TÀI LIỆU GD ĐỊA PHƯƠNG LỚP 7-NĂM HỌC 2022-2023

UBND HUYỆN YÊN LẬP CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM PHÒNG GD&ĐT Độc lập - Tự do - Hạnh phúc Số: 248/PGD&ĐT Yên Lập, ngày 23 tháng 9 năm 2022 V/v tổ chức dạy học nội dung GDĐP lớp 7 cấp THCS trên địa bàn huyện Yên Lập Kính gửi: Các trường THCS, TH&THCS, PTDTBT THCS, PTDTNT THCS&THPT. Thực hiện Văn bản số 1364/SGD&ĐT-GDTrH ngày 22/9/2022 của Sở Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT) Phú Thọ về việc tổ chức dạy học nội dung giáo dục địa phương lớp 7. Phòng GD&ĐT yêu cầu Hiệu trưởng các trường triển khai và thực hiện một số nội dung sau: 1. Xây dựng và triển khai thực hiện kế hoạch dạy học nội dung GDĐP đối với lớp 7. - Các nhà trường chủ động tổ chức xây dựng kế hoạch dạy học nội dung GDĐP lớp 7 năm học 2022-2023 theo đúng hướng dẫn tại Văn bản số 1111/SGD&ĐT-GDTrH ngày 20/8/2021 của Sở GD&ĐT; - Chỉ đạo các tổ chuyên môn, giáo viên xây dựng kế hoạch giáo dục và kế hoạch bài dạy nội dung GDĐP lớp 7; giao cho hiệu trưởng nhà trường căn cứ vào tình hình thực tế của đơn vị để phân công giáo viên giảng dạy các chủ đề bảo đảm hợp lý, chất lượng; việc kiểm tra, đánh giá thực hiện theo Thông tư 22/2021/TT-BGDĐT ngày 20/7/2021 của Bộ GD&ĐT Quy định về đánh giá học sinh trung học cơ sở và học sinh trung học phổ thông. 2. Tài liệu giảng dạy: Trong khi chưa có sách giáo khoa, trước mắt sử dụng tài liệu GDĐP lớp 7 tỉnh Phú Thọ đã được UBND tỉnh phê duyệt tại Quyết định số 1869/QĐ-UBND ngày 12/8/2020 và được Bộ GD&ĐT phê duyệt tại Quyết định số 2673/QĐ-BGDĐT ngày 16/9/2022 (có tài liệu và khung chương trình đính kèm). Phòng GD&ĐT yêu cầu Hiệu trưởng các trường triển khai, thực hiện nghiêm túc nội dung văn bản này. Trong quá trình thực hiện có khó khăn, vướng mắc báo cáo về Phòng GD&ĐT (qua bộ phận NVTHCS) để được hướng dẫn./. Nơi nhận: KT. TRƯỞNG PHÒNG - Như trên; PHÓ TRƯỞNG PHÒNG - Lãnh đạo phòng; - NVTHCS; - Lưu: VT. Nguyễn Hữu Khanh

ỦY BAN NHÂN DÂN TỈNH PHÚ THỌ KHUNG CHƯƠNG TRÌNH GIÁO DỤC ĐỊA PHƯƠNG CẤP TRUNG HỌC CƠ SỞ (Ban hành kèm theo Quyết định 1869/QĐ-UBND ngày 12 tháng 8 năm 2020 của UBND tỉnh Phú Thọ) I. LỚP 6 (Tổng 35 tiết/năm. Trong đó: 31 tiết thực dạy/09 chủ đề và 04 tiết kiểm tra) Tên chủ đề Yêu cầu cần đạt Số tiết 1. Lĩnh vực: Văn hóa, lịch sử 20 - Kể được tên những địa điểm chính tìm thấy dấu tích của người nguyên thủy trên địa bàn tỉnh Phú Thọ; Chủ đề 1: Phú Thọ từ - Nêu được một số dấu ấn của Nhà nước Văn Lang - Âu Lạc 5 thời nguyên thủy đến thế trên địa bàn tỉnh Phú Thọ; kỷ X - Trình bày được những đóng góp của nhân dân Phú Thọ trong cuộc đấu tranh chống Bắc thuộc; - Tự hào về truyền thống lịch sử quê hương. - Nhận biết được một số đặc điểm (nhân vật, cốt truyện, yếu tố kì ảo, nội dung phản ánh,...) của truyền thuyết về thời đại Hùng Vương nói chung và truyền thuyết Hùng Vương chọn đất đóng đô nói riêng; - Bước đầu thấy được sự tương quan giữa những điều phản ánh Chủ đề 2: Truyền thuyết trong truyền thuyết với sự thực lịch sử. Biết gắn kết quá khứ 5 về thời đại Hùng Vương với cuộc sống hôm nay; trao đổi về ý nghĩa của truyền - Biết kể lại một truyền thuyết, thuyết đó. Tập sưu tầm truyền thuyết ở địa phương; - Viết được bài văn kể lại một truyền thuyết về thời đại Hùng Vương và nêu cảm nghĩ về truyền thuyết đó; - Tự hào về một vùng quê giàu các sự tích về thời đại Hùng Vương. Chủ đề 3: Một số nhân - Kể tên, nêu được ý nghĩa biểu tượng của những nhân vật thời 3 vật tiêu biểu thời Hùng Hùng Vương dựng nước; - Tự hào về truyền thống; có ý thức giữ gìn và phát huy các giá trị truyền thống tốt đẹp của quê Vương dựng nước hương. - Kể được tên các loại hình nghệ thuật truyền thống của đồng bào dân tộc ít người ở Phú Thọ (dân ca dân tộc Dao, Cao Lan; Chủ đề 4: Nghệ thuật tục Chàm Đuống của người Mường...); trình diễn dân gian Phú - Thực hành hát được một làn điệu dân ca hay biểu diễn được 2 Thọ một điệu múa truyền thống ở địa phương em; - Có ý thức trong việc gìn giữ, phát triển các thể loại nghệ thuật truyền thống của Phú Thọ. - Hiểu được nguồn gốc, các chặng trình diễn hát Xoan và phường hát Xoan tiêu biểu, biết được nhạc cụ đệm cho hát Chủ đề 5: Hát Xoan Phú Xoan; làn điệu Xoan cổ; 3 Thọ - Thực hành hát được một bảo vệ, phục hồi và - Nêu được các hoạt động phát huy giá trị di sản hát Xoan, trách nhiệm của học sinh trong việc gìn giữ, phát triển di sản hát Xoan. Chủ đề 6: Ẩm thực tỉnh - Nêu được một số món ăn đặc sắc của Phú Thọ: tên món ăn, 2 Phú Thọ nguồn gốc, đặc điểm, ý nghĩa, cách thưởng thức,.; - Giới thiệu được một món ăn truyền thống hoặc một sản vật

2 Tên chủ đề Yêu cầu cần đạt Số tiết của Phú Thọ; - Phát huy niềm tự hào về văn hoá ẩm thực của Phú Thọ. 2. Lĩnh vực: Địa lí, kinh tế, hướng nghiệp 9 - Xác định được vị trí địa lí của tỉnh Phú Thọ trên bản đồ (ở vùng nào, tiếp giáp với những tỉnh nào); - Nêu được đặc điểm diện tích và tên các huyện, thị xã, thành Chủ đề 7: Vị trí địa lí, phố của tỉnh Phú Thọ; địa giới và sự phân chia - Xác định vị trí địa lí của huyện/thị xã/thành phố nơi em sống; 3 hành chính tỉnh Phú - Tính được khoảng cách từ thành phố Việt Trì đến trung tâm Thọ Thủ đô Hà Nội và trung tâm một số tỉnh lân cận, khoảng cách từ trung tâm huyện/thị xã nơi em sống đến trung tâm tỉnh; - Bước đầu trình bày được thuận lợi và khó khăn của vị trí địa lí, diện tích đối với phát triển kinh tế - xã hội tỉnh Phú Thọ. - Kể tên và giới thiệu được sơ lược về các nghề truyền thống ở Phú Thọ; - Nêu được những đóng góp của một số nghề truyền thống đối với sự phát triển kinh tế - xã hội của Phú Thọ; Chủ đề 8: Nghề truyền - Giới thiệu được một đến hai nghề truyền thống tại địa bàn 6 thống ở Phú Thọ sinh sống và cách giữ gìn, phát triển nghề truyền thống ở Phú Thọ; - Thực hiện được một số công việc đơn giản trong quy trình làm sản phẩm của một nghề truyền thống ở tỉnh Phú Thọ; - Biết tuyên truyền, quảng bá cho các nghề truyền thống của tỉnh Phú Thọ. 3. Lĩnh vực: Chính trị-xã hội, môi trường 2 - Kể được tên một số tuyến đường giao thông chính và nêu được các đặc điểm của đường giao thông ở Phú Thọ; - Nhận ra được một số đoạn đường nguy hiểm cần phải chú ý khi tham gia giao thông và nêu được một số biện pháp đảm bảo Chủ đề 9: Thực hiện trật an toàn khi tham gia giao thông ở Phú Thọ; tự, an toàn giao thông ở - Nêu được tình hình trật tự, an toàn giao thông và nhận xét, 2 Phú Thọ đánh giá được những hành vi vi phạm quy định của pháp luật khi tham gia giao thông ở Phú Thọ; - Thực hiện được các biện pháp đảm bảo an toàn khi tham gia giao thông; tuyên truyền, vận động người thân, bạn bè tuân thủ các quy định của pháp luật khi tham gia giao thông. Kiểm tra 4 Tổng số 35

3 II. LỚP 7 (Tổng 35 tiết/năm. Trong đó: 31 tiết thực dạy/09 chủ đề và 04 tiết kiểm tra) Tên chủ đề Yêu cầu cần đạt Số tiết 1. Lĩnh vực: Văn hóa, lịch sử 22 - Giới thiệu được những nét chính về tình hình kinh tế, chính trị, Chủ đề 1: Phú Thọ văn hoá,... ở Phú Thọ đầu thế kỉ X đến đầu thế kỉ XVI; từ đầu thế kỉ X đến - Nêu được nét chính về các cuộc đấu tranh chống ngoại xâm của 5 đầu thế kỉ XVI nhân dân Phú Thọ từ đầu thế kỉ X đến đầu thế kỉ XVI; - Tự hào về truyền thống của quê hương. Chủ đề 2: Tìm hiểu - Giới thiệu được khái quát về bảo tàng ở Phú Thọ; bày tại Bảo 3 Bảo tàng ở Phú Thọ - Giới thiệu được những nét chính về các gian trưng tàng Hùng Vương. - Thấy được màu sắc địa phương của tục ngữ, ca dao Phú Thọ; đọc hiểu một số câu tục ngữ, bài ca dao Phú Thọ; - Đọc một số câu tục ngữ, bài ca dao khác có cùng mô-típ với các Chủ đề 3: Tục ngữ, câu, bài đã học; 4 ca dao Phú Thọ - Viết được đoạn văn nêu cảm nghĩ về một bài ca dao, một hoặc một số câu tục ngữ Phú Thọ; - Tự hào về con người Phú Thọ xưa - những con người giàu kinh nghiệm trong lao động, đời sống và có tâm hồn phong phú, tinh tế. - Nêu được tên và ý nghĩa của một số phong tục, tập quán tốt đẹp của các dân tộc ở Phú Thọ; Chủ đề 4: Một số - Xác định được trách nhiệm của cá nhân, cộng đồng trong việc 3 phong tục, tập quán giữ gìn, phát huy những giá trị tốt đẹp của phong tục, tập quán và từng bước xoá bỏ những tập tục lạc hậu ở tỉnh Phú Thọ; ở tỉnh Phú Thọ - Thực hiện được những việc làm phù hợp để góp phần phát huy những giá trị tốt đẹp của phong tục, tập quán và từng bước xoá bỏ những tập tục lạc hậu ở tỉnh Phú Thọ. - Nêu được một số nét chính về lễ hội ở Phú Thọ; Chủ đề 5: Lễ hội - Kể tên được một số lễ hội truyền thống gắn với tín ngưỡng dân 2 truyền thống tỉnh gian ở Phú Thọ, gắn với các khu di tích lịch sử cách mạng kháng chiến; Phú Thọ - Có ý thức giữ gìn, phát huy các giá trị tốt đẹp của các lễ hội truyền thống. - Nêu được những nét chính về Lễ hội Đền Hùng và Đền Mẫu Âu Chủ đề 6: Lễ hội Cơ (thời gian, địa điểm, hoạt động chính, ý nghĩa); 3 Đền Hùng và Đền - Sưu tầm tranh ảnh, vẽ hoặc thiết kế poster về Lễ hội Đền Hùng và viết bài giới thiệu; Mẫu Âu Cơ - Xác định trách nhiệm của cá nhân trong việc giữ gìn, phát huy những giá trị tốt đẹp của lễ hội truyền thống. - Nhận diện được những nét đặc trưng về nhà ở truyền thống của Chủ đề 7: Nhà ở các dân tộc ở tỉnh Phú Thọ; ,, , truyền thống các dân - Mô phỏng được hình dáng nhà ở truyền thống bằng hình vẽ hoặc 2 tộc ở tỉnh Phú Thọ mô hình đơn giản; - Hiểu được ý nghĩa của nhà ở truyền thống đối với đời sống con

4 Tên chủ đề Yêu cầu cần đạt Số tiết người; có ý thức bảo tồn, gìn giữ giá trị truyền thống trong bối cảnh hiện nay. 2. Lĩnh vực: Địa lí, kinh tế, hướng nghiệp 6 - Kể được tên một số nghề hiện có ở Phú Thọ; - Nêu được những đóng góp của một số nghề hiện có đối với sự phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh Phú Thọ; Chủ đề 8: Nghề hiện - Nêu được một số thuận lợi, khó khăn của một số nghề hiện có ở 6 có ở Phú Thọ Phú Thọ; được một số công việc đơn giản của một nghề hiện có - Thực hiện ở địa bàn em sinh sống; , ,, -cóTựở hào và có trách nhiệm đối với việc phát triển các nghề hiện Phú Thọ. 3. Lĩnh vực: Chính trị-xã hội, môi trường 3 Chủ đề 9: Nghĩa vụ - Biết được thực trạng việc bảo vệ tài sản nhà nước và lợi ích công 3 tôn trọng, bảo vệ tài cộng ở Phú Thọ; sản Nhà nước và lợi - Thực hiện nghĩa vụ tôn trọng, bảo vệ tài sản nhà nước và lợi ích ích công cộng ở tỉnh công cộng ở Phú Thọ; - Biết phê phán, đấu tranh với những hành vi không tôn trọng, bảo vệ tài sản nhà nước và lợi ích công cộng ở Phú Thọ Phú Thọ. Kiểm tra 4 Tổng số 35

1

HƯỚNG DẪN SỬ DỤNG SÁCH Mỗi hoạt động trong cuốn Tài liệu giáo dục địa phương tỉnh Phú Thọ lớp 7 đều được chỉ dẫn bằng một kí hiệu. Thầy cô giáo sẽ hướng dẫn học sinh theo những chỉ dẫn này. Các em cũng có thể theo các kí hiệu chỉ dẫn này để tự học. KHỞI ĐỘNG / MỞ ĐẦU Gợi mở những vấn đề liên quan đến nội dung chủ đề, tạo hứng thú cho học sinh đối với bài mới KHÁM PHÁ / KIẾN THỨC MỚI Phát hiện, hình thành các kiến thức mới, kĩ năng mới LUYỆN TẬP / THỰC HÀNH Củng cố kiến thức, rèn luyện kĩ năng theo nội dung, yêu cầu cần đạt của chủ đề VẬN DỤNG Vận dụng những trí thức, kĩ năng đã được hình thành, rèn luyện vào giải quyết các vấn đề trong thực tiễn cuộc sống Hãy bảo quản, giữ gìn tài liệu này để dành tặng các em học sinh lớp sau. 2

MỤC LỤC Trang LĨNH VỰC: VĂN HOÁ, LỊCH SỬ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 Chủ đề 1. Phú Thọ từ đầu thế kỉ X đến đầu thế kỉ XVI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 Chủ đề 2. Tìm hiểu bảo tàng ở Phú Thọ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15 Chủ đề 3. Tục ngữ, ca dao Phú Thọ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20 Chủ đề 4. Một số phong tục, tập quán ở tỉnh Phú Thọ.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 Chủ đề 5. Lễ hội truyền thống tỉnh Phú Thọ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36 Chủ đề 6. Lễ hội Đền Hùng và Đền Mẫu Âu Cơ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43 Chủ đề 7. Nhà ở truyền thống của một số dân tộc tại tỉnh Phú Thọ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48 LĨNH VỰC: ĐỊA LÍ, KINH TẾ, HƯỚNG NGHIỆP. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55 Chủ đề 8. Nghề hiện có ở Phú Thọ .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55 LĨNH VỰC: CHÍNH TRỊ − XÃ HỘI, MÔI TRƯỜNG. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 66 Chủ đề 9. Nghĩa vụ tôn trọng, bảo vệ tài sản nhà nước và lợi ích công cộng ở tỉnh Phú Thọ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 66 3

LỜI NÓI ĐẦU Thực hiện Nghị quyết số 29/NQ-TW ngày 04/11/2013 Hội nghị lần thứ 8 Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam (khoá XI) về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo đáp ứng yêu cầu công nghiệp hoá, hiện đại hoá trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế; Nghị quyết số 88/2014/QH13 ngày 28/11/2014 của Quốc hội về đổi mới chương trình, sách giáo khoa giáo dục phổ thông; Quyết định số 404/QĐ-TTg ngày 27/3/2015 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án đổi mới chương trình, sách giáo khoa giáo dục phổ thông, Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT ngày 26/12/2018 Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành Chương trình Giáo dục phổ thông. Trong Chương trình Giáo dục phổ thông mới, nội dung giáo dục địa phương các cấp học phổ thông gồm những vấn đề cơ bản, mang tính thời sự về văn hoá, lịch sử, địa lí, kinh tế, xã hội, môi trường, hướng nghiệp của địa phương với mục đích nhằm trang bị cho học sinh những hiểu biết về nơi sinh sống; bồi dưỡng học sinh tình yêu và niềm tự hào về quê hương, gắn bó và có trách nhiệm với quê hương, cộng đồng; biết trân trọng và có ý thức giữ gìn truyền thống quê hương; phát huy tiềm lực và thế mạnh địa phương, vận dụng những kiến thức và kĩ năng đã học để góp phần giải quyết những vấn đề của địa phương, chuẩn bị cho cuộc sống xã hội và nghề nghiệp. Tài liệu giáo dục địa phương tỉnh Phú Thọ lớp 7 được biên soạn theo đúng quy định; nội dung, thông tin đề cập tới khá phong phú; là học liệu cơ bản nhất, cung cấp những thông tin cơ bản về tỉnh Phú Thọ bảo đảm sát thực, khoa học, thể hiện tính sư phạm cao; giúp ích cho giáo viên tham khảo trong việc xây dựng kế hoạch giáo dục, kế hoạch bài dạy về chương trình giáo dục địa phương theo hướng phát triển phẩm chất, năng lực của học sinh; đồng thời, là cơ sở cho giáo viên vận dụng linh hoạt các phương pháp, hình thức dạy học tích cực, đổi mới phương pháp kiểm tra, đánh giá nhằm phát huy tối đa tính tự giác, tích cực, sáng tạo của giáo viên và học sinh. Nhóm biên soạn Tài liệu giáo dục địa phương gồm các chuyên gia, các nhà khoa học và các thầy, cô giáo là cán bộ quản lí, giáo viên cốt cán của tỉnh Phú Thọ. Tài liệu trước khi ban hành đã tiếp thu ý kiến của các cơ quan, các nhà khoa học, cán bộ quản lí giáo dục, giáo viên các cơ sở giáo dục trong tỉnh; đồng thời đã được tổ chức thực nghiệm tại một số cơ sở giáo dục trên địa bàn tỉnh, được các nhà trường, thầy, cô, các em học sinh đánh giá là tài liệu có tính khả thi và thực tiễn cao; được Hội đồng Khoa học cấp tỉnh nghiệm thu và Bộ Giáo dục và Đào tạo phê duyệt. Hi vọng tài liệu sẽ giúp ích cho các thầy, cô giáo, các em học sinh trong các trường phổ thông tỉnh Phú Thọ nâng cao chất lượng dạy và học nội dung giáo dục địa phương, đáp ứng yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo. Tuy nhiên, tài liệu sẽ không tránh được những sai sót, Ban Biên soạn Tài liệu Giáo dục địa phương mong được góp ý của các độc giả; các quý thầy, cô. BAN BIÊN SOẠN 4

LĨNH VỰC VĂN HOÁ, LỊCH SỬ 1CHỦ ĐỀ PHÚ THỌ TỪ ĐẦU THẾ KỈ X ĐẾN ĐẦU THẾ KỈ XVI Yêu cầu cần đạt: • Giới thiệu được những nét chính về tình hình kinh tế, chính trị, văn hoá,... ở Phú Thọ đầu thế kỉ X đến đầu thế kỉ XVI. • Nêu được nét chính về các cuộc đấu tranh chống ngoại xâm của nhân dân Phú Thọ từ đầu thế kỉ X đến đầu thế kỉ XVI. • Tự hào về truyền thống của quê hương. Từ một vùng đất là trung tâm của quốc gia Văn Lang – Âu Lạc, trải qua những bước thăng trầm của hàng nghìn năm Bắc thuộc, vùng đất Phú Thọ thời kì phong kiến độc lập tự chủ (từ thế kỉ X đến đầu thế kỉ XVI) đã có những, thay đổi và phát triển ra sao? Trong dòng chảy chung của lịch sử dân tộc thời kì này, nhân dân Phú Thọ đã để lại những dấu ấn gì? 1 Tình hình Phú Thọ từ đầu thế kỉ X đến đầu thế kỉ XVI a) Sự thay đổi về hành chính Hình 1. Sự thay đổi trong quản lí hành chính đối với vùng đất Phú Thọ từ thế kỉ X đến đầu thế kỉ XVI 5

Hình 2. Sơ đồ phân cấp hành chính tỉnh Phú Thọ từ thế kỉ X đến đầu thế kỉ XVI (liên hệ với ngày nay) 1. Dựa vào sơ đồ hình 1, em hãy cho biết từ thế kỉ X đến đầu thế kỉ XVI, địa bàn tỉnh Phú Thọ thuộc đơn vị hành chính nào của các triều đại phong kiến? 2. Quan sát sơ đồ hình 2, em hãy nhận xét về sự phân cấp hành chính ở Phú Thọ dưới các triều đại phong kiến Lý – Trần – Lê (có thể so sánh với hiện tại). b) Tình hình kinh tế Ngay từ rất sớm, cư dân sinh sống trên địa bàn Phú Thọ đã biết thâm canh cây lúa nước, sử dụng sức kéo trâu, bò và chăn nuôi gia súc, gia cầm. Do yêu cầu của sản xuất nông nghiệp bên các dòng sông lớn, người dân Phú Thọ từ đời này sang đời khác đã luôn phải quan tâm xây đắp những con đê ngăn lũ dọc theo sông Hồng, sông Lô, sông Đà, đồng thời đào những kênh mương để tưới, tiêu cho đồng ruộng. Ngoài việc trồng cây lương thực và phát triển chăn nuôi, người dân Phú Thọ còn trồng các cây ăn quả, khai thác các loại lâm thổ sản để phục vụ sinh hoạt và trao đổi hàng hoá. Họ đã tạo ra nhiều sản vật nổi tiếng, được truyền tụng đến ngày nay như: rau sông Bứa, dứa Tam Nông, hồng huyện Hạc, bưởi Đoan Hùng, quýt Đan Hà,... 6

Hình 3. Bưởi Đoan Hùng Hình 4. Hồng Hạc Trì Cùng với phát triển nghề nông, người dân Phú Thọ thời kì này còn làm một số nghề thủ công như: rèn nông cụ, làm đồ gốm, đồ mộc, đan lát, làm nón, ươm tơ, dệt vải,... Nhiều nghề thủ công truyền thống vẫn còn được lưu truyền đến ngày nay. 1. Nêu những nét chính về tình hình kinh tế ở Phú Thọ từ thế kỉ X đến đầu thế kỉ XVI. 2. Hãy lựa chọn và giới thiệu về một sản vật/nghề thủ công mà hiện nay còn phổ biến ở nơi em sinh sống (huyện/xã) hay sản vật/nghề thủ công của Phú Thọ mà em ấn tượng nhất. c) Tình hình văn hoá, giáo dục Thời kì này, cư dân trên địa bàn Phú Thọ chịu ảnh hưởng sâu sắc của Nho giáo và Phật giáo. Cùng với đó, những tín ngưỡng truyền thống như: thờ cúng tổ tiên, sùng bái thần linh, thờ những anh hùng có công với dân tộc,... vẫn tiếp tục được duy trì. 7

Các điệu múa, các làn điệu dân ca Xoan Ghẹo, ca dao, tục ngữ, truyện cười dân gian (truyện cười Văn Lang),... vẫn được bảo tồn và phát triển, mang đậm bản sắc văn hoá dân gian vùng Đất Tổ. Em có biết? Hình 5. Nghệ nhân ba phường Xoan: Thét, Phù Đức và Kim Đái biểu diễn giao lưu hát Xoan với các em học sinh Trường THCS Kim Đức Về nguồn gốc của hát Xoan, huyền thoại kể rằng: Vua Hùng đi tìm đất tại di tích Miếu Lãi Lèn đóng đô, một hôm nghỉ chân ở quê Xoan Phù Đức – An Thái. Thấy các trẻ chăn trâu hát múa, vua rất ưa thích và lại dạy thêm nhiều điệu khúc nữa, những điệu hát múa ấy của Vua Hùng và các em chăn trâu đó cũng là những điệu Xoan tiên. Một số nhà nghiên cứu âm nhạc lại cho rằng: Hát Xoan xuất hiện vào khoảng thế kỉ XV. Lời ca Xoan có những đặc điểm như hình thức, văn chương của thế kỉ XV, từ thời kì nhà Lê. Ở Phú Thọ, nhiều công trình kiến trúc và điêu khắc gỗ có giá trị được xây dựng trong thời kì này. Đó là các đền, miếu như: Đền Hùng ở xã Hy Cương (Việt Trì), đền thờ Mẫu Âu Cơ ở xã Hiền Lương (Hạ Hoà),... Phú Thọ cũng là địa phương có truyền thống hiếu học, đã sinh ra một số nhà nho có tên tuổi. Theo thống kê, ở Phú Thọ kể từ thời Trần đến đầu thời Lê đã có nhiều vị đỗ đại khoa (tức từ hàng tiến sĩ trở lên). Tiêu biểu như: – Vũ Duệ, người huyện Lâm Thao, đỗ Trạng nguyên năm 23 tuổi (1490). – Nguyễn Mẫn Đốc, người làng Xuân Lũng, huyện Lâm Thao, thi đỗ Bảng nhãn năm 27 tuổi (1518). – Trần Toại, người xã Phượng Lâu (thành phố Việt Trì), thi đỗ Bảng nhãn năm 25 tuổi (1538) và làm quan đến chức Thị thư viện Hàn lâm, từng được vua Mạc cử đi sứ nhà Minh. ... 1. Hãy nêu nét nổi bật về tình hình văn hoá – giáo dục ở Phú Thọ từ đầu thế kỉ X đến đầu thế kỉ XVI. 2. Quan sát hình 5 gợi cho em suy nghĩ gì? 8

2 Nhân dân Phú Thọ trong các cuộc đấu tranh chống ngoại xâm (từ thế kỉ X đến đầu thế kỉ XVI) a) Tham gia kháng chiến chống quân Mông – Nguyên thời Trần (thế kỉ XIII) Hình 6. Lược đồ các cuộc kháng chiến chống quân Mông − Nguyên trên địa bàn tỉnh Phú Thọ 9

Em có biết? Trong những lần quân Mông – Nguyên xâm lược nước ta (thế kỉ XIII), một đạo quân của chúng thường từ Lộ Quy Hoá thời Trần chính là Vân Nam (Trung Quốc) tiến qua PhúThọ rồi xuốngThăng Long. vùng đất Châu Đăng của thời Trong các lần đó, chúng đều bị dân binh Phú Thọ phối hợp Lý. Đây là dải đất rộng lớn nằm với quân triều đình chặn đánh quyết liệt, cả trên đường dọc theo hai bờ sông Hồng, tiến và rút lui. hữu ngạn từ Hưng Hoá (huyện Tam Nông ngày nay) ngược lên •• Cuộc kháng chiến chống quân Mông Cổ (1258) Nghĩa Lộ, tả ngạn từ huyện Lâm Thao lên đến Yên Bái. Tỉnh Phú Năm 1258, giặc Mông Cổ do Ngột Lương Hợp Thai Thọ hiện nay về cơ bản nằm chỉ huy, chia làm 2 đạo tiến theo 2 đường tả ngạn và hữu trong địa phận của lộ Quy Hoá. ngạn sông Thao để tiến về Thăng Long. Chúng hội quân tại vùng Bạch Hạc (Việt Trì ngày nay). Tại thành Gia Ninh (tức khu vực ngã ba Bạch Hạc ngày nay), một viên tướng là Phùng Lân Hổ ra sức chiêu luyện binh mã, vận động nhân dân tích cực xây thành đắp luỹ, anh dũng chiến đấu ngay khi quân giặc vừa kéo đến. Vì đây cũng là hướng tiến công chính của quân Mông Cổ nên vua Trần Thái Tông đã đích thân lên tận đây để chỉ huy chiến trận. Cánh quân của Lân Hổ đã phối hợp với quân triều đình chiến đấu ngoan cường, diệt được nhiều lực lượng địch. Tiêu biểu phải kể đến trận chiến Bình Lệ Nguyên (Bình Xuyên – Vĩnh Phúc), đã góp phần làm chậm bước tiến của quân giặc xuống kinh đô Thăng Long. Sau này, với thất bại thảm hại trong trận Đông Bộ Đầu (Hà Nội), một cánh quân Mông Cổ lại rút chạy về Vân Nam theo đường sông Hồng. Trại chủ Quy Hoá là Hà Bổng đã chỉ huy dân binh địa phương chặn đánh, khiến quân Mông Cổ về đến Vân Nam chỉ còn không đến 5 000 tên. Cuộc kháng chiến chống quân Mông Cổ giành thắng lợi. Vua Trần ban thưởng cho những người có công. Hà Bổng được vua Trần ban tước hầu. Kết nối video: hao-khi-ngan- nam-chuyen-ha-bong- danh-duoi-quan- mong-co-ra-khoi- bien-gioi-218671.htm Hình 7. Sa đồ trận Quy Hoá năm 1258 – nơi Hà Bổng chỉ huy tập kích quân Mông Cổ 10

•• Cuộc kháng chiến chống quân Nguyên (1285) Đầu năm 1285, quân Nguyên kéo sang xâm lược nước ta. Phùng Lân Hổ tiếp tục được cử làm tướng cầm quân đánh giặc, giữ chiến tuyến Dục Mỹ − Gia Ninh (từ Lâm Thao xuống Việt Trì ngày nay). Trước thế giặc mạnh, Lân Hổ cùng đội quân của ông đã anh dũng chiến đấu, bước đầu chặn được quân giặc trước chiến tuyến Dục Mỹ − Gia Ninh. Cuộc chiến ngày càng trở nên không cân sức. Vị tướng Phùng Lân Hổ đã anh dũng hi sinh. Hình 8. Đền Xa Lộc (xã Tứ Xã, huyện Lâm Thao) – nơi thờ dũng tướng Phùng Lân Hổ Giữa năm 1285, sau thất bại ở Tây Kết, Hàm Tử (Khoái Châu – Kết nối Hưng Yên), Chương Dương, Thăng Long (Hà Nội), quân Nguyên phải Video: Hà Đặc rút về nước. Một cánh quân Nguyên đã rút chạy theo đường sông Lô, chặn đường rút sông Chảy. Khi đến Cự Đà (Phù Ninh), chúng đã bị dân binh địa phương lui của quân giặc, dưới sự lãnh đạo của hai anh em Hà Đặc và Hà Chương đón đánh. link: hao-khi-ngan- nam-ha-dac-chan- Phối hợp cùng quân triều đình, Hà Đặc và Hà Chương đã tổ chức dân duong-rut-lui-cua- binh địa phương đánh địch ở phía sau lưng, làm chúng mất ăn mất ngủ. quan-giac-238810. Hà Chương dùng mưu kế lọt vào trại giặc đánh bất ngờ, buộc tướng giặc htm là Trương Hiển phải đầu hàng. Chủ tướng Hà Đặc đã anh dũng hi sinh trong chiến đấu. 1. Hãy kể tên một số tấm gương tiêu biểu trong các cuộc kháng chiến chống quân Mông – Nguyên trên địa bàn Phú Thọ. 2. Trình bày những sự kiện chính trong các cuộc kháng chiến chống Mông – Nguyên ở Phú Thọ trên lược đồ. 3. Đánh giá vai trò của nhân dân Phú Thọ trong kháng chiến chống Mông – Nguyên xâm lược. 11

b) Nhân dân Phú Thọ hưởng ứng khởi nghĩa Lam Sơn. Chiến thắng cầu Xa Lộc và thành Tam Giang chống quân Minh xâm lược thế kỉ XV •• Hưởng ứng cuộc khởi nghĩa Lam Sơn Hưởng ứng cuộc khởi nghĩa Lam Sơn trên địa bàn tỉnh Phú Thọ có đội nghĩa binh do Đinh Công Mộc chỉ huy. Ông đã lãnh đạo dân binh vùngThanh Sơn,ThanhThuỷ chiến đấu chống quan quân nhà Minh khi chúng đến cướp phá bản làng. Tư liệu Đinh Công Mộc người huyện Thanh Sơn, có công giúp vua Lê Thái Tổ, được trao chức Đại tướng quân Vũ quận công, quản lĩnh binh dân bản xứ, lúc mất được người sở tại lập đền thờ. (Theo Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam nhất thống chí, NXB Thuận Hoá, Huế, 2006, tr. 383) •• Chiến thắng cầu Xa Lộc •• Chiến thắng thành Tam Giang Thành Tam Giang của quân Minh ở Gò Dền, giữa cánh đồng Dục Mỹ (Cao Xá – Lâm Thao), nằm án ngữ con đường thiên lí từ Vân Nam về thành Đông Quan (Thăng Long). 12

Sau thất bại ở cầu Xa Lộc, lại nghe tin Vương Thông đang bị quân ta bao vây khốn đốn ở thành Đông Quan, hơn 1 000 quân Minh do tướng Lưu Thanh chỉ huy đóng ở thành Tam Giang hết sức hoang mang, lo sợ. Tháng 4 – 1427, Lê Lợi đã phái Nguyễn Trãi đến thành Tam Giang dụ hàng. Quân chủ lực cùng với các đội dân binh đông đảo của các thổ hào địa phương đã bao vây kín thành Tam Giang. Biết không còn lối thoát nào khác, Lưu Thanh đã phải mở cửa thành xin hàng. Trong chiến thắng cầu Xa Lộc và thành Tam Giang có sự đóng góp to lớn của dân binh các địa phương ở Phú Thọ, góp phần làm suy yếu đội quân nhà Minh, giúp cho cuộc chiến đấu của quân ta nhanh chóng giành được thắng lợi hoàn toàn, giải phóng đất nước. Hình 9. Lược đồ một số sự kiện tiêu biểu của khởi nghĩa 13 Lam Sơn trên địa bàn tỉnh Phú Thọ

1. Hãy xác định trên lược đồ hình 9 nơi diễn ra các sự kiện tiêu biểu (gắn liền với tên các nhân vật lịch sử) trong cuộc khởi nghĩa chống quân Minh xâm lược thế kỉ XV. 2. Đánh giá những đóng góp của nhân dân Phú Thọ trong công cuộc đánh đuổi quân Minh, giải phóng đất nước. 1. Hãy lập bảng hệ thống về các sự kiện tiêu biểu diễn ra trên địa bàn Phú Thọ trong cuộc kháng chiến chống quân Mông – Nguyên và chống quân Minh xâm lược theo gợi ý dưới đây. TT Sự kiện lịch sử Nhân vật lịch sử Nội dung chính Ý nghĩa liên quan 1? ? ?? 2? ? ?? 3? ? ?? 2. Có ý kiến cho rằng, từ thế kỉ X đến đầu thế kỉ XVI, tỉnh Phú Thọ là một trong những địa bàn quan trọng trong các cuộc chiến đấu chống quân xâm lược phương Bắc. Em có đồng ý với ý kiến đó không? Vì sao? 1. Liên hệ và cho biết, những dấu ấn nào của lịch sử Phú Thọ từ thế kỉ thứ X đến đầu thế kỉ XVI vẫn được lưu giữ, bảo tồn đến ngày nay? 2. Hiện nay, một số làn điệu hát Xoan đã được đưa vào dạy học trong nhiều trường phổ thông ở tỉnh Phú Thọ. Điều đó gợi cho em suy nghĩ gì? Liên hệ và cho biết trách nhiệm của mỗi học sinh trong việc kế thừa và phát huy truyền thống lịch sử – văn hoá quê hương. 14

2CHỦ ĐỀ TÌM HIỂU BẢO TÀNG Ở PHÚ THỌ Yêu cầu cần đạt: • Giới thiệu được khái quát về bảo tàng ở Phú Thọ. • Giới thiệu được những nét chính về các gian trưng bày tại Bảo tàng Hùng Vương. Bảo tàng lịch sử là nơi lưu giữ, bảo quản các hiện vật, tư liệu lịch sử quý giá, là một trong những địa chỉ góp phần truyền bá, giáo dục truyền thống lịch sử của dân tộc và quê hương, cũng là địa chỉ rất có ý nghĩa trong học tập môn Lịch sử của học sinh. Hãy chia sẻ những điều em biết về các bảo tàng hiện có trên địa bàn tỉnh Phú Thọ, về ý nghĩa của các bảo tàng đó trong học tập và tìm hiểu lịch sử địa phương, cũng như lịch sử dân tộc. 1 Giới thiệu khái quát về các bảo tàng tại tỉnh Phú Thọ Phú Thọ là vùng đất cổ, nơi lưu giữ rất nhiều chứng tích lịch sử trải qua hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước của dân tộc. Hiện nay, rất nhiều chứng tích đó vẫn được lưu giữ, bảo tồn và trưng bày một cách có hệ thống trong các bảo tàng địa phương. Các bảo tàng ở Phú Thọ đều được xây dựng trên địa bàn thành phố Việt Trì, gồm: Bảo tàng Hùng Vương (phường Gia Cẩm), Bảo tàng Hùng Vương thuộc Khu di tích quốc gia đặc biệt Đền Hùng (xã Hy Cương) và Bảo tàng Quân khu II (phường Vân Phú). Bảo tàng Hùng Vương (phường Gia Cẩm) là Hình 1. Bảo tàng Hùng Vương (phường Gia Cẩm) bảo tàng khảo cứu địa phương, có nhiệm vụ nghiên cứu, trưng bày, giới thiệu những vấn đề về tự nhiên, sinh thái, lịch sử, văn hoá, xã hội của tỉnh Phú Thọ từ thời tiền sử, sơ sử đến ngày nay. 15

Hình 2. Bảo tàng Hùng Vương thuộc Khu di tích quốc gia đặc biệt Đền Hùng Bảo tàng Hùng Vương (Khu di tích quốc gia đặc biệt Đền Hùng): trưng bày hệ thống các hiện vật lịch sử thể hiện mối quan hệ giữa văn hoá Hùng Vương, văn minh sông Hồng với lịch sử phát triển dân tộc Việt Nam. Nội dung trưng bày tại Bảo tàng Hùng Vương nhằm làm rõ giai đoạn văn hoá Hùng Vương và thời đại Hùng Vương dựng nước trong lịch sử dân tộc. Hình 3. Bảo tàng Quân khu II Bảo tàng Quân khu II: được thành lập năm 1979 và được cải tạo, nâng cấp vào năm 2016. Bảo tàng có nhiệm vụ nghiên cứu, sưu tầm, bảo quản, trưng bày các tài liệu, hiện vật có giá trị lịch sử, văn hoá, khoa học về: • Địa danh, địa bàn chiến lược, văn hoá, truyền thống đấu tranh của quân và dân vùng Tây Bắc; • Quá trình xây dựng, chiến đấu, trưởng thành của lực lượng vũ trang Quân khu II trong các cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, đế quốc Mỹ, trong chiến tranh bảo vệ biên giới, trong thực hiện nhiệm vụ quốc tế. ... 1. Khai thác các hình 1, 2, 3 và thông tin trong mục, hãy giới thiệu khái quát về bảo tàng tại tỉnh Phú Thọ. 2. Theo em, các bảo tàng trên địa bàn tỉnh Phú Thọ có ý nghĩa thế nào trong việc học tập môn Lịch sử? Hãy chia sẻ cảm xúc/mong muốn của em về một giờ học lịch sử được tổ chức tại bảo tàng hoặc di tích lịch sử. 16

2 Các bảo tàng Hùng Vương tại tỉnh Phú Thọ a) Bảo tàng Hùng Vương tại phường Gia Cẩm, thành phố Việt Trì Chủ đề 5: Phú Thọ thời kì xây dựng và bảo vệ Tổ quốc (từ năm 1975 194 đến nay) hiện vật Hiện vật trưng bày: thành tựu nổi bật của tỉnh Phú Thọ trong công cuộc xây dựng Tổ quốc và công cuộc đổi mới, hội nhập quốc tế. Chủ đề 4: Thời kì từ khi Pháp xâm lược đến giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước (1883 – 1975) * Hiện vật trưng bày: sưu tập hiện vật về nỗi khổ của nhân dân dưới ách 326 thống trị của thực dân Pháp; sưu tập hiện vật của phong trào Cần vương hiện vật chống Pháp cuối thế kỉ XIX; sưu tập các hiện vật của phong trào yêu nước trước khi có Đảng; sưu tập các hiện vật khởi nghĩa giành chính quyền năm 1945; sưu tập hiện vật chiến lợi phẩm của Pháp; sưu tập hiện vật tội ác chiến tranh; sưu tập hiện vật của các Anh hùng Lực lượng vũ trang, Anh hùng Lao động,... * Hệ thống phim video tư liệu,... NỘI DUNG TRƯNG BÀY TẠI BẢO TÀNG Ý nghĩa – giá trị:Chủ đề 3: Thời kì Bắc thuộc và phong kiến tự chủ * Bảo tàng Hùng Vương là cuốn lịch sử bằng hiện vật của cộng đồng cư dân vùng Đất Tổ. * Bảo tàng Hùng Vương là điểm đến hấp dẫn của du lịch di sản. * Bảo tàng Hùng Vương là bảo tàng tổng hợp của Phú Thọ – vùng đất cội nguồn. * Trưng bày khái quát những giá trị văn hoá tiêu biểu của nhân dân Phú Thọ từ thế kỉ XIX. Trên 400 * Hiện vật trưng bày: một số sưu tập quan trọng gồm các hiện vật liên hiện vật quan đến các nữ tướng của Hai Bà Trưng ở Phú Thọ; sưu tập trống đồng loại II Hê-gơ (hay còn gọi là trống Mường); sưu tập đồ gốm thuộc thời kì Lý – Trần – Lê – Nguyễn,... Chủ đề 2: Thời kì tiền sử – sơ sử/thời đại Hùng Vương * Là trọng tâm nhất của Bảo tàng Hùng Vương. * Giới thiệu các nền văn hoá thời tiền sử (Sơn Vi, Phùng Nguyên, Đồng 369 Đậu, Gò Mun) và văn hoá Đông Sơn, tương ứng với thời kì hình thành và hiện vật phát triển của thời đại Hùng Vương. * Hiện vật trưng bày: gốm, đồng (với nhiều hiện vật quý, hiếm: đồ gốm Phùng Nguyên; đá ngọc trang sức; nha chương; đồ đồng Đông Sơn; di cốt ở hai ngôi mộ cổ thuộc giai đoạn văn hoá Phùng Nguyên (niên đại cách ngày nay khoảng 4 000 năm). Chủ đề 1: Thiên nhiên, con người * Giới thiệu những nét đặc trưng về vị trí, địa lí, thiên nhiên, dân cư, đời 172 sống kinh tế, văn hoá – xã hội của một số dân tộc thiểu số có số lượng hiện vật dân cư lớn ở Phú Thọ: dân tộc Kinh, Mường, Cao Lan, Dao và Mông. * Hiện vật trưng bày: gồm nhiều loại hình như các mẫu khoáng sản, mẫu động vật, thực vật, công cụ sản xuất, vũ khí, nhạc cụ, tín ngưỡng, trang phục,... BẢO TÀNG HÙNG VƯƠNG * Khánh thành ngày 14 – 4 – 2010, đúng dịp Giỗ Tổ Hùng Vương. Gần 2 000 * Có nhiệm vụ nghiên cứu, trưng bày, giới thiệu những vấn đề tự nhiên, sinh thái, lịch sử – hiện vật văn hoá, xã hội của tỉnh Phú Thọ. * Hiện vật trưng bày phản ánh lịch sử hình thành, phát triển của tỉnh Phú Thọ từ thời tiền – sử đến nay. Hình 4. Một số thông tin chính về Bảo tàng Hùng Vương tại phường Gia Cẩm, thành phố Việt Trì 17

1. Em hãy giới thiệu một số nét chính về Bảo tàng Hùng Vương (phường Gia Cẩm, NỘI DUNG TRƯNG BÀY TẠI BẢO TÀNG thành phố Việt Trì) thông qua sơ đồ hình 4. Đền Hùng và Bảo tàng Hùng Vương là nơi ôn lại truyền thống “uống nước nhớ nguồn, ăn quả nhớ kẻ trồng cây”, hiểu sâu sắc và thêm tự hào về thời đại các Vua Hùng dựng nước; đồng thời hiểu thêm về tình cảm của toàn dân tộc với 2. Tham quan Bảo tàng Hùng Vương hoặc tham dự một giờ học Lịch sử tại Bảo tàng cội nguồn, tổ tiên và với Đền Hùng. (trực tiếp hoặc thông qua bảo tàng ảo). Giới thiệu một gian trưng bày trong bảo tàng (theo các chủ đề ở trên) mà em ấn tượng nhất. 3. Theo em, việc tìm hiểu về Bảo tàng Hùng Vương có ý nghĩa gì? b) Bảo tàng Hùng Vương (Khu di tích quốc gia đặc biệt Đền Hùng) Phòng 4 và 5: giới thiệu Khu di tích quốc gia đặc biệt Đền Hùng; việc thờ cúng Vua Hùng trên đất cổ Phong Châu; tình cảm của nhân dân, sự quan tâm của Nhà nước đối với Đền Hùng qua các thời kì lịch sử; 61 tài liệu khoa học của các học giả, các nhà khoa học trong và ngoài nước nghiên cứu về Đền Hùng; hơn 100 hiện vật do đồng bào cả nước tiến cúng. Phòng 3: Thời đại dựng nước Văn Lang của các Vua Hùng Hiện vật trưng bày: − Bộ sưu tập trống đồng (10 chiếc) thuộc văn hoá Đông Sơn, tiêu biểu nhất là trống đồng Đền Hùng − được xếp hàng đầu trong hệ thống trống Hê-gơ loại I ở Việt Nam, trống đồng Tân Long − có đường kính lớn nhất trong toàn bộ trống đồng tìm thấy ở Việt Nam, với đường kính mặt là 108 cm. − Bộ sưu tập công cụ và vũ khí bằng đồng: lưỡi cày, thuổng, rìu, dao găm, mũi tên, lao,... Phòng 2: Mở đầu thời đại dựng nước Hiện vật trưng bày: hiện vật gốc của 3 nền văn hoá: Phùng Nguyên, Đồng Đậu, Gò Mun,… Công cụ đá mài gồm: rìu có vai, rìu mài tứ diện, cuốc đá, chày nghiền, đồ trang sức (vòng tay đá, khuyên đá,...); sưu tập gốm: nồi, vò, bình, bát, dọi xe chỉ, chài lưới; nha chương bằng đá; công cụ, vũ khí bằng đồng (cày, lưỡi liềm, rìu, mũi lao, mũi tên, lưỡi câu,...); dấu tích hạt lúa. Phòng 1: Đất nước, con người thời nguyên thuỷ Số lượng hiện vật: 54 hiện vật, gồm 1 sa bàn, 1 hộp hình, 2 bức tranh sơn mài cỡ lớn, 18 mẫu động thực vật, 12 mẫu khoáng sản, 20 công cụ đá thuộc văn hoá Sơn Vi và một số ảnh chụp cùng những hiện vật khác đã khái lược được hình thể thiên nhiên, môi trường buổi bình minh lịch sử và chứng tích sinh tồn của người nguyên thuỷ trên đất Phụ Thọ. BẢO TÀNG HÙNG VƯƠNG (Thuộc Khu di tích quốc gia đặc biệt Đền Hùng) • Khánh thành năm 1993 (đúng dịp khai hội Đền Hùng). • Hiện vật trưng bày: hơn 3 000 hiện vật, trong đó có hơn 700 hiện vật gốc, 162 bức ảnh, 5 bức tranh sơn mài, 9 bức gò đồng, 5 hộp bình, 1 nhóm tượng lớn và nhiều hiện vật khác. • Trưng bày theo 3 chủ đề chính với 5 phòng trưng bày:  Giới thiệu giai đoạn văn hoá Đông Sơn bằng các hiện vật liên quan đến thời đại Hùng Vương dựng nước hiện tìm được trên đất Vĩnh Phú (Phú Thọ − Vĩnh Phúc).  Giới thiệu việc hình thành khu di tích Đền Hùng và ý thức xây dựng khu di tích Đền Hùng của nhân dân cả nước.  Tình cảm, sự quan tâm của cả nước đối với Đền Hùng. Hình 5. Một số thông tin chính về Bảo tàng Hùng Vương tại Khu di tích quốc gia đặc biệt Đền Hùng (xã Hy Cương, thành phố Việt Trì) 18

1. Hãy chia sẻ những thông tin khái quát nhất về Bảo tàng Hùng Vương tại Khu di tích quốc gia đặc biệt Đền Hùng. 2. Tham quan Bảo tàng Hùng Vương hoặc tham dự một giờ học Lịch sử tại bảo tàng (trực tiếp hoặc thông qua bảo tàng ảo). Tìm hiểu và giới thiệu về một phòng trưng bày trong bảo tàng (theo các chủ đề ở trên) mà em ấn tượng nhất. 1. Lập bảng hệ thống (hoặc lập sơ đồ tư duy) mô tả tóm tắt về hai bảo tàng Hùng Vương trên địa bàn tỉnh Phú Thọ theo gợi ý sau: tên bảo tàng, địa chỉ, chủ đề trưng bày chính, số lượng hiện vật, giá trị (ý nghĩa),... 2. Từ kết quả của bài tập 1, em hãy chỉ ra những điểm giống và khác nhau cơ bản của hai bảo tàng Hùng Vương ở Phú Thọ. 1. Dựa vào kiến thức đã được học (ở lớp 6), chuẩn bị nội dung và giới thiệu về dấu ấn thời kì Văn Lang – Âu Lạc trên địa bàn tỉnh Phú Thọ trong giờ học lịch sử tại một trong hai Bảo tàng Hùng Vương hoặc tại một di tích liên quan đến thời kì này. 2. Chia sẻ một số điều em thích nhất đối với giờ học lịch sử tại bảo tàng hay tại di tích lịch sử tại địa phương. 19

3CHỦ ĐỀ TỤC NGỮ, CA DAO PHÚ THỌ Yêu cầu cần đạt: • Qua đọc hiểu một số câu tục ngữ, bài ca dao Phú Thọ, thấy được những giá trị chung cũng như màu sắc địa phương của nó. • Đọc một số câu tục ngữ, bài ca dao khác có cùng mô-típ với các câu, bài đã học. • Viết được đoạn văn nêu cảm nghĩ về một bài ca dao, một hoặc một số câu tục ngữ Phú Thọ. • Tự hào về con người Phú Thọ xưa – những con người giàu kinh nghiệm trong lao động, đời sống và có tâm hồn phong phú, tinh tế. 1. Phú Thọ có những địa danh (sông, núi, hồ, đầm, di tích lịch sử,...) nào nổi tiếng? Em biết những câu tục ngữ, bài ca dao nào nói đến các địa danh đó? 2. Phú Thọ có những sản vật nào nổi tiếng? Em biết những câu tục ngữ, bài ca dao nào nói đến những sản vật đó? Hình 1. Đầm Ao Châu (huyện Hạ Hoà) 20

1 Tri thức đọc hiểu: Tục ngữ, ca dao và tục ngữ, ca dao Phú Thọ Tục ngữ là những câu nói cố định, giàu hình ảnh, nhạc điệu, có vần hoặc không vần, dễ nhớ, dễ truyền miệng với nội dung đúc kết kinh nghiệm về thời tiết, sản xuất, đời sống,... Ca dao là những câu hát, bài hát lưu truyền trong dân gian, phản ánh nhiều mặt của đời sống nhưng chủ yếu để bộc lộ tình cảm. Ca dao thường làm bằng thể thơ lục bát. Tỉnh Phú Thọ được xếp vào khu vực Trung du và miền núi Bắc Bộ. Tuy nhiên, trên thực tế, địa hình Phú Thọ rất đa dạng, trong đó nổi bật là địa hình đồi và núi thấp xen kẽ với đồng ruộng, sông ngòi, hồ đầm, có cả một ít đồng bằng nhỏ chạy ven các con sông lớn. Nhân dân thời trước thường sống dựa vào các nghề trồng lúa, đánh cá, trồng cây ăn quả, khai thác nguồn lợi từ rừng núi,... Thiên nhiên và cuộc sống này được phản ánh sâu sắc trong tục ngữ, ca dao. 2 Văn bản TỤC NGỮ PHÚ THỌ 1. Lấp mũ mưa mai, lấp đai mưa chiều(1). 2. Trăm hoa nở cả tháng Giêng Một mình hoa sở(2) nở riêng tháng Mười. 3. Tháng Ba tháng hội Đền Hùng Cuốc đất trồng sắn gieo vừng kèm theo. 4. Trên cứng dưới sâu, cày hút trâu, cấy hút người(3). 5. Rau sông Bứa(4), dứa Tam Nông(5). 6. Trâu chợ Hoàng Xá(6), cá chợ La Phù(7). (1) Mũ: mây phủ đỉnh núi Tản (Ba Vì), nếu mây phủ kín đỉnh núi Tản thì sẽ mưa vào buổi sáng; mây phủ ngang lưng núi là sẽ mưa vào buổi chiều. Đây là kinh nghiệm xem thời tiết của nhân dân vùng Tam Nông. (2) Sở: một loại cây trồng nhiều trên đồi vùng trung du, hạt dùng để ép lấy dầu ăn. (3) Câu tục ngữ nói về loại ruộng lầy thụt có nhiều ở Phú Thọ, người Phú Thọ gọi là “ruộng bềnh”. Loại ruộng này trên mặt là lớp bùn khô mỏng, có cỏ mọc, nhưng dưới là nước và bùn nhão dày. Người đi vào sẽ bị thụt xuống lầy, rất nguy hiểm. Ruộng bềnh không cày được mà phải cuốc. Khi cuốc hay cấy, gặt đều phải đứng trên “đà” là những cây tre, cây gỗ dài để khỏi bị lút sâu. (4) Sông Bứa: một sông nhánh của sông Hồng, chảy qua miền rừng núi của các tỉnh Sơn La, Phú Thọ. (5) Tam Nông: một huyện của Phú Thọ, bên bờ hữu ngạn sông Hồng, trồng nhiều dứa. (6) Chợ trâu xã Hoàng Xá, huyện Thanh Thuỷ. (7) Chợ La Phù, huyện Thanh Thuỷ bán nhiều cá. 21

7. Thóc Kẻ Chen, đèn Kẻ Hóc(1). 8. Dù ai buôn bán đâu đâu Mồng Mười tháng Chín chợ trâu(2) thì về. 9. Dù ai đi ngược về xuôi Cơm nắm lá cọ là người Phù Ninh(3). (Theo Dương Huy Thiện, Phú Thọ, miền đất cội nguồn, NXB Trẻ, TP. Hồ Chí Minh, 2010) Hình 2. Đồi chè Long Cốc (huyện Tân Sơn) 1. Chia các câu tục ngữ trên thành 2 nhóm: nhóm theo thể lục bát và nhóm không theo thể lục bát. Tìm những tiếng bắt vần với nhau trong các câu tục ngữ thuộc nhóm không theo thể lục bát. 2. Sắp xếp các câu tục ngữ trên vào các nhóm: thời tiết, thời vụ, đất đai, kĩ thuật trồng trọt, sản vật, buôn bán, con người (chú ý có những câu không chỉ ở một nhóm). 3. Nêu cách hiểu của em về mỗi câu tục ngữ. 4. Các câu tục ngữ cho ta biết những gì về thiên nhiên và cuộc sống của nhân dân Phú Thọ thời xưa? Tìm đọc sách báo và hỏi những người cao tuổi để biết: ngày nay có những sự vật, phong tục nào không còn nữa; những kinh nghiệm nào không sử dụng hoặc chỉ sử dụng một phần. (1) Kẻ Chen: một làng thuộc xã Tứ Mỹ, huyện Tam Nông; Kẻ Hóc (hay Kẻ Húc) thuộc xã Quang Húc, huyện Tam Nông, có chợ Quang Húc, thời xưa họp từ sáng đến tận nửa đêm, đèn sáng như sao sa. (2) Chợ mua bán trâu xã Xuân Viên, huyện Yên Lập họp vào ngày 10 tháng 9 âm lịch (ngày nay không còn nữa). (3) Phù Ninh: một huyện ở phía đông tỉnh Phú Thọ, bên bờ hữu ngạn sông Lô, có nhiều đồi cọ. 22

Ghi nhớ Tục ngữ Phú Thọ phản ánh nhận thức và các kinh nghiệm về thời tiết, lao động và đời sống sinh hoạt của người dân Phú Thọ xưa. Đó là một cuộc sống đa dạng của vùng trung du với tập quán trồng lúa nước, đánh cá, trồng cây ăn quả, chăn nuôi, khai thác nguồn lợi rừng,… Cuộc sống lao động và sinh hoạt ngày nay đã có nhiều thay đổi, song chúng ta vẫn có thể chọn lọc trong kho tàng tục ngữ ấy những gì phù hợp để làm phong phú thêm nguồn tri thức cho hôm nay. CA DAO PHÚ THỌ 1. Dù ai đi ngược về xuôi Nhớ ngày giỗ Tổ mồng Mười tháng Ba Khắp miền truyền mãi câu ca Nước non vẫn nước non nhà ngàn năm. 2. Cổ Tiết(1) có xóm Cây Đề Có sông tắm mát, có nghề cắt sơn(2). 3. Đi đâu nón chẳng đội đầu Lại đây hai đứa lấy tàu cọ che. Hình 3. Một đồi cọ ở Phú Thọ (1) Cổ Tiết: nay thuộc xã Vạn Xuân, huyện Tam Nông. (2) Cắt sơn: dùng dao cứa vào vỏ cây sơn rồi kẹp vào đó một mảnh vỏ trai để hứng lấy nhựa sơn. 23

4. Bên này đồi bên ấy cũng đồi Muốn sang em bẻ cành sòi(1) cho sang Cành sòi lá dọc lá ngang Hỏi anh có dám bước sang cành sòi. 5. Hỡi anh phát củi trên nương Cho em mượn rựa phát đường sang chơi. 6. Bên này gò bên ấy cũng gò Muốn ăn dọc(2) chín thì dò sang đây Dọc chín còn ở trên cây Muốn ăn dọc rụng sang đây cùng tìm. 7. Yêu nhau chia củ sắn lùi Xa nhau nhớ bếp tro vùi hôm nay. (Theo Dương Huy Thiện, Phú Thọ, miền đất cội nguồn, Sđd) 1. Xếp các bài ca dao trên vào các nhóm: a) Tình yêu đất nước – giống nòi và tình yêu quê hương. b) Tình yêu lứa đôi. Trong nhóm tình yêu lứa đôi lại chia ra: những bài ca dao tỏ tình và những bài ca dao diễn tả tâm trạng. 2. Nêu cách hiểu và cảm nghĩ của em về mỗi bài ca dao. 3. Các bài ca dao về tình yêu lứa đôi nói trên luôn gắn với lao động và sinh hoạt vùng trung du, hãy chứng minh điều đó. Theo em, cách thể hiện tình yêu như vậy nói lên điều gì? Ghi nhớ Tình yêu quê hương đất nước và tình yêu lứa đôi là chủ đề chính trong ca dao Phú Thọ. Những tình cảm này nảy nở và gắn chặt với cuộc sống lao động, sinh hoạt của con người miền trung du, làm nên đặc sắc riêng cho ca dao Phú Thọ. (1) Sòi: cây mọc hoang vùng đồi trung du, cành ngang, giòn. (2) Dọc: cây mọc tự nhiên hoặc trồng trên đồi, quả hình trứng, khi chín ăn ngọt, quả xanh rất chua, dùng để nấu canh cá, hạt ép lấy dầu. 24

1. Thực tế, một số câu tục ngữ có khi được xem là ca dao và ngược lại. Em hãy tìm một số câu như thế trong bài học và những câu khác em biết. 2. Trao đổi trước nhóm hoặc trước lớp, sau đó viết lại (mỗi bài tập viết thành một đoạn văn). a) Nêu cảm nghĩ về bài ca dao số 1. b) Nêu cảm nghĩ về một câu tục ngữ hoặc một bài ca dao em tìm đọc được nói về miền đất Phú Thọ. 1. Xếp các câu tục ngữ, bài ca dao dưới đây vào những “khuôn” giống như những câu tục ngữ, bài ca dao đã học: − Rau sông Bứa, dứa Văn Lang. − Trâu chợ Bù Nọ, cọ chợ Trúc Phê. − Dù ai đi ngược về xuôi Chân đen như cuốc là người Thái Ninh(1). − Dù ai đi đâu, ở đâu Tháng Giêng mười bảy chọi trâu thì về. (Ca dao vùng Lập Thạch, Vĩnh Phúc) Mẫu: Rau sông Bứa, dứa Văn Lang cùng khuôn: Rau sông Bứa, dứa Tam Nông. 2. Thực hiện một trong hai yêu cầu sau: a) Nêu cảm nghĩ về bài ca dao: Cách núi trông chẳng thấy đồi Biết rằng anh đứng hay ngồi ở đâu. b) Trao đổi về câu tục ngữ (sau khi trao đổi ở nhóm hoặc lớp, viết thành 1 – 2 đoạn văn): Nhìn đồng bông lúa uốn câu(2) Cuốc đồi bổ hố bảo nhau trồng chè. (1) Thái Ninh: nay thuộc xã Quảng Yên, huyện Thanh Ba. Xưa sao chè thủ công: búp chè tươi cho lên chảo gang trên bếp lò, đảo cho khô dần nước; khi búp chè chín như rau luộc thì cho ra nia “vò” bằng chân cho ra bớt nước (vừa để khô nước nhanh, vừa để trà thơm hơn) rồi lại cho lên chảo sao tiếp. Nhựa chè bắt vào chân rất đen. (2) Lúa uốn câu: bông lúa cong trĩu xuống như cần câu do bắt đầu đọng sữa để kết hạt (khoảng 25 – 30 ngày sau thì chín). Lúa mùa “uốn câu” vào đầu tháng 9 âm lịch, tức khoảng cuối tháng 9, đầu tháng 10 dương lịch. Ý nói phải trồng chè trước thời điểm gặt lúa mùa. 25

(1) Có hai bạn tranh luận về ý “cuốc đồi bổ hố” trong kĩ thuật trồng chè như sau: − Bạn thứ nhất cho rằng“cuốc đồi bổ hố”là hình thức canh tác lạc hậu, do rơi rớt của hình thức “chọc lỗ tra hạt” trong cách làm nương rẫy thời xa xưa. − Bạn thứ hai cho rằng “cuốc đồi bổ hố” phù hợp với đất đồi dốc và phù hợp với cây chè, vì: + Tránh xới tung đất, làm đất bị mưa rửa trôi dẫn đến bạc màu. + Vào thời điểm trồng chè, mưa đã bắt đầu ít đi. Ở trong hố nhỏ, độ ẩm vừa phải, đủ để hạt chè nảy mầm và cây con phát triển. Hãy nêu ý kiến của em. (2) Thời vụ và kĩ thuật trồng chè ngày nay giống và khác thời xưa như thế nào? (Tra cứu thông tin trong sách báo và mạng internet để biết). 26

4CHỦ ĐỀ MỘT SỐ PHONG TỤC, TẬP QUÁN Ở TỈNH PHÚ THỌ Yêu cầu cần đạt: • Nêu được tên và ý nghĩa của một số phong tục, tập quán tốt đẹp của các dân tộc ở Phú Thọ. • Xác định được trách nhiệm của cá nhân, cộng đồng trong việc giữ gìn, phát huy những giá trị tốt đẹp của phong tục, tập quán và từng bước xoá bỏ những tập tục lạc hậu ở tỉnh Phú Thọ. • Thực hiện được những việc làm phù hợp để góp phần phát huy những giá trị tốt đẹp của phong tục, tập quán và từng bước xoá bỏ những tập tục lạc hậu ở tỉnh Phú Thọ. Quan sát các hình ảnh sau và trả lời câu hỏi: Hình 1. Tục đâm đuống của người Mường Hình 2. Lễ cấp sắc của người Dao Quần Chẹt Hình 3. Tục đánh cồng chiêng của người Mường Hình 4. Lễ Tết nhảy của người Dao Quần Chẹt 27

1. Hãy chia sẻ những hiểu biết của em về các phong tục(1), tập quán(2) ở Phú Thọ trong những hình ảnh trên. 2. Ngoài những nội dung nói trên, em còn biết những phong tục, tập quán nào khác của tỉnh Phú Thọ? 1 Một số phong tục, tập quán của các dân tộc, các cộng đồng dân cư ở Phú Thọ (1) (2) a) Phong tục, tập quán đón Tết Người Mường ở Phú Thọ sống tập trung chủ yếu ở ba huyện Thanh Sơn, Tân Sơn và Yên Lập có nhiều hình thức vui chơi trong những ngày Tết như: ném còn, đu cọn, đâm đuống, chàm thau (đánh trống đồng), múa trống đu,… Hội ném còn của người Mường được tổ chức từ mồng 4 đến mồng 7 Tết âm lịch. Đồng bào chọn bãi đất rộng, bằng phẳng trồng một cây tre, trên ngọn treo một vòng tròn dán giấy hai mặt. Mặt trắng đề chữ “Nguyệt” mặt đỏ là chữ “Nhật”. Quả còn có hai dạng là hình tròn và hình vuông. Chân cột treo một ít tiền thưởng dành cho người chơi còn đầu tiên ném rách vòng. Lễ vật bày ở chân cột có ván xôi con gà và nậm rượu cầu cho một năm mưa thuận, gió hoà, mùa màng tươi tốt, bản làng yên vui,… Hình 5. Hội ném còn ngày xuân của người Mường ở Yên Lập (1) Phong tục: là những nghi thức thuộc về đời sống của con người được hình thành qua nhiều thế hệ và được công nhận như một phần trong nếp sống của cộng đồng. (2) Tập quán: là lối sống của một tập thể, tổ chức, được hình thành như một thói quen trong đời sống, sản xuất, sinh hoạt, được công nhận và coi như một quy ước chung cho tất cả mọi cá nhân sống trong tổ chức, quần thể đó. Hai khái niệm phong tục, tập quán thường được sử dụng đi liền nhau như một khái niệm nhất quán. 28

Vào ngày đầu xuân hoặc khi làng, bản mở hội, đồng bào dân tộc Mường còn chơi đu, với hình thức phổ biến là đu cọn. Đu cọn làm giống cái cọn guồng nước, có nơi gọi là đu xe vì trông nó giống cái bánh xe. Mỗi cọn có bốn bàn ngồi, người chơi ngồi trong bàn xen kẽ một bàn nam một bàn nữ, có người đẩy cho đu quay vòng và người chơi phải vừa ngồi vừa hát mới đúng lệ. Trong kho tàng văn hoá dân gian của đồng bào Mường không thể không nói đến cồng chiêng. Người Mường sử dụng cồng chiêng trong hầu hết sinh hoạt văn hoá xã hội như hội sắc bùa, hội xuống đồng, hội đi săn, mừng lúa mới, mừng nhà mới, mừng đám cưới,… Tục đánh cồng chiêng, đâm đuống, chàm thau là những sinh hoạt văn hoá dân gian đặc sắc của người Mường. Đâm đuống tổ chức vào đêm giao thừa và vào 3 giờ sáng ngày mồng một tết Nguyên đán. Đâm đuống không chỉ là tiếng giã gạo thông thường mà nó còn là hiệu lệnh truyền tin cầu mong của bản làng với trời đất nhằm ước vọng một năm mới no đủ, yên vui. Người Cao Lan ở Phú Thọ chuẩn bị đón Tết từ đầu tháng Chạp đến ngày 28 Tết thì họ dừng mọi việc để rửa các nông cụ như cày bừa, cuốc xẻng xếp vào góc nhà. Họ chia bánh cho từng loại nông cụ: một chiếc bánh chưng cho cày, một chiếc cho bừa, một chiếc chia chung cho các loại cuốc xẻng, cối xay, cối giã,… riêng con trâu được chia mỗi ngày Tết một cái bánh chưng. Người Cao Lan coi đây là việc trả công cho các vật dụng, vật nuôi đã cùng mình lao động vất vả quanh năm. Việc xuất hành trong ngày mồng một Tết được đồng bào lựa chọn kĩ lưỡng. Mỗi nhà cử một người đi cùng trưởng bản đến một nơi đã định trước để hái lộc đầu xuân. Mỗi người hái hai cành, một cành mang ra đình làng, một cành mang về cắm trước cửa nhà. Người Cao Lan coi đó là sự hái và chia lộc, một cho làng và một cho gia đình mình sau đó mới đến nhà nhau để chúc Tết. Hình 6. Đồng bào Cao Lan múa điệu “Chim gâu, xúc tép” trong ngày Tết 29

Với người Cao Lan, từ xưa đến nay, tết Nguyên đán không chỉ là dịp ăn ngon, mặc đẹp mà ngày Tết còn để gắn kết các thành viên trong mỗi gia đình, dòng tộc và cả cộng đồng làng xã, mọi người sẽ gần nhau hơn qua mâm cơm ngày Tết, qua lời chúc tụng vui vẻ và qua câu hát Sình ca. Đó cũng là món ăn tinh thần không thể thiếu được của người Cao Lan ở Đoan Hùng trong mỗi độ Tết đến, xuân về. Người Sán Chay ăn Tết từ 25 tháng Chạp đến hết rằm tháng Giêng âm lịch. Những ngày cuối năm, mỗi buổi tối trước khi đi ngủ, chủ nhà thắp một nén hương thơm lên bàn thờ để mời tổ tiên về ăn Tết cùng con cháu. Theo quan niệm của người Sán Chay, giấy đỏ biểu trưng cho niềm vui, sự tốt lành, sung túc, mùa màng bội thu, đồng thời còn mang ý nghĩa xua đuổi ma quỷ, thú dữ, sâu bọ. Bởi thế, trước Tết hai ngày (khoảng 28, 29 tháng Chạp), tất cả dụng cụ thuộc về gia đình như cuốc, xẻng, cày, bừa, chuồng trại chăn nuôi,... đều được dán giấy đỏ để các đồ vật này cũng được “nghỉ Tết” như con người. Cổng ngõ, cửa ra vào, các cây lâu năm, chuồng trại, cũng được dán giấy đỏ, khiến cho toàn bộ ngôi nhà nhuộm sắc đỏ rực rỡ. Hình 7. Phong tục dán giấy đỏ ngày Tết của người Sán Chay Ngày 30 Tết là ngày quan trọng nhất trong năm. Từ sáng sớm, mọi người đã vệ sinh nhà cửa và đồ dùng trong nhà, trang hoàng sắp đặt bàn thờ tổ tiên, chuẩn bị cho mâm cơm cúng tổ tiên và bữa cơm tất niên. Sáng ngày mồng một Tết, Già làng cùng các bậc cao niên trong làng làm mâm cỗ thịnh soạn để cúng lễ Thành hoàng tại đình làng gọi là lễ “Cầu Dềnh”. Già làng đại diện cho làng khấn Thổ công và xin âm dương cho cả làng được vạn sự tốt lành, mùa màng tốt tươi, mưa hoà gió thuận, còn các gia đình thì cúng tổ tiên tại nhà mình, mời tổ tiên ăn cỗ mừng năm mới và phù hộ cho con cháu, cho dòng tộc được hưởng sự tốt lành. b) Phong tục, tập quán trong đám cưới Phong tục cưới của người Dao Quần Chẹt ở Phú Thọ trải qua các bước: Lễ dạm hỏi (dạm ngõ), Lễ hỏi cưới, Lễ cưới. 30

Khi đi dạm ngõ, hai gia đình đều phải tự giới thiệu lí lịch, hoàn cảnh ba đời nhà mình rồi mới lân la giới thiệu đến con cái cần dựng vợ, gả chồng. Có khi chủ nhà gái giới thiệu tóm tắt lí lịch nhà trai cho anh em nhà mình biết để bàn chuyện. Lễ hỏi cưới gồm các lễ vật: gà, lợn, gạo nếp, thuốc lá, trầu, cau. Trước kia, khi nhà trai đến hỏi cưới, nhà gái thường thách cưới với các yêu cầu: bạc trắng: hai nén (hai lạng), lợn hơi 80 kg, rượu: hai hũ (20 lít), gạo: (không lẫn tấm) 40 kg, chè, thuốc,... Ngày nay, tuỳ theo hoàn cảnh của mỗi nhà mà có thể thách lễ vật hoặc tiền mặt. Ngày cưới, nhà gái và nhà trai hát đối đáp suốt đêm. Ở nhà gái hát hôm nhà trai đến đón cô dâu, còn ở nhà trai hát đêm hôm đưa cô dâu về. Khi đón dâu về, nhà trai làm lễ kết tơ hồng. Ý nghĩa của lễ kết tơ hồng là để ông tơ, bà nguyệt chứng giám nhân duyên cho đôi vợ chồng suốt đời bên nhau. Việc tổ chức các nghi lễ trong đám cưới là sự đánh dấu quá trình thực hiện các quy định truyền thống của tộc người. Nói cách khác, đó là một di sản văn hoá đang được thực hành, gìn giữ và phát huy giá trị. Phong tục cưới hỏi của người Mường ở Phú Thọ cũng là nét văn hoá đặc sắc cần lưu giữ. Mấy ngày trước khi cưới chú rể phải có Hình 8. Cô dâu mặc bộ váy đẹp nhất của mình, mặt ở nhà gái để chuẩn bị cỗ bàn cho nhà gái, trùm lên trên đầu chiếc khăn vuông màu trắng sát ngày cưới chú rể mới về nhà mình để hôm sau đi đón dâu. Trong đám cưới ở vùng thượng huyện Thanh Sơn, nhà trai mới phải cử người xuống nhà gái nấu nướng làm cỗ bàn, còn vùng hạ huyện nhà gái tự làm lấy. Đoàn nhà trai đón dâu mang theo đồ cưới gồm: Hai tấm vải, hai vòng bạc, một con trâu, 20 đồng bạc trắng, một đôi yếm có màu vàng và đỏ. Đoàn đón dâu đến nhà gái được các cô bên nhà gái chàm đuống ở trước cầu thang để chào mừng. Chào hỏi nhau xong, chú rể rời đám đông tới bếp làm mọi việc như trai làng, cùng mọi người sửa soạn cỗ bàn ăn uống. Chú rể là người bưng mâm cỗ lên bàn thờ tổ tiên. Lễ tơ hồng được tổ chức ở nhà gái ngay sau khi cúng khấn tổ tiên. Sau lễ tơ hồng, nam nữ tự động hát giao duyên với nhau, cô dâu mới tới lạy trước bàn thờ tổ tiên, lạy chào ông bà, bố mẹ, anh em, họ hàng để lên đường cùng gánh của hồi môn về nhà chồng. c) Phong tục, tập quán trong lễ tang Tục tang ma của người Dao Tiền: Trước đây do thói quen du canh, du cư nên người Dao Tiền rất coi trọng phần hồn, không coi trọng phần xác, với quan niệm xác chết thì tiêu đi nhưng hồn thì còn mãi. Do vậy khi nhà có người chết, xác sẽ được bốn người khoẻ mạnh vác ra rừng. Ra rừng, người chôn cất sẽ dùng cây nhọn đào đất để chôn xác người. Nhiều khi do chôn vùi quấy quá, xác người chỉ làm mồi cho thú dữ. Gia đình người chết sau đó mới đắp ngôi mộ giả ở nơi khác để làm ma cho người chết. Nếu gia đình có của thì làm ma tươi cho người chết, tức là cúng ngay sau khi qua đời. Nếu nhà nghèo chưa có thịt chua, gạo, lợn thì phải chờ lâu, có khi hai ba năm mới làm ma khô cho người chết. 31

Ngày nay, do các cuộc vận động hạ sơn sống định cư và xây dựng nếp sống văn hoá mới, các bản của người Dao Tiền đều đã có khu nghĩa địa hợp vệ sinh. Tục ma chay của người Dao Tiền cũng đã tương tự như phong tục của người người Kinh và các cộng đồng dân tộc khác. Tục tang ma của người Mường: Theo quan niệm của người Mường xưa, kết thúc một vòng đời người thì cái chết là quan trọng nhất. Khi trong nhà có người qua đời, ông trưởng bản sẽ cắt tóc con cháu, mỗi người một nhúm bỏ vào cái nong để trả nghĩa cho ông bà. Cắt tóc của ai thì phát áo khăn tang đến đấy. Hằng ngày đều đặt bát cơm và đũa ở bên cạnh quan tài cho người chết “ăn”. Ở xã Tân Phú, khi có người chết gia đình đến báo cho ông Lang, ông Lang sai ông “mối việc” đi giao cho làng biết. Đồng thời, nhà ông Lang nổi 3 hồi 9 tiếng trống. Đánh hai lần liền thì làng biết có đám ma. Chưa có điều kiện chôn cất ma chay, thì ngày ngày hai bữa đưa cơm cho người chết (hiện nay, công việc thông báo tang ma khi có người qua đời do trưởng khu hành chính thực hiện do ông Lang không còn trong sinh hoạt ở địa phương). Ở vùng Thu Cúc, Lai Đồng có quy định mũ tang của con trai làm bằng dây chuối với hai quả bằng vải như hạt xoan, buộc dây từ mũ tang buông một quả xuống lưng, một quả xuống ngực. Con dâu đội mũ tang vải trắng, đầu vải buông sau lưng chấm gót. Con rể đội khăn tròn. Trong đám tang, con rể phải đeo dao khi cúng để tượng trưng cho việc lo toan mai táng. Khi quan tài sắp đưa ra khỏi nhà con rể trưởng rút dao, ấn dao vào ngọn đèn trên bàn thờ cho tắt lửa. 1. Nêu ý nghĩa của các phong tục, tập quán của các dân tộc ở Phú Thọ được đề cập đến trong các thông tin trên. 2. Em hãy cho biết, trong những phong tục, tập quán trên, phong tục, tập quán nào bị biến tướng trở thành những hủ tục lạc hậu ở Phú Thọ? Nêu hậu quả của những hủ tục lạc hậu đó. 3. Hãy chia sẻ về những phong tục, tập quán trong cộng đồng dân cư nơi em sinh sống. 2 Giữ gìn, phát huy những giá trị tốt đẹp của phong tục, tập quán và từng bước xoá bỏ những tập tục lạc hậu ở tỉnh Phú Thọ Tỉnh Phú Thọ đã thực hiện nhiều biện pháp nhằm giữ gìn và phát huy những giá trị tốt đẹp của các phong tục, tập quán, đồng thời từng bước xoá bỏ những tập tục lạc hậu. Cụ thể: triển khai thực hiện Đề án Kiểm kê, sưu tầm, bảo quản, trưng bày, tuyên truyền di sản văn hoá truyền thống điển hình của các dân tộc thiểu số Việt Nam trên địa bàn tỉnh Phú Thọ giai đoạn 2018 − 2020; đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp bảo tồn, phát huy trang phục 32

truyền thống các dân tộc thiểu số Việt Nam trên địa bàn tỉnh Phú Thọ; lập Hồ sơ khoa học các di sản Lễ cấp sắc của người Dao Quần Chẹt (xã Xuân Thuỷ, huyện Yên Lập), lễ Cấp sắc của người Dao Tiền (xã Xuân Sơn, huyện Tân Sơn) và Tết Nhảy của người Dao Quần Chẹt (huyện Yên Lập) để đề nghị đưa vào Danh mục di sản văn hoá phi vật thể quốc gia; Thực hiện các đề tài khoa học như: “Điều tra, sưu tầm, hệ thống hoá và phục dựng một số di sản văn hoá truyền thống tiêu biểu của người Dao Quần Chẹt trên địa bàn huyện Yên Lập”, “Tư liệu hoá và phục dựng một số di sản văn hoá truyền thống điển hình của dân tộc Mường trên địa bàn huyện Thanh Sơn, tỉnh Phú Thọ”. Xây dựng điểm du lịch cộng đồng tại các bản dân tộc Mường, Dao Tiền (xã Xuân Sơn, huyện Tân Sơn) là một trong 4 trung tâm du lịch trọng điểm của tỉnh. Hằng năm, các huyện có đồng bào dân tộc thiểu số đều tổ chức tham gia các hoạt động Giỗ Tổ Hùng Vương − Lễ hội Đền Hùng nhằm tuyên truyền, giới thiệu, quảng bá, tôn vinh bản sắc văn hoá, sản phẩm du lịch, tiềm năng du lịch của đồng bào dân tộc thiểu số vùng Đất Tổ. Tổ chức nhiều đợt sưu tầm hiện vật về văn hoá các dân tộc Mường, Dao, Cao Lan với gần 500 hiện vật, tư liệu, hình ảnh, băng đĩa hình phục vụ hiệu quả cho công tác nghiên cứu và trưng bày, tuyên truyền, giới thiệu bản sắc văn hoá truyền thống dân tộc thiểu số vùng Đất Tổ; trưng bày hiện vật dân tộc và trình diễn trang phục dân tộc tại chương trình Ngày hội Văn hoá, Thể thao và Du lịch các dân tộc vùng Đông Bắc; Đời sống văn hoá vùng đồng bào dân tộc thiểu số có những bước chuyển biến rõ rệt, đời sống văn hoá được nâng cao, đấu tranh bài trừ các tập quán lạc hậu. Từ đó, việc gìn giữ, bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hoá của đồng bào dân tộc thiểu số hiệu quả, thiết thực, thu hút được sự tham gia của cộng đồng. Hình 9. Múa trống đu của đồng bào Mường huyện Thanh Sơn thường được biểu diễn trong những ngày lễ, Tết, góp phần gìn giữ văn hoá truyền thống của dân tộc. 33

1. Để bảo tồn, phát huy các phong tục, tập quán tốt đẹp và từng bước bài trừ các hủ tục lạc hậu, tỉnh Phú Thọ đã có những hoạt động nào? Em hãy nêu kết quả của những hoạt động đó. 2. Em hãy cho biết những việc học sinh Phú Thọ cần làm để góp phần thực hiện nhiệm vụ bảo tồn, phát huy các phong tục, tập quán tốt đẹp và từng bước bài trừ các hủ tục lạc hậu tại địa phương. 1. Em hãy cùng các bạn liệt kê những việc nên làm và không nên làm để gìn giữ phong tục, tập quán tốt đẹp của tỉnh Phú Thọ theo bảng gợi ý dưới đây: Phong tục, tập quán Việc nên làm Việc không nên làm 2. Hãy đọc thông tin dưới đây và trả lời câu hỏi. Thông tin 1: Hôm nay là ngày làm lễ Cấp sắc cho anh trai của Trường nên gia đình nhộn nhịp và đông vui hơn hẳn ngày thường. Gia đình mời bảy ông thầy cúng và chuẩn bị rất nhiều lễ vật hiến tế như: lợn, gạo, gà trống, rơm sạch, tiền xu, rượu, lễ phục, tranh thờ, tù và, chiêng bằng, trống, chuông,… Đây là nghi lễ quan trọng nhất của người đàn ông Dao, công nhận sự trưởng thành, trao cho người đàn ông quyền và nghĩa vụ làm trụ cột gia đình, được làm nghề cúng bái và lưu giữ những phong tục, nghi lễ độc đáo của dân tộc Dao từ ngàn xưa. Theo tục lệ, người Dao Quần Chẹt ở xã Nga Hoàng, huyện Yên Lập, chỉ tổ chức lễ cấp sắc cho người con trai sau khi đã lấy vợ nên dù rất mong muốn được như anh nhưng Trường phải đợi đến sau khi lập gia đình. 1. Thông tin trên nói về phong tục nào của người Dao? 2. Theo em, những giá trị tốt đẹp nào của phong tục này cần được giữ gìn và phát huy? Vì sao? Thông tin 2: Trường của Lan ở huyện Tân Sơn, tỉnh Phú Thọ có xây dựng góc cộng đồng“Không gian văn hoá Mường”. Là một học sinh dân tộc Mường, Lan rất tự hào và cùng chung tay đóng góp 34

xây dựng không gian văn hoá này. Lan cùng các cô giáo vẽ trang trí các hoạ tiết đặc trưng, bạn còn về nói với bố mẹ ủng hộ một số đồ dùng, trang phục đặc trưng của người Mường. Lan cũng tích cực tham gia các buổi giao lưu, học hỏi mỗi khi có các nghệ nhân đến dạy hát Ví Rang, hay chia sẻ về bản sắc văn hoá Mường. Lan mơ ước khi lớn lên mình cũng sẽ trở thành một nghệ nhân hát Ví Rang. 1. Lan đã làm gì để giữ gìn và phát huy những giá trị tốt đẹp của phong tục, tập quán dân tộc mình? 2. Theo em, học sinh có thể làm gì để góp phần giữ gìn và phát huy những phong tục, tập quán tốt đẹp của tỉnh Phú Thọ? 1. Em hãy cùng các bạn trong nhóm làm một tập san gồm các hình ảnh, nhân vật, câu chuyện về một phong tục, tập quán tốt đẹp ở địa phương em và liệt kê những việc cần làm để phát huy những giá trị tốt đẹp của phong tục, tập quán đó. 2. Em và các bạn tập một điệu múa hoặc bài hát dân ca của tỉnh Phú Thọ và tổ chức biểu diễn ở lớp. 35

5CHỦ ĐỀ LỄ HỘI TRUYỀN THỐNG TỈNH PHÚ THỌ Yêu cầu cần đạt: • Nêu được một số nét chính về lễ hội ở Phú Thọ. • Kể tên được một số lễ hội truyền thống gắn với tín ngưỡng dân gian ở Phú Thọ, gắn với các khu di tích lịch sử cách mạng kháng chiến. • Có ý thức giữ gìn, phát huy các giá trị tốt đẹp của các lễ hội truyền thống. Lễ hội là những sự kiện văn hoá mang tính cộng đồng. Em biết trên địa bàn tỉnh Phú Thọ nói chung và địa phương em nói riêng có những lễ hội nào? Hãy giới thiệu đôi nét về một lễ hội mà em ấn tượng nhất. 1 Giới thiệu khái quát về lễ hội truyền thống vùng Đất Tổ Phú Thọ là một vùng đất cổ, có bề dày truyền thống lịch sử – văn hoá. Vì vậy, Phú Thọ cũng là quê hương của rất nhiều lễ hội đặc sắc gắn với quá trình dựng nước và giữ nước của dân tộc. Theo thống kê, hiện nay ở Phú Thọ có khoảng 228 lễ hội, chủ yếu thuộc các loại hình sau: LỄ HỘI TRUYỀN THỐNG Ở PHÚ THỌ Lễ hội dân gian gắn với Lễ hội lịch sử tín ngưỡng dân gian, phong cách mạng tục tập quán 36

Lễ hội tỉnh Phú Thọ có những đặc trưng cơ bản như sau: – Nhiều lễ hội truyền thống thường gắn với tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương, cùng vợ, con và tướng lĩnh thời kì Hùng Vương dựng nước, thờ những người có công với làng, với nước, gắn liền với tục thờ cúng tổ tiên và truyền thống, đạo lí“uống nước, nhớ nguồn” của dân tộc. – Lễ hội truyền thống thường gắn liền với tập quán, tín ngưỡng của cư dân nông nghiệp trồng lúa nước (thờ thần Lúa, thờ thần Sông,...) như lễ hội Tịch điền, lễ hội Xuống đồng,... và lễ hội gắn với tín ngưỡng phồn thực. – Lễ hội truyền thống chủ yếu được tổ chức vào mùa xuân và thường gắn với các di tích lịch sử − văn hoá. 1. Lễ hội truyền thống của vùng Đất Tổ có những nét đặc trưng gì? 2. Hãy phân loại và kể tên một số lễ hội ở Phú Thọ theo mỗi loại hình. 2 Một số lễ hội truyền thống gắn với tín ngưỡng dân gian Một trong những tín ngưỡng dân gian đặc sắc nhất của người Việt là tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, thờ những người có công đối với dân, với nước. Trong đó, đặc biệt nhất là tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương và tín ngưỡng thờ Mẫu. Gắn liền với các tín ngưỡng này là việc tổ chức các lễ hội nhằm tôn vinh Quốc Tổ Hùng Vương, Quốc Mẫu Âu Cơ, Mẫu Tam phủ – các nữ thần cai quản những lĩnh vực quan trọng nhất của một xã hội nông nghiệp như: Mẫu Thượng Thiên, Mẫu Thượng Ngàn và Mẫu Thoải,... a) Lễ hội gắn với tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương Theo số liệu thống kê, hiện nay trên địa bàn tỉnh Phú Thọ có 345 di tích thờ cúng Hùng Vương và các nhân vật thời Hùng Vương, cùng với đó là việc tổ chức các lễ hội như: lễ hội Giỗ Tổ và một số lễ hội hướng về cội nguồn. Trong số 228 lễ hội truyền thống ở tỉnh Phú Thọ hiện nay thì có hơn 150 lễ hội có đối tượng thờ phụng là các Vua Hùng và các tướng lĩnh thời Hùng Vương dựng nước. Trong đó, tập trung nhiều nhất là ở các huyện, thị xã: Lâm Thao 17/23 lễ hội, Phù Ninh 19/24 lễ hội, Việt Trì 17/31 lễ hội, Cẩm Khê 19/30 lễ hội,... Nổi tiếng nhất phải kể đến là lễ hội Đền Hùng, được tổ chức chính thức trong 3 ngày, từ mồng 8 đến mồng 10 tháng ba âm lịch hằng năm tại khu Di tích quốc gia đặc biệt Đền Hùng (thành phố Việt Trì) 37

Hình 1. Lễ hội Đền Hùng được tổ chức trang trọng theo truyền thống văn hoá dân tộc Ngoài ra, còn có nhiều lễ hội khác được tổ chức tại các điểm di tích thờ Hùng Vương và các nhân vật lịch sử thời Hùng Vương dựng nước. Hình 2. Lễ hội Vua Hùng dạy dân cấy lúa được tổ chức vào dịp đầu xuân tại đàn Tịch điền, phường Minh Nông, thành phố Việt Trì 38

Hình 3. Nghi lễ Rước nước vào đền trong lễ hội đền Lăng Sương (xã Đồng Trung, huyện Thanh Thuỷ) thờ Tản Viên Sơn Thánh được tổ chức vào ngày 15 tháng Giêng Hình 4. Lễ hội đền Quốc Tế (xã Dị Nậu, huyện Tam Nông) thờ các tướng lĩnh đã giúp Hùng Duệ Vương trong buổi đầu dựng nước được tổ chức vào mồng 4 tháng Giêng Hãy kể tên một sỗ lễ hội liên quan đến tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương trên địa bàn tỉnh Phú Thọ. Theo em, lễ hội nào là quan trọng và nổi tiếng nhất? Vì sao? 39

b) Lễ hội gắn với tín ngưỡng thờ Mẫu Tín ngưỡng thờ Mẫu cũng là một tục lệ tốt đẹp mang đậm nét văn hoá dân tộc. Các lễ hội gắn với tín ngưỡng thờ Mẫu ở Phú Thọ có thể kể đến là: lễ hội Đền Mẫu Âu Cơ ở xã Hiền Lương (huyện Hạ Hoà), lễ hội đền Tam Giang (thành phố Việt Trì) thờ Mẫu Tam phủ (Mẫu Thượng Thiên, Mẫu Thượng Ngàn, Mẫu Thoải),... Hình 5. Nghi thức lễ tế nữ trong lễ hội Đền Mẫu Âu Cơ được tổ chức vào mồng 7 tháng giêng tại Đền Mẫu Âu Cơ (huyện Hạ Hoà) Hình 6. Lễ hội đền Tam Giang (thành phố Việt Trì) thờ Mẫu Tam phủ, được tổ chức vào mồng 9 tháng Ba âm lịch Hãy kể tên một số lễ hội liên quan đến tín ngưỡng thờ Mẫu ở Phú Thọ. Theo em, lễ hội nào theo tín ngưỡng thờ Mẫu ở Phú Thọ là nổi tiếng nhất? 40

c) Các lễ hội gắn với tín ngưỡng dân gian khác Tín ngưỡng thờ thần Lúa, thần Sông, thần Nước,... trong các lễ hội như: lễ hội đền Tam Giang (Việt Trì), lễ rước Lúa thần trong lễ hội Trò trám, lễ hội Xuống đồng,... đã phản ánh hoạt động sản xuất nông nghiệp (chủ yếu trồng trọt), công cuộc chế ngự thiên nhiên, đắp đê ngăn nước, phòng chống lũ lụt và mong ước của người dân, nhằm cầu mong mưa thuận gió hoà, vạn vật sinh sôi nảy nở. Các hoạt động tế lễ, rước, các bài văn tế, các trò diễn đều có sự gắn kết với nông nghiệp, với nền văn minh lúa nước. Liên hệ thực tế, hãy kể tên một sỗ lễ hội gắn với các tín ngưỡng thờ thần ở Phú Thọ. 3 Lễ hội lịch sử cách mạng Hằng năm, nhân dịp kỉ niệm các ngày ngày lễ lớn của dân tộc, ở Phú Thọ đều tổ chức những lễ hội với những quy mô khác nhau nhằm tôn vinh những nhân vật, sự kiện trọng đại trong lịch sử cách mạng dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam. Cùng với đó là những lễ hội lịch sử cách mạng mang tính địa phương như các lễ hội được tổ chức tại các di tích lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh, lễ hội kỉ niệm các chiến thắng trong kháng chiến chống Pháp như: chiến thắng Sông Lô, chiến thắng Tu Vũ, chiến thắng Trạm Thản – Chân Mộng,... Hình 7. Lễ hội kỉ niệm ngày Chủ tịch Hồ Chí Minh về ở và làm việc tại xã Cổ Tiết, huyện Tam Nông tại Nhà tưởng niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh (xóm Đồi, xã Cổ Tiết) vào khoảng thời gian từ ngày 4 đến ngày 18 – 3 hằng năm Lễ hội lịch sử cách mạng được tổ chức không chỉ có phần lễ với các hình thức mít tinh, tưởng niệm, biểu dương lực lượng mà còn tổ chức nhiều hoạt động văn hoá, nghệ thuật hấp dẫn, đã trở thành phong tục đẹp, khiến các di tích trở thành các “địa chỉ đỏ”, góp phần giáo dục truyền thống cách mạng cho thế hệ trẻ nói chung và học sinh trên địa bàn tỉnh nói riêng. 41

1. Hãy cho biết lễ hội lịch sử cách mạng ở tỉnh Phú Thọ được tổ chức nhằm mục đích gì? 2. Kể tên một số lễ hội lịch sử cách mạng tiêu biểu trên địa bàn tỉnh Phú Thọ. 1. Hãy lập và hoàn thiện bảng thống kê theo gợi ý dưới đây về các lễ hội tiêu biểu trên địa bàn tỉnh Phú Thọ. TT Tên lễ hội Thuộc loại hình nào Địa điểm diễn ra Ý nghĩa ?? ? ?? ?? ? ?? 2. Hãy kể tên một lễ hội mà em đã từng tham dự trong số các lễ hội được giới thiệu trong chủ đề. Nêu nhận xét về không khí của lễ hội và cho biết cảm xúc, suy nghĩ của em khi tham dự lễ hội đó. 3. Hãy giới thiệu về một lễ hội truyền thống ở địa phương em (huyện/xã). Theo em, lễ hội đó thuộc loại hình lễ hội nào? Hãy viết khoảng 5 điều nên làm và 5 điều không nên làm để góp phần giữ gìn, phát huy giá trị tốt đẹp của các lễ hội truyền thống trên địa bàn tỉnh Phú Thọ. 42

6CHỦ ĐỀ LỄ HỘI ĐỀN HÙNG VÀ ĐỀN MẪU ÂU CƠ Yêu cầu cần đạt: • Nêu được những nét chính về lễ hội Đền Hùng và lễ hội Đền Mẫu Âu Cơ (thời gian, địa điểm, hoạt động chính, ý nghĩa). • Sưu tầm tranh ảnh, vẽ hoặc thiết kế poster về lễ hội Đền Hùng và viết bài giới thiệu. • Xác định trách nhiệm của cá nhân trong việc giữ gìn, phát huy những giá trị tốt đẹp của lễ hội truyền thống. Dù ai đi ngược về xuôi Nhớ ngày giỗ Tổ mồng Mười tháng Ba Câu ca dao trên gợi cho em liên tưởng đến sự kiện nào? Em hãy nêu hiểu biết của em về sự kiện đó. 1 Lễ hội Đền Hùng Em có biết? Lễ hội Đền Hùng được tổ chức chính thức trong Thời Nguyễn, theo lệ cứ 5 năm (vào 3 ngày, từ mồng 8 đến mồng 10 tháng Ba âm lịch hằng những năm chẵn 5, chẵn 10), triều năm tại khu Di tích quốc gia đặc biệt Đền Hùng (thành đình đứng ra tổ chức lễ hội Giỗ Tổ, phố Việt Trì). Vào những năm chẵn, lễ hội do Nhà nước những năm khác do địa phương đứng ra tổ chức, những năm lẻ do Bộ Văn hoá, Thể thao đăng cai tổ chức. Địa điểm trung và Du lịch hoặc tỉnh Phú Thọ tổ chức. tâm của lễ hội là núi Hùng và vùng xung quanh dưới chân núi. Năm Hằng năm, cứ vào đầu tháng Ba âm lịch, cuộc 1917, Tuần phủ Lê Trung Ngọc trình hành hương trẩy hội Đền Hùng đã trở nên quen thuộc, Bộ Lễ ấn định ngày Quốc lễ vào thành nếp nghĩ, nét văn hoá thể hiện truyền thống mồng 10 tháng Ba âm lịch (trước “uống nước nhớ nguồn”, mang đậm bản sắc dân tộc ngày huý của Vua Hùng một ngày, Việt Nam. ngày 11 tháng Ba âm lịch) để dân sở tại làm lễ. 43

Hình 1. Lễ rước cờ trong lễ hội Đền Hùng tại Khu di tích quốc gia đặc biệt Đền Hùng Hình 2. Một số hoạt động chính trong lễ hội Đền Hùng 44