3 ฐาน สานพลังต้นทุนชีวิต _ บทเรียนการเสริมสร้างพลังบวก

ªØÁª¹ âçàÃÂÕ ¹ 3 °Ò¹ ÊÒ¹¾Å§Ñ µ¹é ·Ø¹ªÇÕ µ : º·àÃÕ¹¡ÒÃàÊÃÔÁÊÃéÒ§¾ÅѧºÇ¡ +

3 ฐาน สานพลังต้นทนุ ชวี ิต : บทเรยี นการเสรมิ สรา้ งพลงั บวก พิมพ์ครง้ั แรก กรกฎาคม 2556 จำนวนพมิ พ์ 1,500 เล่ม เลขมาตรฐานหนังสอื บรรณาธกิ าร นายแพทย์สุรยิ เดว ทรปี าตี กองบรรณาธกิ าร สลลิ ทิพย์ เชยี งทอง พรรณนภิ า สังขท์ อง สิริวมิ ล ศาลาจนั ทร์ จัดพิมพ์โดย โครงการการบูรณาการกระบวนการสรา้ งเสรมิ ต้นทุนชวี ิตเดก็ และเยาวชนไทย สถาบนั แห่งชาตเิ พ่ือการพฒั นาเดก็ และครอบครวั มหาวทิ ยาลัยมหดิ ล ต.ศาลายา อ.พทุ ธมณฑล จ.นครปฐม 73170 สนับสนนุ การจัดพิมพ์ สำนกั งานกองทนุ สนบั สนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) รูปเลม่ อินทิรา วิทยสมบรู ณ์ ภาพประกอบ อาทร ปล่องอน้ พิมพท์ ี่ ห้างหุ้นส่วนสามญั นติ ิบคุ คลเจีย้ ฮ้วั

คำนำ ต้นทุนชวี ิต (Life Assets) หมายถงึ “ทนุ ชวี ติ ของเดก็ และเยาวชน ไทย ไม่ใชแ่ ค่เพียงทกั ษะชีวติ เทา่ น้ัน แต่รวมถึงจติ สำนกึ ท้ังตอ่ ตนเองและ สภาวะแวดล้อมด้วย” หากจะกล่าวอกี นยั หนงึ่ ก็เป็นปจั จัยสรา้ ง หรอื เป็น ปัจจยั เชิงบวกทางด้านจิตใจ อารมณ์สงั คม และมผี ลตอ่ การพัฒนาการ ทางดา้ นจิตใจ สังคม สติปญั ญาทจ่ี ะหลอ่ หลอมให้เด็กคนหนงึ่ เจรญิ เติบ โตและดำรงชีพอยู่ในสังคมไดอ้ ยา่ งเขม้ แขง็ เราทกุ คนเกิดมามีทนุ ชวี ติ ใน ระดบั หน่งึ แลว้ ทงั้ ทุนชีวติ ภายในและทุนชวี ิตจากแวดล้อม ทุนชีวิตนีจ้ ะ เพิ่มข้นึ ตามการเลีย้ งดูของพอ่ แม่ สิง่ แวดลอ้ มที่ดี และความใกล้ชิดกับ ธรรมชาติ แต่โลกยุคเทคโนโลยีในปัจจบุ นั ทำใหช้ ีวติ ผู้คนมีความเป็นวตั ถุ นยิ ม ห่างไกลธรรมชาตมิ ากขึน้

“3 ฐาน สานพลงั ต้นทุนชวี ติ : บทเรียนการเสริมสรา้ งพลงั บวก” เปน็ การถอดบทเรยี นการทำงาน “ตน้ ทุนชวี ิต” 3 บรบิ ท สำคญั ได้แก่ ต้นทุนชีวติ บรบิ ทครอบครวั บริบทชุมชน และ บริบทโรงเรยี น ซงึ่ เปรียบ เสมอื นต้นไมท้ ี่เติบโตจากการบม่ เพาะเมลด็ พนั ธ์ุ หยัง่ รากลงดนิ และเติบโต แตกกง่ิ ก้านเปน็ ลำต้นใหญ ่ ซงึ่ แตล่ ะบรบิ ทมจี ดุ เน้นต่างกัน แตเ่ ปน็ การเชื่อม รอ้ ยตอ่ กันเป็นหว่ งโซ่ การพัฒนาตน้ ทนุ ชวี ิตเดก็ วัยเยาว์ เรม่ิ ที่ครอบครัว สัมพันธภาพท่ีดี การมีชวี ติ ท่เี ปน็ แบบอย่าง พัฒนาเติบโตจนรู้จกั สังคมแวด ล้อมผู้ใหญ่ในชุมชนที่มีใจรกั เดก็ และปรารถนาทอ่ี ยากเห็นเด็กในชมุ ชนเตบิ โตและพฒั นาตนไปในทางทีถ่ กู ต้อง และเปน็ ผมู้ ีทกั ษะในการเป็นพ่ีเลี้ยง จะ เขา้ มามบี ทบาทในการพัฒนาเด็กด้วยกระบวนการทเ่ี หมาะสม ขณะท่ีโรง เรยี นเปน็ ศนู ย์รวมเดก็ จากทกุ ชมุ ชน นอกจากพัฒนาการด้านวชิ าการและ สตปิ ญั ญาแล้ว เด็กยังตอ้ งไดร้ ับการพฒั นาทกั ษะดา้ นอน่ื ๆ ดว้ ยการทำ กจิ กรรมรว่ มกนั และเครอื่ งมือสำรวจตน้ ทุนชีวติ เดก็ เยาวชนทั้ง 3 ชว่ งวัย พฒั นา โดยนกั วิชาการทเ่ี ชีย่ วชาญดา้ นเดก็ เยาวชน ช่วงปฐมวัย ได้แก่ รศ.ดร. จิตตนิ นั ท์ เดชะคุปตแ์ ละคณะ ช่วงวัยเรยี น ได้แก่ แพทยห์ ญิงพรรณพมิ ล วิปุลากร และคณะ และชว่ งวยั รุ่น ไดแ้ กน่ ายแพทย์สรุ ิยเดว ทรีปาตี และ ทีมงานเดก็ พลสั อีกท้ังได้นำเครือ่ งมือท้งั 3 ชว่ งวัยไปปฏิบัติใช้ในพ้ืนท่ฐี าน ชมุ ชน โดยการนำของ ดร.เพิ่มศริ ิ นติ มิ านพ และทมี งานเดก็ พลสั ผลของ การพัฒนากระบวนการเสริมสร้างต้นทุนชีวิตจึงได้ถอดบทเรียนให้เห็นจุด สำคญั และได้นำเสนอผ่านหนงั สอื เล่มน้ี ทีมงานเดก็ พลัส หวังเปน็ อย่างยิง่ วา่ “3 ฐาน สานพลงั ตน้ ทนุ ชวี ิต : บทเรยี นการเสริมสรา้ งพลงั บวก” จะเปน็ ประโยชนต์ ่อท่าน และสามารถจดุ ประกายความคดิ และสามารถนำบทเรียนไปปรับใชต้ ่อใน กระบวนการทำงานของทา่ น นายแพทยส์ ุริยเดว ทรีปาตี มิถนุ ายน 2556

สารบญั 20 ต้นทุนชีวติ ครอบครวั : ต้นกำเนดิ พลังตวั ตน 2 7 ชุมชน : รากเหง้าของความเป็นเรา โรงเรยี น : 5 0 แปลงบม่ เพาะความรู้ เสรมิ ศักยภาพชวี ติ ร้จู กั เรา….เด็กพลสั 9: 9 15 0



เปดิด้วนยำพคลวังาบมวคกดิ



“ติดพลังซุปเปอร์ดว้ ยตน้ ทนุ ชีวิต ใหก้ บั เดก็ และเยาวชน” นพ.สรุ ิยเดว ทรีปาตี พลังศักยภาพเป็นพลังที่แสดงออกมาเพ่ือ การจัดการชวี ิตที่ดี สรา้ งสรรค์ และสามารถฟันฝา่ อุปสรรค หรอื วกิ ฤตนัน้ ๆ ได้ โดยอาศัยท้ังคุณสมบัติ ในตวั ตนของเดก็ ( I a m) ท กั ษะทจ่ี ำเปน็ ในการดำรง ชีวิตและอยู่ร่วมกัน (I have) และสมรรถนะในการ ต่อสู้และจัดการกับปัญหาอุปสรรคในทางสร้าง สรรค์ (I can) โดยพลงั ซุปเปอร์จะปรากฏข้ึนมาใน เด็กคนหน่งึ ๆน้ันต้องมอี งคป์ ระกอบท่สี มดลุ กัน ท ง้ั คุณสมบตั ิ ทกั ษะ และศักยภาพนัน่ เอง พลงั น้ีไม่ สามารถเกดิ ขึน้ ได้ตงั้ แตเ่ กิดโดยธรรมชาติ หากแต่ เกิดจากสภาวะทางสังคมล้อมรอบตัวเด็กที่ทำให้ เด็กสามารถจดั การปัญหา อปุ สรรค และขอ้ ขดั แยง้ พลิกฟ้ืนวิกฤตจนกลายเป็นโอกาสในการพัฒนา ศกั ยภาพตนเองแทนท่ี

“ แม้ว่าเด็กคนหน่ึงจะมีพลังคุณค่า ในตนเองสูง แต่ถ้าขาดทักษะในการจัดการ ท่ีดีรวมทั้งขาดสมรรถนะในการต่อสู้กับ ปญั หาและอุปสรรคในทางสรา้ งสรรค์ ก็ไม่ สามารถแสดงพลงั ซุปเปอร์ออกมาได้ ”

กลยุทธ์ในการสร้างพลงั ศักยภาพและติดพลัง 11 ซุปเปอร์ให้กับเด็กและเยาวชน มี 3 วธิ ีการ 1.กลยุทธ์การตอ่ สู้ และเผชิญกับปญั หาอปุ สรรคโดยตรง วธิ ีนีท้ ำได้โดยอาศัยความเข้มแข็งของพลังตน้ ทุน ชวี ิตท่สี งู วิธีการนี้จะก่อให้เกิดพลังซุปเปอร์เด็กได้อย่างรวดเร็วแต่มี ความเสี่ยง ข้ึนกบั ความเครยี ด ปัญหา และอุปสรรคทปี่ ะทะโดยตรง กับความเขม้ แขง็ ของพลงั ต้นทนุ ชีวติ แสดงออกมาได้โดยสมดลุ ไม่เป็น อนั ตรายต่อกายและใจ ฉะน้นั ผทู้ ีม่ ีพลงั ตัวตนออ่ นแอก็จะไมเ่ หมาะท่ี จะใชว้ ธิ ีนี้ ผู้ใหญ่หรอื พ่เี ล้ยี งควรทำหน้าท่พี ฒั นาทกั ษะร้คู ิด การจดั การปัญหาวิกฤตเป็นแนวทาง แต่เดก็ ตอ้ งเปดิ โอกาสใหเ้ ด็กคิดได้ และ กระตุ้นให้เกิดการจัดการจนเกิดความภาคภูมิใจท่ีสามารถจัดการได้ เองในทีส่ ดุ 2.กลยทุ ธก์ ารปรับระดบั ปัญหา อปุ สรรคและความท้าทาย ให้เข้มขน้ ขนึ้ เร่อื ยๆ วธิ กี ารนเ้ี ปน็ วธิ ที ่เี หมาะสมกับเดก็ ทว่ั ๆ ไปท่ียังมที ุน ชวี ิตในเกณฑ์ทัว่ ๆ ไป วิธกี ารนกี้ ่อใหเ้ กดิ พลงั ซุปเปอรเ์ ด็กที่ต้องใช้ระยะเวลา ขึ้นอยู่ กับพลังทนุ ชวี ติ ในแต่ละคนท่ีไม่เหมือนกัน โดยพลงั ท่ีเกดิ จากการจดั การความเครียดปัญหาและอุปสรรคท่ีลงตัวระหว่างระดับของ ปญั หา อปุ สรรค จากเบาไปสูห่ นัก จากง่ายไปสรู่ ะดับซับซ้อนข้ึน เรอื่ ยๆ ผู้ใหญ่ (ครอบครัว โรงเรียน ชมุ ชน) เป็นพี่เลี้ยงคอยเปิด ประเด็นความคดิ แต่ไม่รกุ ลำ้ ความคดิ หรอื ไม่กำกบั ความคดิ โดยทพ่ี บ ว่าพลังซุปเปอร์จะปรากฏขึ้นมาได้ก็ต่อเมื่อระดับความเครียดที่พอ เหมาะ ห ากออ่ นมากไปก็ไมเ่ กดิ การเปล่ยี นแปลง เ ครยี ดมากจนล้าก็ : บทเรยี นการเสรมิ สรา้ งพลงั บวก

ไม่สามารถปรากฏพลงั ซุปเปอรอ์ อกมาได้ เป็นส่งิ จำเปน็ ท่ีตอ้ งพัฒนา ในประชากรเด็กและเยาวชนกลุ่มใหญ่จนเกิดวิถีปฏิบัติสะสมพลัง สร้างภมู ิคุ้มกันตวั ตนมากขึ้นเรือ่ ยๆ 3.กลยทุ ธก์ ารสรา้ งภมู ิขึน้ มาใหม่ โดยอาศยั ต้นทุนชวี ติ ทีม่ กี ารส่งเสรมิ มาจากปัจจยั สรา้ งเสริมท้งั ตัวตนและ ส่งิ แวดลอ้ ม ท้ังในบา้ น โรงเรยี น และชุมชน วิธีการน้ีเหมาะในผู้ที่ต้นทุนชีวิตต่ำมากหรืออยู่ใน สถานะทพี่ ลงั คณุ คา่ ในตวั เองต่ำ วธิ ีการนเี้ ริ่มจากการสะสมพลงั ตัวตน คณุ คา่ ในตนเอง จาก เดมิ ท่เี สียหายหรือไมม่ ี กอ่ ให้เกิดและพฒั นาข้ึนมา และพัฒนาใหเ้ กิด คุณสมบัติในตนเอง ( I am) ทกั ษะท่พี ัฒนามาจากสงิ่ แวดลอ้ มรอบ ตวั เดก็ ทงั้ ในครอบครวั สถาบนั การศกึ ษาและชมุ ชน ( Ihave)เพอ่ื พฒั นา ศกั ยภาพผ่าน ปญั หา อุปสรรค และขอ้ ขัดแย้ง ในเวลาท่เี หมาะสม (I can) ทำให้ในที่สุดก็แสดงพลงั ซปุ เปอร์ (Resiliency) ออกมาได้ เด็กในกลุ่มนี้ที่มีพลังต้นทุนชีวิตต่ำควรหลีกเลี่ยงการเริ่มด้วย วธิ กี ารท ่ี 1 แ ละ 2 ( เวน้ เสยี แตผ่ ทู้ เี่ ปน็ พเี่ ลยี้ งมที กั ษะและความสามารถ สงู ด้านจิตวิทยา) เพราะจะลม้ เหลวและมีโอกาสพบความเสี่ยงไดส้ ูง ทำให้นอกจากเด็กไม่สามารถแสดงพลังซุปเปอร์ได้แล้วยังอาจทำให้ พลังท่ีเหลือกอ่ นหน้าหมดไปอยา่ งรวดเรว็ นำมาสู่ความท้อแท้ สิ้นหวงั ซึมเศร้า ไม่มีคุณคา่ ในตนเอง ในทีส่ ดุ ทมี เดก็ พลสั และคณะผูท้ รงคุณวุฒจิ ากหลายๆ ภาคส่วนโดย การนำของ นพ.สรุ ยิ เดว ทรีปาตี ไดร้ ่วมกันพัฒนากระบวนการสรา้ ง เสริมต้นทุนชีวติ เด็กและเยาวชนไทย ที่มเี คร่อื งมอื ในการสำรวจฟัง เสียงสะทอ้ นของเด็กครอบคลุมจติ สำนกึ และทักษะร้คู ดิ ทัง้ ต่อตนเอง และสังคมสิ่งแวดล้อมทีเ่ ดก็ อาศัยอยู่ (ครอบครัว สถานศึกษา ชุมชน) เรยี กว่าพลังต้นทนุ ชวี ติ ประกอบไปด้วย 5 พลงั กล่าวคอื 1 พลังตัวตน 12 3 ฐาน สานพลังตน้ ทนุ ชีวิต

และอีก 4 พลังสงั คมแวดล้อมรอบตัวเดก็ ไดแ้ ก่ พลงั ครอบครวั พลัง สรา้ งปัญญา พลังเพอื่ น และพลังชมุ ชน โดยท่มี ตี วั ชี้วัดทเ่ี ปน็ วถิ ชี ีวติ สะทอ้ นความรสู้ ึกจติ สำนึก และทกั ษะรู้คิดหรอื ทักษะชีวติ ตอ่ ตนเอง ( Self awareness and Self management ) อีกทงั้ สะท้อนความรสู้ กึ ทกั ษะการอย่รู ว่ มกับสังคม และ จิตสำนกึ ต่อสังคมแวดลอ้ ม ( Social awareness and Social management ) ทุกตวั ชี้วดั ขน้ึ ตน้ ดว้ ย “ฉัน” เพือ่ สะท้อนเสยี งจากตวั เดก็ เอง เม่อื พฒั นาเครอื่ งมอื จนเสรจ็ สมบรู ณ์ และเป็นท่แี พรห่ ลายในสังคมคนทำงานด้านเด็กและเยาวชน ทีมเด็ก พลสั ไดร้ ว่ มกบั สำนกั วิชาการ คณะกรรมการการศึกษาขนั้ พื้นฐาน กระทรวงศกึ ษาธกิ าร ไดร้ ่วมกนั สำรวจตน้ ทุนชีวติ เดก็ มัธยมปลายทว่ั ประเทศ โดยวิจยั ในโรงเรยี นทั้งขนาดเล็ก กลาง ใหญ่ และใหญพ่ เิ ศษ ทุกจงั หวัดทุกภาค ในเดก็ จำนวน 2 หมื่นกว่าตวั อยา่ ง เม่อื นำผลการ สำรวจมาวเิ คราะหต์ ามหลักทางสถิติ โดยทีก่ ำหนดวา่ ไมว่ ่าพลงั ใด หรือแมแ้ ต่พลงั ตน้ ทุนชวี ติ ในภาพรวม หากมีค่าต่ำกวา่ ร้อยละ 60 ถือวา่ สอบตก ตอ้ งซ่อมแซม (เทียบได้กับเกรด F ) หากมีคา่ อยรู่ ะหว่าง รอ้ ยละ 60 - 70 ถอื วา่ พอใช้ ตอ้ งพัฒนา (เทียบไดก้ บั เกรด C ) หากมีค่าอย่รู ะหว่าง ร้อยละ 70 - 80 ถอื ว่า อยู่ในเกณฑ์ ด ี (เทียบไดก้ ับ เกรด B ) หากมีค่าอยูม่ ากกวา่ ร้อยละ 80 ถอื ว่า ดมี าก (เทยี บได้กับ เกรด A ) 13 : บทเรยี นการเสริมสร้างพลังบวก

ในการสำรวจทัว่ ประเทศ ดงั กล่าวในปี 2552 - 2553 พบว่า ภาพรวมพลังต้นทนุ ชวี ติ ได้รอ้ ยละ 68.9 เท่ากับวา่ ต้นทุนชีวติ เด็กไทย ทั้งประเทศ เทียบไดเ้ กรด C พอใช้ต้องได้รบั การพัฒนา และเม่อื ดูตาม ทฤษฎที างจิตวิทยา I am , I have , I can จะพบว่า ตน้ ทุนชีวิตเป็น สว่ นของ I am และ I have ฉะนนั้ แมว้ ่ามตี ้นทนุ ชวี ิตอยู่ในระดบั ใด ต้องได้รบั การพฒั นาศกั ยภาพใหส้ ามารถเกดิ สภาวะ I can นนั่ เอง โดยทก่ี ระบวนการในการพฒั นาใหเ้ กิด I can มี 3 วธิ ีการ กล่าวคอื หากมตี ้นทนุ ชวี ิตสูง เกรด A ให้สามารถเจอกบั ปัญหา และอปุ สรรค ที่ยากและท้าทายได้ และคอยสนบั สนนุ อยหู่ ่างๆ แตถ่ ้าตน้ ทุนชีวิต ดี หรือพอใช้ ( เกรด B และ C ) ตอ้ งพัฒนาโดยเร่มิ จากโจทย์ปญั หา อุปสรรคแบบงา่ ยสู่ระดบั ยากข้ึน 14 3 ฐาน สานพลงั ตน้ ทุนชีวิต

พลังตนทุนชวี ติ ภาพรวม เดก็ ระดับมธั ยม ท่ัวประเทศ ภาพแสดง ระดับความเขมแขง็ พลงั ตนทุนชีวิต 78 เดก็ และเยาวชน ในป 2552-3 ไดคะแนน รอยละ 76.5 76 68.9 อยูใ นเกณฑ พอใช ในขณะที่ทุกพลังอยใู น 68.7 74 ระดับพอใช มีเพยี งพลงั ครอบครัว ที่อยใู นระดับ ดี 72 รวมคะแนน พลังตวั ตน พลงั ครอบครัว 6677..99 6677..55 70 เฉลย่ี 68.9 ภาพแสดงในรปู แผนทป่ี ระเทศไทย ทกุ ภาค 68 ซง่ึ พื้นท่ีโดยสว นใหญเ ปน สีสม อยูในระดบั พอใช 66 ในขณะท่พี ื้นที่ภาคอสี าน และภาคใต สีเหลือง บง บอก 6644 64 วา พลงั ตน ทนุ ชีวิต อยูในระดับ ดี แตไ มมีพนื้ ที่ไหน ในประเทศไทย ที่ไดส ีเขยี ว ระดบั ดมี าก และโชคดีที่ 62 ไมมพี น้ื ทีท่ ตี่ ดิ สีแดงทจ่ี ะบง บอกระดับทีต่ องปรับปรงุ 60 ทันที 58 รระะดดับับขขอองงแแตตล ล ะะพพลลังงั 56 C+ พลังส ราง ปญญา พอใช พ ัลงเพ่ือน พ ัลง ุชมชน หมายเหตุ ทกุ พลัง มคี ะแนนอยูในเกณฑระดับ พอใช ยกเวน พลงั ครอบครวั ซ่ึงอยใู นระดบั ดี แผนทีต่ น ทนุ ชวี ิต Thailand 69.10 % สำรวจในระดับมัธยมทั่วประเทศ North ป 2552-3 68.17 % หมายเหตุ เกณฑ ดมี าก สเี ขียว Central North Eastern เกณฑ ดี สีเหลอื ง WWeesstteerrnn 66.27 % 70.34 % เกณฑ พอใช สีสม เกณฑ ตอ งปรับปรุง สแี ดง 6655..9999 %% EEaasstteerrnn 6677..9900 %% SSoouutthh A : Very Good 7711..7711 %% B : Good C : Fair D : Fail Mapping Strength(Percent) Of Life Assets

1 I have ปญ หา อปุ ส2รรค เพ่อื น 3 I amชมุ ชนจติ สำนึกครอบ I can ครวั ทกั ษะชวี ติ ภมู คิ ุมกนั ทางสงั คม และรูคิด กระบวนการเรียนรู I have ตนทนุ ชีวิต แผนผังการสรางพลังซุปเปอร ผานพลังตน ทนุ ชวี ิตใหก บั เด็กและเยาวชน

แผนผงั การเกดิ พลังศักยภาพ หรอื ซปุ เปอร์ในเด็ก ผา่ นพลัง ตน้ ทนุ ชวี ติ (Life Assets) ท่ีมีองค์ประกอบของตัวชี้วัดครอบคลุมทงั้ I am มี 1 พลงั คอื พลังตัวตน ส่วน I have มี 4 พลังได้แก่ ครอบครัว สรา้ งปญั ญา เพือ่ น และชมุ ชน โดยท้งั 5 พลังนเี้ มือ่ ผ่านกระบวนการ จดั การของปัญหา อุปสรรคท่ีมาทัง้ 3 รูปแบบ 1.กลยทุ ธ์การต่อสู้ และเผชญิ กบั ปญั หาอปุ สรรคโดยตรง 2 .กลยทุ ธก์ ารปรบั ระดบั ปญั หา อุปสรรคและความทา้ ทายให้เขม้ ข้นข้นึ เรือ่ ยๆ 3 .กลยุทธ์การสร้างภูมิ ข้นึ มาใหม่ โดยอาศยั ตน้ ทุนชวี ิตทม่ี กี ารสง่ เสรมิ มาจากปจั จยั สรา้ ง เสรมิ ท้ังตวั ตนและสง่ิ แวดลอ้ ม ทัง้ ในบา้ น โรงเรียน และชมุ ชน ดงั กล่าวข้างตน้ กจ็ ะก่อให้เกิดพลังภมู ิคุม้ กัน เปน็ ศกั ยภาพ I can ในตัว เดก็ ท่ีพร้อมจะเปน็ ซุปเปอร์เด็กในท่สี ดุ “ หากไมม่ ปี ญั หา อปุ สรรค และความ เครยี ดทพ่ี อเหมาะ และผา่ นกระบวนการ จัดการได้ พลงั นก้ี ็ไมเ่ กิด และไมส่ ามารถ เปน็ ซุปเปอรเ์ ดก็ ได้” ”(สรุ ยิ เดว ทรปี าตี 2556) 17 : บทเรียนการเสริมสรา้ งพลังบวก

l I am : ทักษะชีวิต / จติ ใตส ำนกึ ในตัวเอง พลงั สรา งปญ ญา ll ทกั ษะชวี ติ I Have ทกั ษะชีวิตและ lll =ศักยภาพดา นตางๆ พลงั พลงั ตัวตน จติ สำนกึ ตอสังคมลอ มรอบ I can พลัง ตวั เอง ศักยภาพการเหน็ คุณคา จิตสำนกึ (ท้งั ตอ ตนเองและสงั คม) ครอบครวั ศกั ยภาพดานการเรยี นรู พลงั ชุมชน เรยี นรู ศกั ยภาพดา นการสื่อสาร ชุมชน ศกั ยภาพดานการอยู เปา หมายจากบนฐานปรชั ญาเศรษฐกิจพอเพียง จากพึ่งพิงคนอนื่ พง่ึ ตนเอง สามารถอยรู วมกบั สังคม ภาพ ไดอะแกรม แสดงองคประกอบของ I am ซ่ึงเปรยี บเสมอื นการพัฒนาในระดับบคุ คล โดยท่มี ีทักษะ และจิตสำนึก เปน องคป ระกอบหลัก สวนวงนอกความเปนตวั ตน ก็จะมสี งั คมและสิง่ แวดลอมที่เอ้อื ใหเกดิ ทกั ษะดา นตา งๆ ในการเรยี นรู ทงั้ ในบาน สถานศกึ ษา และชุมชน ซงึ่ เปรยี บเสมอื น I have และสดุ ทา ยคอื I can เปน ศกั ยภาพดา นตางๆ ในการที่จะพัฒนาจากบุคคลทตี่ องพงึ่ ผอู ืน่ เปน พึง่ ตนเองไดแ ละสามารถอยูรว มกันไดดว ย

ปจั จบุ ันประเทศไทยขาดจุดเนน้ ของ I can ไมส่ ามารถเกิด การพฒั นาศักยภาพจากคุณสมบตั แิ ละทกั ษะ เหตุเพราะสญั ญาณใน การดแู ลเด็ก ขาดความสนใจในกระบวนการการทำงานเป็นทีม การ ทำงานเปน็ ระบบ และที่สำคญั ประเทศไทยท้ังในโรงเรียน และชมุ ชน มกี จิ กรรม แตก่ จิ กรรมเหล่านนั้ จบอยู่ทก่ี ารไดร้ ว่ มกจิ กรรม ขาดการ ถอดบทเรยี น การแลกเปลย่ี นเรยี นรู้ร่วมกัน ปลอ่ ยใหเ้ ด็กไดค้ ดิ เอง ทำเอง ผู้ใหญ่ตอ้ งมีหน้าทอ่ี ำนวยการ (Facilitator) เพ่ือให้เกิดการ พัฒนาศกั ยภาพผ่านกิจกรรม โดยทเ่ี มอื่ ไดเ้ จอกับปัญหา อปุ สรรค และข้อขัดแย้งก็เกดิ การเรยี นรู้และจดั การปญั หาเหล่านัน้ จนเอาชนะ อุปสรรคเกดิ ความภาคภมู ิใจพฒั นาเป็นศักยภาพดา้ นต่างๆ อาทเิ ช่น ศกั ยภาพในการเรียนรู้ ศักยภาพดา้ นความคดิ ศกั ยภาพดา้ นส่อื สาร ศักยภาพในการจดั การและอย่รู ว่ มในสังคม จนในท่ีสดุ เดก็ พัฒนาจาก ตอ้ งพึง่ พาผอู้ ืน่ สกู่ ารพ่ึงตนเอง และพฒั นาจนสามารถอยู่ร่วมกนั ใน สังคมไดน้ ั่นเอง ------------------------------------------------ เอกสารอ้างองิ 1.Lerner,R.M.,&Benson,P.L.(Eds.)(2002).Development assets and asset- building communities: Implication for research, policy and practice.New York: Kluwer Academic/ Plenum. 2.Rew Lynn. Adolescent Health : a multidisciplinary approach to theo- ry, research and intervention; Sage publication Inc. 2005. 3.Tripathi S. Life Asset Positive model to the base of strong commu- nity for children and youth. Thai Health Promotion Foundation; 2009. 19 : บทเรยี นการเสริมสรา้ งพลังบวก



“ต้นท1นุ. ชวี ติ ”



“ตน้ ทุนชวี ติ ” คืออะไร? ต้นทุนชวี ิต (Life Assets) หมายถึง “ทนุ ชีวติ ของเดก็ และเยาวชนไทย ไม่ใช่แค่เพียงทกั ษะชวี ติ เทา่ นั้น แต่รวมถึงจิตสำนึกทงั้ ตอ่ ตนเอง และสิง่ แวด ลอ้ มดว้ ย” หากจะกลา่ วอกี นัยหน่งึ กเ็ ป็นปัจจยั สรา้ ง หรอื เป็นปจั จยั เชิงบวกทางดา้ นจติ ใจ อ ารมณ์ ส งั คม และมผี ลตอ่ การพฒั นาการทางดา้ นจติ ใจ สังคม สติ ปัญญาท่ีจะหล่อหลอมให้เด็กคนหนึ่งเจริญเติบโตและ ดำรงชพี อยู่ในสงั คมไดอ้ ย่างเข้มแข็ง

“ตน้ ทุนชวี ิต” มาจากไหน? จริงๆ เราทุกคนเกิดมามีทุนชีวติ ในระดบั หน่ึง แลว้ ท ง้ั ทนุ ชวี ติ ภายในและทนุ ชวี ติ จากสง่ิ แวดลอ้ ม ท นุ ชวี ิตนี้จะเพม่ิ ขึ้นตามการเลี้ยงดขู องพ่อแม ่ ส ่งิ แวดล้อม ท่ดี ี และความใกลช้ ดิ กับธรรมชาติ แต่โลกยุคเทคโนโลยี ในปจั จุบัน ทำให้ชวี ติ ผู้คนมีความเป็นวตั ถนุ ยิ ม หา่ งไกล ธรรมชาตมิ ากขน้ึ ต อ้ งแยง่ กนั อย ู่ แ ยง่ กนั กนิ แ ยง่ กนั เรยี น แย่งกนั ทำมาหากนิ พอ่ แม่จำนวนไมน่ ้อยเลีย้ งลกู แบบ เครอื่ งจักรเคร่อื งยนต์ ขาดความเข้าใจในพฒั นาการ มี ความคาดหวังเกนิ ความเปน็ จริงจนเกิดความเครยี ด เดก็ ๆครำ่ เครง่ กบั การเรยี นผู้ใหญค่ รำ่ เครง่ กบั การทำงานหาเงนิ การวดั คุณคา่ จงึ แตกตา่ งจากอดีต คุณค่าท่ีจำเป็นต่อการมีชีวิตท่ีดีถูกบ่ันทอนโดยไม่รู้ตัว  เด็กท่ีเกิดมาท่ามกลางครอบครัวและสิ่งแวดล้อมที่ อบอนุ่ ม คี วามเขา้ อกเขา้ ใจกนั ท นุ ชวี ติ กจ็ ะพฒั นาเพมิ่ พนู เปน็ ทุนท่ีเข้มแขง็ หากเด็กคนใดเกิดมาท่ามกลางความ ขัดสน ด้อยโอกาส  เตบิ โตในสังคม ส่ิงแวดลอ้ มท่ีไม่ เอื้อต่อการเรยี นรสู้ ิ่งท่ดี ี ทนุ ชีวติ กจ็ ะคอ่ ยๆ ถูกบั่นทอน ลดลงไปเรอ่ื ยๆ ท นุ ชวี ติ จงึ ไม่ใชข่ องใหม ่ แ ตเ่ ปน็ สงิ่ ทม่ี มี า แต่เดิมแลว้ สมัยกอ่ นสังคมไทยเปน็ ครอบครัวขยาย มี

ชมุ ชนทเ่ี ขม้ แขง็ ม คี วามสมานฉนั ท ์ อ ยกู่ นั ดว้ ยความรกั ม สี มั พนั ธภาพ ทดี่ ตี ่อกัน ร้จู ักการแบง่ ปัน การให้ การทำกจิ กรรมร่วมกนั น่ีคอื ทนุ ชวี ิต แบบไทยๆ ทีด่ ีที่เรามีอยแู่ ล้ว “ตน้ ทุนชวี ติ ” มีการพัฒนาแบบวัดประเมินง่ายๆ ทีท่ ำได้เอง โดยการสำรวจประเมนิ ตนเองและสง่ิ แวดลอ้ มในวถิ ชี วี ติ ประกอบดว้ ย 5 พลงั สำคัญ คอื พลงั ตวั ตน พลงั ครอบครวั พลงั สร้างปญั ญา พลัง เพ่ือนและกจิ กรรม และพลังชมุ ชน มีตัวชี้วดั 48  ขอ้ แบบสำรวจนแ้ี ม้วา่ ไม่สามารถสำรวจวิถชี วี ติ ที่สมบูรณแ์ บบ100%เพราะคนเรามพี ้นื ฐาน ท่หี ลากหลายมาก แต่อย่างน้อยๆ กรอบแนวคดิ น้ี จะช่วยให้เรารวู้ า่ เราหลงลมื บางเรอ่ื งท่ีสำคัญไปหรอื เปลา่ ทสี่ ำคญั มันออกมาจากใจ เราเอง พลงั สรางปญ ญา พเลดงก็ั แใลนะตัเวยตานวข(ชอดงนวยควคาวมาเมหคมาาดะหสวมัง) พลังเพื่อนและกิจกรรม (ดวยควสัามม ัพในสธใภจา)พ พลงั ครอบครวั การมีสว นรวม พลงั ชมุ ชน (ดว ยคณุ คา ) แผนภาพ : 5 พลังสำคญั ในการเสรมิ สรา้ งตน้ ทุนชีวิต 25 : บทเรยี นการเสริมสรา้ งพลงั บวก

5 พลงั เสรมิ สรา้ งต้นทุนชีวิต ประกอบดว้ ย พลังตัวตน เ ปน็ การรวมพลงั คุณค่าในตนเอง พลังสร้างศรัทธาและความเชื่อมั่นในตนเอง และพลังการสรา้ งทกั ษะชวี ิต พ ลงั ครอบครวั เปน็ พลงั ความรัก ความเอา ใจใส่ วนิ ยั และการมชี ีวติ ทีเ่ ป็นแบบอยา่ ง มีการ ตดิ ตามและช่วยเหลอื ทเี่ หมาะสมเชงิ บวกมีปิย วาจาในบา้ น มีความอบอุ่นและปลอดภยั พลงั สร้างปญั ญา เปน็ พลงั ความมุ่งม่ันใน การเพ่มิ พลงั ปัญญา ได้รับการสนบั สนุน และ ส่งเสริมให้เกิดกระบวนการเรียนรู้ท้ังในและ นอกระบบการศกึ ษา รวมท้ังภูมิปัญญาทอ้ งถิ่น พลงั เพือ่ นและกจิ กรรม เป็นพลังการทำ กจิ กรรมในหมู่เพอ่ื นๆ ทเ่ี ป็นประโยชนต์ อ่ สังคม ชมุ ชน เกดิ วินยั ในหมเู่ พื่อน เชน่ กิจกรรมออก กำลังกาย การเล่นกีฬา สนั ทนาการนอก หลกั สูตร พลังชมุ ชน เปน็ พลงั ของกล่มุ ชนทอี่ าศัยอยู่ ร่วมกันดว้ ยความเอื้ออาทร มคี วามเข้าใจ เป็น มิตรไมตรี มีวินัยและเป็นแบบอยา่ งทด่ี ี มปี ิย วาจา มีจติ อาสา มคี วามอบอุ่นความปลอดภัย ภายในชุมชน และมีกจิ กรรมร่วมกัน 26 3 ฐาน สานพลงั ต้นทุนชีวติ

: ต้น“กคำรเนอ2ดิบ.พคลรงัวั ”ตวั ตน



“ครอบครัว” เด็กวนั นี้คือผู้ใหญ่ในวันข้างหน้า เพราะ 29 เป็นเช่นนี้วัยเด็กจึงเป็นช่วงเวลาสําคัญของ การเรียนรู้และการเติบโตเพื่อจะเป็นผู้ ใหญ่ที่ดี ไม่ว่าจะเป็นลูกไม้ ไกลต้นหรือลูกไม้ ใกล้ต้นก็ ตาม แตป่ ฏเิ สธไม่ได้เลยว่า พ่อ แม่ ครอบครัว เป็นพ้ืนฐานสำคัญที่จะบ่มเพาะเมล็ดพันธ์ุน้อยๆ เหล่าน้ี ขณะที่เดก็ หลายคนมคี รอบครัวสมบูรณ์ พรอ้ มแตก่ ็ยังมเี ดก็ อีกมากมายบนโลกใบน้ี ที่ ไม่ มีแมแ้ ต่ครอบครัวเปน็ ร่มเงาให้ ได้พักพิง “ครอบครวั ” เปน็ คำสองพยางคส์ นั้ ๆ แต่ มีความหมายลึกซึ้งและมีความสำคัญอย่าง ยิง่ สำหรับชีวติ คนสักคน เพราะครอบครวั เปน็ หน่วยย่อยหรือองค์กรท่ีมีขนาดเล็กในสังคม เป็นหน่วยพื้นฐานของคนที่มีความสัมพันธ์ เก่ียวข้องกันทางสายเลือดหรือทางกฎหมาย ขณะเดียวกนั “ครอบครวั ” ก็ยังเป็นหนว่ ยยอ่ ย สำคัญในการสร้างกระบวนการเรียนรู้และ การขดั เกลาทางจติ ใจ...ครอบครวั จงึ เปน็ ทง้ั ตน้ ทนุ ชวี ติ และฐานทมี่ ัน่ ของชีวติ ๆ หนึ่งต้งั แตแ่ รก เกิดจนเตบิ โต : บทเรยี นการเสรมิ สร้างพลังบวก

ท่ามกลางสถานการณ์ปัญหาที่เกิดกับเด็กและเยาวชนใน สงั คมไทยท่ีขยายตวั อยา่ งรวดเร็ว ทา่ มกลางความไม่ม่นั คงของหน่วย เล็กๆ อยา่ งครอบครวั ท่ีถกู ทา้ ทายจากคล่นื ลมการพัฒนาและการเติบ โตทางเศรษฐกจิ และสงั คมในดา้ นตา่ งๆ ทถี่ าโถม และกำลงั ลดทอน คณุ คา่ คำว่า “ครอบครัว” น้นั นายพงษศ์ กั ดิ์ ฉง่ิ สวุ รรณโรจน์ หรอื พศี่ กั ดิ์ แ หง่ สวนนายดำ อำเภอทุ่งตะโก จังหวดั ชุมพร คอื ต้นแบบหน่งึ ของคนท้งั ในสถานะ/ บทบาทความเป็นลูก และสถานะ/บทบาทความเป็นพอ่ ท่ีสะทอ้ นให้ เหน็ ถึงความสำคญั อยา่ งย่ิงยวดของครอบครวั “ครอบครัวหาเชา้ กินค่ำ เท่ยี งไม่ไดก้ ิน” พ่ีศักดิ์ เกิดเมอ่ื วันที่ 20 กมุ ภาพันธ์ 2501 เปน็ คนอำเภอหลัง สวน จังหวดั ชุมพร โดยกำเนิด เปน็ ลกู ชายคนโตของนายดำและนาง อรุณี ฉง่ิ สวุ รรณโรจน์ มพี ี่น้องท้งั หมด 4 คน “พ่อทำงานเป็นลกู จ้างโรงสีขา้ ว ลกู จา้ ง โรงนำ้ แขง็ สว่ นแมอ่ ยบู่ า้ นดแู ลลกู ๆ หลงั จากนน้ั ครอบครัวได้เปล่ียนอาชีพรับจ้างมาเป็นค้า ขาย รับซอื้ ผลไม้สง่ กรงุ เทพฯ ขาดทนุ หมดเน้อื หมดตัว เนอ่ื งจากนำ้ ท่วมทางรถไฟขาด สวน ผลไม้ที่เหมาเก็บผลผลิตและที่ส่งไปขายเน่า เสียหายหมด” 30 3 ฐาน สานพลังต้นทุนชีวิต

“ หลงั จากหมดตัวคร้ังนั้น ครอบครัวเราก็ 31 หันมาทำค้าขายเล็กๆ น้อยๆ แม่ทำข้าวเหนียว ปง้ิ ขาย มีพ่อคอยชว่ ย ตอนนั้นเราเรยี นอย่ชู ั้น ประถมที่4–5กอ่ นไปโรงเรยี นจะมาชว่ ยแม่ขดู มะพรา้ ว ชว่ ยหอ่ ขา้ วเหนียวปิ้ง ข้าวตม้ มัด ด้วย ความที่เป็นพ่ีคนโตเลยต้องรับผิดชอบหลาย อย่างในบ้านสถานะครอบครัวตอนน้ันต้องบอก ว่า เป็นครอบครวั หาเชา้ กนิ ค่ำ เท่ียงไม่ได้กนิ ” ” “ดว้ ยสมยั นั้น ยงั ไมม่ ีสงิ่ เร้ามากนกั พอเลกิ เรียนเสรจ็ เราก็ กลับบ้าน บ้านอยหู่ า่ งจากโรงเรียนประมาณหน่งึ กิโลเมตร เราก็เดิน ไปกลบั บา้ น - โรงเรียน กลับมาบ้านก็ไมม่ ที วี ดี ู ดงั น้ันช่วงเวลาทุกเชา้ ทกุ เยน็ จงึ เป็นช่วงเวลาของครอบครวั ครอบครวั เราจะมเี วลาในการ กินข้าวลอ้ มวงกนั นั่งคุยกันสารพดั เร่อื ง ...เรอื่ งชีวติ เรอ่ื งเรยี น เรื่องทั่วๆ ไป และในทุกครง้ั ท่เี ราอยูด่ ้วยกนั พ่อก็จะสอนลกู ๆ เสมอ เรอื่ งการช่วยเหลือพ่ึงพาตนเอง ความซ่ือสตั ย์สุจริต ...แต่ไม่ใชแ่ ค่คำ สอนจากพอ่ เทา่ น้ัน แต่พ่อทำส่งิ ต่างๆ ทสี่ อนเราใหล้ ูกๆ เหน็ ด้วย” ภาพท่พี ศ่ี กั ดเ์ิ หน็ จนชินตา คือ ภาพของพอ่ แมท่ ท่ี ำงานอย่าง หนกั พึง่ พาตนเอง ดว้ ยความซื่อสัตยส์ จุ ริต ภาพเหล่าน้ีกลายเป็นคำ สอนท่ีพศี่ ักด์ิเรยี นรแู้ ละซมึ ซับอย่างไม่ร้ตู ัว จนกลายเป็นลักษณะนิสยั ที่ตดิ ตัวมาตง้ั แตเ่ ดก็ ๆ ความมุมานะ อุตสาหะทำงานของพ่อแม่ ทำใหค้ รอบครัว ฉง่ิ สุวรรณโรจน์ เรมิ่ มเี งนิ เก็บจำนวนหนง่ึ เปน็ เงินจำนวนมากพอที่จะ ลงทนุ ซอื้ ท่ดี ินแปลงย่อมๆ เพอื่ สรา้ งอนาคตใหม่รว่ มกัน : บทเรยี นการเสริมสรา้ งพลังบวก

“สักประมาณประถมปที ่ี 6 พอ่ เร่มิ มเี งนิ เกบ็ หมน่ื กว่าบาทจาก การขายของในตลาด พ่อเอาเงินไปซื้อสวนทอ่ี ำเภอท่งุ ตะโก(สวนนาย ดำในปจั จบุ นั ) พื้นที่ 13 ไร่ 2 งาน 20 ตารางวา สาเหตทุ ี่ซอ้ื สวนเพราะ พ่อคิดว่าอาชีพทำไร่ทำสวนเป็นวิถีของคนหลังสวนท่ีมีสภาพพ้ืนท่ี เหมาะกบั การทำสวน ปลกู ผลไม้ ประกอบกบั ครอบครวั เราก็มปี ระสบ การณ์เร่ืองการค้าการขายผลไมม้ ากอ่ นน้ี การเดนิ ทางจากอ.หลังสวนไป อ.ทงุ่ ตะโก พ่อใชจ้ กั รยานยนต์ เปน็ พาหนะในการเดนิ ทาง โดยมีแม่นั่งซอ้ นทา้ ย เสาร์ - อาทิตย์ เราก็ นง่ั บนถังด้านหน้ารถ….” “ ความเหนียวแน่นกลมเกลียวกันอย่างมาก ของครอบครัวฉ่ิงสุวรรณโรจน์ เป็นสง่ิ ทก่ี อ่ เกดิ ขน้ึ จากกระบวนการเลี้ยงดูของพ่อแม่ ประกอบกบั เงอ่ื นไขปจั จยั ทางเศรษฐกจิ ทำใหค้ รอบครวั ๆ นอ้ี ยู่ ดว้ ยกนั เสมอชว่ ยเหลอื กนั และกนั มกี นั และกนั และ ตา่ งเปน็ เรย่ี วเปน็ แรงใหแ้ กก่ นั และกนั เสมอ ภาพที่ พี่ศักด์ิจดจำเรียนรู้จากพ่อแม่จึงเป็นภาพเดียวกัน กับภาพที่น้องๆ อีก 3 คนจดจำและเรียนรู้ ” 32 3 ฐาน สานพลงั ตน้ ทุนชวี ิต

จากเดก็ ชายสู่นายพงษศ์ ักดิ์ : จากชมุ พรส่กู รุงเทพฯ 33 ตง้ั แต่เดก็ จนโต พีศ่ ักดิอ์ ยู่กับพ่อแมแ่ ละน้องๆ มาตลอด แต่ ดว้ ยเสน้ ทางการศกึ ษาและ ชีวติ ทีเ่ ตบิ โตขึน้ ...การตัดสินใจกา้ วแรกใน การออกจากบา้ นจึงเกดิ ขน้ึ เส้นทางชีวติ ที่ได้ถกู กำหนด ตดั สินใจดว้ ย ตวั เองในฐานะคนหนมุ่ คนหนึ่ง “ทผ่ี า่ นมา พอ่ แมก่ จ็ ะไมค่ อ่ ยรเู้ รอื่ งเรยี นของลกู ๆ เพราะทำงาน ตลอด ขอแค่ให้สอบผา่ นก็พอ เลยมีโอกาสคดิ ถึงสิง่ ที่เราชอบ เราถนดั เพอ่ื ตดั สินใจเรียนต่อด้วยตวั เอง เราชอบศิลปะ เรยี นแล้วได้เกรดส่มี า ตลอด จงึ คิดวา่ นีแ่ หล่ะเสน้ ทางที่ใช่ ครทู ี่โรงเรียนสวนศรวี ิทยาก็สนบั สนุน เลยเข้าไปกรุงเทพฯ เพื่อไปเรียนตวิ เพิ่มเติมกอ่ นสอบแข่งขนั เขา้ มหาวิทยาลยั พอไปเรยี นติวแล้ว กเ็ หน็ ความแตกต่าง ความสามารถ ในศลิ ปะทว่ี า่ แนข่ องเราเปน็ แคป่ ลายแถว ระหว่างนั้นกค็ ดิ ว่าจะเอา อยา่ งไรกับชวี ติ เลยตดั สินใจไปสมัครเรียนทม่ี หาวทิ ยาลัยรามคำแหง จะเลือกคณะอะไรดี คณะวทิ ยาศาสตรก์ ็ไม่ได้เพราะเราเรยี นศลิ ปม์ า จะเรยี นบัญชกี ็ไม่ได้เพราะคะแนนคณติ ศาสตร์ไม่ถงึ ไหน จะเลือกเรยี น คณะรฐั ศาสตรก์ ต็ ้องไปทำงานอยู่ในแวดวงราชการ เลยตดั สนิ ใจลง เรียนคณะนิติศาสตร”์ หลังจากเรียนจบคณะนติ ิศาสตร์ มหาวทิ ยาลัยรามคำแหง เสน้ ทางชวี ิตเส้นใหมก่ ็เร่มิ ท้าทายพีศ่ ักด์อิ ีกครง้ั และดว้ ยความเปน็ คน ชอบคดิ ชอบลอง พ ศ่ี กั ดจ์ิ งึ ตดั สนิ ใจเขา้ สเู่ สน้ ทางสายเนตบิ ณั ฑติ อยา่ ง ไมร่ รี อ ช่วงเวลา 2 ปกี ับอาชพี ทนายความ ได้เรยี นรชู้ วี ิตทำให้เขาทง้ั เกิดคำถามและเกดิ ความเขา้ ใจชีวติ เขา้ ใจโลกมากขึ้น และเป็นช่วง สำคญั ในการพาชวี ติ กลับสฐู่ านทม่ี ่นั อย่างเต็มตัว บนเส้นทางที่มคี ำวา่ “ความสขุ ” เปน็ ปัจจัยสำคญั หลายปีในการแวดวงทนายความ ทำให้ ชวี ิตเขามีความชดั เจนมากข้ึน ชดั เจนท้ังในเร่อื งตวั ตน ทัศนคติ ความ คดิ ความเชื่อ และด้วยความเปน็ ลูกคนโตของครอบครวั ทตี่ ัง้ ม่นั อยู่บน เส้นทางของความซือ่ สัตยส์ ุจรติ ซือ่ ตรงและพงึ่ ตนเอง มีความรับผดิ ชอบสูง พลงั ตัวตนเหลา่ น้ีไดน้ ำพาพ่ศี ักดก์ิ ลับสู่ครอบครัวอย่างเต็มตัว : บทเรียนการเสรมิ สร้างพลงั บวก

...ที่ท่ีมีรักรออยู่และเป็นจุดเริ่มต้นสำคัญในการใช้พลังของตัวเอง สรา้ งสรรค์ส่งิ ดีๆ สู่สงั คม จากนกั วิชาการสวนนายดำ สนู่ ักวิชาการเกษตรหลังสวน ชีวิตการเรียนนติ ิศาสตร์ ไดส้ ร้างตวั ตนทส่ี ำคัญใหแ้ ก่พ่ีศกั ด์ิ ทำใหเ้ ขาเปน็ คนรักการอา่ น มคี วามคิดเป็นระบบ มีหลกั การและเหตุ ผล ตวั ตนทหี่ ล่อหลอมจากระบบการศกึ ษาผสานกบั ตวั ตนท่บี ่มเพาะ จากพื้นฐานครอบครวั ทำใหพ้ ศ่ี กั ด์กิ ลายเป็นนกั วิชาการสวนนายดำท่ี ทำงานพฒั นาสวนในแบบท่แี ตกต่างจากชาวสวนคนอ่ืนๆ เอาทั้งความ ชอบในงานศิลปะ ความรู้ในเชิงนติ ิศาสตร์ และจติ วิญญาณของการ เป็นนักกจิ กรรม ผู้นำมาปรบั ประยกุ ต์ใช้ ท้งั น้ี ความเป็นคนชอบชว่ ยเหลอื และไฟของการทำงานของ พศี่ กั ดนิ์ นั้ ไ ม่ไดห้ ยดุ อยแู่ คก่ ารทำใหส้ วนนายดำเปน็ ทร่ี จู้ กั เทา่ นน้ั ห าก แต่ไฟนน้ั ไดล้ ุกโชนสู่เกษตรกรคนอน่ื ๆ ท้งั ภายในอำเภอหลังสวน และ ทั่วประเทศอีกด้วย “ต้องบอกว่าผลจากการได้รับรางวัลเกษตรกรแห่งชาติใน พระบาทสมเด็จพระเจา้ อยหู่ ัว ทำใหเ้ ราคดิ เรอื่ งการแบง่ ปนั ความร้สู ู่ คนอื่น ทำใหเ้ พือ่ นชาวสวนผลติ ผลผลติ ทีม่ ีคณุ ภาพได้จำนวนมากเป็น ส่งิ ทีด่ ี แต่ก็เกดิ ปญั หาขึน้ ตามมาเพราะผลผลิตออกมาพรอ้ มกนั ทำให้ ราคาตกตำ่ พอเจอสถานการณน์ ี้ เราเรมิ่ คดิ ทจ่ี ะจดั การเกดิ การมาจบั เขา่ คยุ กันเพอื่ หาทางออก เราก็เริ่มมองท่ีตัวเราที่ครอบครัวเราทกุ ปีจะมกี ารไปเทย่ี วไป ดงู านสวนตา่ งๆ โดยเฉพาะภาคตะวนั ออก พอไปดงู านก็ไดเ้ รอื่ งความ สมั พันธ์กลับมาดว้ ย เกดิ การรู้จกั มกั จกี่ ัน มกี ารพบปะกัน จึงคดิ ว่า นา่ จะแกป้ ญั หาเรื่องผลผลิตที่ออกมาพร้อมกนั โดยการให้ความรทู้ ่ี หลากหลายพื้นที่ กระจายไปจดุ ต่างๆ ท่วั ประเทศ เพือ่ ใหร้ ขู้ อ้ มูลของ กนั และกนั ใครปลกู ผลไม้อะไร ออกดอก ออกผลเม่ือไหร่ จะได้วางแผน เร่อื งผลผลติ ไม่ให้ชนกนั ” 34 3 ฐาน สานพลงั ต้นทุนชีวติ

จากครอบครัวฉ่ิงสวุ รรณในรนุ่ พ่อแม่ ได้ขยายแตกหน่อเกดิ ครอบครวั ฉ่งิ สุวรรณโรจน์ในร่นุ ท่สี อง ...ครอบครัวทีพ่ ่ศี ักดิ์และพรี่ งุ่ คชู่ วี ติ บอกวา่ ครอบครัวของทั้งคู่นี้ใชช้ ีวิตครอบครวั โดยมคี รอบครัว มี พ่อแม่ของตัวเองเป็นต้นแบบในการสร้างครอบครัวจากต้นทุนชีวิต ของพ่อแม่ สู่การสรา้ งตน้ ทุนชวี ิตให้แกล่ กู ๆ ของตัวเอง เพาะหว่านเมลด็ พนั ธุ์ ดูแลด้วยความรกั เฝ้ามองดว้ ยความเขา้ ใจ รอวนั เก็บเก่ยี วโดยไมค่ าดหวัง ครอบครัวของพ่ศี ักด์ิและพี่รุง่ เติบโตข้ึนบนร่มเงาใหญข่ อง ครอบครวั ฉง่ิ สวุ รรณโรจน์ ...ทีก่ ล่าวไดว้ ่าไมเ่ หมอื นกับครอบครัวอ่นื ๆ เพราะน้ีเป็นครอบครัวขยายท่ีมีขนาดใหญ่ ทเ่ี หลอื น้อยเต็มทีในสังคม ไทย หากยอ้ นกลบั ไปมองสภาพวิถชี วี ิตสังคมไทยสมัยก่อน สงั คม เกษตรกรรม...อะไรจะสำคญั เทา่ แรงงาน ดงั นน้ั ครอบครัว ครวั เรอื น จงึ เปน็ ฐานสำคญั อยา่ งยง่ิ ในวถิ เี กษตรกร แ ละความสมั พนั ธข์ องครอบ ครวั ขยาย ค รอบครวั ใหญน่ กี้ เ็ ปน็ ความสมั พนั ธพ์ นื้ ฐานทบ่ี ม่ เพาะและ หลอ่ หลอมคนใหเ้ ตบิ โตข้ึนมาในสังคม จึงไม่แปลกท่ีสังคมไทยสมัย กอ่ น ผ คู้ นจะมคี วามเคารพนบนอบต่อผู้อาวุโสสงู ม ีความออ่ นนอ้ ม ถ่อมตน และอย่ดู ้วยกันอย่างเกื้อกูลอิงอาศยั กันและกนั ...แต่สภาพ ครอบครัวเชน่ นี้ กส็ ูญหายไปพร้อมการเปล่ยี นแปลงทางเศรษฐกจิ และสังคม มีครอบครัวเดย่ี วเกิดขึ้นมาแทนที่ พรอ้ มๆ กับการลม่ สลาย ของครอบครัวขนาดใหญ่ ขณะทีค่ นรุน่ กลางคนคนหน่มุ สาวมากมายพยายามท่ีจะแยก ครวั เรือนออกไปเพอ่ื มคี รอบครัวของตัวเอง แตส่ ำหรบั พ่ีศกั ดแิ์ ละพร่ี ุง่ ...การอยู่ร่วมกันใต้ร่มเงาครอบครัวใหญ่กลับเป็นเส้นทางชีวิตคู่ท่ีทั้ง สองคนมงุ่ เดิน 35 : บทเรียนการเสรมิ สรา้ งพลงั บวก

พรี่ ุ่ง “เราไมเ่ คยมคี วามคดิ ทจ่ี ะแยกครอบครัว ทนี่ ี่เหมอื นเป็นเสาค้ำยัน เก้อื หนุน ชว่ ยเหลือกนั และ กัน อย่อู าศัยด้วยกนั สนบั สนนุ ให้ต่างคนต่างทำส่ิง ที่มคี วามสขุ พอคนในบา้ นมคี วามสุข สุขนัน้ ก็ส่งผล กลับมายังครอบครวั ” พ่ีศกั ด์ิ “การมีครอบครัวใหญท่ ีพ่ ี่น้องอยูร่ ่วมกัน เปน็ พลงั ทเ่ี กอ้ื หนนุ เรา ทเ่ี ราออกไปทำงานตา่ งๆขา้ ง นอกได้ก็เพราะเรามีพลังจากครอบครัวสนับสนุน ทำให้เราไปทำสิ่งท่เี ป็นประโยชน์ พลังตวั ตนของเรา เกิดจากครอบครัว และพลงั ครอบครวั กเ็ กื้อหนุนให้ เราทำสิ่งดีๆ แก่สังคม” ครอบครัวของพี่ศักดิ์และพี่รุ่งคล้ายภาพทับซ้อนกันกับ ครอบครัวของพอ่ แมพ่ ีศ่ ักด์ิ เพราะพศ่ี กั ด์ิและพีร่ ุง่ มลี ูกทง้ั หมด 4 คน เหมือนกบั พ่อแม่ของพศ่ี ักดท์ิ มี่ ลี ูกทัง้ หมด 4 คน และครอบครวั ที่ตัง้ มน่ั อยู่ในคำสอนเร่ืองความซอื่ สัตย์ สจุ รติ และการพึ่งพาตนเองอย่างไม่ เคยเปลยี่ นแปลง แตกตา่ งกนั เพียงวิธกี ารเลย้ี งดทู ีม่ กี ารปรับใหส้ อด คล้องกบั ยคุ สมยั และประสบการณ์ชวี ติ ทตี่ ่างจากรุ่นพอ่ ร่นุ แม่ “พอเรามีครอบครวั ของเราเอง เราก็ออกแบบชีวิตครอบครวั ของเราตามแบบพอ่ แม่...ทผ่ี า่ นมาเราไมเ่ คยเหน็ พอ่ แมท่ ะเลาะกนั เลย ซ่ึงจรงิ ๆ เขาอาจจะทะเลาะกนั ก็ไดแ้ ต่ไมเ่ คยให้เราเห็น แต่ใช่ว่าเรา จะดำเนินชวี ิตตามทุกเร่ืองทุกอยา่ ง เรากป็ รับการใช้ชวี ติ ครอบครวั ให้ เหมาะสมกับเรา ย่ิงเราอ่านหนังสือมากขนึ้ กย็ ิ่งเหน็ แนวทางที่จะเอา ความรู้น้ันมาปรบั ใช้กับการดำเนนิ ชวี ติ ของครอบครวั มากขน้ึ มีความ ปล่อยวางมากขึน้ และขณะทเ่ี ราดแู ลครอบครัว เราก็ยังสามารถทำ งานสังคมไดเ้ หมอื นเดมิ ” 36 3 ฐาน สานพลงั ต้นทนุ ชีวติ

โดยพ่ีศักดิ์และพี่รุ่งมีหลักสำคัญในการเล้ียงลูกด้วยความรัก การเอาใจใส่ ครอบครวั ๆ นจ้ี ะกอดกันทุกวนั กอดกนั จนเปน็ เรื่องปกติ มีวงคุยกันอย่างสม่ำเสมอ คุยกันสารพดั เรอ่ื ง ลกู คนไหนมีปัญหามี เรือ่ งอะไรจะเล่าจะบอกก็คยุ กันไดเ้ สมอ และไมค่ าดหวังในตวั ลูกแค่ ตอ้ งการใหล้ ูกมคี วามสุขกเ็ ปน็ พอ “ช่วงเวลาพักผอ่ นของครอบครัว เราจะน่งั คุยกนั อาจเปน็ ตอนเย็นระหวา่ งทานข้าว หรอื ก่อนนอน ใครมปี ญั หาอะไรจะปรกึ ษา วงคุยจะเกดิ ขึน้ เมอื่ ลูกคนใดคนหน่งึ มปี ัญหาซงึ่ เราจะเรียกลกู ๆ ทุกคน มาคยุ ด้วยกันหมด สง่ิ ทีเ่ ราทำจงึ ตอ้ งเฝ้ามองเขา สงั เกตเขา การเลย้ี งลกู ของเรานน้ั เราไม่ไดค้ าดหวงั ในตวั ลกู ไมเ่ รยี กรอ้ ง อะไรจากลูก ลูกแต่ละคนมสี ไตลท์ ีต่ ่างกนั เราแคส่ อนให้เขารจู้ ักเวลา หนา้ ท่ี และจากนัน้ ความรบั ผดิ ชอบจะมาเอง สิ่งท่ีเรานำมาเล้ยี งดูเขา กม็ าจากคำสอนของพอ่ แมท่ ีเ่ ราเอามาปรบั ใช้เอาบทเรยี นเอาสิง่ ท่ีผดิ พลาดในวัยเด็กของเรามาปรับ รวมทง้ั อ่านหนงั สอื หาความร้เู พม่ิ เติม สิ่งท่ีพ่อแม่ต้องการเพียงแค่ขอให้ลูกมีความสุขในการใช้ชีวิตในทุกๆ วนั กเ็ พยี งพอแล้ว” 37 : บทเรียนการเสรมิ สรา้ งพลังบวก

ภารกจิ ใหม่ “นกั วชิ าการเรอื่ งแมแ่ ละเด็ก” พลังตัวตนของพ่ีศักดิ์ทำให้เขาใช้ชีวิตก้าวไปข้างหน้าอยู่เสมอ พลังตัวตนของเขาขับเคล่ือนให้เกิดเรื่องสร้างสรรค์มากมายทั้ง สำหรับชวี ติ ตวั เอง ชวี ติ คนรอบข้าง และสังคม ด้วยความทพี่ ศ่ี กั ดิผ์ ่าน มาหมดแล้วกับบทบาทนกั วชิ าการเกษตรของสวนนายดำ นักวชิ าการ เกษตรของหลังสวน จงึ ไมแ่ ปลกเมอ่ื วันทีเ่ ขามลี กู พี่ศักดจ์ิ ะกลายเปน็ นกั วิชาการเร่อื งแม่และเด็กด้วยอีกตำแหน่งหน่งึ “การจัดรายการวทิ ยใุ หค้ วามรูเ้ รอ่ื งเกษตรกย็ งั ทำอยู่ ยงั เปน็ งานท่สี นกุ รักทจ่ี ะทำแต่พอมีครอบครัวมลี กู ด้วยความที่แต่งงานคอ่ น ขา้ งจะช้า เราเลยให้ความสำคัญกบั การวางแผนครอบครัว วางแผน ชวี ติ และการหาขอ้ มลู หาความรู้ ประกอบกับเราชอบอ่านหนงั สอื อ่านค้นควา้ อย่แู ลว้ คราวนี้เลยอ่านหนังสอื เกี่ยวกบั แมแ่ ละเด็ก เรียก วา่ อา่ นหนังสอื เยอะมาก ย่ิงตอนมลี ูกคนแรก ความเปน็ นกั วชิ าการ ของเราทำใหเ้ ราอา่ นหนังสือแลว้ ทำทกุ อยา่ งตามตำราเป๊ะๆ เฝ้าดูแล ตง้ั แต่รวู้ ่าแม่เริ่มต้ังครรภ์ กระบวนการ วธิ กี ารตา่ งๆ ในการดูแลแม่ ช่วงตงั้ ครรภเ์ ราทำหมด เช่น การนวด การฝึกกำหนดลมหายใจ การ จบั จงั หวะหายใจเขา้ - ออก เรามองภาพของการมลี ูกอยา่ งมีคุณภาพ วางแผนชวี ิตครอบครวั ของเราอย่างมีระบบ จากการมคี วามรู้มากในเร่อื งแมแ่ ละเดก็ เรากเ็ ลยอยากเผย แพร่ความรนู้ ี้บา้ ง เราเลยจัดระบบฐานข้อมลู เรอ่ื งแมแ่ ละเดก็ การ เลย้ี งลกู การดูแลต่างๆ จากเรอื่ งแม่และเด็กก็เช่อื มโยงไปสเู่ ร่อื งสงั คม ประกอบกบั ที่ผ่านมาโรงพยาบาลประจำอำเภอหลงั สวนไม่มี หมอเด็กสกั คน มีแตห่ มอทัว่ ไปทร่ี ักษาทกุ โรคทกุ อาการ จนพอปี พ.ศ. 2539 เรามีลูกคนแรก เราศึกษามากอ่านมาก พอถามหมอก็ไม่ได้ คำตอบทีต่ รงกับความรู้ท่ีเราอ่านมา เราก็ยิ่งร้สู ึกวา่ ควรจะตอ้ งแบง่ ปันความรู้น้ี เม่อื มาเจอกับหมอเด็กท่ีเพ่งิ ย้ายมาอยา่ ง นพ.สรุ ยิ เดว ทรปี าตี ท่เี ป็นหมอเด็กหนึง่ เดยี วของอำเภอหลงั สวนดว้ ยแล้วพอถาม ตอบคยุ กันแลว้ เจอคนที่มีหลกั การเหมือนกนั มคี ำอธบิ ายเชิงวิชาการ 38 3 ฐาน สานพลังต้นทุนชีวติ

เหมือนกัน เราก็ย่ิงเหน็ พลังเร่ืองการสรา้ งต้นทนุ ชีวติ ให้กบั เดก็ มากย่ิง 39 ขึ้น เพราะสง่ิ ท่หี มอพูดคอื สงิ่ ทเ่ี ราทำมาอยู่แล้ว เจอของจริง” ต้นทนุ ชีวิต : “ลกู ไมห้ ล่นไมไ่ กลต้น” เมื่อนักวิชาการด้านเดก็ อยา่ งพีศ่ กั ดิ์ ไดเ้ จอกับนายแพทย์ผู้ เช่ยี วชาญด้านเดก็ ตัวจรงิ เสียงจริง ด้วยฐานคิดเชงิ วิชาการเหมือนกัน ด้วยทัศนคติทม่ี เี ร่อื งเด็กทค่ี ล้ายคลงึ กนั การสง่ ตอ่ ทางความคิดของ นพ.สรุ ยิ เดว ทรปี าตี ในเร่ืองตน้ ทนุ ชวี ิต จงึ สรา้ งประทับใจและสมั ผัส ถึงใจของพ่ีศกั ดอิ์ ย่างมาก “ ที่ผ่านมาต้องบอกว่าเราเชื่อในพลังตัวตน ของตวั เองเพราะเราเชอ่ื มน่ั เราจึงลงมอื ทำสิ่งตา่ งๆ จนกระท่ังมาเจอหมอเดวและได้ฟังสิ่งที่หมอให้ ความสำคัญอยา่ งเรือ่ งต้นทุนชวี ิต 5 พลัง ซ่ึงเราพบ ว่านี่คือสิ่งท่ีเราทำอยแู่ ลว้ เราเชอ่ื ว่า คนไหนมีพลัง ตวั ตน เมอ่ื โตขน้ึ กจ็ ะสรา้ งครอบครวั ทด่ี ี สรา้ งสงั คม ท่ดี ี แต่คนท่ี ไมม่ ีพลังตวั ตน กต็ ้องอาศัยพลงั ครอบ ครวั เขา้ มาชว่ ยเกอื้ หนนุ เหมอื นอยา่ งตวั เราทถ่ี กู บม่ เพาะดว้ ยพลงั ครอบครวั ทำให้พลังตัวตนของเรา แขง็ แกรง่ ย่งิ เรามคี วามเชอ่ื มั่น ศรัทธา รกั ตัวเองก็ สร้างให้เกิดพลังความรู้เพ่ิมพูนศักยภาพตัวเอง พลงั ตา่ งๆ ดกี ย็ อ่ มสง่ ผลตอ่ การพบปะเพอื่ นฝงู พลงั เพ่อื นก็จะดีตามมา ” : บทเรยี นการเสรมิ สร้างพลังบวก

“ดงั น้ันเมือ่ เราเหน็ พลงั ของการสรา้ งต้นทุนชวี ติ เราจึงเลี้ยง ลูกดว้ ยการเสรมิ สร้างต้นทนุ ชวี ติ ใหแ้ กเ่ ขา น่งั คุยกับลกู ต้งั คำถามวา่ ลกู เขา้ ใจความหมายเรอ่ื งต่างๆ ที่พอ่ พูดหรือไม่ ทานข้าวร่วมกัน แลก เปลี่ยนกนั จากสิง่ ท่เี ราทำ เราพบว่า ลูกชาย ลูกสาวเขาอาจต่างกนั ดว้ ยความเปน็ เดก็ ผูช้ าย หรอื เดก็ ผ้หู ญิง แตส่ ่ิงทเี่ หมอื นกนั คือ ลกู ๆ ใช้ ชีวิตดว้ ยความสบายๆ ลกู ชายมีจิตอาสาสูง ชอบชว่ ยเหลอื คนอื่น สว่ น ลูกสาวมคี วามละเอยี ดอ่อนในการมองโลก” กระบวนการเสริมสร้างต้นทุนชีวิตที่พ่ีศักดิ์และพ่ีรุ่งให้ความ สำคัญและใชบ้ ่มเพาะลูกๆ นนั้ ผลลัพธ์เบื้องตน้ ที่กอ่ เกิดขึ้น คือ ลกู ๆ ของพท่ี ัง้ สองคน เปน็ ลกู ไม้ทหี่ ลน่ ไม่ไกลต้น ลกู ๆ ตา่ งได้จุดดีจดุ เด่น ของพอ่ และแม่ และมพี ลงั ในตวั ตนสงู โดยมีพลงั จากครอบครวั คอยค้ำ ยัน สนับสนนุ สง่ิ ทีอ่ ยากจะทำ “พอสวนนายดำกลายเป็นแหล่งเรยี นรู้ กม็ ีคนมาดูงานเยอะ มาก พอคนมาดงู านเยอะก็ต้องมีหอ้ งสว้ ม หอ้ งน้ำรองรบั เราเลยมี ความคดิ ทำสว้ มทมี่ ีคอนเซป็ ต์ “ส้วมในสวน” เนน้ ที่สะอาด โปรง่ โล่ง สบาย ใต้รม่ ไม้ และเสียงน้ำ ช่วงน้ันปี พ.ศ.2548 กรมอนามยั กระทรวงสาธารณสุข เป็น แม่งานเตรยี มงานจดั ประชมุ สว้ มโลกทจี่ ะจดั ข้ึนในปี พ.ศ.2549 โดยมี ประเทศไทยเป็นเจ้าภาพ ก่อนการประชุมจะเกดิ ขนึ้ กรมอนามัยก็มี การค้นหาสว้ มดๆี ในประเทศ มกี ารจัดประกวดกนั หลายระดบั ตง้ั แต่ ระดบั อำเภอ ระดบั จงั หวดั ระดบั ศนู ยอ์ นามยั ระดบั ภาค และระดบั ชาติ สดุ ทา้ ยส้วมของสวนนายดำไดร้ บั รางวัลสุดยอดสว้ มแหง่ ปี ประเภท แหลง่ ทอ่ งเทยี่ ว โดยตอนน้ันมสี ว้ มเพยี ง 2 จดุ คือ สว้ มคุณชายและ ส้วมคุณหญิง ส้วมของสวนนายดำ นอกจากจะเป็นส้วมในสวน มคี วาม สะอาด ไม่รอ้ นไม่สกปรกแลว้ เราก็นำเอาสอื่ การเรียนร้มู าปรับใช้ มี การหาคำ หาขอ้ ความแนวคดิ เชิงบวกต่างๆ มาตดิ รอบส้วม” 40 3 ฐาน สานพลงั ต้นทุนชวี ติ



มองเชิงบวก เปลยี่ นแนวคิด ชีวิตก็เปลี่ยน คงไม่ผิดนักหากจะกลา่ วว่านายพงษศ์ กั ดิ์ ฉง่ิ สุวรรณโรจน์ หรอื พ่ศี กั ดิ์ เป็นต้นแบบของคนที่มีพลงั เชงิ บวกอยา่ งเต็มเปี่ยม ท้งั พลงั ตัวตนในความซือ่ สตั ย์ พึ่งตนเองที่ได้รบั การบม่ เพาะเรียนรจู้ าก การทำงานอยา่ งขันแขง็ สัตย์ซอ่ื ของพ่อและแม่ พลังตัวตนที่มีความเชื่อมนั่ มคี วามรบั ผิดชอบ และความมี น้ำใจ จากการเปน็ พ่คี นโตทีท่ ำหน้าทร่ี บั ผดิ ชอบดแู ลน้อง ดูแลบา้ น มาโดยตลอด ทำให้ใชพ้ ลงั น้ีในการสรา้ งสรรค์ส่งิ ทีด่ ีๆ แก่คนอ่ืนอยู่ เสมอ นับตั้งแตก่ ารเปน็ หวั หนา้ หอ้ งในระดับเดก็ ๆ จนกระท่ังการเป็น ทตู ส้วมท่ที ำงานขบั เคลอ่ื นในระดบั ชาติ 42 3 ฐาน สานพลังต้นทนุ ชีวิต

พลังตัวตนทีม่ คี วามกระตือรืนร้น ความมุมานะ ความพาก 43 เพยี ร ท่เี ปน็ ผลทงั้ จากการเตบิ โตในครอบครวั ท่ที ุกคนต้องช่วยเหลอื เกอ้ื กลู กันในการทำงาน ครอบครวั หาเช้ากนิ ค่ำที่อบอุ่นซง่ึ ทำให้ความ เพยี ร ความมุมานะเป็นสมบัติตดิ ตวั อันล้ำค่า รวมทงั้ การร่ำเรยี นใน ศาสตร์ด้านกฎหมายที่บ่มเพาะสร้างตัวตนท่ีรักการศึกษาค้นคว้า มีความเปน็ วชิ าการ หลกั การ และมีเหตุผล พลังตัวตนในมิติต่างๆของพี่ศักดิ์เหล่าน้ีจะเติบโตขึ้นอย่าง แข็งแกร่งและกลายเป็นคุณลักษณะเฉพาะตัวท่ีเป็นเกราะประจำตน ไม่ไดเ้ ลย หากขาดซึง่ พลงั ของครอบครวั ที่เกอื้ หนนุ ส่งเสรมิ และเป็น หลกั ใหพ้ กั พงิ อยูเ่ สมอ ครอบครัวทีด่ ี ไม่ใชค่ รอบครวั ทมี่ ีฐานะ มเี งนิ ทอง แตข่ าดซึ่ง ความรกั ความเขา้ ใจ ...ครอบครวั ท่ดี ีไม่ได้เกดิ ขน้ึ จากใครคนใดคน หนงึ่ ในครอบครัวแต่ต้องเกดิ จากความรสู้ กึ ท่ีหมัน่ เตมิ ใส่ให้แกก่ นั และ กัน ใส่ใจ เอาใจใส่ มองเห็นคุณค่าของกันและกนั ตน้ ทนุ ชวี ิตก็เชน่ เดยี วกัน ครอบครวั เปน็ รากฐานหนงึ่ ใน กระบวนการขดั เกลาบม่ เพาะชวี ติ เดก็ และเยาวชนเปน็ เบา้ หลอม หนึง่ ในอีกหลายเบ้าหลอม แตส่ ง่ิ สำคัญท่สี ดุ ที่ครอบครัวควรจะ ต้องเป็นคือการเป็นพื้นที่ท่ีคนในครอบครัวรู้ว่าสามารถกลับไป ไดเ้ สมอ เป็นท่ีทีย่ อมรบั และรักกนั ในตัวตนทแี่ ตล่ ะคนเปน็ พศี่ กั ดแ์ิ ละพร่ี ุง่ “หวั ใจสำคญั ทสี่ ุดในการเล้ียงลูกนั้น เราไม่ สามารถทำใหเ้ ขามคี วามสุขได้ ถา้ ตัวเขาเองไมส่ ุข พลงั ทีม่ อี ยู่ในตัว ตนของเรา คือการต้องหาสขุ ของตัวเองใหเ้ จอ ทกุ วันนเี้ อาศาสนามา ปรบั ใช้กบั ชีวติ มองศาสนาในการใช้ชีวติ ทัง้ ชีวติ เราและชวี ิตครอบครัว เราตอ้ งปรับทศั นคติ มองเชงิ บวกใหเ้ ป็น พอแนวคิดเปลี่ยน ชวี ติ ก็ เปล่ียน ดังนั้นสิ่งท่ีพอ่ แม่ต้องการจากลูกจึงไมค่ าดหวังวา่ เขาจะเลศิ เลอ ส่ิงท่เี ราตอ้ งการคำเดยี วสน้ั ๆ คือ สขุ แคต่ อ้ งการให้ลูกมีสขุ เทา่ นนั้ จรงิ ๆ” : บทเรยี นการเสรมิ สร้างพลังบวก

มุมมองตอ่ ต้นทนุ ชีวติ “ตน้ ทนุ ชวี ิตเปน็ คำทมี่ อี ยู่แล้ว ซึ่งคนเรากจ็ ะรับรูเ้ ขา้ ใจว่าเปน็ เร่ืองของตัวเราแต่ละคน ตัวเราเองกเ็ ข้าใจแบบนั้น เรียกว่าทุกคนเข้าใจได้ แตอ่ าจไม่ไดเ้ ขา้ ใจลกึ ซง้ึ จนเม่อื ได้มี โอกาสฟังท่นี พ.สุริยเดว ทรปี าตี พดู เร่ืองตน้ ทนุ ชวี ติ ก็ทำให้ เขา้ ใจอยา่ งชดั เจนมากข้ึน เพราะคณุ หมอได้จดั ประเภทของ ตน้ ทนุ ชีวิตไวเ้ ปน็ 5 พลัง ขณะที่เรื่องต้นทุนชีวิตเป็นเร่ืองสำคัญแต่เรากลับ พบวา่ ผู้ใหญ่ไม่ได้ใหค้ วามสำคัญ อย่างในแวดวงการศึกษา เราจะพบว่าเร่ืองการพัฒนาสร้างเสริมต้นทุนชีวิตไม่ได้รับ การผลกั ดันสนบั สนนุ ทง้ั ๆ ที่น่เี ป็นเรอื่ งตัวตนของคนเราแท้ๆ แตก่ ลับไปสร้างหรอื ทำแต่เรอ่ื งนอกตัว นอกกายทงั้ หมด คำถามคือทำไมถึงไม่ให้ความสำคัญกับต้นทุนชีวิต ตอ้ งบอกว่า เรอ่ื งต้นทุนชีวิต หรอื เครื่องมอื ต้นทุนชวี ิตนั้นไม่ ใชเ่ รือ่ งระยะสั้น เพราะการสรา้ งตน้ ทุนน้ันตอ้ งบม่ เพาะ ตอ้ ง ใชเ้ วลากว่าจะเหน็ ผล สร้างต้นทุนตง้ั แต่เด็กกว่าจะเห็นผลก็ ต้องเติบโตเป็นผู้ใหญ่แล้ว พอเรอื่ งนี้เปน็ การบม่ เพาะใชเ้ วลา เชน่ น้ี จงึ ทำให้ไมม่ ีใครรเิ รม่ิ ผลกั ดนั หรอื ทำอยา่ งจรงิ จงั ขณะ ที่เรอื่ งนอกกาย นอกตวั นน้ั ทำง่าย เพราะมปี จั จยั ดึงดูดมาก ปจั จบุ นั ผคู้ นตดิ กบั การบริโภค กระแสโลกทเี่ ปลยี่ นไปกท็ ำให้ เร่ืองนอกตวั กลายเปน็ เรอื่ งท่ีคนให้ความสนใจ ดังนั้นเม่ือมีโอกาสได้ฟังคุณหมอพูดเร่ืองต้นทุนชีวิต หรอื เครือ่ งมือสำรวจตน้ ทนุ ชีวติ และพูดเรื่องการจบั ถูก ต้อง บอกวา่ พอเจอคำๆนแี้ ลว้ โดนใจมาก เพราะทผี่ า่ นมาตอ้ งยอม รับว่าสงั คมไมเ่ คยมองในส่งิ ดๆี จดจ้องจับผิดอยตู่ ลอด พอ ได้ยนิ คำนแี้ ล้วเรากร็ ้สู ึกว่าใช่เลย ชีวิตตอ้ งจบั ถกู ซึง่ ในการ จบั ถูกนนั้ ตอ้ งเรมิ่ จากการตอ้ งทำถูกดว้ ย ไม่ใช่ทำผดิ แต่จะ ใหจ้ บั ถกู อยา่ งนกี้ ็ไม่ใช่จากคำๆน้ีทกุ วนั นเ้ี รากย็ งั เอามาใชก้ บั 44 3 ฐาน สานพลังตน้ ทนุ ชวี ติ

ตวั เอง ใชก้ บั ครอบครัว และสิ่งทด่ี คี อื คำๆ น้ีไดข้ ยายไปถงึ สาธารณสุขจงั หวดั ชมุ พร สาธารณสุขจงั หวดั สมทุ รสงคราม ที่เขาได้ยนิ ไดฟ้ งั จากเราก็นำไปปรับใชต้ ่อ ดังนั้นการขับเคล่ือนเร่ืองต้นทุนชีวิตในมิติต่างๆ จงึ เปน็ เรอ่ื งทดี่ มี าก เปน็ เรอื่ งภายในของคน เพราะอยา่ งนอ้ ย หากมคี นทเ่ี ร่ิมตน้ ลงมอื ทำ คนบางกลมุ่ ทเ่ี ขายังมีชีวติ เรียบ ง่าย และยังเห็นคณุ ค่าของเรือ่ งภายในตวั เอง ก็จะเข้ามามี ส่วนรว่ มดว้ ย ส่วนเรื่องแรงบันดาลใจที่ทำให้ตัวเองมาทำเรื่องต้น ทนุ ชวี ิตนัน้ ตอ้ งบอกวา่ ด้วยการงานท่ีทำอยู่ทำให้มีโอกาสได้ เข้าไปเช่ือมร้อยการทำงานเกือบทุกกระทรวง เราก็จะเห็น สภาพปญั หาอยา่ งตอ่ เนอื่ งมาตลอด เตม็ ไปดว้ ยเสยี งสะทอ้ น ปัญหาตา่ งๆ เหน็ ชวี ิตเดก็ ท่วี ิง่ ตามกระแสความเปลย่ี นแปลง โลก ว่งิ ตามเทคโนโลยี ซ่ึงเร่ืองเช่นนี้เป็นเรอื่ งทเี่ ราตอ้ งไล่ ตามไม่รจู้ บ พอเหน็ ปัญหา เหน็ สภาพสังคมเชน่ นี้ ประกอบกบั ได้ รบั ฟงั แนวคดิ ต้นทุนชีวติ จากคุณหมอมาอยา่ งตอ่ เนื่อง เราก็ จะเห็นว่าหากมาทำเรอื่ งต้นทุนชีวิต เราจะเห็นทิศทางชวี ติ ท่ี ควรจะมุ่งไป เราจะมองเหน็ อนาคตลูกหลานเราไดว้ ่าจะเป็น อยา่ งไร อยา่ งคนสมยั นข้ี าดศรทั ธา ไมภ่ าคภมู ิใจในตวั ตนของ ตวั เอง ผลสุดท้ายตวั เองอยตู่ รงไหน เขายังไม่รู้เลย ตอบไม่ ได้ เพราะอะไรเพราะเขาขาดพลังตัวตน สถานการณแ์ บบน้ี เดก็ กท็ ำตามผู้ใหญ่ ซ่ึงผู้ใหญป่ ัจจุบนั ขาดพลงั ในตวั เองเลย ต้องทำตามกระแสสังคมตลอด กลายเปน็ ว่าคนเราอยดู่ ้วย หนา้ ตา อยู่ด้วยความพึงพอใจของคนอืน่ ต้องให้คนอืน่ ดูเราดี มบี ้านใหญ่ มีรถขบั หรูๆ ทกุ อยา่ งล้วนทำเพื่อใหค้ นอนื่ ดู แต่ ตัวเองไม่ได้ดูเลย 45 : บทเรียนการเสริมสร้างพลงั บวก

ต้นทนุ ชีวิตของตวั เองน้นั เราพบว่า เรามพี ลงั ตวั ตน สูงมากโดยเป็นพลังที่เกิดจากการสั่งสมสะสมมาทั้งจาก ครอบครวั ชมุ ชน โรงเรียน เราโชคดีท่มี ีชวี ิตทอ่ี ยู่ในครอบ ครวั ทีบ่ ่มเพาะดี อยู่ในยคุ สมยั ทก่ี ารเรยี นรู้ ครูอาจารยส์ อน ด้วยความเอาใจใส่ สอนอยา่ งบูรณาการ สอนให้มีความรู้ใน การเอาชวี ติ รอดขณะทกี่ ารศกึ ษาปจั จบุ นั สอนใหเ้ ดก็ รเู้ ฉพาะ ทาง รู้เฉพาะเรือ่ ง เอาตวั รอดไม่ได้ เล้ียงตัวเองไม่รอด ด้วยสภาพแวดล้อม เงื่อนไขเชน่ น้ี หากไมม่ ีการขับ เคลือ่ นเรือ่ งต้นทนุ ชวี ิต สงั คมก็จะแย่หนักมากขนึ้ และจะหา ทางออกไม่ได้ เพราะเครอื่ งมือต้นทุนชีวิตเป็นเครอ่ื งมือทท่ี ำ เพอ่ื ไม่ใหเ้ กดิ ปญั หา ไม่ใชเ่ ครอื่ งมอื ทเี่ อามาแกเ้ มอื่ เกดิ ปญั หา ขนึ้ แลว้ เคร่อื งมือดๆี เช่นน้ีจงึ ตอ้ งนำมาปรับใช้ นำมาสง่ เสรมิ คณุ หมอเดวไดท้ ำหนา้ ท่ขี องตนเองในการจดุ ประกาย สร้าง เคร่ืองมอื แลว้ ผู้หลักผู้ใหญ่ในบา้ นเมืองก็ต้องนำไปใช้ ไป ทำใหเ้ กดิ ผล ขบั เคลือ่ นต่อไป ตอ้ งให้การสนับสนุนชว่ ยเหลือ เพราะงานการสร้างต้นทุนชีวิตไม่ ใช่งานที่เห็นผลรวดเร็ว การสรา้ งคนตอ้ งใช้เวลาการให้ความสนบั สนนุ อยา่ งต่อเนือ่ ง เป็นระบบจงึ จำเปน็ โดยปจั จบุ ันเครื่องมอื ต้นทุนชวี ติ ได้นำมาปรบั ใช้แล้ว กบั โรงเรยี น สถานศึกษา สิง่ ท่ีควรขบั เคล่ือนต่อไปในอนาคต คือ การขยายแนวคิดนี้ เครื่องมือน้ีลงสพู่ ้นื ที่ชุมชนทอ้ งถิน่ อยา่ งหลายพ้นื ท่ีทำเรือ่ งเมืองน่าอยู่ ก็นา่ จะไปขยายผลทำ เรอ่ื งบา้ นนา่ อยู่ ทำกระบวนการเรมิ่ ตน้ ตงั้ แตค่ รอบครวั ซงึ่ ถอื วา่ เปน็ หนว่ ยสำคญั หากบา้ นยงั ไมน่ า่ อยแู่ ลว้ เมอื งจะนา่ อยู่ได้ อย่างไร ดังน้นั จึงตอ้ งสร้างกระบวนการจากครอบครวั เพ่ือ ให้ครอบครัวท่ีเข้มแข็งบ่มเพาะสร้างพลังตัวตนที่แข็งแรง ซงึ่ การทำงานขยายผล ขยับจากโรงเรียนไปยงั ชมุ ชน เช่นนี้ ต้องไปเชือ่ มการทำงานกบั ท้องถน่ิ เชอ่ื มเทศบาล ตำบล โดย 46 3 ฐาน สานพลังตน้ ทนุ ชีวิต

คณุ หมออาจไปวางรูปแบบต้นทุนชีวิตในครอบครวั การดูแล เด็กรว่ มกับสาธารณสขุ อำเภอ สาธารณสขุ จงั หวดั เพอื่ ใหน้ ำ เคร่ืองมือน้ี ไปติดตั้งกับอาสาสมัครที่ทำงานกับชุมชนก็จะ เป็นแนวทางทเี่ ป็นไปได”้ จากบทเรยี นชวี ติ ของ พ งษศ์ กั ด ิ์ ฉ ง่ิ สวุ รรณโรจน ์ ห รอื พี่ศกั ด์ิ กล่าวไดว้ ่า นี่เป็นชวี ติ ทีส่ ะท้อนและยืนยนั ได้เปน็ อยา่ ง ดีถึงพลังของการเรียนรู้ พลังของการคดิ บวก และพลงั พ้ืน ฐานของครอบครัวที่คอยเสริมหนุนจนทำให้พ่ีศักดิ์มีพลัง ตัวตนอย่างล้นเหลือในการใช้ชีวิตได้อย่างมีความสุขและ ยังแบ่งปันพลงั น้นั มาสร้างสรรค์สงั คมในรูปแบบตา่ งๆ ตาม ศกั ยภาพ โดยเฉพาะอยา่ งยิ่งการเปน็ แกนสำคญั คนหน่งึ ใน การขบั เคล่ือนและขยายผลแนวคดิ และเครื่องมือตน้ ทนุ ชวี ิต 47 : บทเรียนการเสรมิ สร้างพลังบวก

“โมเดลมีชีวติ ” : รปู แบบตน ทุนชวี ติ บรบิ ทครอบครวั ปฏสิ มั พันธเชิงบวก กิจกรรม การรับฟง พลงั ตัวตน พอ แม และครอบครัว สรา งสรรค อยางใสใ จ (หลังจากการ กระบวนการสรา งเสรมิ ตนทนุ ชวี ติ ทำกจิ กรรม) เด็กและเยาวชน ปฏิสมั พันธเ ชิงบวก

ปัจจัยทท่ี ำให้ต้นทนุ ชีวติ บรบิ ท ครอบครวั เกดิ ความเข้มแข็ง จากการถอดบทเรียนของครอบครวั นายพงษ์ศกั ด์ิ ฉ่ิงสวุ รรณโรจน์ พบว่า ปัจจยั สำคัญท่เี สรมิ สร้างใหต้ ้นทนุ ชีวติ ครอบครวั เกดิ ความเขม้ แข็งน้นั ประกอบด้วย การมีชีวิตท่ีเป็นแบบอย่างที่ดีของพ่อแม่ในการ อบรมบ่มสอนลูกน้นั จะต้องปฏบิ ัติให้เหน็ จรงิ แบบอยา่ งที่ดี ของรุ่นป่ยู ่า ตายาย ถูกนำมาถ่ายทอดบอกเล่าประสบการณ์ ชีวติ การงาน ใหค้ นร่นุ ต่อไป สมั พันธภาพทดี่ ภี ายในครอบครัว การยอมรับ ไว้ใจ มปี ยิ วาจา ไม่ใช้อารมณ์ในการพดู / ตดั สินใจ มคี วาม ปรารถนาดีซง่ึ กนั และกนั โดยกระบวนการเสรมิ สรา้ งตน้ ทุน ชีวิต (Life Assets Tool and intervention) สามารถ พฒั นาให้เกิดปฏสิ มั พนั ธท์ ด่ี ภี ายในครอบครวั มากขึ้น เกดิ ทศั นคตเิ ชงิ บวก นำไปสู่กจิ กรรมสรา้ งสรรค์ หรือกิจกรรมดๆี ท่ที ำรว่ มกัน (Creative Activities) ซึ่งเป็นกจิ กรรมใหมๆ่ หรอื กจิ กรรมทีม่ อี ยแู่ ลว้ เชน่ การปลูกต้นไม้ การทำอาหาร รว่ มกนั การดูทวี รี ่วมกนั ฯลฯ เกดิ การพดู คุย การรบั รู้ การ สะท้อนความคดิ ความรู้สึก พรอ้ มทจ่ี ะรบั ฟงั อย่างใส่ใจ (Deep Listener) เมอ่ื ครอบครวั ได้ทำกจิ กรรมต่างๆเหล่าน้ี อย่างต่อเนือ่ ง กจ็ ะนำไปสู่การพัฒนา “พลังตวั ตน” (Power of self) ทเี่ ข้มแข็งต่อไป 49 : บทเรียนการเสริมสรา้ งพลังบวก

เก็ท ปา้ อุ้ม