¡ò Keò[ûGö @^ý _lùe @ûaiþ òiòK GiòWþ I G[fô ò^þ ~\\ò SeKû _ûLùe eL~ûG ùZùa \\êA Zò^ò \\ò^ _ùe Gjûe Cnò\\e aé¡ò jâûi Kùeö GYê Gcû^uê aé¡ò jâûiK jeùcû^ KûŠ SeKûùe @ûùfûK _Wê[ôaû \\òMKê aùuA~òaö Kêjû~ûGö Gjû Cnò\\e _Zâ, `êf I `k SWÿûAaû ijòZ aû¡ðKý Zeß û^ßòZ Keò[û«òö MQùe `êf ]ùe Kò_eò? PòZâ 5.1 - MQùe `êf ]eòaû PòZâ 5.2 - @^êKìk @ûùfûKû^aê ©ð^ // 41 //